Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1881/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-10-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6037 Transport drogowy i przewozy
Hasła tematyczne: Drogi publiczne
Transport
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 31 § 1, 2 i 3, art. 138 § 1 pkt 3
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 10, art. 90 § 1, art. 106 § 1, art. 183 § 1 zd. 1,
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 15zzs4 ust. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 374
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Dorota Dąbek (spr.) Sędzia NSA Joanna Sieńczyło-Chlabicz Sędzia del. WSA Jacek Boratyn Protokolant starszy asystent sędziego Patrycja Kołtan-Kozłowska po rozpoznaniu w dniu 1 października 2024 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skarg kasacyjnych Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie i F. Sp. z o.o. w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 stycznia 2021 r. sygn. akt VI SA/Wa 1842/20 w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 23 czerwca 2020 r. nr KOA/1099/Gs/20 w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2. zasądza od Stowarzyszenia Prywatnego [...] w L. na rzecz F. Sp. z o.o. w W. 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego; 3. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego od Stowarzyszenia [...] w L. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie.


UZASADNIENIE

I.

F. Sp. z o.o. w Warszawie (dalej: F., spółka), wystąpiła do Marszałka Województwa Mazowieckiego w Warszawie (dalej: organ I instancji) o udzielenie zezwolenia na wykonywanie regularnych przewozów osób w krajowym transporcie drogowym na linii Warszawa-Katowice-Bielsko-Biała-Ustroń.

Decyzją z dnia 5 listopada 2019 r. organ I instancji, działając na podstawie przepisów art. 18 ust. 1 pkt 1 i art. 20 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (Dz.U z 2019 r. poz. 58, dalej: u.t.d.), udzielił spółce F. zezwolenia na wykonywanie regularnych przewozów osób w krajowym transporcie drogowym w ramach linii regularnej Warszawa-Katowice-Bielsko-Biała-Ustroń.

Odwołanie od tej decyzji złożyło Stowarzyszenie [...] w L.. Organ I instancji wydał postanowienie z dnia 5 lutego 2019 r. o dopuszczeniu do udziału w postępowaniu administracyjnym.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej: SKO, organ odwoławczy) decyzją z 23 czerwca 2020 r., nr KOA/1099/Gs/20, na podstawie art. 138 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 570, dalej: k.p.a.) umorzyło postępowanie odwoławcze.

W ocenie organu odwoławczego Stowarzyszenie nie powinno było zostać dopuszczone do postępowania w sprawie udzielenia spółce F. zezwolenia na wykonywanie regularnych przewozów osób w krajowym transporcie drogowym. Organ wskazał, że Stowarzyszenie wpisane jest nie tylko do rejestru stowarzyszeń, ale także do rejestru przedsiębiorców, gdzie jako przedmiot działalności zakreślono: pozostały transport pasażerski gdzie indziej niesklasyfikowany, transport lądowy pasażerski, miejski i podmiejski oraz transport lądowy i rurociągowy. Zdaniem SKO Stowarzyszenie może zatem prowadzić działalność gospodarczą w wymienionym zakresie i czerpać z niej korzyści majątkowe, czyli występować jako przedsiębiorca konkurujący z wnioskodawcą w niniejszej sprawie. Organ zauważył ponadto, że Stowarzyszenie nie podało gdzie leży interes społeczny uzasadniający jego udział w sprawie. We wniosku podało ogólnikowe i lakoniczne stwierdzenia, bez wskazania konkretnych zdarzeń i sytuacji dotyczących istniejących i funkcjonujących przewoźników, na których sytuację prawną oddziaływałoby niekorzystnie zezwolenie wydane F..

Stowarzyszenie [...] z siedzibą w L. złożyło skargę na decyzję SKO w Warszawie.

II.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 15 stycznia 2021r., sygn. akt VI SA/Wa 1842/20, uwzględnił skargę Stowarzyszenia [...] z siedzibą w L. na ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 23 czerwca 2020 r., w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego.

Sąd pierwszej instancji uwzględnił skargę na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) stwierdzając, że objęta nią decyzja naruszała art. 138 § 1 pkt 3 w zw. z art. 31 § 1, 2 i 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, gdyż nie miało przekonującego oparcia w materiałach sprawy przyjęte przez organ założenie, że udział skarżącego Stowarzyszenia w postępowaniu dotyczącym wydania zezwolenia na przewóz osób uczestnikowi postępowania wskazywał wyłącznie na realizację jego partykularnych interesów (zainteresowanego negatywnym dla uczestnika rozstrzygnięciem ze względu na reprezentowanie jego konkurencji, a nie potencjalnych pasażerów).

W tym zakresie Sąd wskazał, stosowanie do § 10 statutu Stowarzyszenia, że tworzą je przedsiębiorcy przewozowi. Jednak, zdaniem Sądu, nie ma dowodu na bezpośredni interes Stowarzyszenia w zwalczaniu działalności uczestnika postępowania (spółki F.) w odniesieniu do ewentualnego nowego połączenia na linii regularnej Warszawa-Katowice-Bielsko-Biała-Ustroń, skoro siedzibą Stowarzyszenia jest miasto L. (§ 2 statutu), członkowie Stowarzyszenia nie świadczą bądź nie zamierzają świadczyć usług przewozowych na linii komunikacyjnej będącej przedmiotem wniosku, samo zaś Stowarzyszenie zwracało uwagę na podjęcie czynności, aby wykazać lub wykluczyć zagrożenie dla już istniejących linii regularnych.

W ocenie Sądu w takiej sytuacji nie sposób było utożsamiać celów statutowych i działalności Stowarzyszenia wyłącznie z chęcią obrony własnego interesu, który byłby wprost przeciwstawny interesom uczestnika i jego potencjalnych pasażerów. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, w okolicznościach stanu faktycznego sprawy, można uznać, że Stowarzyszenie jest rzecznikiem obiektywnego (neutralnego) interesu społecznego, zaś organ wydający decyzję/zezwolenie może z pożytkiem dla wszechstronnego wyjaśnienia kwestii dochodzonego przez tę spółkę zezwolenia, wykorzystać specjalistyczną wiedzę Stowarzyszenia oraz znajomość rynku usług komunikacyjnych w obszarze analizy okoliczności leżących u podstaw podejmowanego rozstrzygnięcia o tym zezwoleniu.

III.

F. Sp. z o.o. w W. złożyła skargę kasacyjną od wyroku Sądu pierwszej instancji.

I. Spółka zarzuciła na podstawie art. 183 § 1 i § 2 pkt. 5 p.p.s.a., że wyrok został wydany w warunkach nieważności postępowania. Spółka wskazała, że stało się tak, ponieważ F. będącemu stroną omawianego postępowania sądowoadministracyjnego w dniu 3 lutego 2021r. został doręczony wyrok wraz z uzasadnieniem i zarządzeniem o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne. Natomiast skarga Stowarzyszenia [...] inicjująca postępowanie sądowoadministracyjne, rozstrzygnięta tym wyrokiem nie została skarżącej kasacyjnie w ogóle doręczona, pomimo złożenia w tym zakresie wniosku w piśmie z dnia 20 listopada 2020 r. Powyższe skutkowało zupełnym pozbawieniem Spółki przez Sąd pierwszej instancji możności obrony jej praw. W szczególności niedoręczenie skarżącej kasacyjnie skargi Stowarzyszenia [...] na decyzję SKO z dnia 23 czerwca 2020r. przed posiedzeniem niejawnym na którym skarga ta została rozpoznana, uniemożliwiło złożenie odpowiedzi na skargę.

Spółka wskazała, że oczywiście należy wykazać pewne zrozumienie dla obostrzeń wprowadzonych przepisem art. 15 zzzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych zasadach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczeniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. poz. 374 ze zm.), jednak ani ten ani inny przepis nie zezwalają na to, aby skarga nie została stronie doręczona a strona pozbawiona możności złożenia odpowiedzi na skargę.

II. Mając na uwadze zasadę przezorności w postępowaniu sądowym, gdyby powyższy, kluczowy, zarzut nieważności postępowania, zakończonego w I instancji w dniu 15 stycznia 2021 r., nie został przez Naczelny Sąd Administracyjny uwzględniony - Spółka powołując się na przepisy art. 176 § 1 pkt 2 i art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi WSA w Warszawie zarzuciła, że został wydany z naruszeniem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przepisów postępowania, mającym istotny wpływ na wynik sprawy, jak to przepisów:

1. art. 151 p.p.s.a. poprzez jego nie zastosowanie i nie oddalenie skargi Stowarzyszenia oraz przepisu art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a. poprzez jego zastosowanie i w konsekwencji uchylenie decyzji SKO z dnia 23 czerwca 2020r. pomimo, że decyzja ta nie naruszała przepisów art. 138 § 1 pkt. 3 k.p.a. i art. 31 § 1,2 i 3 k.p.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 k.p.a., a SKO w prawidłowy sposób oceniło i określiło charakter działalności Stowarzyszenia [...], w tym w szczególności w prawidłowy sposób oceniło, że:

- Stowarzyszenie jest podmiotem zrzeszającym przedsiębiorców zajmujących się transportem pasażerskim, co sprawia, że każdy z przedsiębiorców zrzeszanych w tym Stowarzyszeniu może w każdej chwili być podmiotem konkurencyjnym dla Skarżącego kasacyjnie,

- dodatkowo także samo Stowarzyszenie od 2001r. jest wpisane do rejestru przedsiębiorców a jego PKD wskazuje na prowadzenie działalności 49.39.Z (pozostały transport lądowy pasażerski, gdzie indziej niesklasyfikowany), 49.31.Z (transport lądowy pasażerski, miejski i podmiejski), 49 (transport lądowy oraz transport rurociągowy), 52 (magazynowanie i działalność usługowa wspomagająca transport),

- dotychczasowe działania Stowarzyszenia w toku niniejszego postępowania w żadnym razie nie noszą znamion "sprawowania racjonalnie pojmowanej kontroli społecznej nad postępowaniem administracyjnym i działaniem organów administracji" czy ochrony interesu społecznego a są wyłącznie przejawem ochrony partykularnych interesów członków organizacji społecznej,

- dotychczasowy udział skarżącego Stowarzyszenia w postępowaniu przed organem I instancji, ograniczał się do wskazywania jedynie ogólnikowych twierdzeń, bez jakichkolwiek konkretów odnoszących się w sposób merytoryczny do przedmiotu postępowania, w tym w szczególności dotyczących trasy na jaką miało zostać wydane zezwolenie, konkretnych zdarzeń i sytuacji dotyczących istniejących i funkcjonujących przewoźników na których sytuację oddziaływałoby niekorzystnie zezwolenie udzielone mojemu Mocodawcy; a to pomimo, że od momentu dopuszczenia Stowarzyszenia do udziału w postępowaniu do wydania zezwolenia przez organ pierwszoinstancyjny upłynęło 12 miesięcy (postanowienie o dopuszczeniu do udziału w postępowaniu - 5.02.2019, decyzja I instancji - 5.02.2020) a skarżące Stowarzyszenie deklarowało czynny udział w postępowaniu mający na celu na przeciwdziałanie nieuczciwej konkurencji i ochronę istniejących linii regularnych.

2. art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez:

- nie przeanalizowanie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku konkretnych czynności i działań podjętych przez Stowarzyszenie [...] w dotychczasowym postępowaniu, w tym w szczególności w postępowaniu przed organem I instancji, które mogłyby uzasadniać tezę przydatności Stowarzyszenia w tym postępowaniu i realnego działania w interesie społecznym, a co w konsekwencji doprowadziło do oparcia wyroku jedynie na brzmieniu celów i sposobów działania Stowarzyszenia ujawnionych w KRS oraz wykładni przepisu art. 31 k.p.a., bez jakiegokolwiek odniesienia się do realnie podjętych przez Stowarzyszenie działań zmierzających do urzeczywistnienia tych celów,

- nie przytoczenie i nie przeanalizowanie jakichkolwiek dowodów z których wynikałoby, że skarżące Stowarzyszenie realnie posiada jakąkolwiek wiedzę w przedmiocie trasy objętej zezwoleniem udzielonym Spółce, w tym w szczególności zagrożenia istniejących linii regularnych czy naruszenia zasad uczciwej konkurencji przez Spółkę poprzez wskazanie dokumentów złożonych w tym zakresie przez Stowarzyszenie, a to w kontekście jednoczesnej konstatacji, że Stowarzyszenie nie wykonuje deklarowanej w Rejestrze działalności transportowej.

W ocenie skarżącej Spółki powyższe uchybienia miały wpływ na sposób rozstrzygnięcia (wynik) sprawy, albowiem poprzez ich popełnienie WSA w Warszawie w sposób nieprawidłowy oceniło charakter cele działania Stowarzyszenia. Gdyby naruszenia przepisów wskazane powyżej nie zaistniały - Sąd oddaliłby skargę

Stowarzyszenia.

Skarżąca Spółka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Spółka wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie.

W uzasadnieniu skarżąca przedstawiła argumentację wniesionych zarzutów.

IV.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie również złożyło skargę kasacyjną od wyroku Sądu pierwszej instancji wnosząc na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 p.p.s.a. o jego uchylenie w całości i oddalenie skargi w trybie art. 188 p.p.s.a., ewentualnie o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie w trybie art. 185 § 1 p.p.s.a. Organ wniósł o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania oraz na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. złożył oświadczenie o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy.

Zaskarżonemu wyrokowi organ zarzucił:

I. Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego:

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 31 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 22a ust. 1 pkt 2 lit. a) u.t.d. poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że wystarczającą przesłanką wykazania interesu społecznego przez Stowarzyszenie jest wyłącznie powołanie się przez tę organizację społeczną na cele statutowe, podczas gdy prawidłowa wykładnia przepisów winna prowadzić Sąd do uznania, że interes społeczny winien być wykazany w sposób konkretny i niewątpliwy, a więc poprzez określenie, jakiego rodzaju wartości istotne i ważne ze społecznego punktu widzenia, podlegałyby ochronie w danym konkretnym postępowaniu administracyjnym, w tym wypadku postępowaniu w sprawie zezwolenia na wykonywanie regularnych przewozów osób na określonej linii Warszawa-Katowice-Bielsko-Biała-Ustroń.

II. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, mianowicie:

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez niezasadne uwzględnienie skargi i uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie w warunkach błędnego uznania, że Stowarzyszenie [...] w L. wykazało istnienie interesu społecznego w żądaniu dopuszczenia do postępowania, którego przedmiotem było rozpoznanie wniosku F. sp. z o.o. o wydanie zezwolenia na wykonywanie regularnych przewozów osób w krajowym transporcie drogowym w ramach linii regularnej Warszawa-Katowice-Bielsko-Biała-Ustroń.

W uzasadnieniu skarżący organ przedstawił uzasadnienie wywiedzionych zarzutów.

V.

Pełnomocnik Stowarzyszenia [...] w L. w odpowiedzi na skargę kasacyjną SKO wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej organu, zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego oraz rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

VI.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Stosownie do art. 183 § 1 zd. 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Związanie granicami skargi kasacyjnej nie dotyczy jednak nieważności postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.).

Zgodnie z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw.

Skarga kasacyjna F. Sp. z o.o. w W. zasługuje na uwzględnienie, bowiem zasadny jest podniesiony przez skarżącą zarzut nieważności postępowania sądowego, z powodu pozbawienia strony możliwości udziału w postępowaniu.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie w wywiedzionej skardze kasacyjnej takiego zarzutu nie podniosło, ale Naczelny Sąd Administracyjny miał obowiązek wzięcia go pod rozwagę z urzędu na podstawie art. 183 § 1 zd. 1 p.p.s.a.

F. zarzuciła, że w dniu 3 lutego 2021 r. został doręczony wyrok wraz z uzasadnieniem i zarządzeniem o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne, natomiast rozstrzygnięta tym wyrokiem skarga Stowarzyszenia [...] inicjująca postępowanie sądowoadministracyjne nie została skarżącej kasacyjnie w ogóle doręczona, pomimo złożenia w tym zakresie wniosku w piśmie z dnia 20 listopada 2020 r.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zarządzeniem z dnia 11 grudnia 2020 r. (k. 38 akt sądowych), powołując się na art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374, 567, 568, 695, 875, dalej: ustawa covidowa), wyznaczył termin posiedzenia niejawnego oraz skład orzekający w sprawie. Przed rozpoznaniem sprawy nie zawiadomiono jednak strony o treści powyższego zarządzenia i nie pouczono o możliwości złożenia dodatkowych wyjaśnień w sprawie. Nie doręczono jej też skargi. W sentencji wyroku z 15 stycznia 2021 r. sygn. akt VI SA/Wa 1842/20 wskazano, że sprawa została rozpoznana "na posiedzeniu niejawnym".

Mając powyższe na uwadze, zdaniem NSA podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut nieważności postępowania sądowego ma usprawiedliwione podstawy. W tej sprawie wyznaczono termin posiedzenia niejawnego oraz skład orzekający w sprawie, ale przed rozpoznaniem sprawy nie zawiadomiono strony o treści powyższego zarządzenia, nie doręczono odpisu skargi i nie pouczono o możliwości złożenia dodatkowych wyjaśnień w sprawie. Zasadnie zarzuciła Spółka, że niedoręczenie skargi Stowarzyszenia "[...]" na zaskarżoną decyzję przed posiedzeniem niejawnym, na którym skarga ta została rozpoznana, uniemożliwiło Spółce złożenie odpowiedzi na skargę.

Takie działanie Sądu skutkowało zatem całkowitym pozbawieniem Spółki przez Sąd pierwszej instancji możności obrony jej praw. Analogiczny problem procesowy, w zbliżonych stanach faktycznych, był już przedmiotem analizy i oceny w orzecznictwie (por. m.in. wyroki NSA: z 28 czerwca 2022 r., sygn. akt II OSK 1442/21; z 1 lutego 2022 r., sygn. akt II GSK 531/21 – te i następne orzeczenia publikowane na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela przyjęty w nim pogląd, że już samo zbyt późne zawiadomienie strony o terminie posiedzenia niejawnego wyznaczonego na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy covidowej, uniemożliwiające przedstawienie stanowiska w sprawie, wypełnia przesłankę nieważności postępowania sądowoadministracyjnego określoną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., w rozpoznawanej sprawie Sąd zaś w ogóle strony nie powiadomił. NSA w tej sprawie podziela motywy przedstawione na uzasadnienie tego poglądu przedstawione we wskazanych powyżej rozstrzygnięciach.

Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy covidowej było dopuszczalne i samo w sobie nie stanowi naruszenia podstawowych uprawnień procesowych strony. Wskazuje się bowiem, że art. 15zzs4 ust. 3 ustawy covidowej stanowi przepis szczególny w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a. (zob. uchwała NSA z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, ONSAiWSA 2021/3/35). Prawo do publicznej rozprawy nie ma zatem charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu nie tylko na podstawie art. 45 ust. 2 Konstytucji, ale również ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji. Skoro bowiem jednym z elementów prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) jest prawo do jawnego postępowania sądowego to należy uznać, że prawo to może być ograniczone na ogólnych warunkach przewidzianych w art. 31 ust. 3 Konstytucji, a zatem ze względu na m.in. zdrowie publiczne (por. wyrok NSA z 12 kwietnia 2022 r., sygn. akt II OSK 1802/21). Odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej powinno jednak następować z zachowaniem wymogu rzetelnego procesu sądowego. Za najważniejsze dla zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego należy uznać zagwarantowanie prawa do obrony (wyroki NSA: z 2 czerwca 2021 r., sygn. akt III OSK 3462/21; z 12 kwietnia 2022 r., sygn. akt II OSK 1802/21).

W warunkach stanu epidemii, w jakich zostało wydane zarządzenie o przeprowadzeniu posiedzenia niejawnego w rozpoznawanej sprawie, prawo do obrony powinno być zagwarantowane przede wszystkim poprzez powiadomienie stron o posiedzeniu niejawnym i umożliwienie im zajęcia stanowiska w formie pisemnej. Zawiadomienia o zamiarze skierowania sprawy na posiedzenie niejawne wprost przewiduje tylko art. 15zzs4 ust. 1 ustawy covidowej, a brak tego typu rozwiązania w treści art. 15zzs4 ust. 3 powołanej ustawy, to jednak trzeba mieć na uwadze, że art. 15zzs4 ustawy covidowej kompleksowo reguluje kwestię rozpoznawania skarg kasacyjnych przez Naczelny Sąd Administracyjny w sytuacji kryzysowej, związanej z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19. Owe szczególne rozwiązania co do rozpoznawania skarg kasacyjnych przez NSA zawarto w trzech jednostkach redakcyjnych tego samego artykułu. Reguły wykładni systemowej nakazują natomiast uwzględniać fakt, że przepisy prawne tworzą system i należy uwzględniać ich wzajemne relacje oraz miejsce w systemie (wyrok NSA z 1 lutego 2022 r., II GSK 531/21 - publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Za zasadny uznać należy zatem pogląd, że zarządzenie, o którym mowa w art. 15zzs4 ust. 3 ustawy covidowej, podlega doręczeniu stronom - tak jak stanowi ust. 1 powołanego artykułu - z tą tylko różnicą, że przeprowadzenie posiedzenia niejawnego na podstawie zarządzenia przewidzianego art. 15zzs4 ust. 3 ustawy covidowej nie wymaga wyrażenia przez strony zgody. Także w orzecznictwie NSA wskazuje się, że rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z zarządzeniem wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3, zachowuje standardy ochrony prawa strony w sytuacji, gdy strony zostały zawiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość pisemnego zajęcia stanowiska w sprawie przed terminem posiedzenia (por. np. wyroki NSA: z 19 sierpnia 2021 r., I FSK 203/21; z 20 lipca 2021r. II FSK 136/21; z 22 kwietnia 2022 r., II GSK 1220/21 - publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Ponadto - jak wskazano w powoływanym wyżej wyroku NSA z dnia z 28 czerwca 2022 r. (sygn. akt II OSK 1442/21) - skoro o rozprawie jawnej należy zawiadomić strony co najmniej siedem dni przed terminem posiedzenia (art. 91 § 2 p.p.s.a.), to tym bardziej należy przyjąć co najmniej taki termin na wypowiedzenie się strony w formie pisemnej przed rozpoczęciem posiedzenia w sprawie. W orzecznictwie NSA podkreśla się, że już samo zbyt późne zawiadomienie strony o terminie posiedzenia niejawnego wyznaczonego na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy covidowej, uniemożliwiające przedstawienie stanowiska w sprawie, wypełnia przesłankę nieważności postępowania sądowoadministracyjnego określoną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (wyroki NSA: z dnia 16 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1142/21; z 2 czerwca 2021 r., sygn. akt III OSK 3462/21).

Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie stanowisko powyższe uznać należy za trafne. Co istotne, przepisy art. 15zzs4 ust. 1 i 3 ustawy covidowej nie przewidują rozpoznania skarg kasacyjnych na posiedzeniu niejawnym z mocy ustawy (jak np. na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a. po spełnieniu określonych warunków), lecz na podstawie stosownego zarządzenia, bez doręczenia którego strona nie może przewidywać, że jej sprawa zostanie skierowania na posiedzenie niejawne i nie znając terminu posiedzenia zostaje pozbawiona możliwości zaprezentowania swego stanowiska przed rozpoznaniem sprawy. Wprawdzie w postępowaniu kasacyjnym obowiązuje zasada rozpoznawania przez NSA sprawy w granicach skargi kasacyjnej wniesionej w określonym prawem terminie, co oznacza, że brak jest możliwości formułowania po tym terminie dodatkowych podstaw kasacyjnych. Strony mogą jednak przytaczać nowe uzasadnienie podstaw kasacyjnych (art. 183 § 1 zd. 2 p.p.s.a.).

Z akt niniejszej sprawy wynika jednoznacznie, że wyżej wymienione zarządzenie z 11 grudnia 2020 r. o wyznaczeniu, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy covidowej, terminu posiedzenia niejawnego na dzień 15 stycznia 2021 r. oraz wyznaczeniu składu orzekającego zostało wysłane do stron i uczestników postępowania dopiero 29 stycznia 2021 r., tj. po wydaniu orzeczenia w niniejszej sprawie. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy covidowej stanowi wyjątek od ogólnej zasady jawności posiedzeń sądowych (art. 90 § 1 p.p.s.a.), dlatego musi odbywać się w warunkach zapewniających stronie gwarancje prawa do sądu, w tym przede wszystkim możność obrony swoich praw.

Użyty przez ustawodawcę w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zwrot "jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw", może odnosić się zasadniczo do różnych stanów faktycznych, zwłaszcza z perspektywy ich intensywności. Zwrot ten, wobec swego otwartego charakteru, nie może być jednak rozumiany skrajnie, tj. wyłącznie jako spełniający się w sytuacji całkowitego wyłączenia strony od udziału w postępowaniu. Jak bowiem wynika z orzecznictwa, do pozbawienia strony możności obrony jej praw dochodzi wówczas, gdy z powodu naruszenia przez sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach, poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (por. wyrok NSA z 16 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1142/21). Nieważność postępowania uregulowana w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zachodzi zatem wtedy, gdy strona, wskutek naruszenia przepisów przez sąd pierwszej instancji, nie uczestniczy w postępowaniu, nie otrzymuje zawiadomień, zostaje pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska (wyrok NSA z 9 listopada 2021 r. sygn. akt III FSK 2822/21). Spełnienie przesłanki określonej w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. może nastąpić także wówczas, gdy strona zostanie zawiadomiona o terminie posiedzenia, ale na skutek innych zaniechań sądu pierwszej instancji nie będzie w stanie zająć stanowiska w sprawie (wyrok NSA z 13 stycznia 2022 r. sygn. akt III OSK 4864/21). W literaturze wskazuje się przy tym, że art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. powinien być rozumiany nieco szerzej i obejmować również te sytuacje, kiedy strona jest pozbawiona możności obrony swych praw z przyczyn leżących w samym charakterze danego unormowania procesowego, ponieważ w przeciwnym wypadku może być pozbawiona należnej jej ochrony prawnej (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. V, LexisNexis 2011, teza 23 komentarza do art. 183 p.p.s.a.). W prawie do obrony w jawnym postępowaniu sądowym mieści się przede wszystkim prawo do bycia wysłuchanym przed sądem rozstrzygającym sprawę. Strona powinna mieć zatem możliwość przedstawienia swoich racji przed wydaniem rozstrzygnięcia kończącego postępowanie, a swoje stanowisko może prezentować m.in. bezpośrednio przed sądem na rozprawie. Należy przy tym podkreślić, że rozpoznawanie spraw na rozprawie jest zasadą postępowania sądowoadministracyjnego (art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a.). Rozprawa jest zasadniczą fazą postępowania sądowoadministracyjnego, podczas której strony - najpierw skarżący, a potem organ - zgłaszają ustnie swoje żądania i wnioski oraz składają wyjaśnienia. Na rozprawie strony mogą ponadto wskazywać podstawy prawne i faktyczne swych żądań i wniosków (art. 106 § 1 p.p.s.a.). Przywołane przepisy stanowią realizację konstytucyjnej zasady jawności postępowania sądowego - art. 45 ust. 1 i 2 Konstytucji RP (zob. wyrok NSA z 13 kwietnia 2022 r. sygn. akt III FSK 4134/21).

W świetle powyższego należy stwierdzić, że zaszła nieważność postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie ze względu na wystąpienie przesłanki określonej w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.

Wobec przyjęcia przez NSA, że zachodziła w tej sprawie nieważność postępowania sądowego, przedwczesne jest odnoszenie się do pozostałych zarzutów skarg kasacyjnych.

Z tego powodu Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonego wyroku i przekazaniu sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego zasądzonych na rzecz F. Sp. z o.o. orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z 14 ust. 1 pkt 2 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1935 ze zm.). Zasądzona kwota 360 złotych stanowi zwrot kosztów zastępstwa procesowego przed NSA przez pełnomocnika, który nie reprezentował Spółki przed sądem pierwszej instancji.

Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz organu, biorąc pod uwagę to, że powodem uwzględnienia skargi kasacyjnej SKO były okoliczności zbadane z urzędu.