Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1243/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-11-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 1  par. 1  i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2167
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
article: Art. 3  par. 1, art. 134 par. 1, art. 151
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) Sędziowie: WSA Katarzyna Marasek-Zybura WSA Janusz Kasprzycki po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 6 listopada 2024 r. sprawy ze skargi L. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 20 maja 2024 r. nr SKO-NP-4115-531/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia skargę oddala.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, decyzją z dnia 20 maja 2024 r. nr SKO-NP-4115-531/23 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.. Dz.U. z 2024 r., poz. 752, dalej: k.p.a.), art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 572 dalej: u.ś.r.) po rozpatrzeniu odwołania L. K. (dalej: skarżąca) utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy O. z dnia 4 grudnia 2023 r. nr GOPS.5202.12.2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad matką M. K.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W dniu 6 listopada 2023 r. skarżąca wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką, która jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji przed 1.02.2020 r., na co wskazuje orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 17 marca 2020 r.

Wójt Gminy O., po rozpoznaniu ww. wniosku, decyzją z dnia 4 grudnia 2023 r. odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.

Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdził, że nie została spełniona przesłanka przyznania prawa do świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. warunkująca prawo do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ wprawdzie przychylił się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. K 38/13, który uznał tą negatywną przesłankę za niezgodną z art. 32 ust.1 Konstytucji RP, jednak podkreślił, że organ administracji publicznej może wydawać decyzje wyłącznie na podstawie przepisów obowiązujących i zgodnych z ustawą zasadniczą, tj. Konstytucją RP.

Dodatkowo organ I instancji zwrócił uwagę, że przesłanką niezbędną do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w przypadku, gdy o świadczenie ubiega się domownik rolnika, jest zaprzestanie wykonywania przez skarżącą pracy w gospodarstwie rolnym. Skarżąca oświadczyła, że nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym oraz stwierdziła że: "nigdy nie pracowałam w gospodarstwie ani nie prowadziłam gospodarstwa rolnego". Natomiast z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie wynika, że skarżąca podlega ubezpieczeniu w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jako domownik rolnika, a tym samym wykonuje pracę na gospodarstwie rolnym - wbrew twierdzeniom, które zostały przedłożone w oświadczeniu.

Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu wniosła skarżąca, domagając się uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:

1. art. 32 ust. 1 polegającą na tym, że organ l instancji różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w przepisie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze względu na moment powstania niepełnosprawności, pomimo że przepis ten wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. K 38/13 został uznany za niezgodny z przepisem z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP;

2. art. 17 ust. 1b u.ś.r. polegającą na stwierdzeniu, że wnioskowane świadczenie nie przysługuje z uwagi wiek powstania niepełnosprawności osoby potrzebującej opieki;

3. art. 17b u.ś.r. polegającą na stwierdzeniu, że wnioskowane świadczenie nie przysługuje z uwagi fakt, że wnioskodawczyni podlega ubezpieczeniu w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jako domownik rolnika, a co świadczy o tym, że wykonuje pracę na gospodarstwie rolnym;

4. art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., polegającą na wydaniu zaskarżonej decyzji w oparciu o wybiórcze, a nie kompleksowe ustalenia w zakresie wszelkich okoliczności faktycznych i prawnych sprawy, a w rezultacie niedążeniu do ustalenia przez organ l instancji prawdy obiektywnej.

Opisaną we wstępie decyzją SKO w Nowym Sączu utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie. Wyjaśnił, że z uwagi na fakt, że skarżąca wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w 2023 r., niniejsza sprawa zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, podlega rozpoznaniu w oparciu o przepisy ustawy w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.

W ocenie Kolegium, rozstrzygnięcie organu I instancji co do zasady jest prawidłowe pomimo błędnego uzasadnienia.

W swoich rozważaniach Kolegium zwróciło uwagę, że organ I instancji nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, w którym orzeczono, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Organ odwoławczy stwierdził zatem, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w w/w wyroku. Organ II instancji wyjaśnił, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W związku z powyższym Kolegium uznało, że okoliczność, iż niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki, tj. matki skarżącej powstała w okresie późniejszym niż wymaga tego art. 17 ust. 1b ustawy, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Niezależnie od powyższego, SKO w Nowym Sączu stwierdziło, że w sprawie wystąpiła negatywna przesłanka uniemożliwiająca przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia, gdyż brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją, czy też niepodejmowaniem pracy na gospodarstwie rolnym przez skarżącą a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką.

Ze złożonego oświadczenia w III części formularza wniosku wynika, iż skarżąca jest domownikiem rolnika i nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym, bowiem nadal polega ubezpieczeniu w KRUS jako domownik rolnika. W tych okolicznościach trudno uznać, iż w przypadku skarżącej istnieje związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad osobą tej opieki wymagającą.

Na gruncie niniejszej sprawy nie została zatem spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 ustawy. Podkreślenia bowiem wymaga, że podstawową przesłanką przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego lub z pracy w gospodarstwie w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (art. 17 ust. 1 w zw. z 17b ust. 1 ustawy). Ocena, czy istnieje bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego a opieką nad osobą niepełnosprawną powinna przy tym uwzględniać również okoliczność, że w przypadku prowadzenia gospodarstwa rolnego istnieje większa możliwość elastycznego planowania pracy i dostosowania jej do opieki nad osobą niepełnosprawną, niż w przypadku umowy o pracę. Na gruncie niniejszej sprawy uwzględnienia zatem wymaga specyficzny charakter pracy w gospodarstwie rolnym.

Z załączonego do akt sprawy wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 13 listopada 2023 r. wynika, iż skarżąca nie pracuje, nie osiąga żadnych własnych środków utrzymania, sprawuje stałą opiekę i pielęgnację nad chorą matką, która jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Ze względu na wiek i schorzenia wymaga stałej opieki ze strony osób drugich. Cierpi z powodu niewydolności serca, nadciśnienia tętniczego, żylaków kończyn dolnych, choroby płuc i układu oddechowego. Bez wsparcia osób drugich nie jest w stanie normalnie funkcjonować. Skarżąca wykonuje wszystkie niezbędne czynności, poczynając od porannej toalety, poprzez pomoc w ubieraniu, przygotowywaniu i podaniu posiłków i leków, zmianę opatrunków, zamawianiu wizyt domowych, realizacji zakupu leków. Matka skarżącej jest niezdolna do wykonywania podstawowych czynności i całkowicie jest zależna od pomocy, opieki i pielęgnacji sprawowanej przez córkę. Często miewa zawroty głowy, jest osłabiona i córka jest praktycznie "na zawołanie". Przejście do toalety, czy po mieszkaniu w asyście córki sprawia jej dużą trudność. Skarżąca oświadczyła, iż nie będzie podejmować żadnej pracy i nadal będzie opiekować się chorą matką.

Kolegium stwierdziło, że wprawdzie nie kwestionuje faktu, iż matka skarżącej ze względu na swój stan zdrowia i wiek wymaga pomocy i opieki, a opiekę tę zapewnia jej skarżąca. Niemniej jednak w ocenie organu odwoławczego zakres tych czynności, wskazany przez skarżącą w oświadczeniu z dnia 19 października 2023 r. które skarżąca wykonuje, opiekując się matką, nie jest na tyle intensywny i absorbujący, by stanowił obiektywną przeszkodę do kontynuowania pracy w gospodarstwie rolnym. Z akt wynika, że matka skarżącej porusza się przy asekuracji skarżącej. Skarżąca sprawuje wobec niej opiekę, gotując, sprzątając, załatwiając sprawy urzędowe i wizyty lekarskie, dbając o higienę, podając leki i zmieniając opatrunki. W zebranym materiale dowodowym nie znajduje przy tym potwierdzenia złożone oświadczenie, że zajmuje się matką przez całą dobę. W tym miejscu Kolegium podkreśliło, że czynności takie jak: przygotowanie posiłków, podawanie lekarstw, robienie zakupów, sprzątanie, pranie, prasowanie, załatwianie spraw urzędowych, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego, są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej. Opisane wyżej czynności to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.

Dodatkowo organ odwoławczym zwrócił uwagę, że oprócz skarżącej w równym stopniu zobowiązanymi do alimentacji matki jest jeszcze pięcioro jej rodzeństwa, tj.; A. K. (I. 57) zam. T. - prowadzi działalność gospodarczą i gospodarstwo rolne, J. K. (I. 63) zam. T. - pracuje za granicą, S. K. (I. 54) zam. T. - po śmierci żony wyjechał do USA, A. G. (I. 62) - przebywa w USA, M. S. (I. 43) - przebywa w USA.

Okoliczności polegającej na tym, iż osoba zobowiązane do opieki mieszka poza miejscem zamieszkania osoby wymagającej opieki, czy też wykonują pracę zawodową nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Nadto, należy nadmienić, iż do akt sprawy nie zostały przedłożone żadne dokumenty świadczące o tym, iż pozostałe dzieci matki skarżącej legitymują się stosownym orzeczeniem o niepełnosprawności wskazującym, iż wymagają opieki i pomocy i z tego względu nie są w stanie wspomóc matkę w opiece lub, że ich sytuacja życiowa, ekonomiczna nie pozwala na wspólne wraz z siostrą zorganizowanie opieki nad matką w sposób bezpośredni i pośredni. Należy wskazać, iż obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i osoby te powinny się stosownie podzielić wykonywaniem tego obowiązku tak, aby nie była nim obciążona tylko jedna z nich. Zgodnie bowiem z art. 129 § 2 k.r.o., krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Z kolei art. 135 § 1 k.r.o. przewiduje, że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Na powyższą decyzję skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a. art. 7 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 78 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a., art. 108 k.p.a. poprzez:

- brak wszechstronnego rozpoznania materiału dowodowego;

- przeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób stronniczy;

- niezebranie materiału dowodowego w sposób wyczerpujący;

- nieprawidłowe i niewystarczające uzasadnienie faktyczne decyzji;

2. naruszenie przez organ przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i wskazanie, że w przedmiotowej sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją, czy też niepodejmowaniem pracy na gospodarstwie rolnym przez odwołującą a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką, a zakres wykonywanych czynności nie jest na tyle intensywny i absorbujący, by stanowił obiektywną przeszkodę do kontynuowania pracy w gospodarstwie rolnym,

3. naruszenie przez organ przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i wskazanie, że oprócz skarżącej w równym stopniu zobowiązanymi do alimentacji matki jest jeszcze pięcioro jej rodzeństwa

Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu l instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi, skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 20 maja 2024 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy O. z dnia 4 grudnia 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. K., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Sprawa została rozpoznana w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązujące do 31 grudnia 2023 r. z uwagi na treść art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.), zgodnie z którym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe.

Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi innym osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., sygn. I OSK 1148/20, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., sygn. I OSK 691/19, z dnia 30 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 1544/19, opubl. w CBOSA).

Na podstawie ust. 1b art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przepis ten został jednak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 (Dz. U. z 2014 r.. poz. 1443) uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Okoliczność ta trafnie została podkreślona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, który stwierdził, że w tym zakresie organ I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na niekonstytucyjnej normie prawnej.

Podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może stanowić więc art. 17 ust. 1b ustawy. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy rozpatrywać bez tej przesłanki negatywnej. Takie stanowisko prezentowane jest w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wskazać należy, że pogląd ten jest prawidłowy. Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2 sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W kwestii skutków cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego istnieje ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzega jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyraża stanowisko o konieczności uchylania decyzji bazujących na tej przesłance (por. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. I OSK 923/16 oraz z dnia 4 listopada 2016 r., sygn. I OSK 1578/16, opubl. w CBOSA).

Sąd rozpoznający sprawę podziela stanowisko dotyczące możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na czas powstania niepełnosprawności u osoby niepełnosprawnej, i uznaje tym samym za błędny pogląd organu pierwszej instancji w tym zakresie w niniejszej sprawie.

Przyczyną ostatecznej odmowy przyznania świadczenia przez organ II instancji – Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie – było niespełnienie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r., to jest brak związku przyczynowego pomiędzy zapewnieniem przez skarżącą opieki niepełnosprawnej matce a koniecznością rezygnacji przez nią z zatrudnienia. Organ II instancji wywiódł ten wniosek z uwagi przede wszystkim na zakres czynności opiekuńczych.

W niniejszej sprawie skarżąca sprawowała opiekę nad niepełnosprawną matką (wdową), który legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji z dnia 17 marca 2020 r. Do akt administracyjnych zostało dołączone karty informacyjne z leczenia, z którego wynika, że matka skarżącej cierpi na niedokrwistość z niedoboru żelaza, niewydolność serca, chorobę wrzodową żołądka, bierne przekrwienie wątroby, choroba niedokrwienna serca, umiarkowaną niedomykalność mitralną, utrwalone migotanie przedsionków, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia gospodarki lipidowej, kamica pęcherzyka żółciowego (2008), przepuklina pępkowa i kresy białej leczoną operacyjnie (2008), złamanie kości udowej prawej - leczenie operacyjne (2016), zespół pozakrzepowy podudzi.

Z wywiadu środowiskowego wynika, że matka skarżącej ma zawroty głowy, a przejście po mieszkaniu, czy do toalety sprawia jej dużą trudność. Z oświadczenia skarżącej wynika, że wykonuje ona następujące czynności: asekuruje według potrzeby w higienie osobistej matki, myciu, kąpieli, czy prowadzeniu do toalety, przygotowuje ubrania, przygotowywania i podaje posiłki, leki, realizuje recepty, wykonuje czynności z zakresu gospodarstwa domowego, załatwia sprawy administracyjne, chodzi z matką na wizyty lekarskie według potrzeb.

Zdaniem Sądu organ trafnie uznały, że sama konieczność wykonywanie wskazanych wyżej czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Tak więc skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar tychże czynności, jakie wykonywała opiekując się matką nie musiała rezygnować z pracy w gospodarstwie rolnym. Trafnie przy tym zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 11 grudnia 2012 r. (sygn. I OPS 5/12, ONSAiWSA 2013, nr 3, poz. 40), że przy właściwej organizacji pracy rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne - zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie warunek ten nie został spełniony. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 maja 2021 r., sygn. I OSK 226/21, opubl. w CBOSA). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., sygn. I OSK 1148/20, opubl. w CBOSA).

Należy przy tym wskazać, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie ma charakteru automatycznego w związku z uzyskaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotne jest bowiem, aby zakres opieki sprawowanej przez skarżącą w związku z orzeczoną niepełnosprawnością wykluczał możliwość pracy w gospodarstwie rolnym, a więc innymi słowy, udowodnienie, że osoba podopieczna nie może pozostać sama w domu z uwagi na jej stan zdrowia, nawet w sytuacji, gdy skarżąca może odpowiednio zorganizować sobie czas pracy w gospodarstwie rolnym. Orzeczenie o niepełnosprawności jest natomiast jedynie jedną z licznych przesłanek mających znaczenie dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok NSA z dnia 27 października 2023 r., sygn. I OSK 1957/21, opubl. w CBOSA) wskazuje się, że nie każda rezygnacja z zatrudnienia, pracy w gospodarstwie rolnym, stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził jednak charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał, aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (vide: P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowana opieka powinna zaś być odpowiednia do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności.

Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, pomimo że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jest faktem instytucjonalnym, to jednak nadal nie mamy w tym przypadku do czynienia z automatycznym skutkiem w postaci konieczności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ciągle ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna, wynikającej z konieczności sprawowania tej opieki (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 sierpnia 2023 r., sygn. I OSK 1655/22, czy z dnia 26 maja 2023 r., sygn. I OSK 1205/22, opubl. w CBOSA). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2023 r., sygn. I OSK 2035/22, opubl. w CBOSA) opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego, jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego świadczenia czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lipca 2023 r., sygn. I OSK 1096/22, opubl. w CBOSA). Do cech takiej opieki należy zaliczyć długoterminowość jej sprawowania lub trwały charakter. Opieka ta nie może zatem być świadczona niecodziennie, a jeżeli nawet codziennie, to wyłącznie przez część doby (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 sierpnia 2023 r., sygn. I OSK 1661/22, czy z dnia 26 maja 2023 r., sygn. I OSK 1205/22, opubl. w CBOSA).

W przedmiotowej sprawie skarżąca nie spełniła tej przesłanki, gdyż zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawną matką nie wyklucza pracy w gospodarstwie rolnym. Matka skarżącej wymaga jedynie pomocy, asysty w wykonywaniu codziennych funkcji. W ramach wywiadu środowiskowego i oświadczenia o czynnościach wykonywanych podczas opieki nie zostały wskazane takie, które wymagają ciągłego zaangażowania. Matka skarżącej porusza się wprawdzie z trudności, ale samodzielnie i nie ma przeszkód, aby pozostała sama w domu przez część doby. Tak więc zdaniem Sądu nie ma też przeszkód w łączeniu przez skarżącą opieki nad nią z aktywnością zawodową. Wszystkie wymienione przez skarżącą czynności opiekuńcze można bowiem świadczyć albo przed pójściem do pracy np. w gospodarstwie rolnym, albo po powrocie do domu. Są to bowiem wprawdzie czynności codzienne, ale jednak takie, które nie pochłaniają całego dnia i nie skutkują obowiązkiem notorycznego czuwania nad podopiecznym. Należy też zaznaczyć, że znaczna część tych czynności, np. przygotowywanie posiłków, sprzątanie, pranie jest świadczona przez skarżącą także na rzecz samej siebie. Z akt nie wynika, aby skarżącą musiała często chodzić ze swoją matką na wizyty lekarskie. Nie ma jakichkolwiek dowodów, które świadczyłyby, że matka skarżącej nie jest w znacznym stopniu samowystarczalna i nie potrafi zająć się sobą. Świadczenie pielęgnacyjne samo w sobie nie ma natomiast zastępować wynagrodzenia za pracę w sytuacji, gdy opiekun ma możliwość podjęcia zatrudnienia, a sama sprawowana opieka nie wymaga od niego ciągłego i stałego zaangażowania.

Stąd z uwagi na zakres czynności opiekuńczych związanych ze stanem zdrowia matki skarżącej Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.