Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 2025/24
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-12-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.83 ust.1
journal: Dz.U. 2022 poz 504
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz sędzia del. WSA Ireneusz Dukiel Protokolant: asystent sędziego Marita Sikora po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 kwietnia 2024 r. sygn. akt II SA/Wa 1634/23 w sprawie ze skargi małoletniej M. W. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 czerwca 2023 r. nr 992700.620.281.2023-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2024 r. sygn. akt II SA/Wa 1634/23, po rozpoznaniu skargi małoletniej M. W. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. W. (dalej jako skarżąca) uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako organ, skarżący kasacyjnie) z dnia 16 czerwca 2023 r. nr 992700.620.281.2023-SWO oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 marca 2023 r. nr 010000/620/29260/2023/WSW.

Wyrok ten, podobnie jak pozostałe wyroki sądów administracyjnych przywołane poniżej, jest dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiódł organ, zaskarżając go w całości i zarzucając mu naruszenie:

1) prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2461) zwanej dalej "ustawą emerytalną", poprzez przyjęcie, że: a) pomimo, iż w okresie od 01 kwietnia 2015 r. do 05 lutego 2017 r. ojciec małoletniej skarżącej nie był całkowicie niezdolny do pracy, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały mu podjęcie zatrudnienia, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego i co jest istotne w niniejszej sprawie spełnienia warunku z art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej ("niezdolność do pracy powstała w okresach, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2, pkt 3 lit. b, pkt 4, 6, 7 i 9, ust. 2 pkt 1, 3-8 i pkt 9 lit. a, pkt 10 lik a, pkt 11,12 i pkt 13 lit. a, pkt 14 lik a i pkt 1517 oraz art. 7 pkt 1-3, pkt 5 lit. a, pkt 6 i 12, oraz w okresach pobierania świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego określonych w przepisach o świadczeniach rodzinnych lub zasiłku dla opiekuna określonego w przepisach o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, za które nie było obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów"); b) znaczący okres ubezpieczenia w dziesięcioleciu przed śmiercią świadczy o braku lekceważącego stosunku ojca dziecka do obowiązku ubezpieczeniowego i potwierdza, że nieuzyskanie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym było wynikiem szczególnych okoliczności związanych z chorobą alkoholową oraz samobójstwem ojca dziecka, podczas gdy te okoliczności absolutnie nie zawierają się w zakresie możliwych (ewentualnych) szczególnych okoliczności z powodu których ojciec dziecka nie spełnił warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, gdyż nie dotyczą meritum tej przesłanki, a dodatkowo ojciec małoletniej Skarżącej, co nawet podkreślił Sąd I instancji nie podejmował żadnych prób leczenia choroby alkoholowej;

2) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2185) poprzez błędne uznanie, że organ nieprawidłowo ocenił zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy) z którego miałoby wynikać: 1) że pomimo iż w okresie od 01 kwietnia 2015 r. do 05 lutego 2017 r. ojciec małoletniej skarżącej nie był całkowicie niezdolny do pracy to istniały szczególne okoliczności z powodu których nie spełnił on warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego i co istotne w niniejszej sprawie spełnienia warunku z art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej (powstania niezdolności do pracy w okresach wymienionych w art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów), natomiast postępowanie również w tym zakresie zostało przez organ prawidłowo przeprowadzone poprzez wszechstronne zebranie materiału dowodowego i wyczerpujące wyjaśnienie wszystkich istotnych kwestii; 2) iż znaczący okres ubezpieczenia w dziesięcioleciu przed śmiercią świadczy o braku lekceważącego stosunku ojca dziecka do obowiązku ubezpieczeniowego i potwierdza, że nieuzyskanie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym było wynikiem szczególnych okoliczności związanych z chorobą alkoholową oraz samobójstwem ojca dziecka, podczas gdy te okoliczności absolutnie nie zawierają się w zakresie możliwych (ewentualnych) szczególnych okoliczności z powodu których ojciec dziecka nie spełnił warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, gdyż nie dotyczą meritum tej przesłanki, a dodatkowo ojciec małoletniej skarżącej, co nawet podkreślił Sąd I instancji, nie podejmował żadnych prób leczenia choroby alkoholowej, a postępowanie również w tym zakresie zostało przez organ prawidłowo przeprowadzone poprzez wszechstronne zebranie materiału dowodowego i wyczerpujące wyjaśnienie wszystkich istotnych kwestii.

Wskazując powyższe przesłanki skargi kasacyjnej na podstawie art. 176 p.p.s.a. organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości skargi strony przeciwnej lub ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Ponadto organ oświadczył o zrzeczeniu się rozprawy i wniósł o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżąca wniosła o przeprowadzenie rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej jako P.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.

Skarga kasacyjna nie posiada usprawiedliwionych podstaw.

Podniesione w niej zarzuty oparto na obu podstawach kasacyjnych dopuszczonych treścią art. 174 pkt 1 i pkt 2 P.p.s.a., to jest na naruszeniu prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz na naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W pierwszej kolejności należy poddać ocenie zarzuty naruszenia przepisów postępowania, gdyż zostały skierowane przeciwko przyjętym przez Sąd I instancji ustaleniom faktycznym stanowiącym podstawę wydanego rozstrzygnięcia. Prawidłowość poczynionych ustaleń co do faktów, pozwala na wskazanie właściwej dla nich podstawy materialnoprawnej, określającej skutki, jakie należy wiązać z ich wystąpieniem.

W ramach zarzutu naruszenia przepisów postępowania podniesiono naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2185). Rozpatrywana w niniejszej sprawie skarga kasacyjna koncentruje się wokół kwestii prawidłowości zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, natomiast zasadniczy problem sprowadza się do pytania - czy rzeczywiście organ nie dopełnił obowiązków przy gromadzeniu i ocenie materiału dowodowego przed wydaniem decyzji administracyjnej w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Podkreślić należy, że w rozpoznawanej sprawie przytoczone zarzuty należy ocenić w odniesieniu do art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1631, dalej jako ustawa o emeryturach i rentach), który jest nie tylko tłem normatywnym w rozpoznawanej sprawie ale został również powołany przez skarżącego kasacyjnie jako podstawa skargi kasacyjnej w ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 powołanego przepisu, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powyższe rozwiązanie ma charakter szczególny, albowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie (art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach). Z treści przytoczonego przepisu w sposób bezsprzeczny wynika, że świadczenie przyznawane w trybie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ma charakter wyjątkowy. Jego ekstraordynaryjność należy identyfikować z takimi układami faktycznymi, w których danej osobie nie można przyznać świadczenia w trybie zwykłym i jednocześnie nie ma perspektyw, aby w przyszłości osoba ta mogła spełnić warunki do jego przyznania - brak możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Wymogiem ostatnim jest niedostatek, ustawa wymaga bowiem, aby wnioskujący nie posiadał niezbędnych środków utrzymania. Przesłanka niedostatku ma przy tym charakter następczy, jej weryfikacji należy dokonać dopiero po ustaleniu istnienia przesłanki wyjściowej, jaką jest brak prawa do świadczenia w trybie zwykłym oraz brak perspektyw do jego otrzymania w przyszłości.

Należy również podkreślić, że przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej świadczenie nie ma charakteru socjalnego. Jego celem nie jest zapewnienie pomocy osobom, których dochód nie przekracza ustawowego progu interwencji socjalnej. Taki cel realizują świadczenia przyznawane w ramach pomocy społecznej. Raz jeszcze należy podkreślić, że świadczenie przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ma charakter wyjątkowy i dedykowane jest wyłącznie osobom, które wskutek szczególnych okoliczności nie nabyły prawa do emerytury lub renty i pozostają w niedostatku. Sam niedostatek nie jest przesłanką umożliwiającą skuteczne ubieganie się o świadczenia przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.

Renta rodzinna, o którą ubiega się skarżąca, jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności podlegało badaniu spełnienie przez osobę zmarłą przesłanek do przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Dopiero po przesądzeniu tej kwestii zasadne byłoby badanie spełnienia przesłanek nabycia uprawnienia do świadczenia przez członka rodziny, którego uprawnienie jest pochodne w odniesieniu do świadczenia, które przysługiwałoby ubezpieczonemu.

Z treści omawianego przepisu wynikają przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawodawca uzależnia od kumulatywnego spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Zatem brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość – por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 2016 r., I OSK 2282/16, z 25 listopada 2015 r., I OSK 2271/15, z 29 kwietnia 2020 r., I OSK 1205/19, z 12 lipca 2022 r., III OSK 3696/21, z 4 grudnia 2024 r., III OSK 1909/24.

Spełnienie wszystkich podanych wymogów pozwala Prezesowi ZUS na wydanie decyzji w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Należy przy tym zastrzec, że kompetencja jurysdykcyjna Prezesa ZUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, iż nie jest on zobligowany do przyznania wnioskowanego świadczenia. Ma on obowiązek rozważyć, czy okoliczności faktyczne sprawy, a w szczególności uwarunkowania odnoszące się do osoby skarżącej oraz – jak w niniejszej sprawie – jej rodzica, są na tyle istotne, że w konfrontacji z interesem publicznym przemawiają za uczynieniem indywidualnego wyjątku od rozwiązań systemowych i przyznanie przedmiotowego świadczenia, pomimo że nie zostały spełnione ustawowe warunki do jego uzyskania. Podkreślić jednak należy, że okoliczności faktyczne kształtujące sytuację skarżącej mogą być rozważane wyłącznie w granicach zakreślonych celem instytucji przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczonym treścią art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności – por. wyrok NSA z 21 lipca 2023 r., sygn. akt. III OSK 1831/22.

W sprawie bezsporne jest, że ojciec małoletniej skarżącej zmarł w wieku 33 lat wskutek samobójstwa. Jak wynika z niespornych ustaleń organu, ojciec małoletniej na przestrzeni 33 lat życia posiadał łącznie 6 lat, 4 miesiące, 27 dni okresów składkowych i nieskładkowych oraz 4 lata, 3 miesiące okresów ubezpieczenia społecznego rolników. Jak uznał organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, staż ubezpieczeniowy ojca dziecka jest odpowiedni do jego wieku.

Poza sporem pozostaje również, że w okresach od 1 lipca 2002 r. do 05 lipca 2004 r., od 1 listopada 2004 r. do 30 września 2007 r., od 1 kwietnia 2015 r. do 05 lutego 2017 r. (dzień zgonu) nie wykonywał pracy ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne. Wobec ojca skarżącej nie została orzeczona całkowita niezdolność do pracy. W kontekście wskazanych powyżej faktów oraz podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów oraz ich rozwinięcia przez organ skarżący kasacyjnie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej należy wskazać, że w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku stan całkowitej niezdolności do pracy ustawodawca połączył z przesłanką niemożności podjęcia pracy lub innej działalności, którą ocenia się na dzień wydania decyzji. Przesłanka "braku spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty z powodu szczególnych okoliczności", jako jedna z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie została powiązana z uzyskaniem orzeczenia o całkowitej niezdolnością do pracy. Niewątpliwie orzeczenie o całkowitej niezdolność do pracy wyłącza zatrudnienie i przez to możliwość kumulowania okresów składkowych i nieskładkowych niezbędnych do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie "zwykłym". Przedmiotowy wniosek nie upoważnia jednak do stawiania tezy z przeciwieństwa (a contrario), że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż niespełnienie warunków do uzyskania tego świadczenia nie wynika ze szczególnych okoliczności. Wystąpienie szczególnych okoliczności może mieć różne podłoże przyczynowe, niekoniecznie umocowane w niezdolności do pracy. Obowiązkiem organu jest w takich przypadkach dokonanie w tym zakresie stosownego, wszechstronnego ustalenia i dopiero na jego podstawie sformułowanie adekwatnej oceny prawnej.

Dodać należy, że organy administracyjne są związane treścią orzeczenia lekarskiego, ale tylko co do faktu i charakteru niezdolności do pracy, natomiast datą jej powstania - tylko w sprawach, w których ta kwestia należy do ustawowych przesłanek, np. przyznania renty w trybie zwykłym, wówczas bowiem niezdolność do pracy i data jej powstania wpływają na uzyskanie określonego uprawnienia. Wobec tego trudno przyjąć pełne związanie datą powstania niezdolności do pracy w sprawach o świadczenie nadzwyczajne. W tych sprawach data powstania niezdolności do pracy nie mieści się wśród ustawowych przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Możliwość jej wcześniejszego powstania może być jednym z czynników skutkujących niemożnością wypracowania renty zwykłej z powodu niemożności zatrudnienia. Trzeba też zważyć, że data powstania niezdolności do pracy to kwestia natury medycznej, podczas gdy w niniejszej sprawie chodzi o analizę przesłanek prawnych – tak NSA w wyroku z 17 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 2701/12.

Naczelny Sąd Administracyjny, co do zasady podziela stanowisko Sądu I instancji oraz organu skarżącego kasacyjnie, mające swoje oparcie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, natomiast o wystąpieniu omawianej przesłanki może świadczyć zdeterminowane podejmowanie przez chorego prób leczenia. Nie jest sporne w tej sprawie, że ojciec dziecka nie podejmował prób leczenia, co potwierdziła także skarżąca w składanych w toku postępowania pismach oraz na rozprawie w dniu 16 kwietnia 2024 r. Jednak okoliczność ta, w realiach niniejszej sprawy, nie przesądza o tym, że nie wystąpiły szczególne okoliczności skutkujące niespełnieniem warunków ustawowych do uzyskania świadczeń. Jak słusznie zauważył Sąd I instancji, w rozpoznawanej sprawie, należy mieć na względzie przyznany przez organ długi (w stosunku do wieku) okres objęcia ojca dziecka ubezpieczeniem społecznym. Powyższe świadczy o tym, że pomimo choroby alkoholowej, która niewątpliwie stanowiła znaczące utrudnienie w uzyskaniu zatrudnienia, ojciec dziecka dążył do ustabilizowania swojej sytuacji życiowej na tyle, by być objętym ubezpieczeniem społecznym. Doświadczenie życiowe bowiem pokazuje, że objawy choroby psychicznej (a taką jest m.in. alkoholizm) nie czynią z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza normalne jego zatrudnienie. Na ten aspekt zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 5 maja 2011 r., sygn. I OSK 167/11. NSA dostrzegając skutki zdrowotne w zakresie możliwości (całkowitej bądź częściowej) zatrudnienia osoby, która nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy. Jak trafnie wywiódł NSA w powołanym wyroku, szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością" będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego, którego organ nie uczynił. Zaburzenia psychiczne (do których zalicza się choroba alkoholowa) często wykluczają osobę z normalnego funkcjonowania w społeczeństwie, w tym uniemożliwiają mu przyjęcie odpowiednich ról społecznych. Osoba cierpiąca na nie z pewnością może być całkowicie wykluczona z rynku pracy, bądź mieć poważne ograniczenia w możliwości podjęcia zatrudnienia – na co zwracał uwagę NSA w wyrokach: z 25 stycznia 2006 r., sygn. I OSK 1139/05; 25 stycznia 2006 r., sygn. I OSK 1145/05; 5 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1088/16. Nie można również wykluczyć takich sytuacji kiedy, gdy osoba chora psychicznie nie podejmuje leczenia lub z niego przedwcześnie rezygnuje, co ma bezpośredni związek właśnie z konkretnym schorzeniem, które wpływa na rozeznanie w sytuacji w zakresie konieczności podjęcia takiego leczenia.

W sprawie istotna pozostaje okoliczność, czy ojciec skarżącej cierpiał na zaburzenia osobowości wpływające na jego psychikę. Tego rodzaju zaburzenia może wywoływać także choroba alkoholowa. Należy podkreślić, że organ nie zakwestionował w toku postępowania twierdzeń skarżącej w powyższym zakresie, jak również twierdzenia o popełnieniu przez ojca skarżącej samobójstwa ale, w ocenie Sądu orzekającego, nie zebrał w całości materiału dowodowego i nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak zatrudnienia miał stan zdrowia ojca skarżącej, a w konsekwencji wystąpienie okoliczności "nadzwyczajnego przypadku". Organ powinien był poczynić ustalenia w zakresie, czy ojciec skarżącej cierpiał na wskazane wyżej schorzenia. Należało tego dokonać, mając na uwadze art. 75 § 1 zd. 1 k.p.a., zgodnie z którym jako dowód w sprawie należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy i nie jest sprzeczne z prawem.

Skarżący kasacyjnie organ zarzucił naruszenie przez Sąd I instancji w postępowaniu administracyjnym zasady prawdy obiektywnej. Zasada prawdy obiektywnej została skonstruowana w art. 7 k.p.a., zgodnie z którym w toku postępowania organy administracji publicznej z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Zgodnie z powyższą zasadą organ administracji publicznej ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w taki sposób, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Zasada prawdy obiektywnej została skonkretyzowana w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym "organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy". Natomiast zgodnie z art. 80 k.p.a. "organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona". Biorąc pod uwagę treść przytoczonych wyżej przepisów, należy uznać, że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego. Okoliczność, w której strona również ma prawo wykazywania inicjatywy dowodowej, nie zwalnia organu administracji publicznej z obowiązku podejmowania z urzędu czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Organ administracji publicznej obowiązany jest z urzędu do:

1. ustalenia, jakie okoliczności faktyczne mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy;

2. ustalenia, jakie dowody powinny zostać przeprowadzone w celu ustalenia powyższych okoliczności (por. wyrok z 20.09.2012 r., IV SA/Wa 663/12, LEX nr 1347629, w którym WSA w Warszawie stwierdził, że "organ administracji jako gospodarz postępowania administracyjnego określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do należytego ustalenia stanu sprawy", przy czym "aktywna rola organu administracji publicznej w procesie poszukiwania i gromadzenia materiału dowodowego może przejawiać się zarówno podejmowaniem czynności dowodowych z urzędu, a także gromadzeniem w aktach sprawy dowodów wskazanych lub dostarczonych przez strony, jeżeli mają one znaczenie dla sprawy" – tak WSA we Wrocławiu w wyroku z 15.02.2012 r., IV SA/Wr 711/11, LEX nr 1139681);

3. przeprowadzenia dowodów, które uznał za niezbędne dla dokonania prawidłowych ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy;

4. dokonania oceny przeprowadzonych dowodów zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów (por. wyrok NSA z 23.02.2012 r., II GSK 118/12, LEX nr 1125454).

Realizacja przez organ administracji publicznej powyższych obowiązków nie pozbawia rzecz jasna strony prawa do czynnego udziału w czynnościach postępowania dowodowego związanych z realizacją zasady czynnego udziału strony w postępowaniu. Prawo strony do czynnego udziału w każdym stadium postępowania jest realizowane w szczególności przez prawo do inicjatywy dowodowej, ukształtowane w art. 78 k.p.a., prawo do brania czynnego udziału w czynnościach postępowania dowodowego (art. 79 k.p.a.), jak również prawo do wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów, wynikające z art. 10 § 1 i art. 81 k.p.a. Przy czym wskazać należy, że aktywna postawa podczas całego postępowania wyjaśniającego winna być rozumiana jako obowiązek organu wykorzystania w sprawie wszystkich dowodów znanych mu z urzędu, poszukiwania innych dowodów na potwierdzenie określonych faktów z wykorzystaniem dostępnych źródeł dowodowych, a także dopuszczenia wszystkich środków dowodowych zgłaszanych przez stronę lub innych uczestników postępowania, o ile mają one istotne znaczenie dla sprawy.

Z zasadą prawdy obiektywnej nierozerwalnie wiąże się kwestia rozłożenia ciężaru dowodu w postępowaniu administracyjnym. Zasada prawdy obiektywnej przenosi ciężar dowodu w postępowaniu administracyjnym na organ administracji publicznej prowadzący postępowanie w sprawie. W postępowaniu tym nie znajduje zastosowania zasada kontradyktoryjności ani zasady inicjatywy i dyspozycji dowodami przez strony. Organ administracji publicznej ma obowiązek z urzędu "zmierzać do pełnego wyświetlenia stanu faktycznego sprawy w zakresie potrzebnym do jej załatwienia i nie jest pod tym względem związany wnioskami stron" (E. Ochendowski, Postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne. Wybór orzecznictwa, Toruń 1997, s. 45). Organ administracji publicznej nie może oczekiwać, że to strona powinna przedstawić wszystkie dowody na poparcie swoich oświadczeń.

Zasada ta znajduje zastosowanie także w postępowaniach, w których organ administracji publicznej, tak jak w rozpoznawanej sprawie, wydaje decyzje o charakterze uznaniowym. Wydając decyzję uznaniową, organ ma prawo dokonać wyboru rozstrzygnięcia, lecz wybór ten nie jest dowolny, a musi wynikać z wszechstronnego rozważenia okoliczności faktycznych sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 października 2011 r., sygn. akt. II GSK 1032/10, stwierdził, że "reguła wyrażona w art. 7 k.p.a. ma zastosowanie we wszystkich wypadkach, w których rozstrzygnięcie sprawy powierzone zostało tzw. uznaniu administracyjnemu, co zachodzi wówczas, gdy norma prawna nie przewiduje obowiązku określonego zachowania się organu, lecz możliwość wyboru sposobu załatwienia sprawy".

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie organ naruszył zasadę prawdy obiektywnej poprzez przerzucenie w postępowaniu administracyjnym w całości ciężaru dowodu na skarżącą. Uznać należy, że takie postrzeganie ciężaru dowodu nie jest prawidłowe. Organ administracji, dysponując wiedzą o potencjalnych przyczynach niepodejmowania pracy przez ojca skarżącej, jak również o fakcie śmierci samobójczej, powinien był przeprowadzić postępowanie wyjaśniające w kierunku ustalenia przyczyn niepodejmowania przez niego zatrudnienia w kontekście wskazywanych okoliczności.

Z powyższych względów zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego okazały się nieuzasadnione.

Podobnie za niezasadny, mając na względzie wcześniejsze wywody, należało uznać zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawa o emeryturach i rentach.

Jakkolwiek zasadnie wskazuje organ, że data powstania niezdolności do pracy, chociaż nie została wymieniona wśród przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, bowiem pozwala ustalić moment z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego (por. wyrok NSA z dnia 15 lipca 2022r., sygn. III OSK 4314/21), to nie jest to jednak równoznaczne z tym, że organ jest zwolniony w danej sprawie od oceny przesłanek zachodzenia w sprawie szczególnych okoliczności zaistniałych przed tą datą. Nie ulega bowiem wątpliwości, iż data ta może być okolicznością pomocną w ocenie tychże przesłanek, lecz sama w sobie nie powoduje, że w sprawie nie mogły zaistnieć szczególne okoliczności przed tą datą.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 P.p.s.a., uznając, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw orzeczono jak w sentencji wyroku.

Rozpatrując sprawę ponownie organ będzie obowiązany wyjaśnić okoliczności stanowiące o spełnieniu lub niespełnieniu wyżej przedstawionych przesłanek, jak również poddać wnikliwej analizie przebieg zatrudnienia ojca skarżącej oraz uzupełnić postępowanie dowodowe o pełną dokumentację medyczną ojca skarżącej – to, że przedstawicielka małoletniej stwierdziła, iż nie posiada dokumentacji medycznej dotyczącej zmarłego ojca małoletniej nie oznacza, że takiej dokumentacji nie ma, analizę materiału zebranego w trakcie postępowania wyjaśniającego okoliczności samobójczej śmierci ojca małoletniej, a następnie ocenić zebrany materiał w kontekście rozpoznawanej sprawy.