Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1065/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-12-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: Art. 28 ust. 2, 3, 3a i art. 32
journal: Dz.U. 2024 poz 497
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędziowie WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) WSA Janusz Kasprzycki Protokolant starszy referent Dominika Duda-Malik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 maja 2024 r. nr 945/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. uchyla zaskarżoną decyzję II. zasądza na rzecz skarżącego R. K. 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzja z dnia 7 maja 2024 r. znak: 180000/71/149809/2024 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił R. K. (dalej: skarżący) umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność, będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej wysokości 177 824,42 zł, w tym na ubezpieczenia społeczne za okres 07.2007 r. - 12.2013 r. w łącznej wysokości 99 506,14 zł z tytułu: składek - 42 495,14 zł, odsetek - 57 011,00 zł; ubezpieczenie zdrowotne za okres 12.2007 r., 02.2008 r. - 12.2013 r., 05.2018 r.- 01.2024 r. w łącznej wysokości 69 664,74 zł z tytułu składek - 39 631,74 zł, odsetek - 30 033,00 zł; Fundusz Pracy za okres 07.2007 r. - 12.2013 r. w łącznej wysokości 8 653,54 zł z tytułu: składek- 3 690,54 zł odsetek- 4 963,00 zł.

W podstawie prawnej decyzji powołano art. 28 ust. 2, 3, 3a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 497 - dalej u.s.u.s.), § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 141 poz. 1365).

Powyższa decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Skarżący zwrócił się z prośbą o umorzenie należności tytułu składek. Wskazał, że przedmiotowe należności nie zostały uregulowane w związku z bardzo trudną sytuacją rodzinną oraz problemami zdrowotnymi. Skarżący poinformował, że w 2014 r. jego żona zachorowała na raka piersi i pomimo różnorakich prób jej ratowania, które stanowiły obciążenie finansowe i zdrowotne - zmarła 1 czerwca 2016 r. Skarżący pozostał sam z trójką małoletnich dzieci. Trudna sytuacja i kłopoty finansowe powodowały dalsze zaległości. Praca za granicą, nadmiar obowiązków spowodowały rosnącą spiralę zadłużenia. Skarżący wskazał na swoje problemy zdrowotne, gastrologiczne, zespól jelita drażliwego, zespól tętnicy szyjnej, migotanie przedsionków, lewokomorową niewydolność serca. Poinformował, że jako samotny ojciec starał się rekompensować brak matki swoim synom, bez względu na konsekwencje, co również przyczyniło się do problemów finansowych. Wskazał, że w 2022 r. jego stan zdrowia kolejny raz się pogorszył. Niedokrwienie mózgu, wydolność serca na poziomie 19 %, przełyk Baretta. Skarżący dodał, że pozostaje w stałym i kosztownym leczeniu, a niewydolność serca powoduje dalsze trudności w życiu codziennym i pracy. Wskazał, że sam wychowuje uczących się synów. Jego dochody są na bardzo niskim poziomie i wystarczają na pokrycie bieżących opłat (media i jedzenie). Skarżący nadmienił, że nie poradziłby sobie gdyby nie pomoc rodziny. Utrzymuje się z renty rodzinnej i świadczenia wychowawczego. Musi opłacać kredyty. Choroby powodują, że nie może pracować w takim wymiarze, aby zapewnić godne życie.

Organ wskazał, że z materiału zgromadzonego w sprawie wynika, że skarżący prowadził działalność gospodarczą do 30 marca 2024 r. Nie wywiązywał się z obowiązku opłacania składek, w ten sposób został dłużnikiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który naliczył odsetki od nieopłaconych w terminie należności.

W oparciu o uregulowania zawarte w art. 24 u.s.u.s. Zakład ustalił, że nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone. Zgodnie z zapisami ustawy w brzmieniu obowiązującym w okresie od 24 listopada 1998 r. do 31 grudnia 2011 r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna.

W związku z uchwaleniem ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, której przepisy weszły w życie z dniem 1 stycznia 2012 r., do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zostały wprowadzone zmiany dotyczące m.in. skrócenia okresu przedawniania należności z tytułu składek do 5 lat. W przypadku zaistnienia okoliczności powodujących zawieszenie biegu terminu przedawnienia, po ich ustaniu przedawnienie biegnie dalej. Oznacza to, że pewnego czasu nie wlicza się do okresu przedawnienia, przy czym po zakończeniu okresu zawieszenia, przedawnienie biegnie dalej, z uwzględnieniem okresu pomiędzy rozpoczęciem biegu, a powstaniem przyczyny zawieszenia.

Zgodnie z art. 24 ust 5b ww. ustawy bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Bieg terminu przedawnienia został zawieszony 16 maja 2012 r., tj. od skierowania należności do przymusowego dochodzenia w trybie egzekucji administracyjnej i pozostanie zawieszony do zakończenia postępowania. Ponadto 16 maja 2013 r. Skarżący złożył wniosek o umorzenie na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą (Dz. U. z 2012 r. poz. 1551) zwanej dalej abolicyjną. Zgodnie z art. 1 ust. 15 ww. ustawy bieg terminu przedawnienia należności, o których mowa w ust. 1, 6, 10 i 12, ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie do dnia uprawomocnienia się decyzji. W świetle powyższego bieg terminu przedawnienia w stosunku do wszystkich należności powstałych na koncie skarżącego uległ zawieszeniu od daty wpływu wniosku, tj. 16 maja 2013 r. do dnia uprawomocnienia się decyzji o odmowie umorzenia składek, tj. do 5 marca 2024 r.

Organ ustalił, że skarżący prowadził działalność gospodarczą w zakresie: działalności agencji reklamowych do 30 marca 2024 r. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że z działalności gospodarczej osiągnął następujące wyniki finansowe:

- w 2021r. przychód w kwocie 65.796,71 zł, koszty 63.175,36 zł - dochód 2.621,35 zł;

- w 2022r. przychód w kwocie 73.799,60 zł, koszty 77.740,73 zł - strata 3941,13 zł;

- w 2023r. przychód w kwocie 95.356,55 zł, koszty 81.174,02 zł - dochód 14.182,53 zł.

Aktualnie skarżący pobiera świadczenie rentowe w wysokości 615,49 zł brutto, tj. 560,10 zł netto.

Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z trzema synami (25, 20 i 16 lat). Syn M. pobiera rentę rodzinną w wysokości 615,49 zł brutto, tj. 560,10 zł netto. Natomiast syn M.1 pobiera rentę rodzinną w kwocie 615,19 zł netto. Ponadto skarżący pobiera świadczenie wychowawcze w kwocie 800,00 zł. Rodzina ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 2 700,00 zł, tj.: z tytułu opłat eksploatacyjnych - 1 500,00 zł, z tytułu kosztów związanych z leczeniem - 500,00 zł oraz inne wydatki w kwocie 700,00 zł.

Skarżący oświadczył, że posiada zobowiązania pieniężne z tytułu zaciągniętych kredytów - 18 177,00 zł, w bankach - 32 183,00 zł, u osób fizycznych - 80 000,00 zł. Skarżący wskazał, że zobowiązania te są spłacane w formie dobrowolnych wpłat – 2 450,00 zł miesięcznie.

Skarżący oświadczył, że jest współwłaścicielem nieruchomości (co do ¼ udziałów) - domu o powierzchni 62,8 m2 przy ulicy R. [...] w K. Zakład ustalił, że w Bazie Danych Ksiąg Wieczystych właścicielem nieruchomości, o której mowa jest zmarła żona.

Następnie organ wskazał, że wniosek skarżącego został rozpatrzony w oparciu o wszystkie przepisy prawne mogące mieć zastosowanie w sprawie, tj.: art. 28 ust. 3 i 3a ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

W stosunku do skarżącego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą w powyższej sprawie.

Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt. 4a u.s.u.s również w tej sytuacji nie ma zastosowania.

Zgodnie z art. 24 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej.

Należności zostały skierowane do przymusowego dochodzenia w trybie egzekucji administracyjnej prowadzonej przez Naczelnika Urzędu Skarbowego [...]. Egzekucja okazała się nieskuteczna. Obecny brak efektu w egzekwowaniu należnych składek nie przesądza jeszcze o całkowitej ich nieściągalności, a stwierdzenie, że nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne byłoby na obecnym etapie przedwczesne. Wprawdzie, aktualnie możliwość efektywnego ściągnięcia należności jest ograniczona, bowiem skarżący nie posiada dochodów z tytułu zatrudnienia, zlikwidował działalność 30 marca 2024 r. Jednakże nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Zdaniem organu obecna sytuacja może mieć zatem charakter przejściowy, a przejściowe trudności w uzyskaniu zaspokojenia należności, wykluczają uznanie już na obecnym etapie, że egzekucja w przyszłości nie ma szans powodzenia. Organ podkreślił, że w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. wskazano na oczywistość faktu, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki. Natomiast sytuacja zobowiązanego na taką oczywistość nie wskazuje.

Zdaniem organu nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Mając na uwadze powyższe organ stwierdził, że brak jest podstaw prawnych do umorzenia należności w oparciu o wskazane kryterium. Uniemożliwia to pozytywne rozpatrzenie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Następnie organ wskazał, że umorzenie składek od należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności zostało określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s i wydanym na tej podstawie rozporządzeniu. Przepisy te zobowiązują płatnika do wykazania, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny.

Analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym okresie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubranie itp.), czy trudności płatnicze mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. Zgodnie z obowiązującymi przepisami ciężar udowodnienia, że nie ma żadnej możliwości spłaty zadłużenia ciąży na osobie zobowiązanej.

Zakład prowadząc postępowanie o umorzenie składek zobowiązany jest porównać stwierdzoną sytuację majątkową osoby zobowiązanej do zaległej należności i wskazać jej dochody (rzeczywiste czy potencjalne), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Konieczne jest dokonanie zestawienia wysokości dochodu uzyskiwanego przez zobowiązaną osobę z niezbędnymi kosztami utrzymania jej najbliższych w celu określenia, czy jest ona w stanie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania.

Z akt sprawy wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z trzema synami. Na dochód rodziny w wysokości 2 535,69 zł składają się: świadczenie - 560,10 zł, świadczenie syna M. K. - 560,10 zł, świadczenie syna M.1 K. 615,49 zł oraz świadczenie wychowawcze -800,00 zł.

Rodzina ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 1 700,00 zł, tj.: z tytułu opłat eksploatacyjnych - 1 500,00 zł, z tytułu kosztów związanych z leczeniem - 500,00 zł oraz inne wydatki w kwocie 700,00 zł.

Nie można uznać, że opłaty te to nadzwyczajne, czy nieprzewidziane wydatki. Opłaty te ponoszone są przez ogół społeczeństwa. Z dołączonych do sprawy dokumentów wynika, że skarżący ma trudności w terminowym regulowaniu opłat. W ocenie Zakładu zadeklarowany stan materialny może utrudniać zaspokojenie potrzeb życiowych rodziny skarżącego (żywność, środki czystości itp.). Skarżący nie udowodnił jednak, że w związku z trudną sytuacją rodziny, na którą obecnie się powołuje, podjął działania, mające na celu uzyskanie dodatkowego wsparcia w formie dotacji, zasiłków lub innych form pomocy materialnej ze środków instytucji socjalnych. Skarżący nie wykazał korzystania z zasiłków stałych, okresowych czy celowych dedykowanych rodzinom znajdujących się w ciężkiej sytuacji bytowej, np. na zakup opału, opłat za media, czy zakup posiłków i żywności.

W oświadczeniu skarżący wskazał, że posiada zobowiązania pieniężne: z tytułu zaciągniętych kredytów - 18 177,00 zł, w bankach - 32 183,00 zł i u osób fizycznych - 80 000,00 zł. Jednocześnie skarżący wskazał, że zobowiązania te są spłacane w formie dobrowolnych wpłat - 2 450,00 zł miesięcznie.

Organ podkreślił, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem publicznoprawnym, jakim jest zapłata składek. Pozycja ZUS nie może być gorsza od innych podmiotów, jakimi są np. banki. Takie stanowisko byłoby sprzeczne z interesem społecznym. Wywiązywanie się ze zobowiązań wobec innych wierzycieli jest ważne, ale spłata zadłużenia wobec ZUS też jest bardzo istotna i nie może być pomijana. Każdy z wierzycieli może dochodzić swoich należności zgodnie z przepisami prawa. Nawet gdyby ZUS umorzył zaległe składki wraz z odsetkami za zwłokę, to i tak inni wierzyciele w dalszym ciągu dochodziliby swoich należności, a ZUS realizuje przecież ważny interes społeczny zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa.

W ocenie organu nie można poczytywać za spełniające przesłanki do umorzenia należności przez osoby, które nie dysponują środkami na wykonanie zobowiązań publicznoprawnych jedynie z uwagi na preferowanie wykonania zobowiązań cywilnoprawnych, nawet jeśli niewykonanie tych zobowiązań wiązałoby się z daleko idącymi konsekwencjami dla osoby zobowiązanej. Aprobowanie takiej sytuacji byłoby bowiem nieuprawnionym uprzywilejowaniem podmiotów prawa cywilnego kosztem Skarbu Państwa, czyli kosztem ogółu obywateli. Instytucja umorzenia służy wsparciu obywateli w zupełnie wyjątkowych okolicznościach i nie może być wykorzystywana do celów preferujących spłatę zaciągniętych kredytów kosztem realizowania zobowiązań publicznoprawnych.

Niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych powinna być brana pod uwagę przy umarzaniu zaległości, jeśli wynika ona z przyczyn niezależnych, obiektywnych, którym strona nie jest w stanie się przeciwstawić, mimo podjętego w tym kierunku wysiłku. Umorzenie należności w tej sprawie byłoby wsparciem socjalnym, a nie taki charakter mają przepisy regulujące umorzenie należności z tytułu składek. Fakt opłacania składek nie jest okolicznością nadzwyczajną, a spełnieniem obowiązku wynikającego z przepisów prawa, natomiast umorzenie zaległości nie może być traktowane jako kredytowanie zobowiązanego.

Według ustaleń organ skarżący nie figuruje jako osoba ubezpieczona oraz nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Skarżący jest osobą w wieku aktywności zawodowej i nie przedstawił dokumentacji świadczącej o tym, że ze względu na stan zdrowia jest z niej wykluczony. Zatem istnieje realna szansa - przy odpowiednim własnym zaangażowaniu - na podjęcie pracy zarobkowej, a co za tym idzie możliwość poprawy, w określonej perspektywie czasowej sytuacji materialnej, jak również pozyskania środków na spłatę zadłużenia.

Podejmując się wykonywania działalności gospodarczej skarżący wziął na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawa i ich respektowania tak, aby nie dochodziło do ich naruszeń. Stosownie do obowiązujących przepisów, to właśnie płatnik składek jako osoba prowadząca i monitorująca działalność gospodarczą, niezależnie od czynników wpływających na funkcjonowanie firmy i osiąganych dochodów, odpowiada za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych, w tym należności z tytułu składek. Działalność gospodarczą cechuje bowiem jej prowadzenie na ryzyko przedsiębiorcy.

Końcowo organ stwierdził, że decyzja odmawiająca umorzenia nie nakłada na stronę żadnych dodatkowych obowiązków, które nie ciążyły na niej do tej pory i których nałożenie spowodowałoby pogorszenie obecnej sytuacji materialnej i osobistej. Rozstrzygnięcie organu odmawia natomiast przyznania "przywileju" polegającego na zwolnieniu z obowiązku opłacenia składek.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił:

- naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 2 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na ogranie na mocy art. 77 § 1 k.p.a. obowiązkowi w tym zakresie i w konsekwencji niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz sporządzenie uzasadnienia niezgodnie z wymogami wynikającymi z art. 107 § 3 k.p.a., a w konsekwencji błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu przez organ, iż sytuacja rodzinna i finansowa skarżącego nie wyklucza możliwości uregulowania zadłużenia.

W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że w 2014 roku jego żona zachorowała na raka piersi i mimo różnorakich prób jej ratowania, które bardzo mocno obciążyły skarżącego finansowo i zdrowotnie, żona skarżącego zmarła w czerwcu 2016 roku. Skarżący pozostał sam z trójką małoletnich dzieci. Ciężka sytuacja w domu i kłopoty finansowe powodowały dalsze zaległości. Skarżący celem poprawy sytuacji finansowej rodziny wyjechał do pracy za granicę, a dziećmi czasowo opiekowała się babcia. Ponadto stan zdrowia skarżącego również się pogorszył. Skarżący choruje na przepuklinę przełyku i zespół jelita drażliwego oraz stwierdzono u niego zespół tętnicy szyjnej oraz lewokomorową niewydolność serca. Sytuacja życiowa oraz ciągły stres doprowadziły do zdarzeń kiedy w to 2022 roku pogotowie zabrało skarżącego do szpitala z podejrzeniem udaru. Obecnie skarżący musi stale przyjmować leki, a mimo to pojawiły się kolejne komplikacje w związku z jego sytuacją zdrowotną. U skarżącego stwierdzono przełyk Baretta, który jest stanem przedrakowym.

Organ rentowy przyjął, że sytuacja życiowa skarżącego ma charakter przejściowy i założenia, że skarżący utracił możliwość zaspokojenia należności, przy braku przeprowadzenia skutecznej egzekucji jest przedwczesna na tym etapie. Zgodnie z argumentacją organu rentowego sytuacja skarżącego nie wskazuje na trwałą utratę zdolności zarobkowania.

Takie założenie organu rentowego należy uznać za nieuzasadnione. Organ rentowy w żaden sposób nie wykazał ewentualnej możliwości osiągnięcia przez skarżącego dochodów pozwalających na spłatę należności. Ponadto organ rentowy skupił się jedynie na ochronie interesu publicznego, a nie dokonał rzetelnej oceny, czy na dzień wydania decyzji sytuacja życiowa i materialna skarżącego pozwala na realne możliwości zaspokojenia należności z tytułu nieopłaconych składek.

Skarżący zarzucił, że organ rentowy nie dokonał rzetelnej analizy, czy istnieją rzeczywiste możliwości zaspokojenia zaległych należności z tytułu składek. Wprawdzie organ zauważył, że skarżący ma hipotetyczną możliwość zarobkowania, jednakże nie rozważył, czy te możliwości są realne, uwzględniając w szczególności wiek skarżącego, jego stan zdrowia, posiadane wykształcenie, kwalifikacje zawodowe oraz sytuację rodzinną skarżącego które mają istotny wpływ na możliwość zaspokojenia zadłużenia.

Ponadto, przyjęcie argumentacji organu rentowego, że powodem odmowy umorzenia należności może być publicznoprawny charakter, czy też okoliczność że skarżący, jako przedsiębiorca prowadził profesjonalną działalności i ponosił ryzyko z nią związane, wyłączałoby możliwość zastosowania instytucji umorzenia należności i realizacji celu któremu instytucja ta ma służyć.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Krakowie wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarga jest uzasadniona.

Sąd dokonując kontroli zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji, stwierdził, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przy ich wydawaniu przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy.

Pomimo, że w skardze skarżący nie zarzucił organom przedawnienia należności objętych kontrolowanymi decyzjami, to okoliczność ta była przez Sąd badana z urzędu. Sąd administracyjny orzeka bowiem na podstawie akt sprawy i nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, w myśl postanowień art. 133 § 1 i art. 134 § 1 p.p.s.a.

Sąd zobowiązany był zatem kwestię przedawnienia należności wziąć pod uwagę, skoro z treści decyzji i akt sprawy wynika, że należności te, zdaniem organu, nie uległy przedawnieniu.

Sąd podziela przeważający pogląd sądów administracyjnych w tym zakresie i aprobuje stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazane w wyroku z dnia 2 grudnia 2020 r., sygn. I GSK 927/20 (opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), zgodnie z którym wprawdzie przedmiotem postępowania o umorzenie należności z tytułu składek, nie może być badanie zadłużenia a jedynie ustawowe podstawy umorzenia należności, to jednak w postępowaniu w sprawie umorzenia należności z tytułu składek organ powinien odnosić się do konkretnej kwoty tych należności weryfikowalnej na podstawie wiarygodnych dokumentów. Przypomnieć także należy, że postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i rentowe może być prowadzone wówczas, gdy takie należności są nadal wymagalne, a dłużnik nie jest w stanie - jego zdaniem - ich uiścić.

A zatem rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może zapaść jedynie wówczas, kiedy należności - umorzenia których domaga się strona - nie uległy przedawnieniu lub z innych przyczyn nadal są wymagalne. Naczelny Sąd Administracyjny w omawianym orzeczeniu zauważył, że wadliwość prowadzonego przez organ postępowania będzie powodował brak ustalenia czy nastąpiło stwierdzenie przedawnienia należności, gdyż wówczas skutkowałoby to koniecznością umorzenia takiego postępowania - jako bezprzedmiotowego (por. wyroki NSA z dnia 27 sierpnia 2009 r., sygn. II GSK 15/09 oraz z dnia 17 listopada 2017 r., sygn. II GSK 2181/17, opubl. w CBOSA).

W związku z powyższym Sąd powinien mieć wiedzę czy nastąpiło stwierdzenie przedawnienia należności, gdyż wówczas skutkowałoby to koniecznością umorzenia takiego postępowania - jako bezprzedmiotowego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 sierpnia 2009 r., sygn. II GSK 15/09, opubl. w CBOSA). Z tych samych względów Sąd rozstrzygając wniosek w przedmiocie umorzenia należności powinien mieć dane umożliwiające stwierdzenie, że obowiązek spłaty należności w dacie wydania decyzji nadal obciąża skarżącego. Nie oznacza to, że w toku postępowania o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, Sąd przejmuje obowiązki organu egzekucyjnego. Z tych względów należało też uznać, że jakkolwiek przedawnienie należności z tytułu składek nie stanowi przesłanki skutkującej ich umorzeniem, to podniesiona przez Sąd kwestia przedawnienia mieści się w granicach sprawy o umorzenie należności składkowych (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2017 r., sygn. II GSK 1492/17, opubl. w CBOSA).

Należy podkreślić, że w każdym przypadku wniesienia wniosku o umorzenie zaległych składek organ powinien ustalać wymagalność należności z tytułu składek na dzień wydania decyzji (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 kwietnia 2014 r., sygn. II GSK 236/13, opubl. w CBOSA).

Zadaniem organu jest zatem takie zebranie materiału dowodowego, a następnie dokonanie na jego podstawie ustaleń i wyciągnięcie z nich wniosków, by z jednej strony zobowiązany miał pewność przeanalizowania całokształtu jego sytuacji, z drugiej zaś, by decyzja ta poddawała się kontroli Sądu.

W rozpatrywanej sprawie orzekające organy stwierdziły w uzasadnieniu kontrolowanych decyzji, że figurujące na koncie skarżącego należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Następnie wskazały, że nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone. Zgodnie z zapisami ustawy w brzmieniu obowiązującym w okresie od 24 listopada 1998 r. do 31 grudnia 2011 r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. W związku z uchwaleniem ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, której przepisy weszły w życie z dniem 1 stycznia 2012 r., do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zostały wprowadzone zmiany dotyczące m.in. skrócenia okresu przedawniania należności z tytułu składek do 5 lat. W przypadku zaistnienia okoliczności powodujących zawieszenie biegu terminu przedawnienia, po ich ustaniu przedawnienie biegnie dalej. Oznacza to, że pewnego czasu nie wlicza się do okresu przedawnienia, przy czym po zakończeniu okresu zawieszenia, przedawnienie biegnie dalej, z uwzględnieniem okresu pomiędzy rozpoczęciem biegu, a powstaniem przyczyny zawieszenia. Zgodnie z art. 24 ust 5b ww. ustawy bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Bieg terminu przedawnienia został zawieszony 16 maja 2012 r., tj. od skierowania należności do przymusowego dochodzenia w trybie egzekucji administracyjnej i pozostanie zawieszony do zakończenia postępowania. Ponadto 16 maja 2013 r. skarżący złożył wniosek o umorzenie na podstawie ustawy abolicyjnej. Zgodnie z art. 1 ust. 15 ww. ustawy bieg terminu przedawnienia należności, o których mowa w ust. 1, 6, 10 i 12, ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie do dnia uprawomocnienia się decyzji. W świetle powyższego bieg terminu przedawnienia w stosunku do wszystkich należności powstałych na koncie skarżącego uległ zawieszeniu od daty wpływu wniosku, tj. 16 maja 2013 r. do dnia uprawomocnienia się decyzji o odmowie umorzenia składek, tj. do 5 marca 2024 r. Okoliczności te nie wynikają jednak z żadnych dokumentów zgromadzonych w aktach postepowania.

Mając z kolei na uwadze okoliczności, że należności objęte zaskarżoną decyzją dotyczą poszczególnych miesięcy począwszy od 2007 r., a wskazanych szczegółowo w sentencji decyzji organu pierwszej instancji, to zauważyć należy, że organ zobowiązany był do wyczerpującego wyjaśnienia kwestii wymagalności i ewentualnego przedawnienia składek dla każdego z osobna ze wskazanych okresów wymienionych w uzasadnieniu decyzji, czego nie uczynił. Istnieje więc w ocenie orzekającego Sądu, uzasadniona wątpliwość, czy przynajmniej część zaległości skarżącego nie uległa przedawnieniu. Kwestii z tym związanych Sąd kontrolujący decyzje w przedmiotowej sprawie pod względem legalności, także nie może się domyślać, a tym bardziej ustalać wyręczając w tym względzie organy.

Organ ponownie rozstrzygając sprawę, powinien więc przede wszystkim wyjaśnić i wykazać w decyzji to, czy i w jakim zakresie zaległe należności uległy przedawnieniu, czyniąc to na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Winny się w nim znaleźć konkretne dowody, w tym dokumenty, które pozwolą zweryfikować prawidłowość ustaleń organu, co do każdej z okoliczności, mających wpływ na bieg terminu przedawnienia konkretnych zaległości. Sąd zwraca przy tym uwagę na powtarzany w orzecznictwie pogląd, że organ winien wskazać, w stosunku do każdej z zaległych należności odrębnie, kiedy nastąpił termin wymagalności składki jako początek biegu terminu przedawnienia oraz w jakim okresie miało miejsce zawieszenie biegu przedawnienia. Zbiorcze przedstawienie ram czasowych w odniesieniu do wszystkich zaległości nie jest wystarczające, skoro każda z należności ma odrębny termin wymagalności, a zatem i odrębny początek biegu terminu przedawnienia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 grudnia 2020 r., sygn. I GSK 1046/20, opubl. w CBOSA). Organ powinien zatem zgromadzić dokumenty potwierdzające konkretne czynności okoliczności jeżeli bieg terminu przedawnienia uzależniony był od ich zaistnienia.

Odnosząc się natomiast do zarzutów skargi, to Sąd podkreśla, żeby prawidłowo ocenić te zarzuty, sprecyzowana uprzednio musi być kwota łącznych, istniejących i nieprzedawnionych zaległości i kwotę tę należy odnieść do potencjalnych możliwości skarżącego.

Zasadne okazały się zatem zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, w szczególności artykułów: 7, 77 § 1 i 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej: k.p.a.). Zdaniem Sądu również i art. 107 § 3 k.p.a., który nakłada na organy administracji przedstawienia w motywach wydanych decyzji stanu faktycznego, jak i prawnego. Przedstawienia zaś stanu prawnego nie może się ograniczać do przytoczenia przepisów, czy też fragmentu treści tych przepisów.

W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organ, biorąc pod uwagę stanowisko Sądu stosownie do postanowień art. 153 p.p.s.a., ustali na podstawie zgromadzonych dokumentów jaka jest łączna, nieprzedawniona kwota zaległości i następnie rozważy wszechstronnie zebrany materiał dowodowy oraz dokona oceny możliwości płatniczych skarżącego w kontekście przesłanek umorzenia, przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c orzekł jak w pkt I wyroku. O kosztach postępowania w pkt II sentencji, Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.