Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 662/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-08-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska, Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk (sprawozdawca), po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 6 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi J. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 25 sierpnia 2023 r. nr SKO/RŚ-423/392/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy na rzecz J. F. kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi J. F. (dalej: skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy (dalej: SKO, organ odwoławczy) z dnia 25 sierpnia 2023 r. nr SKO/RŚ-423/392/2023 utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Pielgrzymka (dalej: Wójt, organ pierwszej instancji) z dnia 17 lipca 2023 r. nr GOPS.4331.18.1.2022 o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżąca w dniu 19 kwietnia 2021 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką – K. M. (ur. [...] r.), osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Decyzją z 29 czerwca 2021 r. organ pierwszej instancji odmówił przyznania ww. świadczenia. W uzasadnieniu wskazał, że skarżąca spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy oświadczeniach rodzinnych (u.ś.r.), ponieważ sprawuje stała i całodobową opiekę nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego stanowi natomiast okoliczność, że niepełnosprawność matki skarżącej nie powstała przed ukończeniem przez nią 18 roku życia bądź – 25 roku życia w przypadku kontynuowania nauki w szkole lub szkole wyższej, czego wymaga art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Decyzja ta stała się ostateczna, ponieważ skarżąca wniosła odwołanie z uchybieniem terminu, który nie został przywrócony na jej wniosek (postanowienia SKO: z 26 sierpnia 2021 r. i z 11 października 2021 r.).

W dniu 29 października 2021 r. skarżąca złożyła kolejny wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.

Decyzją z 30 grudnia 2021 r. Wójt odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia ze względu na niespełnienie przesłanki odnośnie do momentu powstania niepełnosprawności matki skarżącej - art. 17 ust. 1b u.ś.r.

W odwołaniu skarżąca zarzuciła pominięcie przez Wójta stwierdzonej przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z Konstytucja art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowiącego podstawę prawną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzją z 14 kwietnia 2022 r. SKO uchyliło decyzję Wójta i umorzyło postępowanie organu pierwszej instancji w całości na podstawie art. 105 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (k.p.a.) z powodu stwierdzenia tożsamości sprawy objętej odwołaniem oraz sprawy zakończonej decyzją Wójta z dnia 29 czerwca 2021 r.

Na skutek skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu (WSA) prawomocnym wyrokiem z dnia 23 sierpnia 2022 r. o sygn. akt IV SA/Wr 332/22 uchylił zaskarżoną decyzję SKO z dnia 14 kwietnia 2022 r., poprzedzającą ją decyzję Wójta z dnia 30 grudnia 2021 r. oraz decyzję Wójta z dnia 29 czerwca 2021 r. WSA za prawidłową uznał ocenę organu odwoławczego, że zachodzi tożsamość podmiotowa i przedmiotowa sprawy kontrolowanej ze sprawą zakończoną ostateczną decyzją Wójta z dnia 29 czerwca 2021 r. Ze względu na zasadę praworządności kontrolą legalności w oparciu o art. 135 Prawa o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (p.p.s.a.) objął jednak także - pozostającą w granicach sprawy -decyzję Wójta z dnia 29 czerwca 2021 r.. Uznał, że decyzja ta była oczywiście wadliwa, ponieważ naruszała art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez nieuwzględnienie jego rozumienia wyłożonego zakresowym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Za niedopuszczalne uznał wydanie decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 Konstytucji RP. Stwierdził, że Wójt odmawiając skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. dokonał błędnej wykładni tego przepisu, wobec czego w ponownym postępowaniu zobowiązał do ponownego rozpatrzenia żądania przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwzględnieniem skutków prawnych wynikających z ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Decyzją z 27 lutego 2023 r. Wójt odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad matką wskazując, że spełnione zostały przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r., a przyczyną odmowy jest niespełnienie przesłanki z art. 17 ust.1b u.ś.r.

W wyniku odwołania SKO decyzją z 24 kwietnia 2023 r. uchyliło tę decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji ze względu na naruszenie art. 153 p.p.s.a. przez pominięcie oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wynikających z prawomocnego wyroku WSA Dodatkowo zalecił zgromadzenie dokumentacji medycznej odnośnie do stanu zdrowia matki skarżącej, wyjaśnienie wątpliwości związanych ze sprawowaniem opieki przez skarżącą nad matką oraz ustalenie historii zatrudnienia skarżącej.

Decyzją z dnia 17 lipca 2023 r. Wójt, na podstawie m.in. 17 ust. 1-4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390; dalej: u.ś.r.), odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu stwierdził, że skarżąca spełniła przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o których mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Powołując się zebrane dowody (wywiad środowiskowy, opinie lekarskie, dokumentacja medyczna oraz oświadczenia skarżącej) wskazał, że sprawowana przez skarżącą opieka jest stała i całodobowa i uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia. Matka skarżącej z uwagi na niepełnosprawność oraz wiek 95 lat jest w pełni uzależniona od pomocy innych osób. Cierpi na liczne schorzenia związane z kręgosłupem i kończynami dolnymi oraz na demencję. Skarżąca wykonuje przy matce wszelkie czynności niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, tj. czynności higieniczne, przygotowywanie i podawanie posiłków, pomoc w poruszaniu się i ubieraniu, podawanie leków oraz nadzór w związku z demencją. Uznał, że istnieje w sprawie związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Ustalił, że opieka ta do śmierci brata we wrześniu 2018 r. była sprawowana przez skarżącą dorywczo, ponieważ to brat opiekował się wówczas matką. Po śmierci brata opiekę nad matką przejęła skarżąca. Od 2019 r. skarżąca pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy. Skarżąca nie podejmowała wcześniej zatrudnienia, nie byłą zdolna do pracy i legitymowała się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Zagadnienie związku czasowego pomiędzy data zakończenia zatrudnienia lub okresem jego niepodejmowania a datą rozpoczęcia sprawowania opieki organ uznał za niemające wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Odmowę przyznania świadczenia uzasadnił natomiast niespełnieniem przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ znaczny stopień niepełnosprawności został ustalony u matki skarżącej w 2014 r., gdy miała 86 lat. Przedstawił argumentację opartą na uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt K 38/13 wywodząc, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. obowiązuje niezależnie od rozstrzygnięć organów odwoławczych i sądów administracyjnych, które są wiążące w indywidualnej sprawie.

Zaskarżoną decyzją - w wyniku rozpoznania odwołania - SKO utrzymało w mocy decyzję Wójta z 17 lipca 2023 r. W uzasadnieniu za niedopuszczalne uznało zastosowanie przez organ pierwszej instancji art. 17 ust. 1b u.ś.r. wbrew prawomocnemu wyroki WSA we Wrocławiu z dnia 23 sierpnia 2022 r. o sygn. akt IV SA/Wr 332/22 wiążącemu w sprawie. Powołując się na ustalenia, w tym wynik przeprowadzonego w ponownym postępowaniu kolejnego wywiadu środowiskowego (z 27 czerwca 2023 r.), oświadczenie skarżącej z 19 maja 2023 r. oraz przebieg zatrudnienia skarżącej – organ odwoławczy inaczej niż Wójt stwierdził, że nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacja/niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a wykonywaną przez nią opieką nad matką. Argumentował, że z uwagi na znaczny odstęp czasowy między ustaniem ostatniego zatrudnienia skarżącej (grudzień 1999 r.) a powstaniem konieczności sprawowania opieki całodobowej nad matką (wrzesień 2018 r.) jest niewątpliwe, że faktu rezygnacji z zatrudnienia nie można wiązać z koniecznością zapewnienia matce opieki. Uznał, ze okoliczności sprawy nie przemawiają za uznaniem, że gdyby nie obecna konieczność opieki nad matką, to skarżąca - mając obecnie 60 lat, podjęłaby zatrudnienie, skoro przepracowała w swoim życiu jedynie półtora miesiąca. Wskazał, że zakres opieki nad matka skarżącej nie stoi na przeszkodzie do podjęcia zatrudnienia. Opieka ta zasadniczo sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, które mogą być wykonywane w czasie wolnym od pracy. Czynności opiekuńcze mogą też być realizowane w formie usług opiekuńczych. Ponadto wskazało, że skarżąca ma przyznany – na mocy decyzji z 3 marca 2023 r. - specjalny zasiłek opiekuńczy do dnia 31 października 2023 r. Stwierdził, że przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego nie oznacza automatyzmu w przyznaniu następnie świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji SKO uznało, że sprawowanie opieki nad matką nie wyklucza możliwości jednoczesnego wykonywania pracy przez skarżącą. Skarżąca nie wykazała, że zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy i jej nie podejmuje w celu sprawowania opieki nad matką. Jedynym powodem wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne jest chęć uzyskania zastępczego źródła dochodu.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżąca wniosła o uchylenie decyzji SKO, o zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga matka skarżącej nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia;

2) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, ze skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia a sprawowaną opieką na matką skarżącej;

Zarzuciła też naruszenie przepisów postepowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnię, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80 w zw. z art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego (k.p.a.) przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Złotoryi z dnia 18 czerwca 2014 r., że niepełnosprawna matka skarżącej pomimo stwierdzonej niezdolności do samodzielnej egzystencji nie wymaga stałej opieki córki, która nie musi rezygnować z zatrudnienia.

W uzasadnieniu uargumentowała zarzuty i wnioski skargi.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie oraz o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 935; dalej: p.p.s.a.) stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę wznowienia postępowania administracyjnego, lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.).

Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.

Na wstępie Sąd podkreśla, że sprawa była poddana kontroli sądowej tutejszego Sądu, który w prawomocnym wyroku z dnia 23 sierpnia 2022 r. o sygn. akt IV SA/Wr 332/22 przedstawił ocenę prawną o niedopuszczalności stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. wobec stwierdzenia jego niezgodności z Konstytucją RP wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Organy orzekające w sprawie oraz Sąd oceną tą są związane na podstawie art. 153 w zw. z art. 170 p.p.s.a.

Kontrola legalności dotyczy decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W sprawie obecnie kontrolowanej organy różniły się w ocenie spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4) u.ś.r.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Sąd w składzie orzekającym podziela prezentowaną w orzecznictwie sądów administracyjnych ocenę prawną, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (wyrok NSA z dnia 8 lutego 2023 r., sygn. akt I OSK 631/22, wyrok NSA z dnia 19 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 226/21; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: CBOSA). Norma art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wskazuje na warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia, bądź innej pracy zarobkowej, który należy brać pod uwagę przy ocenie spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. Osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne musi więc sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, w związku z którym jest obiektywnie zmuszona do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Zauważenia wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie świadczenia. Bez znaczenia pozostaje przy tym, czy wnioskodawca zrezygnował z zatrudnienia wcześniej (z innych przyczyn), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca podjęcie zatrudnienia (wyrok NSA z dnia 16 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 282/23, CBOSA).

Normę art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok NSA z dnia 18 października 2023 r., sygn. akt I OSK 1875/22, wyrok NSA z dnia 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22, wyrok NSA z dnia 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20; CBOSA).

W sprawie bezsporne jest, że matka skarżącej jest wdową, a skarżąca mieści się w kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym. Również bezsporne jest, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe. Nie jest też kwestionowane, że do września 2018 r. opiekę nad matką sprawował brat skarżącej (tj. do śmierci brata) oraz że od 2019 r. skarżącej przyznawane jest prawo do specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką.

Decyzje organów różnią się co do przyczyn odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ pierwszej instancji stwierdził, że zebrane w sprawie dowody wskazują na spełnienie przez skarżącego przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4) u.ś.r., lecz ze względu na określony w art. 17 ust. 1b u.ś.r. moment powstania niepełnosprawności matki skarżącego (w 72 roku życia) świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane.

Organ odwoławczy natomiast za niedopuszczalne uznał zastosowanie w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze względu na związanie ww. wyrokiem WSA, a ponadto odmiennie od Wójta ocenił, że zakres opieki nad matką dotyczy zwykłych czynności dnia codziennego i nie wyklucza jednoczesnego wykonywania pracy przez skarżącą oraz że brak jest związku pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania tej opieki. Wskazał, że fakt przyznania skarżącej specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką nie oznacza automatyzmu w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, a organ odwoławczy doszedł do odmiennych wniosków w postępowaniu ws. świadczenia pielęgnacyjnego.

Wedle skarżącej, zebrane w sprawie dowody wskazują na spełnienie wszystkich przesłanek z art. 17 ust. 1 pkt 4) u.ś.r. oraz brak przeszkód do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W pierwszej kolejności Sąd za prawidłową uznał ocenę organu odwoławczego w zakresie zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze względu na związanie ww. wyrokiem.

Kontrolując legalność zaskarżonej decyzji pod względem przeprowadzonej w niej oceny spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Sąd podkreśla na wstępie, że do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną osobą na podstawie tego przepisu niezbędne jest łączne występowanie trzech przesłanek, tj.: (1) istnienie obowiązku alimentacyjnego, (2) rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki oraz (3) legitymowanie się przez podopiecznego wnioskodawcy orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Brak któregokolwiek z tych elementów powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane.

Mimo braku zdecydowanej konkluzji w decyzji odwoławczej w zakresie trzeciej z ww. przesłanek, to przedstawione w niej ustalenia co do stanu zdrowia matki skarżącej i zakresu opieki nad nią wskazują, że SKO okoliczności tej nie kwestionuje. Podobnie jak organ pierwszej instancji, który ocenę w tym zakresie wypowiedział w decyzji uznając, że okoliczności te kwalifikują do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

O ile jednak organ pierwszej instancji nie ma też wątpliwości, że zakres i intensywność sprawowanej opieki wykluczają podjęcie zatrudnienia przez opiekuna, to SKO uważa, że zakres ten nie wyklucza podjęcia pracy przez skarżącą.

Sporny jest więc, po pierwsze, brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącej zatrudnienia (innej racy zarobkowej) a opieką nad matką, ze względu na charakter i zakres czynności opiekuńczych skarżącej.

Sąd nie ma wątpliwości, że udokumentowany w sprawie (orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane na stałe, wywiad środowiskowy, dokumentacja medyczna, wiek 95 lat) stan zdrowia matki skarżącej jednoznacznie wskazuje na jej całkowitą niezdolność do samodzielnej egzystencji, konieczność sprawowania stałej i długotrwałej opieki przez inną osobę. W tym więc zakresie Sąd w składzie orzekającym stwierdził, że to organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił i następnie ocenił zaistnienie przesłanek z art. 17 ust. 1 pkt 4) u.ś.r.

Matka skarżącej ma 95 lat, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawnym wydanym w 2014 r. na stałe, cierpi na liczne schorzenia związane głównie z kręgosłupem i kończynami dolnymi oraz na demencję. Wymaga opieki stałej i całodobowej. Zakres czynności opiekuńczych nie ma wyłącznie charakteru czynności dnia codziennego, jak to przyjęło SKO. Właśnie ze względu na ich intensywność wynikającą ze stanu zdrowia i potrzeb matki, a także z uwagi na stałą gotowość ich świadczenia, stały nadzór nad matką i dbanie o jej dobrostan wskazuje na opiekę, która winna być kwalifikowana jako stała i długotrwała. Nie musi przy tym dotyczyć wyłącznie osoby leżącej, niezdolnej do samodzielnej egzystencji. Konieczność sprawowania opieki należy oceniać w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej osoby pozostającej pod opieką.

W ocenie Sądu w składzie orzekającym warunki te spełnia opieka sprawowana przez skarżącą.

Istotne znaczenie, wbrew argumentacji SKO, ma w sprawie okoliczność pobierania przez skarżącą od 2019 r. specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki nad matką. Zasada zaufania do władz publicznych (art. 8 k.pa), zasada praworządności (art. 6 k.p.a.) oraz zasada prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) stoją na przeszkodzie odmiennej oceny tych samych dowodów w zależności od postępowania, w którym są oceniane. Z oczywistym zastrzeżeniem, że ocena ta prowadzi do prawidłowego stosowania prawa.

Nieprawidłowa jest ocena, zawarta w zaskarżonej decyzji, dotycząca braku związku pomiędzy rezygnacją lub niepodjęciem zatrudnienia z przez skarżącą a opieką nad matką ze względu na znaczny odstęp czasowy pomiędzy ustaniem ostatniego zatrudnienia (grudzień 1999 r.) a powstaniem okoliczności uzasadniających konieczność sprawowania całodobowej opieki nad matką (wrzesień 2018 r.).

Sąd w składzie orzekającym podziela ocenę prawną wyrażaną w orzecznictwie sądowym odnośnie do rozumienia pojęcia opieka w kontekście przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. – wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2024 r., sygn. akt I OSK 862/23 (dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl; dalej: CBOSA).

Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (vide: P.Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowanie opieki, w powyższym rozumieniu tegoż pojęcia, nie musi oznaczać jednocześnie, że podopieczny nie może podejmować aktywności adekwatnych dla swego stanu zdrowia, w szczególności, że nie może mieć "czasu dla siebie". Podejmowanie takich aktywności nie podważa sprawowanej opieki, która winna być odpowiednią do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki), rozróżnione i zdefiniowane zostały w art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.Uz 2021, poz. 573 ze zm. dalej : "u.r.z.s."). Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym, a o tym jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności rozstrzyga brzmienie przepisów ww. ustawy (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, CBOSA ). Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.r.z.s. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. W wypadku osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, konieczność sprawowania opieki, z uwagi na skutki naruszenia sprawności organizmu, oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem (§ 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U.2021.857).

W świetle powyższego "faktu instytucjonalnego" nie budzi wątpliwości, że stan zdrowia matki skarżącej wskazuje na to, że wymaga ona opieki w zakresie, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie zatrudnienia. Skoro z okoliczności sprawy wynika, że matka skarżącej ma znacznie ograniczoną możliwość samodzielnej egzystencji, a w celu pełnienia ról społecznych wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób, bowiem jest osobą całkowicie zależną od otoczenia, zaś skarżąca sprawuje nad nią opiekę codziennie, w sposób ustawiczny, w zakresie adekwatnym do stopnia stwierdzonej niepełnosprawności, pozostając przy tym nieprzerwanie w dyspozycji niepełnosprawnej matki, to nietrafny jest wniosek organu odwoławczego o braku ścisłego związku między niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a sprawowaną opieką.

Sąd podziela też ocenę prawną (zawartą w ww. wyroku NSA), że organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest natomiast zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki (vide: P.Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych).

Podkreślenia wiec wymaga, że niewątpliwie w sprawie niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej podyktowane jest koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką po śmierci brata skarżącej, który do tego czasu opiekował się matką. Wymiar sprawowanej opieki jest adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej, a czynności opiekuńcze odbywają się z różnych porach, w ciągu całego dnia. Opieka ta sprawowana jest także w święta i dni wolne od pracy. Ponadto, jeśli skarżąca nie wykonuje czynności opiekuńczych, to pozostaje w dyspozycji matki, zależnej od otoczenia.

Oceniony przez organ odwoławczy stopień tej zależności, tj. przez analizę konkretnych czynności opiekuńczych skarżącej, miał jednocześnie wpływ na ocenę charakteru czynności stopnia zaangażowania skarżącej, co w konsekwencji prowadziło do wniosku o wykonywaniu jedynie czynności dnia codziennego i małej zależności matki skarżącej od tej opieki. Realna ocena tych czynności jest jednak tak, że właśnie intensywność tych czynności i stały nadzór oraz gotowość świadczenia opieki pozwala na większą samodzielność matki skarżącej w tym zakresie. Brak takiej opieki niewątpliwie przyniósłby pogorszenie stanu zdrowia i s w rezultacie samodzielność skarżącej w tych niewielkich już obszarach. Wniosek ten nie wymaga szczególnych dowodów, lecz wypływa z doświadczenia życiowego – biorąc pod uwagę stan zdrowia i wiek skarżącej. W tym stanie rzeczy organ odwoławczy nieracjonalnie ocenił samodzielność matki skarżącej wynikającą z zaangażowania skarżącej w opiekę nad matką jako przeszkodę w uznaniu istnienia przesłanki długotrwałej lub stałej opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W takiej sytuacji nie sposób bronić stanowiska o braku związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną opieką a niepodejmowaniem zatrudnienia.

Z okoliczności badanej sprawy nie wynika także, aby ktoś inny poza skarżącą wykonywał czynności opiekuńcze wobec matki. Nie wynika także, aby czynności opiekuńcze podejmowane przez skarżącą miały charakter pozorny lub aby nie w pełni zaspokajały potrzeby osoby niepełnosprawnej.

W tym stanie rzeczy zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4) u.ś.r., które miało wpływ na wynik sprawy. Narusza też przepisy procesowe, tj. art. 6, art. 7, art. 8 oraz art. 80 k.p.a.

Z tych względów Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. (pkt I sentencji wyroku).

Ponownie rozpoznając sprawę SKO uwzględni ocenę prawną wyrażoną w uzasadnieniu wyroku.

Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

O kosztach (pkt V sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1935). Na zasądzone koszty złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 480 zł.