Postanowienie NSA, sygn. akt II FZ 467/09
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-11-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1, art. 245 par. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

II FZ 467/09 Postanowienie Dnia 27 listopada 2009 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA (del.) Arkadiusz Cudak po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. A. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 24 sierpnia 2009 r., sygn. akt I SA/Gl 763/08 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. A. i T. A. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 26 maja 2008 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005 r. postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił skarżącemu – T. A. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z ustaleń Sądu wynikało, iż strona prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe z żoną i córką. Skarżący ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, zaś jego żona – umiarkowany. W skład majątku wnioskodawcy wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni 62,5 m² oraz garaż o powierzchni ok. 15 m². Córka skarżącego posiada zasoby pieniężne w kwocie 150 zł. Miesięczny dochód rodziny wynosi co najmniej 3.737,88 zł netto, na co składa się renta i wynagrodzenie skarżącego z tytułu zatrudnienia oraz emerytura żony. Do wydatków skarżący zaliczył: czynsz (565,05 zł), opłatę za kurs języka angielskiego dla córki (199 zł), opłatę za zużycie gazu (76,76 zł), energii elektrycznej (78,90 zł), opłatę za usługi telekomunikacyjne (około 150 zł) i za internet (40 zł), składki na ubezpieczenie: NW (łącznie 112,00 zł) i osobowe (706,96 zł), składkę na samorząd zawodowy (53,00 zł), spłatę pożyczki z ZFM (83 zł), ubezpieczenie samochodu i mieszkania (48,08 zł), przegląd obowiązkowy samochodu i gaśnicy (9,33 zł), ryczałt ustawowy na przejazdy samochodem na leczenie i rehabilitację (570 zł), koszt usługi sanatoryjnej świadczonej na przełomie stycznia i lutego 2009 r. (2.158,80 zł), zakup lekarstw (średnio 132,00 zł), zakup pomocy szkolnych dla córki w okresie od lipca 2008 r. do maja 2009 r. (łącznie 484,46 zł). Skarżący i jego małżonka osiągnęli w 2008 r. dochód brutto w kwocie 59.643,72 zł. Nadpłata podatku za rok 2008 w kwocie 3.027,00 zł została zaliczona na poczet kwoty do zapłaty wynikającej z zeznania PIT-38 złożonego za 2008 r. Nadto skarżący w 2008 r. uzyskał przychód w kwocie 13 776 zł z tytułu sprzedaży papierów wartościowych. Decyzją z dnia 20 maja 2009 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. umorzył skarżącemu zaległy podatek dochodowy za 2005 r. w kwocie 102,00 zł wraz z odsetkami.

T. A. wnioskował alternatywnie o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym bądź częściowym poprzez zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Dokonując oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że nie zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. W opinii Sądu przedstawione przez skarżącego dokumenty oraz złożone oświadczenia nie wskazują by wnioskodawca nie był w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Za taką tezą przemawiał bowiem fakt, iż rodzina skarżącego posiada stałe źródła utrzymania, z których dochód brutto przekracza trzykrotność minimalnego wynagrodzenia za pracę. Sąd podkreślił również, że skarżący w dalszym ciągu pracuje i z tego tytułu otrzymał w 2008 r. kwotę 1 200 zł brutto. Z uwagi na powyższe przyjęto, że dochód w gospodarstwie domowym skarżącego wynosi co najmniej 3.737,88 zł netto. Taka zaś kwota, w ocenie Sądu, pozwala skarżącemu na partycypację w kosztach sądowych sprawy, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 zł. Oceny tej nie mógł zmienić fakt umorzenia przez organ podatkowy zaległości podatkowej, gdyż decyzja w przedmiocie ulgi oparta jest na uznaniu administracyjnym, którym nie dysponuje sąd rozpoznający wniosek osoby fizycznej o przyznanie prawa pomocy.

W zażaleniu na to postanowienie T. A. wniósł o jego zmianę i udzielenie prawa pomocy w zakresie całkowitym (zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego) albo częściowym (zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych). Na wypadek nieuwzględnienia powyższego wniosku domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach do ponownego rozpoznania. Ponadto T. A. wnioskował o dopuszczenie dowodu z prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 7 sierpnia 2009r., zwalniającego powoda (skarżącego) z opłaty od zażalenia oraz dowodu z orzeczenia o niepełnosprawności córki, wydanego w dniu 18 sierpnia 2009 r., na okoliczność zwiększonych wydatków skarżącego na cele lecznicze i rehabilitacyjne. Domagał się też wystąpienie do NFZ w Katowicach o udzielenie informacji: jak często przysługuje pacjentom, mającym schorzenia trwałe lub przewlekłe, "bezpłatna" wizyta u lekarza - np. kardiologa, a nadto o podjęcie przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwał w składzie 7 sędziów, rozstrzygających przedstawione w zażaleniu zagadnienia prawne oraz o wystąpienie do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z Konstytucją wymienionych w zażaleniu przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej "p.p.s.a.") i rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych.

Zaskarżonemu orzeczeniu T. A. zarzucił naruszenie przepisów postępowania wskazując, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny nie wystąpił do Naczelnego Sądu Administracyjnego o podjęcie uchwał celem rozstrzygnięcia zagadnień prawnych budzących poważne wątpliwości. Zdaniem strony dalsze uchybienia Sądu pierwszej instancji polegały na doręczeniu wyroku z uzasadnieniem przed rozpoznaniem wniosku o przyznanie pomocy prawnej oraz na oparciu odmowy uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy na informacjach o dochodach za 2008 r., z pominięciem aktualnych wydatków, zwłaszcza na leczenie. Oprócz tego wskazał też na naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 67, 68 i 69 Konstytucji; art. 7, 8 i 9 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych; art. 6 i 7 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej; art. 2, 5 i 6 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz art. 48 i 67a Ordynacji podatkowej. Zdaniem skarżącego Sąd błędnie przyjął, że przyznanie prawa pomocy może być stosowane tylko w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Wadliwie też ustalił kwotę miesięcznych dochodów, która wynosi 3 588,88 zł netto, nie zaś 3 737,88 zł. Oprócz tego, Sąd pominął wydatki i przemilczał zalecenia lekarskie zawarte w orzeczeniach o niepełnosprawności skarżących oraz wynikające z nich skutki finansowe. T. A. podniósł również, iż w tym samym stanie faktycznym Naczelnik Urzędu Skarbowego umorzył skarżącym zaległość podatkową, zaś sąd powszechny zwolnił z opłaty od zażalenia. Żalący podkreślił, iż wymaga zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze ułatwiające funkcjonowanie, wymaga też korzystania z usług opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych oraz zamieszkiwania w oddzielnym pokoju. Do aktualnych miesięcznych wydatków zaliczył: opłatę za czynsz - 565,05 zł, prąd - 78,90 zł, gaz - 92,68 zł, telefon ok. 160 zł, dwie polisy nw - 112,00 zł, internet – 40 zł, trzy polisy osobowe - 706,96 zł, kurs języka angielskiego córki - 210 zł, składkę na samorząd zawodowy - 53 zł, spłatę pożyczki z ZFM - 83 zł, ubezpieczenie samochodu i mieszkania - 48,08 zł, przegląd obowiązkowy samochodu i gaśnicy - 9,33 zł, leczenie uzdrowiskowe - 144 zł, leczenie sanatoryjne - 138 zł, turnus rehabilitacyjny - 147 zł, ryczałt na przejazdy samochodem na leczenie i rehabilitację - 760,00 zł. Zaznaczył, iż koszty te nie zawierają wydatków na: jedzenie, w tym specjalną dietę zalecaną przez lekarzy, odzież i obuwie, środki czystości i higieny, naukę córki w Gimnazjum Plastycznym, lekarstwa i środki opatrunkowe, prywatne wizyty lekarskie i rehabilitacyjne, kulturę i oświatę. Wskazał, iż w dniu 18 sierpnia 2009 r. zostało wydane orzeczenie o niepełnosprawności córki.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

W niniejszej sprawie skarżący domagał się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym (zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia doradcy podatkowego), ewentualnie w zakresie częściowym (jedynie zwolnienia od kosztów sądowych). Przepis art. 245 § 1 p.p.s.a. przewiduje możliwość przyznania wnioskodawcy, będącemu osobą fizyczną, prawa pomocy w zakresie całkowitym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.) albo w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Treść obu przepisów wskazuje, iż kryterium jakie winno być brane pod uwagę przy ocenie takiego wniosku, to rzeczywista sytuacja materialna, majątkowa i rodzinna strony. Przesłana wskazana w art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a. jest sformułowana w sposób szerszy niż w pkt 1, a zatem gdy wnioskodawca nie spełni warunków przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tym bardziej nie jest zasadny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym.

Jak słusznie zaznaczono w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, udzielenie stronie prawa pomocy, jako forma dofinansowania z budżetu państwa, winno mieć miejsce w wyjątkowych sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Powyższe stanowisko nie może budzić kontrowersji jest bowiem ugruntowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. np. postanowienie NSA z dnia 20 listopada 2009 r. II FZ 482/09, a także z dnia 10 września 2009 r. II FZ 324/09).

Odmawiając uwzględnienia wniosku Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, iż obciążenie kosztami postępowania nie spowoduje uszczerbku w koniecznym utrzymaniu rodziny skarżącego. Z tym stanowiskiem należy się zgodzić, aczkolwiek z nieco innych względów niż te, które powołał Sąd pierwszej instancji. Jak wynika z informacji przedstawionych przez wnioskodawcę osiąga on wspólnie z żoną miesięczny dochód wynoszący 3 588,88 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zgadza się z zarzutem skarżącego, iż skoro Sąd pierwszej instancji nie dysponował wiedzą o tym, czy skarżący nadal uzyskuje dochody z tytułu zatrudnienia, nie powinien, ustalając wysokość zasobów strony, uwzględniać w tym zakresie danych za 2008 r. Z przyczyn, które zostaną wskazane w dalszej części uzasadnienia, powyższe uchybienie nie dawało jednak podstaw do zmiany bądź uchylenia zakwestionowanego orzeczenia.

Przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wyraźnie stanowi o tym, że przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym można uznać za zasadne jedynie wówczas, gdy poniesienie pełnych kosztów postępowania spowodowałoby niemożność pokrycia wydatków niezbędnych dla utrzymania rodziny. Wydatki konieczne to z kolei te, które służą zaspokojeniu podstawowych potrzeb rodziny, takich jak wyżywienie, ubranie i zamieszkanie. Ponieważ to na stronie spoczywa ciężar ponoszenia kosztów postępowania sądowego, wobec czego można wymagać od niej by, dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu, znalazła pokrycie w swych dochodach poprzez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, które nie są konieczne dla jej utrzymania. Do wydatków, które wymienia skarżący zaliczone zostały m.in. opłata za internet, kurs języka angielskiego, składki na ubezpieczenie, czy opłaty za telefon wynoszące około 160 zł miesięcznie. Z całą pewnością kosztów tych nie można zaliczyć do niezbędnych, bez ponoszenia których zagrożona zostałaby egzystencja rodziny.

Wbrew temu co twierdzi strona skarżąca, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich". Koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Rezygnacji z niektórych wydatków, w danym miesiącu, w związku z potrzebą poniesienia kosztów sądowych nie można utożsamiać z uszczerbkiem w swoim niezbędnym utrzymaniu.

W tej sytuacji stwierdzenie przez Sąd pierwszej instancji braku przesłanek do wydania orzeczenia pozytywnego dla strony było w pełni uzasadnione.

Wojewódzki Sąd Administracyjny trafnie stwierdził, iż przyznanie skarżącym ulgi podatkowej nie oznacza konieczności stosowania wobec strony preferencji finansowych w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Podobnie ocenić należy fakt zwolnienia T. A. z opłaty sądowej przez sąd powszechny. Przepisy prawa różnie formułują przesłanki odstąpienia od obowiązku uiszczania należności publicznoprawnych, Sąd pierwszej instancji był zobligowany ocenić zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy przez pryzmat tych przesłanek, które określa p.p.s.a. i to też uczynił.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazanych w zażaleniu przepisów Konstytucji, ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych, ustawy o pomocy społecznej, ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz Ordynacji podatkowej należy stwierdzić, iż jest on niezasadny. Powołane przez stronę regulacje prawne nie znajdowały zastosowania w niniejszej sprawie, stąd też Sąd pierwszej instancji nie mógł ich naruszyć.

Zamierzonego przez żalącego skutku nie mógł także odnieść zarzut nieprzedstawienia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu zagadnień prawnych sformułowanych przez skarżącego. O tym, czy zachodziła konieczność wystąpienia o rozstrzygnięcie przedstawianych przez skarżącego wątpliwości prawnych decyduje wyłącznie sąd rozpoznający sprawę, nie będąc związany wnioskiem strony. Podobnie Sąd, rozpoznając przedmiotowe zażalenie, nie znalazł zarówno podstaw do zainicjowania postępowania mającego na celu podjęcie uchwał rozstrzygających niejasności prawne przedstawiane przez skarżącego, jak i do skierowania do Trybunału Konstytucyjnego zadanych przez skarżącego pytań prawnych.

Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z. art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.