Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 743/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-12-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: 25 ust. 1, art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 15h ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2021 poz 2095
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t. j.)
article: art. 7, art. 7a par. 1, art. 75
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) i par. 3
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 7 grudnia 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Czerw, Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski, , , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 grudnia 2023 roku sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 30 maja 2023 r. znak: SKO.4114.291.2023 w przedmiocie uznania zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrany i żądania jego zwrotu 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Zgierza z dnia 31 marca 2023 r., znak: MOPS.532.7243.2023; 2. umarza postępowanie administracyjne. MR


UZASADNIENIE

II SA/Łd 743/23

U Z A S A D N I E N I E

Decyzją z dnia 31 marca 2023 r. Prezydent Miasta Zgierza uznał, że M.T. nienależnie pobrał świadczenie, tj. zasiłek pielęgnacyjny na syna S.T. za okres od 01.10.2020 r. do 28.02.2023 r. w wysokości 215,84 zł miesięcznie oraz orzekł o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia zasiłku pielęgnacyjnego na syna S.T. za okres od dnia 01.10.2020 r. do dnia 28.02.2023 r. w wysokości 6.259,36 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do pierwszego dnia miesiąca po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.

M.T. złożył odwołanie od ww. decyzji, wskazując, że nie zgadza się z decyzją organu I instancji, bowiem był przekonany, że skoro nadal ma orzeczenie o niepełnosprawności, to nie musi składać kolejnego wniosku. Z uwagi na fakt, iż istniały przesłanki do pobrania zasiłku pielęgnacyjnego na syna w okresie od dnia 01.10.2020 r. do 28.02.2023 r. odwołujący się wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zwolnienie z obowiązku zwrotu świadczenia.

Decyzją z dnia 30 maja 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium wyjaśniło, że zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U z 2023 r., poz. 390.) osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.

Organ przytoczył treść art. 30 ust. 2 w/w ustawy definiujący świadczenia nienależnie pobrane i jednocześnie wskazał, że od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1 -3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie ( art. 30 ust. 2b ustawy o świadczeniach rodzinnych).

Dalej Kolegium wskazało, że decyzją Prezydenta Miasta Zgierza z dnia 02.11.2018 r. przyznano M. T. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego dla syna S.T.

Decyzją Prezydenta Miasta Zgierza z dnia 20.05.2020 r. przyznano M.T. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego dla S.T. na okres od 01.03.2020 r. do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27.08.1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie ww. ustawy, tj. od 8 marca 2020 r. zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

W dniu 21.03.2023r. zostały pozyskane przez MOPS w Z. dane z rejestru [...], z których wynika, że w dniu 27.02.2020 r. strona wystąpiła do Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Ł. z wnioskiem o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności dla syna S.T.. Powiatowy Zespół ds. Orzekania i Niepełnosprawności w Ł. w dniu [...].09.2020 r. wydał orzeczenie o niepełnosprawności Nr [...] i postanowił zaliczyć syna S.T. do osób niepełnosprawnych do 30.09.2023 r.

Zgodnie z treścią art. 15h ust. 1 pkt. 2 ustawy o COVID-19 decyzja z dnia 02.11.2018 r. zmieniona decyzją z dnia 20.05.2020 r. wygasła z dniem wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, tj. z dniem [...].09.2020 r. Pomimo tego, że syn skarżącego S. T. legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności i istniały przesłanki do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego, zasiłek pobrany w okresie od 01.10.2020 r. do 31.03.2023 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane, ponieważ nie został złożony wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego w odpowiednim terminie.

Zgodnie z nowym brzmieniem art. 30 ust. 3 i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych nadanym ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 poz. 1302) zasadnym jest wydanie jednej decyzji orzekającej o uznaniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń.

Kolegium stwierdziło, że w przypadkach, w których nie przysługuje zasiłek pielęgnacyjny, jak również o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu I instancji o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia był M.T. pouczony we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego oraz w decyzji przyznającej świadczenia.

Kluczową rolę w rozpoznawanej sprawie posiadało według organu odwoławczego jednoznaczne ustalenie, czy odwołujący się nienależnie pobrał świadczenie rodzinne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem Kolegium ocena dokonana przez organ I instancji w tym zakresie nie budzi zastrzeżenia, gdyż została oparta na wnikliwym i wszechstronnym zbadaniu wszystkich aspektów sprawy.

Organ II instancji podniósł, że w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że przez nienależnie pobrane świadczenie należy rozumieć jedynie takie świadczenie, które zostało pobrane przez osobę, jakiej można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Stwierdzenie, że określona osoba pobrała takie świadczenia w sposób nienależny wymaga wykazania przez organy administracji, że podmioty te miały świadomość co do zaistnienia okoliczności mających wpływ na przyznanie tego świadczenia i pomimo tego przedstawiły organowi nieprawdziwe informacje lub nie poinformowały o zmianie sytuacji materialnej bądź osobistej. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma więc świadomość osoby lub osób pobierających świadczenie. Wskazane wyżej przesłanki odwołują się zatem do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Wynika to z faktu, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz "świadczenia nienależnie pobranego" (art. 30 ust. 2 pkt 1-5 u.ś.r.). Nie są to pojęcia tożsame, gdyż "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyroki NSA: z 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09, z 27 października 2010 r" I OSK 981/10, zl9 lipca 2016 r., I OSK 3263/14, CBOSA). Zwrot obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyroki WSA: z 20 kwietnia 2017 r., III SA/Kr 205/17; z dnia 20 lutego 2020 r" II SA/Łd 787/19, CBOSA).

Ponadto, stwierdzić należy, że zgodnie z art 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, świadczeniobiorca jest obowiązany do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Stosownie zaś do art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in. świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.).

W orzecznictwie sądowoadmistracyjnym przyjmuje się, że ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza przy tym formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, nie wystarcza powołanie się na przepis prawa (tak w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/12, z 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, z 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09).

W niniejszej sprawie zdaniem Kolegium nie ulega wątpliwości, że odwołujący się został prawidłowo pouczony o konieczności informowania o każdej zmianie mającej wpływ na przyznanie wnioskowanego świadczenia. Takie pouczenie było zarówno w formularzu wniosku o świadczenie rodzinne, który odwołujący się podpisał, jak też w decyzji o przyznaniu wnioskowanego świadczenia, którą odebrał.

Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2020 r. sygn. I OSK 1157/20 należy wskazać, że cyt:. " Zgodnie z art. 24 ust. 2 SwRodzU, prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Oznacza to, że decydujące znaczenie dla ustalenia terminu, od którego zostanie ustalone prawo do świadczeń rodzinnych, posiada data złożenia kompletnego wniosku do właściwego organu realizującego świadczenia rodzinne. Zatem, nawet jeśli przez uprawnionego spełnione były ustawowe przesłanki do otrzymania świadczenia rodzinnego, lecz wniosek o jego przyznanie nie został złożony, to organ nie ma prawnej możliwości przyznania świadczenia rodzinnego za okres poprzedzający złożenie wniosku. W świetle ww. przepisu wniosek o przyznanie świadczenia jest czynnikiem, który uruchamia postępowanie w sprawie świadczenia, przy czym świadczenie może hyc przyznane najwcześniej od miesiąca złożenia wniosku w organie. Inaczej mówiąc decyzja w przedmiocie świadczenia wywołuje skutki od miesiąca, w którym wpłynął wniosek. Przyznanie, zatem z datą wsteczna poprzedzająca tenże miesiąc, prawa do zasiłku rodzinnego, nawet w przypadku wcześniejszego spełniania przesłanek do jego uzyskania, nie jest możliwe. Powyższa regulacja implikuje tezę, że zasiłek rodzinny nie jest przyznawany z urzędu, ale wyłącznie na podstawie wniosku z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Tym samym sprawa o przyznanie prawa do owego świadczenia nie może toczyć się bez odpowiedniego wniosku osoby zainteresowanej. Konsekwencją powyższego jest wyraźnie przewidziana w treści art. 24 ust. 2 SwRodzU dopuszczalność ustalenia prawa do owego świadczenia dopiero od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Wbrew zarzutom kasacyjnym aktualny pozostaje pogląd, że z przepisu art. 24 ust. 2 SwRodzU nie można wyinterpretować normy prawnej, zgodnie z którą prawo do zasiłku rodzinnego ustala się począwszy od miesiąca, w którym spełnione zostały przez wnioskującego ustawowe przesłanki do otrzymania tego świadczenia."

Należy podkreślić, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalił się pogląd, że termin wskazany w art. 24 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest terminem prawa materialnego i nie podlega przywróceniu na podstawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Termin ten został ustanowiony dla zapewnienia stabilności stosunków prawnych. Wobec tego w razie jego niezachowania strona nie może żądać przyznania świadczenia wstecz. Okoliczności i przyczyny niezłożenia takiego wniosku, w tym także ewentualny brak winy strony nie mają znaczenia dla ustalenia początkowej daty przyznania świadczenia rodzinnego na gruncie owego przepisu. Jeżeli zatem z okoliczności faktycznych wynika, że M.T. nie złożył wniosku o prawo do zasiłku pielęgnacyjnego to - z punktu widzenia treści art. 24 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych - świadczenie to nie mogło zostać przyznane. Dopiero po złożeniu wniosku i nowego orzeczenia o niepełnosprawności organ I instancji może przyznać świadczenie - zasiłek pielęgnacyjny na syna S.T..

Kolegium poinformowało, że M.T. w celu wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego na dalszy okres winien wystąpić z wnioskiem o ustalenie prawa do w/w świadczenia. Świadczenie pielęgnacyjne jest przez M. T. przyjmowane od dłuższego czasu, a zatem należy domniemać, iż znane są mu zasady przyznawania tego świadczenia tj. złożenie kolejnego wniosku po wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi M.T. podniósł zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 30 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędne zastosowanie wskutek błędnego przyjęcia, że pobrał świadczenie nienależne. W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z 31 marca 2023 r.

W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że "składając odwołanie od decyzji MOPS z 31 marca 2023 r. do SKO wskazałem, że nie złożyłem w terminie nowego wniosku o przyznanie na rzecz mojego syna zasiłku pielęgnacyjnego. Treści tego odwołania nie konsultowałem z małżonką, pisałem je w siedzibie MOPS, a jego treść dyktowała mi pracownica Ośrodka. W efekcie złożonego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Dopiero po otrzymaniu decyzji z SKO omówiłem sprawę z moją małżonką, która dopiero wówczas przypomniała mi, że ona sama osobiście w październiku 2020 roku, w okresie trwania stanu pandemii zgłosiła się do MOPS w Z. celem złożenia wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego oraz celem przekazania w MOPS nowego orzeczenia o niepełnosprawności syna. W chwili składania odwołania kwestia ta całkowicie mi umknęła, bowiem to nie ja załatwiałem formalności związane z dostarczeniem dokumentów. Małżonka przypomniała mi, że wypełniła stosowny wniosek, załączyła orzeczenie z [...] września 2020 roku i całość tej dokumentacji - w zaklejonej kopercie z nazwiskiem naszego syna - zawiozła na ul. [...] i złożyła w skrzynce podawczej MOPS zlokalizowanej przy wejściu do budynku. Niestety żaden z pracowników MOPS nie wydawał wówczas potwierdzenia złożenia dokumentów. Poinformowano nas jedynie że z uwagi na stan pandemii jedynym sposobem złożenia pisma w siedzibie jednostki jest wrzucenie go do wystawionej urny. Taki sposób przekazywania dokumentów wskazany był również na stronie internetowej Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Wiemy, że stosowały go powszechnie również inne urzędy i sądy. Nadto wiemy że w taki sam sposób dokumenty przekazywali do MOPS inni mieszkańcy gminy Z.. W tej sytuacji zarzut jakoby nie został złożony wniosek o przyznanie zasiłku jest niezasadny. Złożony przez moją żonę wniosek nie został rozpoznany w efekcie czego bezzasadnie uznano że pobraliśmy świadczenie, które nie było należne, mimo iż spełnialiśmy wszystkie przesłanki do jego uzyskania, a złożone przez moją żonę dokumenty prawdopodobnie zaginęły. Wskazuję już z uwagi na stan pandemii Covid-19 na pewno od początku listopada pojawiło się ogłoszenie na stronie internetowej MOPS w Z., że Ośrodek został zamknięty dla wszystkich klientów i innych osób. W praktyce dokumenty nie były przyjmowane w siedzibie MOPS już wcześniej, a na stronie internetowej Ośrodka zamieszczono komunikat aby kontaktować się z Urzędem za pośrednictwem poczty elektronicznej platform internetowych e-PUAP, pocztą tradycyjną bądź poprzez skrzynkę podawczą umieszczoną przy budynku MOPS na ulicy [...]. Moja żona dzwoniła do MOPS zaraz po uzyskaniu orzeczenia z [...] września 2020r. i telefonicznie uzyskała informację że wniosek o świadczenie na rzecz naszego syna i nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności musi wrzucić do skrzynki stojącej przed budynkiem co też uczyniła. Świadkiem wrzucenia dokumentów do skrzynki był mój teść – T. B., który zawiózł żonę do siedziby MOPS w celu dostarczeniu dokumentów do placówki. O fakcie tym wiedział również pracodawca mojej małżonki który udzielił jej w tym celu stosownego zezwolenia na opuszczenie miejsca pracy w godzinach pracy".

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko jak w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu, aczkolwiek z innych przyczyn niż w niej wskazano.

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm. – p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.).

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Punkt wyjścia do rozważań w rozpoznawanej sprawie stanowi treść art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 390 – u.ś.r.), zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie wskazało w podstawie prawnej konkretnego przepisu art. 30 u.ś.r., jednak z uwagi na fakt, że w uzasadnieniu wskazano, że "kluczową rolę w rozpoznawanej sprawie posiada jednoznaczne ustalenie, czy Odwołujący się nienależnie pobrał świadczenie rodzinne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych", ocena zaskarżonego rozstrzygnięcia skoncentrować się musi na zbadaniu jego legalności w kontekście tego przepisu.

Jak wynika z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

W ocenie Sądu sam fakt niezłożenia nowego wniosku na skutek uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności nie stanowi o wystąpieniu żadnej z okoliczności, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., na co wskazuje jego literalne brzmienie. Jako podstawę faktyczną uznania w niniejszej sprawie pobranego przez skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane można by rozpatrywać utratę prawa do świadczenia, w świetle art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.), z uwagi na uzyskanie nowego orzeczenia, o czym skarżący nie poinformował organu. Organ uznał bowiem, że w świetle art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy o COVID wydanie ww. nowego orzeczenia spowodowało utratę ważności orzeczenia dotychczasowego, a to z kolei - w związku z treścią decyzji Prezydenta Miasta Zgierza z dnia 20 maja 2020 r. miało, zdaniem organu, doprowadzić do wygaśnięcia przyznanego skarżącemu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Dalsza wypłata następowała zatem mimo ustania prawa do świadczenia, a nie mimo braku wniosku.

Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy w tak ustalonych okolicznościach wypłacony za okres od 1 października 2020 r. do 28 lutego 2023 r. zasiłek pielęgnacyjny może być uznany za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Treść tego przepisu nie budzi wątpliwości, że warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy utraty prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia.

W orzecznictwie utrwalił się pogląd - który Sąd w niniejszym składzie podziela - w myśl którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.

Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. np. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. I OSK 1392/21; por. też wyroki WSA: z dnia 28 października 2021 r., sygn. II SA/Gl 764/21 i z dnia 15 lipca 2022 r., sygn. II SA/Gl 281/22; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl).

W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić, że obowiązek informacyjny organu nie został zrealizowany. Skarżący nie został pouczony, że niepoinformowanie organu o otrzymaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności będzie powodować utratę prawa do świadczenia, a nowe przepisy ustawy o COVID wprowadzały szereg wyłomów w dotychczas funkcjonującej praktyce uzyskiwania orzeczeń i świadczeń. Nie można zatem zaakceptować stanowiska Kolegium o domniemaniu znajomości przez skarżącego zasad przyznawania świadczeń.

Dla oceny, czy został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje.

Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko wyrażane w judykaturze, że art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, decydujące są materialnoprawne przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych. Przepis ten nie uchyla generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy" - co oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyroki WSA: z dnia 10 października 2019 r., sygn. IV SA/Wr 245/19 i z dnia 15 lipca 2022 r., sygn. II SA/Gl 281/22).

W ocenie składu orzekającego, nowe orzeczenie o niepełnosprawności pozostaje w istocie bez wpływu na przysługujące materialnie prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w tym sensie, że potwierdza jedynie, iż dana osoba nadal pozostaje niepełnosprawna w stopniu znacznym. Brak poinformowania organu o uzyskaniu nowego orzeczenia nie spowodował, że świadczenia zostały wypłacone skarżącemu nienależnie, gdyż prawo do tego świadczenia w sensie materialnym nie ustało.

Na marginesie, warto również wskazać, że w orzecznictwie zwraca się uwagę, że sposób sformułowania przepisu art. 15h ust. 2 pkt 1 ustawy COVID nie jest do końca jednoznaczny i może stwarzać podstawę do rozbieżnych interpretacji. Jak wskazał m.in. WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 11 marca 2022 r. o sygn. akt II SA/Po 461/21 - "jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wygasa w okresie trwania pandemii wirusa SARS-CoV-2, ulega ono, z mocy prawa, przedłużeniu do 60. dnia licząc od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, ale nie dłużej niż do momentu wydania nowego orzeczenia. Okres, na jaki ustawodawca przedłużył ważność terminowego orzeczenia, a więc 60 dni tudzież data wydania nowego orzeczenia dotyczy sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stan pandemii". Na gruncie takiej interpretacji można by dopuścić i taki pogląd, że dotychczasowe orzeczenie o niepełnosprawności było nadal orzeczeniem ważnym, tj. nie wygasło, pomimo wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności.

Wskazana niejednoznaczność analizowanej regulacji może być istotna w kontekście przepisu art. 7a § 1 k.p.a., który stanowi, że jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w sprawie pozostają wątpliwości co do treści normy prawnej, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony.

Odnosząc się zarzutów i wniosków skargi, Sąd zauważył, że korzystanie z możliwości stworzonej w trakcie początków epidemii przez liczne urzędy, tj. składania korespondencji do skrzynki udostępnionej przy wejściu jest znaną praktyką, wiązało się to jednak z brakiem możliwości uzyskania potwierdzenia złożenia dokumentów. Brak możliwości udokumentowania złożenia dokumentów do skrzynki powoduje, że okoliczność złożenia takiej korespondencji winna być wykazana w sposób, jaki może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy - art. 75 k.p.a. Z uwagi na fakt, że skarga podlegała uwzględnieniu z innych przyczyn niż wskazywano w skardze, okoliczności związane ze złożeniem wniosku przez M.T. pozostają poza przedmiotem rozważań tut. Sądu.

Reasumując, należy stwierdzić, że w okolicznościach kontrolowanej sprawy zasiłek pielęgnacyjny pobrany w okresie od 1 października 2020 r. do 28 lutego 2023 r., wbrew stanowisku organów obu instancji, nie nosi znamion nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. To z kolei powodować musiało uchylenie obu kontrolowanych decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w pkt 1 wyroku.

Przedstawiona wyżej ocena prawna powoduje jednocześnie, że dalsze procedowanie przez organy administracyjne w przedmiocie nienależnie pobranego przez skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego stało się bezprzedmiotowe. Zatem postępowanie wszczęte przez organ I instancji z urzędu w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 października 2020 r. do 28 lutego 2023 r. podlega umorzeniu, o czym orzeczono w pkt 2 wyroku, na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a.