Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 192/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-07-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17  ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędziowie: Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz (spr.) Protokolant Specjalista Kinga Czernis po rozpoznaniu w dniu 10 lipca 2024 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 15 grudnia 2023 r., nr SKO Gd/4775/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

J. B. wniosła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 15 grudnia 2023 r. o sygn. SKO Gd/4775/23, którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 7 lipca 2023 r. o nr RS.8252.000194.2023 o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Skargę wniesiono w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Wnioskiem z dnia 5 maja 2023 r. skarżąca wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem A. B.. Do wniosku załączono m.in. orzeczenie Terenowej Wojskowej Komisji Lekarskiej w G. z dnia 24 sierpnia 2007 r. stwierdzające, że inwalidztwo A. B. istnieje od 29 maja 2000 r. oraz że zalicza się on do pierwszej grupy inwalidztwa z ogólnego stanu zdrowia, jest całkowicie niezdolny do pracy, jest niezdolny do samodzielnej egzystencji a inwalidztwo jest trwałe.

Pismem z dnia 9 maja 2023 r. organ wezwał wnioskodawczynię do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dostarczenia dokumentów. Wnioskodawczyni uzupełniła swój wniosek.

W dniu 5 czerwca 2023 r. pracownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Gdyni przeprowadził rodzinny wywiad środowiskowy.

Decyzją z dnia 7 lipca 2023 r. Prezydent Miasta Gdyni odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W uzasadnieniu decyzji organ przypomniał, że wnioskodawczyni nie pobiera emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, nie jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna w Powiatowym Urzędzie Pracy. Ma zarejestrowaną działalność gospodarczą, która nie została zawieszona ani zamknięta. Posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na stałe. Z dołączonego do kwestionariusza wykazu okresów składkowych i nieskładkowych wynika, że wnioskodawczyni pracowała zawodowo w okresie od 7 października 1985 r. do 18 września 2019 r. Natomiast od 1 września 2018 r. do 31 maja 2023 r. wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą. Strona oświadczyła, że od 1 czerwca 2023 r. nie prowadzi żadnej działalności zarobkowej ze względu na opiekę nad rodzicami oraz że nie zamyka działalności gospodarczej ze względu na własne ubezpieczenie zdrowotne oraz fakt, że nie wie, czy otrzyma świadczenie pielęgnacyjne, a nie może pozostać bez opieki medycznej. Natomiast zadeklarowała, że może zamknąć swoją działalność w każdej chwili.

Z przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że A. B. mieszka wspólnie z żoną I. B., oboje są schorowani. Pan B. choruje na chorobę Parkinsona, cukrzycę typu II oraz inne schorzenia wieku podeszłego. Jesienią 2022 r. stan jego zdrowia uległ znacznemu pogorszeniu, obecnie jest osobą całkowicie niesamodzielną, wymaga całodobowej wszechstronnej opieki, wymaga pomocy przy wstawaniu z łóżka, asekuracji przy chodzeniu, dojściu do toalety, pomocy przy siadaniu, myciu, kąpaniu, goleniu, załatwieniu wizyt lekarskich, dotarciu do lekarzy. Nie jest w stanie przyrządzić sobie jedzenia, ani samodzielnie spożyć posiłku czy zażyć leków. Kontakt słowno-logiczny jest trudny w zależności od samopoczucia. Do kwietnia 2023 r. w opiece nad ojcem pomagała matka wnioskodawczyni (żona A. B.), jednak w dniu 26 kwietnia 2023 r. matka uległa wypadkowi i złamała kość udową, jest po operacji, a po mieszkaniu porusza się przy pomocy balkonika i innych osób. Od 26 kwietnia 2023 r. A. B. pozostaje pod stałą i bezpośrednią opieką wnioskodawczyni, która sama wykonuje wszelkie czynności związane z opieką nad ojcem, tj. pomaga mu wstać z łóżka, zaprowadza do toalety, myje (2-3 razy dziennie), kąpie, na noc zakłada pampersa, obcina paznokcie, przebiera, ścieli łóżko, zmienia pościel, bieliznę, 3 razy dziennie podaje leki, załatwia wszelkie sprawy związane ze zdrowiem ojca, tj. kontaktuje się z lekarzami, załatwia niezbędne leki, badania, rehabilitacje, wizyty pielęgniarki środowiskowej (obecnie ojciec ma odleżyny - wymagana jest zmiana opatrunków). Strona podaje ojcu wszystkie posiłki - konieczna jest odpowiednia dieta, płynny pokarm, picie przez rurkę, asekuracja, częściowe karmienie. Córka bardzo stara się utrzymać sprawność fizyczną ojca (na ile jest to możliwe w chorobie Parkinsona, tj. jeśli ojciec ma dobry dzień, stara się wychodzić z nim na spacery). Poza czynnościami związanymi z opieką nad ojcem wnioskodawczyni wykonuje również wszelkie czynności gospodarcze: sprzątanie, pranie, zmywanie, zakupy, opłaty. Ojciec ze względu na stan zdrowia (stany lękowe) nie może zostać sam w domu.

Wnioskodawczyni prowadzi własną firmę, jednak, jak twierdzi, od 26 kwietnia 2023 r. praktycznie nie jest w stanie wykonywać swojej pracy zawodowej, ponieważ sama opiekuje się ojcem, a nie może liczyć na jakąkolwiek pomoc. Zakres sprawowanej opieki wymaga dużego zaangażowania i ciągłości oraz stałości, co uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, również w niepełnym wymiarze czasu pracy. Pracownik socjalny zawarł w wywiadzie również szczegółowy plan dnia i czynności opiekuńczych nad ojcem, które zajmują czas od godziny 7.00 do 20.00.

Na wezwanie organu wnioskodawczyni dołączyła oświadczenie, w którym, świadoma odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, z którego wynika, że od lata 2020 r., kiedy ojciec przestał samodzielnie wychodzić z domu (postępująca choroba Parkinsona) współdzieliła opiekę nad ojcem z matką. Zrezygnowała wtedy z jednej z dwóch prac (praca kontraktowa za granicą). Od tego czasu prowadzi tylko swoją działalność gospodarczą. Od jesieni 2022 r. stan ojca pogorszył się w sposób istotny, co spowodowało ograniczenie działalności, ponieważ matka ma 81 lat, choruje i wielu czynności przy ojcu nie mogła samodzielnie wykonać. W dniu 26 kwietnia 2023 r. matka złamała kość udową, miała operację, leżała w szpitalu, obecnie prowadzi leżąco-siedzący tryb życia według wskazań lekarzy, nie może samodzielnie się poruszać, dlatego konieczne było zajęcie się ojcem pełnowymiarowo, co zmusiło wnioskodawczynię do prawie całkowitej rezygnacji z pracy. Od 1 czerwca 2023 r. zakres opieki nad ojcem uniemożliwia jej jakąkolwiek aktywność zawodową. Plan dnia opieki nad ojcem reguluje przede wszystkim czas przyjmowania leków oraz posiłki, ponieważ leczenie polega na zażywaniu lewodopy, a skuteczność terapii zależy od stopnia wchłaniania tej substancji z przewodu pokarmowego. Dodatkowo matka wnioskodawczyni nie zakończyła leczenia i rehabilitacji, więc nie może stanąć na komisji orzekającej o niepełnosprawności i z tego względu nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto strona ma jednego brata, który leczy się psychiatrycznie (choruje na schizofrenię) i nie może liczyć na jego pomoc w opiece nad rodzicami. Strona nie ma dzieci, jest zdolna do pracy. Wnioskodawczyni dołączyła również zaświadczenia lekarskie o stanie zdrowia ojca i matki, potwierdzające konieczność stałej opieki drugiej osoby nad obojgiem rodziców.

Organ przywołał treść art. 17 ust. 1 i ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a także powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 stwierdzając, że pomimo tego wyroku oraz upływu czasu władza ustawodawcza nadal nie wprowadziła zmian w ustawie o świadczeniach rodzinnych, które zrównywałyby prawa opiekunów dzieci oraz osób dorosłych. W związku z tym do momentu wejścia w życie nowych przepisów, mimo uznania przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie ma odpowiedniej regulacji prawnej do przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro zatem niepełnosprawność ojca wnioskodawczyni powstała po 25 roku życia, a ponadto działalność gospodarcza wnioskodawczyni nie została zamknięta, to w związku z niespełnieniem łącznie wszystkich przesłanek wymaganych przez ustawę brak jest możliwości przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie organ zaznaczył, że nie kwestionuje stanu zdrowia A. B., ani nie poddaje w wątpliwość rodzaju, intensywności oraz konieczności sprawowania opieki przez wnioskodawczynię.

W odwołaniu od powyższej decyzji Prezydenta Miasta Gdyni wnioskodawczyni powołała się na skutki prawne wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 oraz wyjaśniła, że z dniem 25 lipca 2023 r. jej działalność gospodarcza (którą zaprzestała wykonywać z dniem 31 maja 2023 r.) została wykreślona z rejestru.

Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej decyzją z dnia 15 grudnia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu w pierwszej kolejności Kolegium odniosło się do stanowiska organu I instancji o niespełnieniu kryterium wieku osoby niepełnosprawnej. Kolegium wyjaśniło, że w tym zakresie należy mieć na względzie aktualne orzecznictwo sądów, zgodnie z którym organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Zatem, rozpoznając sprawę organ nie ma podstaw do odmowy przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko i wyłącznie na podstawie braku spełnienia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Następnie Kolegium przypomniało, że wydając zaskarżoną decyzję organ I instancji odmówił wnioskodawczym przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, co z opisanych wyżej przyczyn nie może stanowić podstawy do odmowy wnioskowanego świadczenia, a także uznał, że wnioskodawczyni nadal prowadzi działalność gospodarczą, której zakończenie strona udokumentowała na etapie wniesienia odwołania. Jednakże organ I instancji pominął w swoim rozstrzygnięciu istnienie przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, tzn. fakt pozostawania przez A. B. w związku małżeńskim. Z przeprowadzonego postępowania wynika bowiem, że żona wymagającego opieki A. B., wspólnie z nim zamieszkująca I. B., nie dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na dzień składania wniosku. Jak wyjaśniła wnioskodawczyni, w dniu 26 kwietnia 2023 r. matka uległa wypadkowi i złamała kość udową, jest po operacji, po mieszkaniu porusza się przy pomocy balkonika i innych osób. Jest w trakcie leczenia i rehabilitacji, więc nie może na razie stawać przed komisją lekarską. Kolegium wskazało, iż w świetle aktualnego orzecznictwa sądów administracyjnych, nielegitymowanie się przez małżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na dzień złożenia wniosku o przyznanie tego świadczenia, wyklucza dalszego członka rodziny od możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne.

W świetle powyższego, nawet sprawowanie stałej opieki przez wnioskodawczynię w ramach obowiązku alimentacyjnego i wystąpienie w sprawie związku przyczynowo-skutkowego, a także zły stan zdrowia I. B.. - nie znoszą obowiązków określonych w art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciążących na małżonce osoby wymagającej opieki. Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena - czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia - rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, ponieważ organy nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. W związku z powyższym niewłaściwa byłaby wykładnia prowadząca do rozszerzenia ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, w której współmałżonek takiej osoby nie musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą miałby czynić samodzielnie organ, który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Kolegium art. 17 ust. 5 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy.

Wnioskodawczyni wniosła skargę na powyższą decyzję Kolegium oraz na przewlekłe prowadzenie postepowania przez organ odwoławczy w sprawie zainicjowanej jej odwołaniem z dnia 28 lipca 2023 r. od decyzji Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 7 lipca 2023 r. Sprawa ze skargi na decyzję została zarejestrowana pod sygn. II SA/Gd 192/24, natomiast sprawa ze skargi na przewlekłość została zarejestrowana pod sygn. II SAB/Gd 18/24.

W skardze wyjaśniono, że wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został złożony w dniu 5 maja 2023 r., czyli ok. tydzień po wypadku i operacji matki wnioskodawczyni. Skarżąca kontaktowała się kilkukrotnie z organem I instancji, który miał wiedzę umożliwiającą ustalenie stanu zdrowia I. B., w tym m.in. dokumentację szpitalną, wywiad środowiskowy, znał czas oczekiwania na rehabilitację oraz leczenie. Organ nie kwestionował tego, że I. B. nie jest w stanie zajmować się mężem z zaawansowaną chorobą Parkinsona, ponieważ sama wymaga 24-godzinnej opieki. Organ I instancji w wezwaniu do uzupełnienia dokumentów wskazał m.in. na konieczność przedłożenia kopii orzeczenia o stopniu niepełnosprawności I. B. z oryginałem do wglądu, jeżeli posiada. W konsekwencji skarżąca zgłosiła się do ZUS-u w sprawie orzeczenia o niepełnosprawności dla matki, ale otrzymała informację, że dokumenty można złożyć dopiero po zakończeniu leczenia oraz rehabilitacji. Najszybszy termin rehabilitacji domowej w ramach NFZ na skierowanie wydane przez lekarza ortopedę to styczeń/luty 2024 r. Zatem skarżąca musiała zapewnić swojej matce prywatnie rehabilitację wcześniej, ponieważ tak odległy termin spowodowałby, że mogła pozostać osobą leżącą. Stan zdrowia I. B., czyli małżonki A. B., jest opisany w dokumentach, które dołączono wraz z zaświadczeniem i wnioskiem na komisję lekarską.

Następnie skarżąca przypomniała, że do dnia wypadku, tj. do 26 kwietnia 2023 r. matka skarżącej opiekowała się częściowo swoim mężem. Natomiast nie mogła sprawować opieki całkowitej, ponieważ stan A. B. pogorszył się latem 2020 r. i kilkukrotnie podczas drogi do lekarza czy na badania oboje wywrócili się, a ojciec skarżącej złamał żebra. Zatem skarżąca jako jedyna osoba w najbliższej rodzinie mogła pomóc w opiece nad ojcem rezygnując w 2020 r. z pracy kontraktowej za granicą i prowadząc w Polsce własną działalność. Z powodu stanu zdrowia obojga rodziców skarżąca ograniczała działalność zawodową stopniowo, a od dnia wypadku matki musiała zrezygnować z pracy, czyli rozpocząć proces zamykania działalności i rozwiązywania umów i zająć się opieką nad ojcem. Kilka dni później po operacji matki i jej powrocie skarżąca miała pod opieką już dwie osoby, które nie mogą samodzielnie funkcjonować.

Następnie skarżąca przypomniała, że z powodu długiego rozpatrywania sprawy (ponad 100 dni) przez Kolegium oraz znalezienia innej przesłanki negatywnej, której organ I instancji nie podnosił, pogłębia to i tak trudną sytuację mentalną i materialną skarżącej, która m.in. opłaca od sierpnia dobrowolną składkę zdrowotną przy braku możliwości zarobkowych.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

W dniu 10 lipca 2024 r. na rozprawie w sprawie o sygn. II SA/Gd 192/24 zapadł wyrok oddalający skargę. Pismem z dnia 9 sierpnia 2024 r. skarżąca złożyła wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Postanowieniem z dnia 14 sierpnia 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił skarżącej przywrócenia terminu do złożenia przedmiotowego wniosku. Po rozpoznaniu zażalenia skarżącej postanowieniem z dnia 25 października 2024 r. o sygn. I OZ 652/24 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie Sądu I instancji i przywrócił skarżącej termin do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przeprowadzona przez Sąd, na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 3 § 2 pkt 1 w zw. z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., kontrola legalności wykazała, że decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 15 grudnia 2023 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 7 lipca 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem wydana została bez naruszenia przepisów prawa.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm.) - zwanej dalej u.ś.r.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

W związku z rozbieżnymi stanowiskami organów obu instancji w zakresie art. 17 ust. 1b u.ś.r. w pierwszej kolejności należy zauważyć, co słusznie zaakcentowało Kolegium, że w myśl wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji, przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Z dniem 1 stycznia 2024 r., a więc w toku kontrolowanego postępowania, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uchylony na mocy art. 43 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429). Tym samym słusznie zauważyło Kolegium, iż okoliczność, że niepełnosprawność ojca skarżącej powstała powyżej jego 25 roku życia, nie mogłaby stanowić przeszkody do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia – o ile spełniałaby pozostałe przesłanki wynikające z art. 17 u.ś.r.

Na marginesie należy wskazać, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uchylony z dniem 1 stycznia 2024 r. na mocy art. 43 pkt 4 lit. b) ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429).

Stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przechodząc dalej należy zauważyć, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują lub nie podejmują zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Państwo udziela tym samym pomocy osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. ściśle wskazuje kategorie podmiotów upoważnionych do otrzymania tego świadczenia. W niniejszej sprawie skarżąca jest córką osoby, z uwagi na stan której skarżąca nie może podjąć pracy zarobkowej. Dlatego też zastosowanie będzie miał art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., który wprost odsyła do przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy wskazując, że uprawnione do wystąpienia o zasiłek pielęgnacyjny są te osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny.

Zwrot "obowiązek alimentacyjny" został przeniesiony do art. 16a i art. 17 ust. 1 u.ś.r. wprost z ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r., poz. 2809 ze zm.), dalej jako k.r.o. Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do art. 129 § 1 k.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Natomiast w myśl art. 617 § 1 k.r.o. krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej. Ponadto obowiązek alimentacyjny dotyczy m.in. małżonków zarówno w trakcie trwania małżeństwa (art. 27 k.r.o.), jak i po rozwodzie (art. 60 k.r.o.), w separacji (art. 614 § 4 k.r.o.) oraz po orzeczeniu unieważnienia małżeństwa (art. 130 k.r.o.). W konsekwencji należy podkreślić, że uregulowanie zawarte w przepisach k.r.o. wyznaczające zakres podmiotowy obowiązku alimentacyjnego zakreślają zarazem krąg podmiotów, którym na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. przysługuje świadczenie pielęgnacyjne.

Podkreślić należy, że zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Przekładając powyższe rozważania dotyczące obowiązku alimentacyjnego na gruncie przepisów k.r.o. na kwestię podmiotów upoważnionych do wystąpienia o świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy podkreślić, że wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. dokonywana przez sądy administracyjne nie była dotychczas jednolita. W judykaturze ukształtowały się na tle interpretacji tego przepisu dwa rozbieżne stanowiska, które w odmienny sposób odnosiły się do tego, pod jakim warunkiem osoby wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz opiekunowie osób pozostających w związku małżeńskim mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy żyją rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu lub małżonek osoby wymagającej opieki.

Będąca przedmiotem ww. rozbieżności kwestia została przesądzona w uchwale siedmiu sędziów NSA z 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22 (ONSAiWSA 2023/1/2), w której stwierdzono, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 tej ustawy, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), natomiast warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 tej ustawy, innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).

Powyższa uchwała została podjęta w trybie art. 15 § 1 pkt 2 p.p.s.a., który stanowi, że Naczelny Sąd Administracyjny podejmuje uchwały mające na celu wyjaśnienie przepisów prawnych, których stosowanie wywołało rozbieżności

w orzecznictwie sądów administracyjnych. Należy podkreślić, że uchwała ta ma tzw. ogólną moc wiążącą, wynikającą z art. 269 § 1 p.p.s.a., który nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć innej sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale powiększonego składu NSA. Istota owej mocy ogólnie wiążącej uchwał sprowadza się do tego, że stanowisko zajęte w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego wiąże pośrednio wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych. Dopóki więc nie nastąpi zmiana tego stanowiska, dopóty sądy administracyjne powinny je respektować (A. Kabat [w:] B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, A. Kabat, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. IX, Warszawa 2024, art. 269, LEX).

W uzasadnieniu powyższej uchwały NSA wskazał m.in., że z punktu widzenia języka kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w art. 17 ust. 1a oraz w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., nie jest wyrażeniem nieostrym czy wieloznacznym. Nie wymaga także czynienia ustaleń pojęciowych z odwołaniem się do zasad języka "powszechnego", nie jest bowiem określeniem należącym do tego języka. NSA wskazał, że stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki) rozróżnione zostały w art. 3 i 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 44 ze zm.). Orzeczenia w przedmiocie niepełnosprawności wydawane są przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, powoływane zgodnie z przepisami tej ustawy. Z orzeczeniami tych zespołów o znacznym stopniu niepełnosprawności zrównane są orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, o jakich mowa w art. 5 pkt 1 i 1a tej ustawy. Pod względem językowym przepis nie budzi zatem wątpliwości, ustawodawca posłużył się określeniem należącym do języka prawnego, legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oznacza legitymowanie się orzeczeniem wydanym przez zespół do spraw orzekania

o niepełnosprawności w przewidzianym przez prawo trybie lub orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS zrównanym z takim orzeczeniem właściwego zespołu. Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym. Jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wynika z przepisów ustawy o rehabilitacji. Regulację w niej zawartą, dotyczącą orzeczeń o stopniu niepełnosprawności, w tym znacznym stopniu niepełnosprawności, można traktować jak przypadek definicji legalnej tego rodzaju orzeczenia.

Dalej NSA wskazał również, że w kwestii kolejności dostępu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca nie odsyła do przepisów k.r.o., a u.ś.r. zawiera własną regulację, która nie jest aktualnie w pełni koherentna z modelem przyjętym w przepisach k.r.o., co bynajmniej nie świadczy o braku spójności systemowej. Koherencja taka nie jest wszak konieczna - brak jest odesłania do stosowania przepisów k.r.o. w szerszym zakresie, a przedmiot regulacji obu aktów prawnych jest różny. Wskazując na osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby wymagającej opieki u.ś.r. w szczególności nie wymaga, aby ich obowiązek alimentacyjny pod postacią obowiązku dostarczania środków utrzymania się zrealizował, dotyczy to w szczególności podejmowania się opieki dorosłych osób niepełnosprawnych mających własne środki wystarczające na pokrycie kosztów utrzymania i opieki. NSA zaznaczył, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest w żadnym zakresie uzależnione od sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki, kwestie te nie są badane w postępowaniu, nie ma zatem podstaw, aby na wykładnię przepisów regulujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego miały oddziaływać przesłanki z art. 132 k.r.o. regulujące kolejność realizowania się obowiązku alimentacyjnego. W kwestii kryteriów

i przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego u.ś.r. ma charakter autonomiczny i brak podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a), czy art. 17 ust. 1a u.ś.r. powinny być interpretowane z uwzględnieniem art. 132 k.r.o. i wskazanych w nim przesłanek odnoszących się do braku możliwości lub nadmiernych trudności w zadośćuczynieniu obowiązkom alimentacyjnym.

W omawianej uchwale NSA zwrócił również uwagę, że rozbieżność w orzecznictwie i wątpliwości interpretacyjne nie dotyczyły rozumienia tekstu prawnego, spowodowanego jego niejednoznacznością, ale kwestii odstąpienia od jednoznacznego brzmienia przepisów i stosowania ich z pominięciem warunków wprost w nim wyrażonych, czyli z pominięciem fragmentu przepisu, który musiałby zostać uznany nie tyle ze zbędny, co za niedopuszczalny, rażąco naruszający Konstytucję RP, prowadzący do sprzeczności z chronionymi przez nią wartościami.

W konsekwencji należy przyjąć, że w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego zasady dostępu do niego zostały określone z uwzględnieniem pierwszeństwa małżonka osoby wymagającej opieki jako zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności.

Przekładając powyższe na grunt niniejszej sprawy w ocenie Sądu Kolegium prawidłowo stwierdziło, że żądane przez skarżącą świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać jej przyznane z uwagi na fakt, że osoba wymagająca opieki (ojciec skarżącej) pozostaje w związku małżeńskim, a jego małżonka (matka skarżącej) nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponownie wskazać bowiem należy, że wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. prowadzi do wniosku, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani orzekające w sprawie organy ani sąd administracyjny nie mają wiadomości specjalnych, które pozwalałyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia małżonka zobowiązanego do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom u.ś.r. Nie można jednocześnie tracić z pola widzenia faktu, że art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro jest on konsekwencją nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru relacjom i więzom prawnym istniejącym między małżonkami.

W konsekwencji, skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym i schorowanym ojcem w sytuacji, gdy ojciec pozostaje w związku małżeński, a jego małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. A zatem wobec niespełnienia przesłanki podmiotowej bezcelowe jest badanie spełnienia dalszych przesłanek, w tym związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a niemożnością podjęcia zatrudnienia, który sprowadza się do oceny, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia, a ponadto, czy nie występują przesłanki negatywne jak np. pozostawanie przez osobę wnioskującą o świadczenie w stanie zarobkowania.

Jednocześnie Sąd wskazuje, że w żaden sposób nie kwestionuje stanu zdrowia obojga rodziców skarżącej, ani zakresu sprawowanej przez skarżącą nad nimi opieki. Jednakże będąc obowiązanym do badania zaskarżonych decyzji administracyjnych jedynie pod względem ich zgodności z prawem, w obecnym stanie prawnym oraz wobec powołanej powyżej uchwały NSA niemożliwe było uwzględnienie skargi.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.