Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VI SA/Wa 2748/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-03-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 652  Sprawy ubezpieczeń zdrowotnych
Hasła tematyczne: Ubezpieczenia
Skarżony organ: Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej
Powołane przepisy: article: art. 109 ust. 5 i 6; art. 66 ust. 1 pkt 1 llit e; art. 85 ust. 4; art. 82 ust. 1;
journal: Dz.U. 2021 poz 1285
law: Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych - t.j.
article: art. 28; art. 156 par 1 pkt 2 i 4; art. 107 par 1 pkt 3;
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 39 pkt 2; art. 44 ust. 1;
journal: Dz.U. 2018 poz 1184
law: Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze - tekst jedn.
article: art. 6 ust. 1 pkt 4; art. 4 pkt 2 lit. a;
journal: Dz.U. 2021 poz 423
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
article: art. 8; art. 33; art. 33 indeks 1;
journal: Dz.U. 2020 poz 1740
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - t.j.
article: art. 3;
journal: Dz.U. 1998 nr 21 poz 94
law: Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zdzisław Romanowski Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Nowecki Asesor WSA Robert Żukowski (spr.) Protokolant spec. Karolina Pilecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 marca 2023 r. sprawy ze skargi C. w C. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] sierpnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Dyrektora [...] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia w [...] z [...] stycznia 2020 r.; 2. zasądza od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz skarżącej C. w C. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia (dalej: "Prezes NFZ") decyzją z 10 sierpnia 2022 r., działając na podstawie art. 102 ust. 5 pkt 24 oraz art. 109 w związku art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 1285, z późn. zm., dalej: "ustawa o świadczeniach") w związku z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735, z późn. zm., dalej "K.p.a."), po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez Okręgową Radę Adwokacką w [...] (dalej: "Rada") od decyzji Dyrektora Śląskiego Oddziału NFZ (dalej: "Dyrektor") z 22 stycznia 2020 r. stwierdzającej objęcie obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym M.W. (dalej: "Zainteresowana" lub "Uczestnik"), z tytułu wykonywania umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, na rzecz Rady w okresie od 1 kwietnia 2014 r. do 30 czerwca 2014 r., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Zaskarżona decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] pismem z 11 marca 2019 r., wystąpił na podstawie art. 109 ustawy o świadczeniach z wnioskiem o ustalenie obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego Zainteresowanej, z tytułu wykonywania umowy o świadczenie usług na rzecz Rady, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia.

W treści wniosku wyjaśniono, iż ZUS przeprowadził kontrolę u Płatnika, w trakcie której ustalono, że Zainteresowana wykonywała na rzecz Rady usługi w okresie od 1 kwietnia 2014 r. do 30 czerwca 2014 r. ZUS zakwestionował umowę o dzieło i stwierdził, że czynności wykonywane przez Zainteresowaną miały charakter umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu. Ponadto ZUS poinformował, że w powyższym okresie Zainteresowana posiadała inny tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych. ZUS przekazał do NFZ kopię umowy wraz z rachunkiem, z której wynika, że Rada zawarła z Zainteresowaną umowę nazwaną "umową o dzieło", której przedmiotem było "Pełnienie funkcji patrona aplik. oraz sporządzenie opinii z przebiegu szkolenia prakt".

Dyrektor Śląskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia w Katowicach decyzją z dnia 22 stycznia 2020 r. nr [...] stwierdził, że w dacie podpisywania przedmiotowej umowy strony określiły, m. in. rodzaj czynności, czas przez jaki miały one trwać oraz wysokość wynagrodzenia przysługującego za jej wykonanie. Tymczasem umowa o dzieło, jako umowa rezultatu powinna zawierać kryteria (parametry, jednostki metryczne itp.), w oparciu o które możliwa będzie weryfikacja jej wykonania. W treści umowy nie było również postanowień dotyczących odbioru dzieła, czy rękojmi za wady, co jest elementem istotnym w przypadku umowy o dzieło. Natomiast praca wykonywana przez Zainteresowaną miała charakter standardowy i nie odbiegała od innych powszechnie dostępnych na rynku usług.

W konsekwencji, jak stwierdził Dyrektor, zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach, Zainteresowana podlegała obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, z tytułu wykonywania umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, w dniu wskazanym w sentencji decyzji. Z tego względu wydano decyzję stwierdzającą objęcie obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym Zainteresowanej z tytułu wykonywania umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, na rzecz Rady w okresie od 1 kwietnia 2014 r. do 30 czerwca 2014 r.

Rada złożyła od tej decyzji odwołanie.

Jak wskazano powyżej, Prezes NFZ decyzją z 10 sierpnia 2022 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Dyrektora podtrzymując stanowisko zawarte w decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu organ przytoczył dotychczasowy przebieg postępowania treść zarzutów odwołania oraz zastosowanych przepisów prawa. W ocenie organu zarzuty odwołania nie były uzasadnione bowiem umowa łącza strony stanowiła w istocie wbrew jej nazwie i intencji stron umowę zlecenia.

W skardze na powyższą decyzję skierowaną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, [...] Izba Adwokacka (dalej: "Skarżąca" lub "Izba"), zaskarżając decyzję Prezesa NFZ z 10 sierpnia 2022 r., wniosła o jej uchylenie w całości oraz o zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1) naruszenie art. 109 ust. 6 ustawy o świadczeniach w zw. z art. 28 K.p.a., przez błędne ustalenie, że stroną postępowania jest Okręgowa Rada Adwokacka w [...], w sytuacji gdy zgodnie z art. 39 pkt 2 Prawa o adwokaturze, okręgowa rada adwokacka jest organem izby adwokackiej. Płatnikiem składek nie jest więc Okręgowa Rada Adwokacka w [...], lecz [...] Izba Adwokacka,

2) naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 K.p.a., przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy w zakresie objęcia Zainteresowanej obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym,

3) naruszenie art. 80 w zw. z art. 77 § 1 K.p.a., przez niezebranie i nierozpatrzenie całego materiału dowodowego w tym rodzaju zawartej umowy,

4) błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, iż Zainteresowana podlegała obowiązkowo ubezpieczeniu zdrowotnemu w okresach wskazanych w decyzji jako osoba wykonująca pracę na podstawie umów o świadczenie usług u Skarżącej. Prawidłowe ustalenie stanu faktycznego pozwoliłoby przyjąć, iż Zainteresowana nie podlegała obowiązkowo ubezpieczeniu zdrowotnemu we wskazanych okresach, na podstawie umów o świadczenie usług u Skarżącej, ze względu na to, iż Zainteresowana nie był stroną jakiejkolwiek umowy zawartej ze Skarżącą.

W uzasadnieniu skargi, Skarżąca podniosła, że na podstawie porozumienia, o którym mowa w art. 76 ust. 1a ustawy Prawo o adwokaturze, zawartego pomiędzy Prezesem Naczelnej Rady Adwokackiej oraz Dyrektorem Krajowego Centrum Szkolenia Kadr Sądów Powszechnych i Prokuratury, aplikanci adwokaccy odbywają w trakcie pierwszego roku aplikacji szkolenie z zakresu działania sądownictwa powszechnego i prokuratury. W treści porozumienia ustala się plan szkolenia dla aplikantów adwokackich, mając na uwadze zarówno praktyczne, jak i teoretyczne zapoznanie aplikantów ze sposobem funkcjonowania sądownictwa powszechnego i prokuratury, sposób jego odbywania i czas trwania, a także wysokość wynagrodzenia za przeprowadzenie szkolenia (dalej: "porozumienie"). W oparciu o porozumienie, Kierownik Szkolenia Aplikantów zwraca się do Prezesa Sądu Okręgowego oraz Prokuratora Prokuratury Okręgowej z prośbą o wyznaczenie osób kompetentnych do przeprowadzenia zajęć praktycznych oraz dni, w których realizowane będą wspomniane zajęcia dla aplikantów. Na tej podstawie Prezes Sądu Okręgowego i Prokurator Prokuratury Okręgowej wyznacza konkretną osobę, która poprowadzi zajęcia teoretyczne z zakresu zasad sporządzania protokołów rozpraw i innych posiedzeń sądowych oraz utrwalanie posiedzeń sądowych w inny sposób. Zainteresowana nie zawierała z poszczególnymi wyznaczonymi przez Prezesa Sądu Okręgowego i Prokuratora Prokuratury Okręgowej osobami żadnych umów cywilnoprawnych. Podkreślenia wymaga fakt, iż wszelkie uzgodnienia odbywały się pomiędzy Prezesem Sądu Okręgowego (Prokuratorem Prokuratury Okręgowej) oraz Kierownikiem Szkolenia Aplikantów.

Zdaniem Skarżącej w przedmiotowej sprawie wadliwie została określona strona przedmiotowego postępowania oraz decyzji. Skarżąca po przytoczeniu treści art. 28 i art. 29 K.p.a. wskazała, że Okręgowa Rada Adwokacka w [...] nie może być stroną postępowania (płatnikiem składek), ponieważ jest wyłącznie organem [...] Izby Adwokackiej, co wynika wprost z art. 39 pkt 2 Prawa o adwokaturze. Decyzja skierowana do podmiotu niespełniającego wymogów art. 29 K.p.a., jest decyzją, która nie określa osoby adresata. Skoro dany podmiot nie ma w ogóle podmiotowości (zdolności prawnej ani zdolności do czynności prawnych) w postępowaniu administracyjnym, to nie sposób stwierdzić, że jest "osobą" w rozumieniu przepisów K.p.a. W takiej sytuacji decyzję należałoby potraktować jako decyzję, która w ogóle nie określa strony (adresata), a zatem wydaną z rażącym naruszeniem art. 107 § 1 K.p.a., co stanowi kwalifikowaną wadę prawną, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Skarżąca podkreśliła, że Zainteresowana nie była w rzeczywistości stroną żadnej umowy, ponieważ nie uczestniczyła w procesie uzgodnienia warunków realizacji zajęć praktycznych, jednak poprowadzonie przez nią zajęć praktycznych nosiło znamiona umowy o dzieło, o której mowa w art. 627 i n Kodeksu cywilnego.

Skarżąca podkreśliła również, że poprowadzone zajęcia teoretyczne opierały się na doświadczeniu zawodowym Zainteresowanej, na podstawie przygotowanych materiałów i planu szkolenia, opracowanego na podstawie porozumienia. Spornego szkolenia nie może poprowadzić "każdy" i nie jest zwykłym, typowym sposobem przekazania wiedzy. Umowa dotycząca jednorazowego wykładu lub wykładu przeprowadzonego w czasie krótkotrwałego szkolenia może być przedmiotem umówionego dzieła, jeżeli dotyczyła ściśle określonego tematu, a warunki umowy poddawały się weryfikacji. Znaczenie również ma sposób wypłaty wynagrodzenia. Wynagrodzenie określone było ryczałtowo i płatne według określonej stawki, w zależności od ilości partycypujących w wykładzie aplikantów. Co istotne, wynagrodzenie przysługiwało Zainteresowanej wyłącznie za faktyczne przygotowanie i przeprowadzenie zajęć praktycznych, spełniających wymagania określone przez porozumienie, a nie jedynie za zachowanie należytej staranności w działaniach zmierzających do przygotowania i przeprowadzenia zajęć praktycznych.

Skarżąca dodała, że zgodnie z już utrwalonym orzecznictwem, dziełem może być osiągnięcie rezultatu niematerialnego, nieucieleśnionego, np. wykładów specjalistycznych. Możliwa jest zatem umowa o dzieło, której przedmiotem jest wygłoszenie w określonym czasie wykładu na określony temat, a więc także zajęć praktycznych, jeżeli można przypisać wykładowi (zajęciom) cechy utworu a odbiór dzieła może nastąpić poprzez zweryfikowanie go z narzuconym planem. Jeżeli więc wyliczono zagadnienia, które powinny zostać poruszone w trakcie zajęć, możliwe jest zakwalifikowanie danej czynności jako czynności wykonywanej w ramach umowy o dzieło.

Skarżąca podkreśliła, że dzieło w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego nie musi mieć cech indywidualności w takiej mierze jak utwór, nie zawsze musi być tworem jedynym i niepowtarzalnym, chronionym prawem autorskim i wymagającym od jego autora posiadania specjalnych umiejętności. Wystarczające jest, aby dzieło było wyrazem kreatywności, umiejętności, myśli technicznej i powinno być przedmiotem zindywidualizowanym już w samej umowie.

W odpowiedzi na skargę Prezes NFZ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zainteresowana nie zajęła stanowiska w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Rozpoznając sprawę, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd w składzie rozpoznającym sprawę niniejszą podzielił twierdzenia i ocenę prawną Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z wyroku z dnia 8 lutego 2023 r. Sygn. akt VI SA/Wa 2812/22 wydanego w podobnej sprawie.

Zdaniem Sądu, zasadny okazał się zarzut naruszenia przez organ art. 109 ust. 6 ustawy o świadczeniach w zw. z art. 28 K.p.a., przez błędne ustalenie, że stroną postępowania jest Okręgowa Rada Adwokacka w [...] w sytuacji gdy zgodnie z art. 39 pkt 2 Prawa o adwokaturze, okręgowa rada adwokacka jest organem izby adwokackiej. Wprawdzie w aktach administracyjnych sprawy znajduje się umowa nazwana "umową o dzieło", zawarta pomiędzy Okręgową Radą Adwokacką w [...] reprezentowaną przez adw. A. P., Dziekan Okręgowej Rady Adwokackiej w [...], a Zainteresowaną, której przedmiotem jest pełnienie funkcji patrona aplikanta oraz sporządzenie opinii z przebiegu szkolenia praktycznego, jednakże ta swoista niedokładność w określeniu stron umowy nie może wpływać na ustawowy obowiązek organu prawidłowego określenia stron postępowania administracyjnego.

Zgodnie z art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach, za osobę wykonującą pracę na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej lub innej umowy o świadczenie usług oraz za osobę z nią współpracującą składkę jako płatnik oblicza, pobiera z dochodu ubezpieczonego i odprowadza zamawiający, z zastrzeżeniem art. 86 ust. 1 pkt 13a. W świetle spornej umowy o świadczenie usług, co zostanie przez Sąd wyjaśnione poniżej, zamawiającym była [...] Izba Adwokacka z siedzibą w [...] czyli osoba prawna, de facto strona zawartej umowy, a nie Okręgowa Rada Adwokacka w [...], organ tej osoby prawnej.

Podstawę prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowił art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach. Zgodnie z tym przepisem obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników, które zostały wymienione w tym przepisie. Należą do nich m.in. osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia lub osoby z nimi współpracujące. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych stwierdza wprost w art. 6 ust. 1 pkt 4 rozdziału 2, regulującego "Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym", że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają (...) osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są m.in. osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia (...). Brzmienie tego przepisu jednoznacznie wskazuje, że chodzi tu o tę samą kategorię osób, podlegających ubezpieczeniu społecznemu, a tym samym kwalifikujących się do objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym. Wyjaśnienia też wymaga, że zgodnie z art. 82 ust. 1 ustawy o świadczeniach, w przypadku gdy ubezpieczony uzyskuje przychody z więcej niż jednego tytułu do objęcia obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego, o którym mowa w art. 66 ust. 1, składka na ubezpieczenie zdrowotne opłacana jest z każdego z tych tytułów odrębnie.

Należy podkreślić, że stroną postępowań prowadzonych przez Dyrektora, a następnie Prezesa NFZ, na podstawie art. 109 ust. 5 oraz 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach powinien być płatnik składek. Zgodnie z przytoczonym powyżej art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach, to zamawiający był płatnikiem składki obliczanej, pobieranej i odprowadzanej za Zainteresowaną w związku z wykonaniem przez Uczestnika pracy na podstawie spornej umowy. Organ nie może jednak abstrahować od definicji płatnika składek, zawartej w art. 4 pkt 2 lit. a u.s.o.s. Zgodnie z tym przepisem - w brzemieniu obowiązującym w okresach objęcia ubezpieczeniem wskazanych w decyzji Dyrektora - płatnikiem składek jest pracodawca - w stosunku do pracowników i osób odbywających służbę zastępczą oraz jednostka organizacyjna lub osoba fizyczna pozostająca z inną osobą fizyczną w stosunku prawnym uzasadniającym objęcie tej osoby ubezpieczeniami społecznymi, w tym z tytułu przebywania na urlopie wychowawczym albo pobierania zasiłku macierzyńskiego, z wyłączeniem osób, którym zasiłek macierzyński wypłaca ZUS.

Sąd bowiem uznaje, że płatnik powinien być bowiem ten sam w stosunku do osób, które zawarły analogiczne umowy z tą stroną, niezależnie czy ewentualny zleceniobiorca (ustalenie, czy był to zleceniobiorca czy wykonawca będzie należało do organu ponownie rozpoznającego sprawę) posiadał inny tytuł do ubezpieczenia społecznego (wówczas sprawę stwierdzenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego rozstrzyga Prezes NFZ) czy też nie (wówczas sprawę prowadzi ZUS). Przykładowo, jeśli spółka handlowa podpisała umowy zlecenia zarówno z osobami, dla których jest to jedyny tytuł ubezpieczenia społecznego, jak i z osobami posiadającymi już ten tytuł (np. będącymi jednocześnie pracownikami u innego pracodawcy), to płatnik powinien być ten sam – tj. spółka handlowa. Tymczasem organ ani w decyzji, ani w odpowiedzi na skargę nie poddał analizie prawnej art. 4 pkt 2 lit. a u.s.u.s., a jest on kluczowy dla sprawy. Nie może być bowiem tak, że w analogicznych sprawach w przypadku podobnych umów inny podmiot będzie płatnikiem w zależności od statusu ubezpieczeniowego zleceniobiorcy, tzn. inny dla osób, dla których jest to jedyny tytuł ubezpieczenia społecznego, a inny dla osób posiadających już ten tytuł.

Nawet jednak, bazując na samej treści art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach, wprost należy stwierdzić, że płatnikiem jest zamawiający czyli innymi słowy strona umowy cywilnoprawnej. Stroną zaś umowy cywilnoprawnej może być podmiot, który posiada zdolność prawną czyli podmiotowość prawną, innymi słowy możność bycia podmiotem praw i obowiązków. Zasadniczo zdolność tę posiadają przede wszystkim osoby fizyczne (art. 8 k.c.) lub prawne (art. 33 k.c.), a także jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną (art. 331 k.c.).

Sad podkreśla jednak, że organ osoby prawnej nie może być uznany w żadnym wypadku za "jednostkę organizacyjną", a tym bardziej za "jednostkę organizacyjną niebędącą osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną".

W tym kontekście warto wskazać na pogląd M. Dziurdy: "Pojęcie jednostki organizacyjnej nie zostało zdefiniowane w prawie polskim, przyjmuje się jednak, że powinna ona odpowiadać co najmniej kilku podstawowym kryteriom. Jest to konstrukcja, "która odróżnia się od innych jednostek, pozwala na wskazanie zachowania jakich ludzi jej przypisać oraz umożliwia określenie relacji pomiędzy tą jednostką a osobami ją tworzącymi" (...). Często popełniany błąd stanowi utożsamianie jednostki organizacyjnej z organem, różnica zaś jest bardzo czytelna. Jednostka organizacyjna tworzy wyodrębnioną strukturę (np. przedsiębiorstwo państwowe), a organ to jedynie element tej struktury (np. rada pracownicza)." (Gudowski Jacek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, cz. 1 (art. 1–55(4)), opublikowano: WKP 2021).

W związku z brzmieniem cytowanego wyżej art. 4 pkt 2 lit. a u.s.u.s., który także zawiera w sobie sformułowanie "jednostka organizacyjna", warto powołać komentarz do tego przepisu. Jak wskazuje bowiem M. Łabanowski w: J. Wantoch-Rekowski (red.), "Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz", opublikowano: LEX 2015: "Ustawa nie zawiera definicji płatnika składek, wymienia jedynie enumeratywnie podmioty, które posiadają ten status w określonej sytuacji faktycznej. Przyjąć można, że płatnikiem jest osoba lub jednostka organizacyjna zobowiązana do obliczenia, pobrania i przekazania do ZUS należnych składek. (...) Zgodnie z pkt 2 lit. a płatnikiem składek jest pracodawca, przy czym według ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest on rozumiany zdecydowanie szerzej niż na gruncie ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.). Zgodnie z ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych płatnikiem składek jest pracodawca w rozumieniu art. 3 k.p., tj. jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna - jeżeli podmioty te zatrudniają pracowników. (...) Ponadto - na gruncie ustawy systemowej - przez pracodawcę rozumie się także inną osobę fizyczną pozostającą z inną osobą w stosunku prawnym uzasadniającym objęcie tej osoby ubezpieczeniami społecznymi. Dotyczy to np. podmiotów, na rzecz których pracownik wykonuje zadania w ramach umowy zlecenia lub innej umowy zawartej z podmiotem trzecim. W tych sytuacjach jako pracodawca traktowana jest osoba fizyczna niebędąca pracodawcą, ale pozostająca w innym stosunku z inną osobą, np. w stosunku zlecenia. Wówczas posiada ona status płatnika składek (...)".

Skoro zatem w art. 4 pkt 2 lit. a u.s.u.s., mamy do czynienie z rozszerzonym pojęciem pracodawcy, warto wskazać na bogate orzecznictwo sądowe do art. 3 k.p., które zawiera pojęcie pracodawcy jako jednostki organizacyjnej, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoby fizycznej - jeżeli podmioty te zatrudniają pracowników. Przepisy te bowiem ponownie odwołują się do pojęcia "jednostki organizacyjnej". W orzecznictwie odnośnie art. 3 k.p. jednoznacznie zaś rozstrzygnięto, że organ osoby prawnej nie może być pracodawcą - zarówno bowiem z brzmienia tego przepisu, jak i z istoty pojęcia pracodawcy wynika, że nie może nim być organ osoby prawnej lub innej jednostki organizacyjnej (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 19 września 1996 r. I PRN 101/95 OSNAPiUS 1997/7 poz. 112, z 21 grudnia 1992 r. I PRN 52/92 Praca i Zabezpieczenie Społeczne 1993/5-6 str. 96 i z 10 listopada 1999 r. I PKN 351/99 OSNAPiUS 2001/6 poz. 199). Aby bowiem jednostki będące częścią większej struktury mogły być uznane za pracodawcę (czyli jednostkę organizacyjną), muszą spełniać dwa podstawowe warunki uregulowane w przepisach wewnętrznych określających ich status: w zakresie wyodrębnienia finansowo-organizacyjnego oraz samodzielnego zatrudniania pracowników (upoważnienie do zawierania i rozwiązywania umów o pracę wynikające jedynie z oświadczenia woli kierownika wyższego szczebla jest niewystarczające, zob. np. wyrok SN z 14 lutego 2018 r., I PK 351/16, LEX nr 2486199). Kwestię wymaganego zakresu wyodrębnienia jednostki wewnętrznej szeroko omówił SN w wyroku z 2 września 2020 r., I PK 39/19, OSNP 2021/10, poz. 108. W tezie Sąd ten stwierdził, że pracodawcą nie jest jednostka organizacyjna przedsiębiorstwa wielozakładowego wydzielona w strukturze spółki prawa handlowego na podstawie uchwały zarządu tej spółki, która nie wypłaca wynagrodzeń, nie opłaca składek na ubezpieczenia społeczne za pracowników, nie posiada rachunku bankowego, numeru NIP, REGON, nawet jeżeli prowadzi samodzielną politykę zatrudnienia, a jej kierownik ma umocowanie do dokonywania czynności z zakresu prawa pracy (art. 3 k.p.). W uzasadnieniu SN stwierdził, że do uznania wewnętrznej jednostki organizacyjnej za pracodawcę w rozumieniu art. 3 niezbędne jest łączne spełnienie trzech przesłanek. Ta jednostka musi posiadać wystarczającą samodzielność organizacyjną i majątkową, po wtóre musi zatrudniać we własnym imieniu pracowników, a ponadto jej wyodrębnienie powinno nastąpić w sposób sformalizowany, czyli w akcie regulującym ustrój danej osoby prawnej lub samodzielnej jednostki organizacyjnej tworzących pracodawcę wewnętrznego. Może to nastąpić także w układzie zbiorowym pracy. W omawianym wyroku (I PK 39/19) SN uznał za "problematyczne" stanowiska przyjmujące dopuszczalność wyodrębnienia wewnętrznego pracodawcy w drodze uchwały zarządu spółki kapitałowej lub regulaminu organizacyjnego (wyroki SN: z 30.01.2019 r., I PK 231/17, OSNP 2019/9, poz. 109; z 6.02.,2020 II PK 155/18, LEX nr 3221578). Wymóg umocowania do zatrudniania we własnym imieniu przez jednostkę organizacyjną stanowiącą część osoby prawnej w akcie regulującym ustrój danej osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej odnosi się także do przedsiębiorców zagranicznych (tak wyrok SN z 27 kwietnia 2022 r., I PSKP 51/21, niepubl.).

Sąd wskazuje także, co jest istotne w tej sprawie, że w przypadku jednostek organizacyjnych niewyposażonych w zdolność prawną samo ujawnienie ich jako rzekomych stron w umowie cywilnoprawnej (np. zlecenia) czy innych dokumentach (np. rachunkach) nie nadaje im statusu strony tej umowy, a tym samym statusu płatnika. Status płatnika nie wynika bowiem jedynie z wyrażonej woli stron stosunku cywilnoprawnego, lecz z całokształtu okoliczności świadczących o wyodrębnieniu organizacyjno-finansowym jednostki zatrudniającej (tak odnośnie nieprawidłowego ujawnienia w umowie o pracę pracodawcy ww. wyrok SN z 14 lutego 2018 r., sygn. akt I PK 351/16). Strony mogą nieprawidłowo określić ich oznaczenie w umowach (zarówno o pracę, jak i np. umowie o świadczenie usług), np. poprzez wskazanie, że zleceniodawcą jest "[...]" reprezentowana przez A. K., ale to rolą organu jest ustalenie prawidłowej strony umowy, a tym samym płatnika, czyli np. w tym przypadku stroną umowy jest A. K. prowadzący działalność pod firmą [...].

Analogicznie do tej sprawy można wskazać, że w przypadku, gdyby strony wskazały w umowie, że zleceniodawcą jest [...] reprezentowany przez Prezesa J. N., to oczywistym jest, że organy nie powinny kierować się literalnym brzmieniem umowy, tylko jako płatnika wskazać [...]. jako zamawiającego w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach.

W tym kontekście należy podkreślić, ze zgodnie z art. 39 pkt 2 Prawa o adwokaturze, okręgowa rada adwokacka jest jednym z organów izby adwokackiej i na podstawie art. 44 ust. 1 tej ustawy, do zakresu jej działania należą wszystkie sprawy adwokatury, których załatwienia ustawa nie zastrzega organom adwokatury oraz innym organom izb adwokackich, organom zespołów adwokackich lub organom państwowym. Osobą prawną jest jednak okręgowa izba adwokacka, a nie okręgowa rada adwokacka jako jej organ. A zatem to nie Okręgowa Rada Adwokacka w [...] zawarła sporne umowy z Zainteresowaną, gdyż takie określenie uznać należy za niedokładność zawartą w oznaczeniu stron w spornych umowach. W istocie to Skarżąca jako okręgowa izba adwokacka czyli osoba prawna była stroną umowy. A zatem organ nieprawidłowo - w świetle treści art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach - uznał Radę jako podmiot nieposiadający zdolności prawnej za płatnika składki ubezpieczeniowej oraz stronę postępowania administracyjnego zakończonego zaskarżona decyzją.

W orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości fakt, że w sytuacji, gdy adresatem decyzji jest podmiot nieposiadający zdolności prawnej, nie mamy do czynienia z naruszeniem wskazanym w art. 156 § 1 pkt 4 K.p.a., tj. skierowaniem decyzji do osoby niebędącej stroną w sprawie, albowiem w istocie nie dochodzi tutaj do wskazania innego adresata decyzji niż ten, który powinien być jej stroną, ale do wskazania podmiotu nieistniejącego. Niezdolność do bycia stroną decyzji wynika z braku u tego podmiotu zdolności prawnej. W takim przypadku w istocie nie dochodzi do określenia strony (por. art. 107 § 1 pkt 3 K.p.a.), a taki stan rzeczy należałoby zrównać z rażącym naruszeniem prawa, o jakim mowa w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. (zob. wyrok NSA z 11 stycznia 2019 r., sygn. II GSK 5013/16; wyrok WSA w Warszawie z 5 marca 2020 r., sygn. VII SA/Wa 1852/19).

Podzielając powyższy pogląd, Sąd podkreśla, że rażące naruszenie prawa określane jest w orzecznictwie sądowoadministracyjnym jako oczywiste i bezsporne naruszenie przepisu prawa, a przy tym takie, które koliduje z zasadą praworządnego działania organów administracji publicznej w demokratycznym państwie prawa. Ponadto o tym, czy naruszenie prawa jest "rażące", decyduje ocena skutków społeczno-gospodarczych jakie dane naruszenie za sobą pociąga (zob. np. wyrok NSA z 20 października 2010 r., sygn. akt II OSK 1614/09, LEX nr 746680; wyrok WSA w Olsztynie z 12 sierpnia 2010 r., sygn. akt II SA/Ol 499/10, LEX nr 666071). Skutki, które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszającą prawo, to skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności - gospodarcze lub społeczne efekty naruszenia, których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa (m.in. wyrok NSA z 8 lutego 2013 r., sygn. I OSK 1683/11, LEX nr 1356965). Naruszenie prawa ma cechę rażącego, gdy decyzja nim dotknięta wywołuje skutki prawne niedające się pogodzić z wymaganiami praworządności, którą należy chronić nawet kosztem obalenia ostatecznej decyzji. Z taką zaś sytuacją mamy do czynienia w przypadku przyjęcia przez organ w decyzji, że stroną postępowania, a zatem podmiotem określonych praw i obowiązków, jakie wynikają z wydawanego rozstrzygnięcia ma być podmiot nieposiadający zdolności prawnej, tj. wskazany w decyzji organ osoby prawnej zamiast tej osoby.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Na podstawie art. 135 P.p.s.a. stwierdzono także nieważność decyzji Dyrektora z 22 stycznia 2020 r.

Odnosząc się do twierdzeń organu co do braku podnoszenia przez Radę w toku postępowania administracyjnego zarzutu w tym zakresie, Sąd zauważa, że powinnością każdego organu administracji publicznej jest nie tylko przy wszczęciu postępowania w sprawie, w jego toku, ale i przy wydaniu decyzji, czuwanie z urzędu, a nie na zarzut, aby stroną tego postępowania pozostawał podmiot, który powinien być adresatem decyzji zgodnie z przepisami materialnego prawa administracyjnego.

Tutejszy Sąd aprobuje pogląd wynikający z orzecznictwa sądów administracyjnych (m.in. z wyroków NSA z 12 grudnia 2008 r., sygn. I FSK 1207/07, z 1 lipca 2011 r., sygn. I OSK 1261/10, wyroku WSA w Krakowie z 10 grudnia 2012 r., sygn. II SA/Kr 1215/12, wyroków WSA w Warszawie: z 26 września 2018 r., sygn. III SA/Wa 4260/17, z 19 września 2019 r., sygn. VI SA/Wa 772/19, z 30 kwietnia 2020 r. sygn. VI SA/Wa 2554/19, CBOSA), że przepisy dotyczące podstaw stwierdzenia nieważności decyzji nie uzależniają swojego stosowania od wiedzy czy też swoistego "zawinienia" organów administracji, a jedynie od stwierdzenia samego faktu wadliwego skierowania decyzji do nieistniejącego podmiotu prawnego. Mając zaś na uwadze, że zaskarżona decyzja podlega wyeliminowaniu z obrotu prawnego ze wskazanej wyżej przyczyny, Sąd nie badał jej merytorycznie pod względem ewentualnych podstaw do jej uchylenia, uznając to za przedwczesne. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni powyższą argumentację Sądu, przeprowadzi postępowanie i wyda decyzję wobec właściwego podmiotu prawa.

O kosztach postępowania Sąd rozstrzygnął na podstawie art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 P.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800), zasądzając od organu na rzecz strony kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.