Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 1018/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2025-01-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz (spr.) Sędzia WSA Jolanta Górska Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi I. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 26 sierpnia 2024 r. nr SKO Gd/2185/24 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej I. R. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

I. R. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdańska w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Skargę wniesiono w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

W dniu 12 grudnia 2023 r. do Gdańskiego Centrum Świadczeń wpłynął wniosek I. R. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem W. A., który legitymuje się orzeczeniem z dnia 28 września 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności (wydanym do 30 września 2024 r.; nie można ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność; ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 8 września 2021 r.).

W dniu 3 stycznia 2024 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy.

Decyzją z dnia 11 marca 2024 r. nr GCŚ/DŚO/005509/SP/03/2024 Kierownik Działu Świadczeń Opiekuńczych, działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Gdańska, odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia.

W uzasadnieniu decyzji organ powołał art. 17 ust. 1 oraz ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej jako u.ś.r.) i przypomniał, że wnioskodawczyni nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Wraz z osobą wymagającą opieki oprócz wnioskodawczyni zamieszkuje również jej mąż; ojciec wnioskodawczyni ma oprócz niej jeszcze dwie córki – jedna córka pracuje i nie może się opiekować ojcem, a z drugą nie ma kontaktu; wnioskodawczyni sprawuje opiekę od 9 lat; ojciec wnioskodawczyni jest wdowcem; nie jest osobą leżącą i pampersowaną. Rodzina nie jest objęta pomocą MOPR w Gdańsku. Czynności ściśle związane z opieką nad ojcem to: pomoc w ubieraniu, myciu, kąpieli, korzystaniu z toalety, podanie leków. Zdaniem organu pozostałe czynności to zwykłe czynności życia codziennego, które i tak musiałyby być wykonane niezależnie od tego, czy w domu znajduje się osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pomoc w prowadzeniu gospodarstwa domowego, przygotowanie posiłków, sprzątanie, robienie zakupów, spacery, wspólne spędzanie czasu, pomoc w wejściu do wanny, myciu itp. są one wykonywane również przez osoby pracujące, które wykonują je we wczesnych godzinach porannych czy późnych godzinach wieczornych i nierzadko dotyczy to osób, które jednocześnie pracują zawodowo i opiekują się domownikami wymagającymi wsparcia i opieki (np. dziećmi). Stosownie do art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie. Przez wzajemne wsparcie, należy rozumieć pomoc materialną w chorobie, pomoc przy załatwianiu spraw życiowych oraz pomoc fizyczną przy wykonywaniu różnych czynności. Zatrudnienie czy też obowiązki rodzinne nie wyłączają obowiązku alimentacyjnego. Niewyobrażalna jest wręcz sytuacja, gdy chory rodzic pozostaje bez wsparcia dzieci - chyba że dzieci z przyczyn obiektywnych nie mogą wesprzeć rodzica w opiece, np. same posiadają orzeczenie o niepełnosprawności, opiekują się innym członkiem rodziny legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności wskazanym w art. 17 ust. 1, ewentualnie są osobami z uzależnieniami. Niezaprzeczalny jest proces starzenia się rodziców, a zatem konieczność wspierania ich wraz z postępującą niemożliwością, utrudnieniami w codziennym funkcjonowaniu. Tak samo, jak rodzice są odpowiedzialni za swoje dzieci do osiągnięcia pełnoletności, z uwagi na ich brak samodzielności w pewnych okresach życia, tak samo dzieci są odpowiedzialne za wspieranie rodziców wraz z osiągnięciem przez nich wieku ograniczającego ich funkcjonowanie.

Następnie wskazano, że przepisy dotyczące ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie ograniczają podjęcia zatrudnienia do pracy na cały etat, może to być również praca na część etatu. Podstawowymi przesłankami przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest po pierwsze niepełnosprawność osoby bliskiej, co do której istnieje obowiązek alimentacyjny, wraz z wymogiem sprawowania nad nią stałej opieki, po drugie zaś rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą tego wymagającą. Pomiędzy tymi dwoma przesłankami musi istnieć związek przyczynowo-skutkowy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samo sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku (Kodeks rodzinny i opiekuńczy), lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki. Świadczenie to ma być pewną rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Ponadto rozmiar tej opieki musi być na tyle duży, aby całkowicie uniemożliwiał podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej.

Z zebranego w sprawie materiału wynika, że ojciec wnioskodawczyni bezwzględnie jest osobą, która z uwagi na swój stan zdrowia wymaga wsparcia, aczkolwiek w wywiadzie środowiskowym zawarta jest informacja, że "Pan W. wymaga obecności p.l. nawet przy spacerze wokół domu", w innym miejscu, "że porusza się samodzielnie, a częściowo na wózku czy przy pomocy balkonika". Trudno mówić zatem, że jest całkowicie uzależniony od wsparcia innej osoby. Co do zasady, z racji posiadanego orzeczenia funkcjonuje z ograniczeniami. Z dokumentacji nie wynika, aby wnioskodawczyni pracowała, a tym bardziej zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na stan zdrowia ojca. Celem przyznania przedmiotowego świadczenia jest chociaż częściowe zrekompensowanie osobie sprawującej opiekę utraty dochodów z tytułu zatrudnienia. Skoro wnioskodawczyni nie pracowała, to trudno mówić o realizacji celu tego świadczenia. W konsekwencji brak związku przyczynowo-skutkowego rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki, zakres sprawowanej opieki oraz data powstania niepełnosprawności, obligują organ do wydania decyzji odmawiającej prawa do wnioskowanego świadczenia.

Po rozpatrzeniu odwołania wnioskodawczyni decyzją z dnia 26 sierpnia 2024 r. o sygn. SKO Gd/2185/24 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wpierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 (tj. u.ś.r.) w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Następnie organ przywołał treść art. 17 ust. 1, ust. 1b oraz ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. Kolegium wyjaśniło, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Nie budzi wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. Powyższe stanowisko znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych i judykaturze.

Następnie Kolegium wskazało, że niepełnosprawność ojca wnioskodawczy nie powstała przed ukończeniem przez niego 18 lub 25 roku życia. Jednakże w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność z Konstytucją art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W uzasadnieniu swojego wyroku Trybunał wskazał, iż skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Ponadto Trybunał wyjaśnił, iż poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki. Kolegium zauważyło, że zmiana treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. nastąpiła dopiero z dniem 1 stycznia 2024 r., co nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, bowiem tu zastosowanie mają przepisy obowiązujące w dacie złożenia wniosku. Jednocześnie orzecznictwo zarówno Naczelnego Sądu Administracyjnego jak i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych jednoznacznie wskazuje, iż w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niekonstytucyjny i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego przepisu Kolegium zdecydowało się przychylić do stanowiska sądów administracyjnych, które jednoznacznie wskazują na konieczność stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Zatem niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mogło być podstawą odmowy przyznania świadczenia.

Podstawową przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego nie podejmowaniem a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Z akt sprawy, w tym wywiadu środowiskowego oraz oświadczeń wnioskodawczyni i dokumentacji medycznej wynika, że ojciec wnioskodawczyni zamieszkuje wraz z córką - wnioskodawczynią (lat 59) oraz zięciem w G. w domu jednorodzinnym. Ojciec wnioskodawczyni (lat 86) jest wdowcem, choruje na choroby układu oddechowego i krążenia (w tym POCHP), ma wszczepiony w 2016 r. rozrusznik serca, ma również dolegliwości związane z podeszłym wiekiem. Wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad ojcem od 2015 r. Pomaga ojcu przy ubieraniu, myciu i kąpieli, pomaga w dojściu do toalety, przygotowuje i podaje posiłki (przygotowany i podany posiłek ojciec spożywa samodzielnie), dozuje leki, mierzy ciśnienie, umawia wizyty lekarskie i towarzyszy podczas nich. Ojciec wnioskodawczyni porusza się częściowo samodzielnie (korzysta z balkonika i laski), jednak wskazany jest nadzór innej osoby, bo zdarzyło się, że się przewrócił. W 2023 r. był hospitalizowany z powodu zapalenia płuc i zatorowości płucnej. Wnioskodawczyni ponadto sprząta, pierze, robi zakupy, itp. W tym miejscu Kolegium podkreśliło, że czynności takie jak: sprzątanie, pranie, gotowanie, robienie zakupów, to czynności związane z prowadzeniem domu a nie bezpośrednio z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, aczkolwiek są to czynności konieczne także dla osoby niepełnosprawnej. W okolicznościach niniejszej sprawy należało wziąć pod uwagę, iż ojciec wnioskodawczyni zamieszkuje wspólnie z nią i jej mężem. W konsekwencji takie czynności jak sprzątanie, pranie, zakupy, przygotowanie posiłków wnioskodawczyni wykonuje łącznie dla siebie i męża oraz niepełnosprawnego ojca.

Kolegium stwierdziło, że nie kwestionuje stanu zdrowia ojca wnioskodawczyni i konieczności wsparcia ze strony rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest jednak przyznawane za samą opiekę, ta bowiem należy do obowiązków rodziny, w szczególności dzieci osoby niepełnosprawnej, ale za rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki, której zakres uniemożliwia zatrudnienie lub inną pracę zarobkową. Kolegium zauważyło, że pełnomocnictwo do prowadzenia przedmiotowej sprawy wnioskodawczyni udzieliła adwokatowi w dniu 25 października 2023 r. Z akt sprawy wynika, że podjęła zatrudnienie na podstawie umowy zlecenia na okres od dnia 30 października 2023 r. do dnia 29 listopada 2023 r. jako ulotkarz w miejscu zamieszkania. W ocenie Kolegium podjęte przez stronę działanie było pozornym, mającym na celu wykazanie, że wnioskodawczyni "rezygnuje z pracy w związku z koniecznością opieki nad ojcem". Ponadto po zebraniu całości materiału dowodowego pismem z dnia 24 stycznia 2024 r. (doręczonym dnia 29 stycznia 2024 r.), organ I instancji zawiadomił pełnomocnika strony o możliwości zapoznania się z aktami sprawy i możliwości przedłożenia dodatkowych dokumentów (np. potwierdzających przebieg zatrudnienia, jakie wykształcenie posiada wnioskodawczyni i jaką pracę byłaby gotowa podjąć). Do dnia wydania zaskarżonej decyzji nie przedłożono żadnych dodatkowych wyjaśnień, także do odwołania nie dołączono żadnych wyjaśnień, co należy uznać za działanie celowe strony reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika. Biorąc powyższe pod uwagę, w ocenie Kolegium wnioskodawczyni nie pracowała i w istocie rzeczy nie zamierza podjąć zatrudnienia, natomiast chciałaby za opiekę otrzymać świadczenie. Zatem słusznie organ I instancji stwierdził brak związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją/ niepodejmowaniem zatrudnienia a opieką nad niepełnosprawnym ojcem.

W skardze na powyższą decyzję wnioskodawczyni, reprezentowana przez adwokata, zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Gdańska i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto wniesiono o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, a także o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu skargi powołano treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. i wskazano, że z dyspozycji tego przepisu wynika, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Przy czym warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Przede wszystkim nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.

Stosownie do art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) - dalej jako p.p.s.a., kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Z kolei w myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Jeżeli natomiast sąd nie dopatrzy się wskazanych naruszeń prawa, wówczas oddala skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.

W tak zakreślonych granicach przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 26 sierpnia 2024 r., którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdańska z dnia 11 marca 2024 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

Materialnoprawną podstawą zaskarżonych decyzji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r. (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), dalej jako u.ś.r. Stosownie bowiem do treści art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 [ustawa o świadczeniach rodzinnych – przyp. Sądu] w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. A zatem o powstaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przesądza zaistnienie wymaganych przez prawo przesłanek w chwili złożenia wniosku. Oznacza to, że w przypadku wniosku o świadczenie pielęgnacyjne złożonego przed dniem 1 stycznia 2024 r. organy administracji rozpatrując ten wniosek po 1 stycznia 2024 r. zobowiązane są ustalić i ocenić, czy wnioskodawca spełnia przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego określone w przepisach u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.

Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, bowiem bezspornie wniosek skarżącej z dnia 6 grudnia 2023 r. o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego wpłynął do Kancelarii Gdańskiego Centrum Świadczeń w dniu 12 grudnia 2023 r. – a zatem przed 31 grudnia 2023 r. Organ I instancji wydał decyzję 11 marca 2024 r., a organ odwoławczy – 26 sierpnia 2024 r.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje, iż ojciec skarżącej legitymuje się orzeczeniem z dnia 28 września 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 8 września 2021 r., a orzeczenie wydano do 30 września 2024 r. Ponadto również bezsporne jest to, że skarżąca – jako córka osoby niepełnosprawnej – jest uprawniona do wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

Dodatkowo przypomnieć należy, że w myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. (w brzmieniu do 31 grudnia 2023 r.) świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) przepis ten – w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności – został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W konsekwencji słusznie zauważyło Kolegium, że przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Na marginesie należy dodać, że z dniem 1 stycznia 2024 r., a więc w toku kontrolowanego postępowania, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uchylony na mocy art. 43 ww. ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Reasumując, okoliczność, że niepełnosprawność ojca skarżącej powstała powyżej 18 czy 25 roku jego życia nie może stanowić przeszkody do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia – o ile spełniłaby pozostałe przesłanki.

A zatem skarżąca była uprawniona do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a wniosek ten spełniał warunki formalne, co pozwoliło nadać mu bieg w celu jego merytorycznej weryfikacji.

W ocenie organów obu instancji w niniejszej sprawie nie jest spełniona przesłanka związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem.

W ocenie Sądu w okolicznościach niniejszej sprawy Kolegium przedwcześnie orzekło o braku związku przyczynowo – skutkowego.

Należy przypomnieć, że w sprawach o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia. Czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym, lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie, czy rodzaj i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. To do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności (zob. NSA w wyroku z dnia 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Co więcej, wobec zarzutu Kolegium, iż zatrudnienie się przez skarżącą tuż przed złożeniem wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia miało charakter pozorny należy przypomnieć, że dla uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego nie ma znaczenia, od kiedy utrzymuje się taki stan rzeczy, a zatem rezygnacja z zatrudnienia podyktowana opieką mogła nastąpić miesiąc, rok, a nawet kilka lat przed złożeniem wniosku o świadczenie, najważniejsze, by oba te elementy pozostawały w związku przyczynowo skutkowym (zob. NSA w wyroku z dnia 22 września 2022 r., sygn. akt I OSK 2156/21, orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie zaś skarżąca opiekuje się ojcem od 2015 r.

Dodatkowo przypomnieć należy, że zgodnie z art. 17 ust. 6 u.ś.r. zarejestrowanie w powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy lub posiadanie statusu bezrobotnego nie ma wpływu na uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego. Oczywiście powyższe nie może prowadzić do automatyzmu, iż ilekroć mamy do czynienia z osobą bezrobotną, sprawującą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, można przyjąć spełnienie przesłanek, o których mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Należy zauważyć, że wnioskując o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osoba taka rezygnuje z gotowości do podjęcia zatrudnienia, więc sama okoliczność formalnego posiadania statusu bezrobotnego nie może stanowić negatywnej przesłanki do przyznania omawianego świadczenia (zob. K. Małysa-Sulińska, A. Kawecka [w:] P. Kledzik, P. Lisowski, M. Mączyński, A. Ostapski, J. Sapeta, K. Małysa-Sulińska, A. Kawecka, Świadczenia rodzinne. Komentarz, Warszawa 2023, art. 17, LEX).

Przechodząc do oceny związku przyczynowo-skutkowego zauważyć trzeba, że rezygnacja z zatrudnienia bądź niepodejmowanie zatrudnienia w związku z opieką nad osobą potrzebującą opieki oznacza całkowite poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu fizycznym oraz psychicznym (zob. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 18 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Gd 359/22, orzeczenia.nsa.gov.pl). Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę (zob. wyrok NSA z dnia 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21, orzeczenia.nsa.gov.pl). Szczególnie podkreślić należy, że opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy przy tym wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano bowiem także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki należy oceniać w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby.

Zdaniem składu orzekającego takiej wnikliwej oceny zabrakło w rozważaniach Kolegium. W ocenie Sądu organ odwoławczy nie pochylił się dokładnie nad sytuacją, w jakiej znajduje się skarżąca, a która doprowadziła ją do wystąpienia z wnioskiem o pomoc finansową od państwa. Kolegium kategorycznie stwierdziło, że zatrudnienie skarżącej miało charakter pozorny, a nie wzięło pod uwagę, że być może skarżąca właśnie miała wolę pracować, choćby w niewielkim wymiarze czasu, ale naprawdę stan zdrowia jej ojca uniemożliwia jej pozostawianie go w domu. Wszak z wywiadu środowiskowego wynika, że ojciec skarżącej "częściowo porusza się samodzielnie, a częściowo na wózku czy przy pomocy balkonika i laski, jednak zawsze musi być pod kontrolą P. I. (zdarza się, że się przewraca i nie potrafi się podnieść)." Oczekiwanie w takiej sytuacji, że skarżąca pozostawi ojca w domu samego by wyjść do pracy jest niezrozumiałe biorąc pod uwagę zasady logiki i doświadczenia życiowego. Czym innym jest bowiem nieregularne opuszczanie domu by załatwić sprawy na mieście, jak np. zakupy – wówczas można zaplanować takie wyjście i załatwić opiekę kogoś, kto mógłby zostać z ojcem skarżącej w tym czasie. Tym bardziej, że ze zgromadzonego materiału nie wiadomo, w jakim stopniu mąż skarżącej może jej pomagać na co dzień (czy jest osobą aktywną zawodowo, czy też może sam wymaga opieki). W wywiadzie środowiskowym stwierdzono, że nie ma innych osób wspomagających skarżącą w opiece nad ojcem, a z drugiej strony, że skarżąca mieszka z mężem i ojcem. Ta kwestia również nie została wyjaśniona.

Z przedstawionego w zaskarżonej decyzji stanowiska Kolegium wynika krótki i nieusprawiedliwiony przekaz, że skarżąca ma wykonywać czynności opiekuńcze przy swoim ojcu, bo tak nakazuje obowiązek alimentacyjny. Natomiast czynności związane z prowadzeniem domu nie wchodzą w zakres owego związku przyczynowo-skutkowego, którego ustalenie jest kluczowe dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Oczywiście, po części Kolegium ma rację, bowiem faktycznie obowiązek alimentacyjny nakłada na członków najbliższej rodziny szereg zobowiązań. Podobnie, prowadzenie gospodarstwa domowego osobie nie w pełni sprawnej nie jest samo w sobie przesłanką przyznania przedmiotowego świadczenia. Ale powyższe okoliczności należy odczytywać łącznie na tle całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. A wobec dostrzeżenia w nim luk należy wykorzystać dostępne organowi II instancji środki dowodowe umożliwiające przekonujące rozstrzygnięcie sprawy.

Powyższego, zdaniem Sądu, zabrakło, czym Kolegium naruszyło art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, a w konsekwencji przedwcześnie orzekło o braku spełnienia przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Biorąc pod uwagę powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a.

Ponownie rozpoznając sprawę organ weźmie pod uwagę ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w niniejszym orzeczeniu sądu stosownie do art. 153 p.p.s.a.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a. zasądzając od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, co stanowi wynagrodzenie pełnomocnika skarżącej stosownie do § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964).

Sprawę rozpoznano w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a. w związku z wnioskami skarżącej i organu.