Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 194/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-02-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 13 lutego 2024 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie: sędzia NSA Piotr Przybysz sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2024 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 30 czerwca 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 305/22 w sprawie ze skargi E. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia w części nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 30 czerwca 2022 r. III SA/Kr 305/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę E.M.(Skarżąca) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. (Kolegium) z [...] grudnia 2021 r. w przedmiocie umorzenia w części nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarżąca zaskarżyła wyrok Sądu pierwszej instancji skargą kasacyjną w całości zarzucając mu :

I. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 30 ust 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2020.111 z późn. zm.), dalej jako "ustawa", wbrew istniejącym w przypadku Skarżącej przesłankom jego zastosowania tj., wobec jej szczególnie trudnej sytuacji życiowej i zdrowotnej, a to z uwagi na jej wiek, utratę sił i stale pogarszający się stan zdrowia (w związku ze stałymi chorobami leczonymi w poradni kardiologicznej, neurologicznej, chirurgicznej, naczyniowej, pulmonologicznej, neurochirurgicznej), trudną sytuacją rodzinną Skarżącej prowadzącej samodzielnie gospodarstwo domowe po niespodziewanej śmierci męża, posiadającej dwóch dorosłych niepełnosprawnych synów oraz skromną sytuacją majątkową rodziny tj. przy dochodach pozwalających wyłącznie na oszczędne utrzymanie się z miesiąca na miesiąc, bez możliwości zaoszczędzenia większej kwoty i corocznym zakupie opału na zimę finansowanym z pożyczek, przy braku jakichkolwiek oszczędności i cennych zbywalnych ruchomości oraz zamieszkiwaniu w mieszkaniu należącym do syna.

II. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego mające wpływ na rozstrzygnięcie, a to art. 7 kpa poprzez nie wykonanie ciążącego na organie obowiązku uwzględnienia słusznego interesu obywatela, który w sytuacji zrealizowania się normy prawnej uprawniające do uzyskania umorzenia z takiego dobrodziejstwa nie mógł skorzystać wobec przełamania zasady praworządności.

Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 176 w zw. z art. 185 § 1 p.p.s.a. Skarżąca wniosła o uchylenie skarżonego wyroku i rozpoznanie skargi na decyzję Kolegium, oraz poprzedzającej decyzji zgodnie z wnioskami skargi tj. przez uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Ż. (Burmistrz) i zmianę zaskarżonego wyroku przez umorzenie należności Skarżącej wobec Burmistrza z tytułu nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych w kwocie 5 562 zł wraz z odsetkami w całości lub uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do Sądu I instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania wg norm przepisanych.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.

Przed przystąpieniem do ustosunkowania się do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej przypomnieć należy istotę sprawy poddanej pod rozstrzygnięcie Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Organy obu instancji, po rozpoznaniu wniosku Skarżącej o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego umorzyły ową należność w części, to jest w kwocie 1500 złotych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie podzielając ustalenia faktyczne poczynione przez organy jak również dokonaną przez nie wykładnię prawa oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.

W skardze kasacyjnej podniesione zostały zarówno zarzuty naruszenia prawa materialnego jak i przepisów postępowania, to jest art. 7 k.p.a. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na sformułowanie zarzutów jak również z uwagi na fakt, że przy wykładni i stosowaniu art. 30 ust 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej "ustawa") konieczne jest uwzględnienie wytycznych wynikających z art. 7 k.p.a. możliwe jest łączne odniesienie się do obu zarzutów.

Wskazany przez Skarżącą jako wzorzec kontroli art. 30 ust 9 ustawy przewiduje, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy jest zatem decyzją uznaniową. Oznacza to, że organ musi w pierwszej kolejności ustalić, czy zachodzą okoliczności warunkujące udzielenie przewidzianej nim ulgi, to jest czy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jeżeli organ ustali, że zachodzą podstawy do udzielenia ulgi, decyduje w ramach uznania administracyjnego, czy i jaka ulga winna zostać zastosowana.

Jak wynika z ustaleń poczynionych przez organy obu instancji, podzielonych w tym zakresie przez Sąd Wojewódzki, Skarżąca zamieszkuje w mieszkaniu wspólnie z synem, lecz prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe, mieszkanie jest własnością syna M. Źródłem utrzymania Skarżącej jest renta rodzinna oraz świadczenie rehabilitacyjne. Skarżąca spłaca dwa kredyty gotówkowe w łącznej kwocie 1.200 zł; ponosi koszty leczenia, zakupu środków opatrunkowych. Miesięczne obciążenia Skarżącej wynoszą 1.650 zł. Łączny dochód na dzień sporządzenia wywiadu wynosił 2.621,01 zł. Skarżąca posiada orzeczenie o ustaleniu umiarkowanego stopnia niepełnosprawności; jest osobą schorowaną, miesięcznie wydaje na leczenie 300 zł. Skarżąca dokładała się do utrzymania dorosłego syna w wysokości 150 zł. Skarżąca przedłożyła też zaświadczenie lekarskie stwierdzające obustronny zespół cieśni kanału nadgarstka oraz skierowanie do poradni neurochirurgicznej. Na etapie postępowania odwoławczego Skarżąca przedłożyła dokumentację, z której wynika, że od 10 listopada 2021 r. do 11 listopada 2021 r. przebywała w szpitalu w związku z rozpoznaniem COVID-19 oraz od 11 listopada 2021 r. do 25 listopada 2021 r. w związku z infekcją COVID-19; ponadto przedstawiono kartę wizyty prywatnej odbytej 30 listopada 2021 r. w Poradni Pulmonologicznej. Organ ustaliły też, że zaległość Skarżącej w związku z nienależnie pobranymi świadczeniami pozostająca do wyegzekwowania to kwota 5.562,00 zł powiększona o odsetki. Urząd Skarbowy wyegzekwował w latach 2015-2021 kwotę 1.664,00 zł, która została przekazana na koszty egzekucji, koszty upomnienia, odsetki oraz należność główną.

Organy obu instancji uznały, że sytuacja rodzinna Skarżącej uzasadnia zastosowanie ulgi w postaci częściowego umorzenia należności.

Skarżąca w skardze kasacyjnej zmierzała do wykazania, że Sąd naruszył art. 30 ust. 9 ustawy oddalając skargę, bowiem w jej ocenie organy, z uwagi na jej sytuację rodzinną, zobligowane były do umorzenia całości należności.

Odnosząc się do tak uzasadnionego zarzutu Sąd kasacyjny przypomina na wstępie, że art. 30 ust. 9 ustawy nie nakłada na organy obowiązku uwzględnienia żądania udzielenia ulgi w razie ustalenia, że sytuacja rodzinna wnioskodawcy jest trudna. Poczynienie takich ustaleń umożliwia organowi rozważenie, czy i w jakim zakresie uzasadnione jest przyznanie ulgi, przy uwzględnieniu zasad wynikających z art. 7 k.p.a., to jest słusznego interesu strony jak i interesu społecznego. Podkreślić należy również, że nawet stwierdzenie zaistnienia przesłanek do zastosowania ulgi, nie obliguje organu do jej udzielenie, o ile uzna on, że w realiach sprawy, po uwzględnieniu wytycznych wynikających z art. 7 k.p.a. jej udzielenie nie jest uzasadnione.

Wyjaśnić również należy, że kontrola decyzji uznaniowych w zakresie dotyczącym wyboru zastosowanej ulgi oraz jej zakresu sprowadza się do zbadania, czy decyzja taka nie nosi cech dowolności, a zatem czy organ wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu okoliczności istotnych dla sprawy, w szczególności jak już wskazano, po rozważeniu interesu społecznego i słusznego interesu strony. Tym samym kluczowe znaczenie dla oceny legalności rozstrzygnięcia podjętego w ramach uznania administracyjnego ma kwestia poprawności zastosowania w sprawie art. 7 k.p.a., tak jako źródła zasady prawdy materialnej, jak i dyrektywy rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej przez uwzględnienie interesu społecznego i słusznego interesu strony (por. wyrok NSA z 1 marca 2023 r. I OSK 390/21).

Sąd pierwszej w ramach sprawowanej kontroli podzielił stanowisko organu drugiej instancji, że trudna sytuacja Skarżącej nie powstała z przyczyn od niej niezależnych. Sąd podkreślił, że obciążenie budżetu Skarżącej wynika przede wszystkim z konieczności spłacania kredytów, które Skarżąca pobrała wraz z mężem w łącznej kwocie 105.000,00 złotych i które w dużej mierze zostały przeznaczone na potrzeby synów, w tym na zakup samochodów. W ocenie Sądu Wojewódzkiego zasadnie w tym kontekście organ odwoławczy podniósł, że obecnie Skarżąca może się domagać od dorosłych dzieci spełnienia obowiązku alimentacyjnego wobec niej. Sąd podkreślił również, że Skarżąca dodatkowo łożyła na utrzymanie dorosłego syna kwotę 150 złotych, dopiero w skardze wskazała, że obecnie przestała to czynić.

W ocenie Sądu kasacyjnego Sąd pierwszej instancji trafnie ocenił, że w świetle powyższych okoliczności nie doszło do przekroczenia granic uznania administracyjnego. Skarżąca rzeczywiście ma trudną sytuację rodzinną, jednak jest ona następstwem spłacania przez nią kredytów zaciągniętych na potrzeby dorosłych synów, przy czym jak wynika z ustaleń faktycznych, które nie były w tym zakresie kwestionowane, kredyty nie zostały zaciągnięte na potrzeby związane np. z leczeniem synów, ale z ich potrzebami konsumpcyjnymi. W świetle tych okoliczności, udzielenie ulgi w postaci umorzenia w całości zaległości stanowiłoby naruszenie art. 7 k.p.a. i wynikającej z niego zasady załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społeczny i słusznego interesu obywateli. Prowadziłoby bowiem do ochrony nie tyle słusznego interesu obywatela, ale do ochrony interesów majątkowych osób trzecich, kosztem interesu społecznego. Nie można bowiem tracić z pola widzenia faktu nienależnego pobrania przez Skarżącą świadczeń pielęgnacyjnych i niedokonania przez nią zwrotu owych świadczeń, finansowanych z budżetu państwa a więc przez ogół społeczeństwa, przy jednoczesnym daniu przez nią pierwszeństwa interesom majątkowym dorosłych synów, co przejawia się w spłacie kredytów zaciągniętych na zrealizowanie ich potrzeb. Trafnie w tej sytuacji Sąd Wojewódzki zwrócił uwagę, że ewentualnego naruszenia art. 107 § 3 k.p.a. można by upatrywać wyłącznie w tym, że organ nie wyjaśnił do końca przesłanek, dla których umorzenie nienależnie pobranego świadczenia w części jednak nastąpiło. Jak podkreślił Sąd pierwszej instancji, a Sąd kasacyjny stanowisko to podziela, na tle okoliczności sprawy przesłanki takiego rozstrzygnięcia nie są oczywiste. Sąd pierwszej instancji słusznie zwrócił uwagę, że wątpliwości w tym zakresie nie mogły jednak doprowadzić do uchylenia zaskarżonej decyzji, byłoby to bowiem naruszeniem zakazu reformationis in peius (art. 134 § 2 p.p.s.a.).

Podsumowując uznać należy że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw co skutkowało jej oddaleniem przez Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. Uzasadnienie zostało sporządzone stosownie do wymogów określonych w art. 193 zdanie 2 p.p.s.a zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.

W niniejszej sprawie pełnomocnik Skarżącej– na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, stąd też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.