Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 590/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2024-11-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 2 pkt 10, art, 4 ust. 1, ust. 2 pkt 2, art. 28 ust. 1
journal: Dz.U. 2024 poz 421
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t. j.)
article: art. 3 ust. 1, art. 18 ust. 2, art. 20 ust 1-3
journal: Dz.U. 1991 nr 120 poz 526
law: Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.
article: aqrt. 32 ust. 1, art. 72 ust. 1, ust. 2
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art. 96 par. 1, par. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 2809
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j.)

SENTENCJA

Dnia 15 listopada 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski Sędziowie Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka (spr.) Asesor WSA Tomasz Porczyński po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2024 roku na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 26 czerwca 2024 roku nr 010070/680/2602816/2024 (postępowanie: 457868610) w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 10 maja 2024 roku nr 010070/680/2602816/2024 (postępowanie: 457868610). MR


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 26 czerwca 2024 r., nr 010070/680/2602816/2024 - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 572), dalej jako: "k.p.a." oraz art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 421), dalej jako: "ustawa" - po rozpoznaniu odwołania M. Z. utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 maja 2024 r., nr 010070/680/2602816/2024 o odmowie przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko N. C. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r.

Jak wynika z akt administracyjnych, Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 10 maja 2024 r. odmówił przyznania M. Z. prawa do świadczenia wychowawczego na wskazany okres świadczeniowy. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał przepis art. 4 ust. 2 ustawy. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że strona nie jest uprawniona do złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze, bowiem nie należy do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy. Zgodnie z tym przepisem, prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego.

W odwołaniu od powyższej decyzji M. Z. wskazała, że ustawa określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń. W powołanym przez organ przepisie art. 4 ust. 2 w punkcie 1 ustawy, prawo do zasiłku przysługuje rodzicom, jednemu z rodziców raz opiekunowi prawnemu dziecka, w punkcie 2 opiekunowi faktycznemu dziecka. Zgodnie z postanowieniem Sądu sygn. akt [...] odwołująca została kuratorem do spraw majątkowych małoletnich N. C. i O. K. oraz ustalono miejsce pobytu dzieci przy odwołującej i powierzono jej wykonywanie pieczy bieżącej. Dodatkowo w postanowieniu jest napisane wprost, że odwołująca jest upoważniona w szczególności do pobierania wszelkich zasiłków na małoletnie dzieci. Powołując się na wyroki sądów administracyjnych (tj. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 16 kwietnia 2024 r., sygn. II SA/Łd 109/24; II SA/Łd 108/24; II SA/Łd 107/24; II SA/Łd 106/24 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 7 września 2022 r., sygn. II SA/Go 269/22) odwołująca wywodziła, że jest uprawniona do otrzymania świadczenia wychowawczego na dziecko pozostające pod jej bieżącą pieczą. Odwołująca, jako osoba odpowiedzialna za utrzymanie dzieci zgodnie z postanowieniem Sądu, której Państwo powierzyło jej bieżącą pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka. Jak wskazała autorka odwołania, w sprawie zostały złożone wszystkie dokumenty, a w szczególności postanowienie z Sądu w P. z dnia 30 maja 2023 r., sygn. [...]. We wspomnianym postanowieniu jest wyraźnie napisane, że odwołująca została kuratorem do spraw majątkowych małoletniej N. C. i jestem upoważniona w szczególności do pobierania wszelkich zasiłków oraz świadczenia z programu "Rodzina 500+" oraz została ustanowiona piecza bieżąca.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przywołaną na wstępie decyzją, po rozpoznaniu odwołania, utrzymał w mocy decyzję pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ opisał dotychczasowy przebieg postępowania stwierdzając na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ponieważ zgodnie z przepisami ustawy odwołująca nie należy do grona osób uprawnionych do ubiegania się o świadczenie wychowawcze. Katalog osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego został jednoznacznie określony w art. 4 ust. 2 ustawy, który stanowi, że prawo do ubiegania się o świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Z dołączonych do wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego złożonego w dniu 5 marca 2024 r. postanowień sądu (postanowienie Sądu Rejonowego w P. z dnia 20 października 2022 r. oraz z dnia 30 maja 2023 r., sygn. [...]) wynika, że Sąd powierzył odwołującej tymczasowo wykonywanie bezpośredniej pieczy nad ww. dzieckiem oraz ustanowił kuratorem do spraw majątkowych, natomiast nie umieścił dziecka w pieczy zastępczej u odwołującej. Z uwagi na fakt, że forma opieki jaką zgodnie z postanowieniem Sądu sprawuje odwołująca nad dzieckiem nie została wymieniona w ustawie, organ skierował do odwołującej w dniu 9 maja 2024 r. wezwanie o doręczenie zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie albo od innego organizatora pieczy zastępczej, o którym mowa w art. 190 ustawy o pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej wraz z datą umieszczenia. Takiego dokumentu odwołująca nie dostarczyła.

Z ustaleń organu wynika zatem, że odwołująca sprawuje opiekę nad dzieckiem, jednak nie zostało ono umieszczone w pieczy zastępczej, zatem - zdaniem organu - odwołująca nie należy zatem do ustawowo określonego kręgu osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego.

W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skardze M. Z. wniosła o zmianę decyzji i przyznanie świadczenia wychowawczego z wyrównaniem od dnia złożenia wniosku. W motywach skargi jej autorka ponownie przedstawiła argumenty wskazane w odwołaniu.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumenty zaprezentowane w motywach kwestionowanego rozstrzygnięcia. Organ ponadto wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Jak wskazał organ, piecza bieżąca to sądowe powierzenia pieczy nad dzieckiem na podstawie art. 96 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która nie jest równoważna pieczy zastępczej. Postanowienia sądu o powierzeniu pieczy bieżącej dotyczą najczęściej osób spokrewnionych (z reguły dziadków dziecka) i związane są najczęściej z wyjazdem rodziców za granicę albo z ograniczeniem praw rodzicielskich obojga rodziców. Piecza taka ma charakter doraźny. Osoby, którym Sąd powierzył pieczę bieżącą nad dzieckiem nie zostały wskazane w katalogu osób uprawnionych do świadczenia i w konsekwencji nie są uprawnione do świadczenia wychowawczego. Okoliczność sprawowania pieczy zastępczej powinna być potwierdzona dokumentem w postaci zaświadczenia odpowiednio organizatora rodzinnej pieczy zastępczej, Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie albo od innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo- wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym, wraz z datą umieszczenia dziecka, o którym mowa w art. 190 ustawy o pieczy zastępczej o umieszczeniu dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej, wraz z datą umieszczenia (art. 13 ust. 4 pkt 3 pkt ca ustawy). Taki dokument nie został przedłożony w sprawie. Organ przy rozpoznawaniu spraw był zobowiązany do stosowania przepisów prawa, które nie przewidują przyznania prawa do świadczenia wychowawczego osobom sprawującym pieczę bieżącą nad dzieckiem.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga w niniejszej sprawie okazała się zasadna.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.

Stwierdzenie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę Sąd, co do zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, Sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).

Dokonując kontroli w ramach tak zakreślonej kognicji sądów administracyjnych, Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzającą ją decyzja zostały wydane z naruszeniem prawa w sposób określony w powołanych przepisach, co uzasadnia ich uchylenie w całości.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest przywołana powyżej decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 czerwca 2024 r. utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiającą skarżącej przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko N. C. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj. Dz.U. z 2024 r., poz. 421).

Zgodnie z art. 4 ust. 1 powołanej ustawy, celem świadczenia wychowawczego, jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Przepis art. 4 ust. 2 pkt 2) ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci stanowi, że świadczenie wychowawcze przysługuje opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego. Natomiast stosownie do art. 2 pkt 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci ilekroć w ustawie jest mowa o opiekunie faktycznym dziecka - oznacza to osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka.

Odwołując się do wykładni językowej powołanego powyżej przepisu art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wypada bowiem wskazać, że wśród uprawnionych do ubiegania się o świadczenia wychowawcze ustawa nie uwzględniła osoby faktycznie opiekującej się dzieckiem, czyli takiej, która sprawuje pieczę bieżącą nad dzieckiem z mocy orzeczenia sądu. Ustawa ograniczyła bowiem krąg opiekunów faktycznych do osób, które wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka (art. 2 pkt 10 ustawy).

W kontrolowanej sprawie niespornym jest to, że stosownie do postanowienia Sądu Rejonowego w P. z 30 maja 2023 r. (sygn. akt [...]), którego odpis został złożony przez skarżącą do akt sprawy, Sąd ten postanowił:

1. ograniczyć władzę rodzicielską P. O. nad małoletnią N. C. urodzoną [...] września 2018 roku w Ł. przez ustanowienie M. Z. kuratorem do spraw majątkowych małoletniej N. C., którą upoważnić w szczególności do pobierania wszelkich zasiłków na małoletnią oraz świadczenia z programu "Rodzina500+",

2. ograniczyć władzę rodzicielską P. O. i E. K. nad małoletnim O. K. urodzonym w dniu [...] lutego 2021 roku w Ł. przez ustanowienie M. Z. kuratorem do spraw majątkowych małoletniego O. K., którą upoważnić w szczególności do pobierania wszelkich zasiłków na małoletniego oraz świadczenia z programu "Rodzina500+",

3. ustalić miejsce pobytu małoletnich N. C., urodzonej w dniu [...] września 2018 roku oraz O. K., urodzonego w dniu [...] lutego 2021 roku w każdorazowym miejscu zamieszkania ich babki M. Z., której powierzyć wykonywanie bieżącej pieczy nad małoletnimi i którą upoważnić do podejmowania decyzji dotyczących leczenia małoletnich za wyjątkiem leczenia operacyjnego,

4. poddać sprawowanie bieżącej pieczy przez M. Z. nad małoletnimi N. C., urodzoną w dniu [...] września 2018 roku oraz O. K., urodzonym w dniu [...] lutego 2021 roku stałemu nadzorowi kuratora sądowego, którego zobowiązać do składania sprawozdań z nadzoru sądowi opiekuńczemu co trzy miesiące,

5. oddalić wniosek o ustanowienie M. Z. i M. Z.1 rodziną zastępczą dla małoletnich N. C. i O. K..

W rozpatrywanej sprawie istotą sporu pomiędzy stronami postępowania jest zatem ustalenie, czy organy orzekające w sprawie prawidłowo odmówiły skarżącej przyznania świadczenia wychowawczego stojąc na stanowisku, że świadczenie wychowawcze nie przysługuje osobie, której sąd powierzył pieczę bieżącą nad dzieckiem.

Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w sposób niedostateczny chronią prawa jednostki, jaką jest rzeczywisty opiekun dziecka sprawujący nad nim bieżącą pieczę i to na mocy rozstrzygnięcia sądu rodzinnego, a przed wszystkim, nie chronią praw dzieci, na rzecz których świadczenie jest przewidziane. Poszukując ochrony interesów dzieci oraz ich opiekunów sprawujących pieczę bieżącą, należy zatem odnieść się bezpośrednio do zasad konstytucyjnych i przepisów Konwencji o Prawach Dziecka. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 1 sierpnia 2019 r., I OSK 203/19 wskazał, że sam fakt, że ustawa posługuje się autonomiczną definicją, a sama wykładnia językowa pozwala na ustalenie jej treści, nie wyłącza potrzeby i konieczności zastosowania innych zasad wykładni w sytuacji, gdy wynik wykładni językowej jest sprzeczny z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. w art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 stanowi, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Z powyższego wynika więc, że ustawa zasadnicza nie ogranicza się do zapewnienia dziecku ochrony, ale wprowadza też prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 Konstytucji RP nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (zob.: Komentarz do art. 72 Konstytucji RP - W. Skrzydło).

Konieczne jest także uwzględnienie uregulowania Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską 30 kwietnia 1991 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526), pamiętając przy tym, że ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 9 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). Zgodnie z art. 3 ust. 1 Konwencji we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka. W celu zagwarantowania i popierania praw zawartych w niniejszej konwencji Państwa-Strony będą okazywały odpowiednią pomoc rodzicom oraz opiekunom prawnym w wykonywaniu przez nich obowiązków związanych z wychowywaniem dzieci oraz zapewnią rozwój instytucji, zakładów i usług w zakresie opieki nad dziećmi (art. 18 ust. 2 Konwencji). Według art. 20 ust. 1-3 Konwencji dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Państwa-Strony zgodnie ze swym prawem wewnętrznym zapewnią takiemu dziecku opiekę zastępczą. Tego rodzaju opieka może obejmować, między innymi, umieszczenie w rodzinie zastępczej. Stosownie zaś do art. 26 ust. 1 i 2 Konwencji Państwa-Strony będą uznawać prawo każdego dziecka do korzystania z systemu zabezpieczenia społecznego, w tym ubezpieczeń socjalnych, oraz będą podejmowały niezbędne kroki do osiągnięcia pełnej realizacji tego prawa zgodnie z ich prawem wewnętrznym. Tam gdzie jest to możliwe, powyższe świadczenia powinny być zabezpieczone z uwzględnieniem zasobów i warunków życia dziecka oraz osób odpowiedzialnych za jego utrzymanie, jak również wszelkich innych okoliczności, odnoszących się do stosowania realizacji świadczeń wnioskowanych przez dziecko lub w jego imieniu. Z kolei, w myśl art. 27 ust. 1-3 Konwencji Państwa-Strony uznają prawo każdego dziecka do poziomu życia odpowiadającego jego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, duchowemu, moralnemu i społecznemu. Rodzice (rodzic) lub inne osoby odpowiedzialne za dziecko ponoszą główną odpowiedzialność za zabezpieczenie, w ramach swych możliwości, także finansowych, warunków życia niezbędnych do rozwoju dziecka. Państwa-Strony, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, będą podejmowały właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz będą udzielały, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy, szczególnie w zakresie żywności, odzieży i mieszkań.

Należy także wziąć pod uwagę motywy wprowadzenia świadczenia wychowawczego, które zostały przytoczone w uzasadnieniu projektu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Wskazano tam, że świadczenie wychowawcze kierowane jest do rodzin mających na utrzymaniu dzieci, a jego celem jest przede wszystkim częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowywaniem dzieci. Wykształcenie i przygotowanie do życia dzieci wiąże się z dużym obciążeniem finansowym dla osób, u których pozostają one na utrzymaniu, w szczególności w rodzinach wieloosobowych. W związku z tym, rodziny często napotykają bariery ekonomiczne związane z wielkością dochodu. Nacisk ustawodawcy położony jest więc na powiązanie pomocy z pokryciem wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci. Ustawowe wskazanie celu świadczenia jest wyraźną deklaracją intencji prawodawcy i wskazówką interpretacyjną co do całości ustawy. Charakter i cel tego świadczenia winny mieć przy tym nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Świadczenie to służy bowiem zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem rzeczywiście sprawują.

Uwzględniając unormowania Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, a także biorąc pod uwagę cel ustawy, Sąd stoi na stanowisku, że osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od tegoż Państwa, pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka, jeżeli dochód rodziny uprawnia do jej otrzymania. Zgodnie bowiem z Konwencją o Prawach Dziecka, formą sprawowania bieżącej pieczy nad dzieckiem, nad którym nie sprawują pieczy jego rodzice, jest tzw. piecza alternatywna wobec rodzicielskiej, a Państwo, zgodnie ze swym prawem wewnętrznym, powinno zapewnić takiemu dziecku opiekę zastępczą (por. np. wyroki: WSA w Krakowie z 8 lipca 2021 r., III SA/Kr 175/21; WSA w Łodzi z 14 września 2017 r., II SA/Łd 567/17; WSA w Warszawie z 3 września 2014 r., VIII SA/Wa 421/14, wszystkie powoływane orzeczenia sądów administracyjnych dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie internetowej https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, podziela w całości powyższy pogląd.

Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zatem zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego, wyłącznie do osób, które faktycznie opiekują się dzieckiem, ale jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, a pominięcie osób, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. W takiej sytuacji prawo do świadczenia wychowawczego nie wynika bezpośrednio z art. 72 Konstytucji RP, natomiast jest ono wywodzone ze współstosowania omawianej ustawy i Konstytucji RP, czyli polega na ustaleniu właściwego sensu normy ustawy, za pomocą normy konstytucyjnej, z przyznaniem pierwszeństwa tej drugiej. We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji) (wyroki WSA w Łodzi z dnia 16 kwietnia 2024 r., II SA/Łd 109/24, II SA/Łd 108/24, II SA/Łd 107/24, II SA/Łd 106/24).

Należy zauważyć, że co do zasady, bieżącą pieczę nad dzieckiem sprawują rodzice. Zasadę tę statuuje art. 96 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2809 z późn. zm.), dalej jako "k.r.o.". W myśl tego przepisu rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim. Obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień. Stosownie do art. 96 § 2 k.r.o. rodzice, którzy nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych uczestniczą w sprawowaniu bieżącej pieczy nad osobą dziecka i w jego wychowaniu, chyba że sąd opiekuńczy ze względu na dobro dziecka postanowi inaczej. Postanowienie powierzające sprawowanie pieczy bieżącej z cała pewnością nie jest podstawą, aby uznawać opiekuna sprawującego tę pieczę za opiekuna prawnego, którego sąd ustanawia na podstawie przepisów art. 145 – 153 k.r.o. Powierzenie pieczy bieżącej niewątpliwie należy odróżnić od pieczy zastępczej. W tym pierwszym przypadku, gdy opiekun sprawujący pieczę bieżącą nad dzieckiem nie zostanie ustanowiony rodziną zastępczą, nie ma zastosowania regulacja art. 1121 § 1 k.r.o. ani też dalsze przepisy oddziału 2a rozdziału II k.r.o. dotyczące pieczy zastępczej. Powierzenie przez Państwo bieżącej pieczy nad dzieckiem oznacza podjęcie w ramach tej opieki obowiązków w zakresie wychowania dziecka, zapewnienia mu bezpieczeństwa, zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania (a więc również dochodzenia należnych dziecku świadczeń, w tym świadczenia wychowawczego), czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym, codziennym sprawowaniem bieżącej opieki na dzieckiem. Co istotne, zakres obowiązków opiekuna pieczy bieżącej, związanych z wykonywaniem pieczy, obejmuje kompleksowe i nieprzerwane starania obejmujące wszelkie aspekty bieżącego utrzymania i opieki nad dzieckiem. Biorąc pod uwagę wyłącznie kwestie faktyczne sprawowania pieczy, nie różni się ona od bieżących obowiązków wykonywanych w ramach sprawowania władzy rodzicielskiej czy pieczy zastępczej.

Odnosząc powyższe do okoliczności faktycznych kontrolowanej sprawy Sąd zważył, że Sąd Rejonowy w P. powierzył skarżącej wykonywanie bieżącej pieczy nad małoletnią N. C. a także ustanowił ją kuratorem do spraw majątkowych małoletniej, przy czym wprost, w sposób jednoznaczny upoważnił ją do pobierania wszelkich zasiłków na małoletniej N. C. w tym właśnie świadczenia z programu "Rodzina 500+". Sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka w każdorazowym miejscu zamieszkania skarżącej a powierzając jej wykonywanie pieczy bieżącej upoważnił także do podejmowania decyzji dotyczących leczenia, za wyjątkiem leczenia operacyjnego. W praktyce zatem to na skarżącej spoczywa obowiązek ponoszenia wszystkich kosztów związanych z utrzymaniem małoletniej. Dodatkowo, na podkreślenie zasługuje to, że stosownie do punktu 3 postanowienia Sądu Rejonowego w P. z dnia 30 maja 2023 r., miejscem zamieszkania małoletniej N. C. będzie każdorazowe miejsce zamieszkania skarżącej. Zauważyć bowiem należy, iż jednym z istotnych i zasadniczych kryteriów stanowiących przesłankę dla przyznania świadczenia wychowawczego jest miejsce zamieszkania dziecka. W przedmiotowej sprawie niewątpliwie miejsce zamieszkania dziecka zostało określone we wskazanym postanowieniu Sądu Rejonowego w P., z którego wynika, że dziecko zamieszkuje stale u skarżącej i to ona sprawuje nad nim opiekę. Istnienie prawomocnego orzeczenia sądowego w przedmiocie ustalenia miejsca zamieszkania czy miejsca pobytu dziecka przesądza zdaniem tut. Sądu ustalenie, do czyjej rodziny - w rozumieniu ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci - należy zaliczyć to dziecko (zob. też wyrok WSA w Krakowie z 16 maja 2017 r., III SA/Kr 296/17).

Sąd podziela pogląd że w sprzeczności z konstytucyjną zasadą równego traktowania wynikająca z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, pozostaje sytuacja, w której podmiot sprawujący faktycznie pieczę bieżącą na dzieckiem zostałby pozbawiony uprawnienia do świadczenia wyłącznie z tego względu, że nie uzyskał orzeczenia o ustanowieniu rodziny zastępczej, a jednocześnie legitymuje się orzeczeniem o powierzeniu pieczy bieżącej i faktycznie ją sprawuje. Dysponuje zatem orzeczeniem, które w skutkach pokrywa się z zakresem pieczy sprawowanej przez rodzinę zastępczą (por. m.in. wyroki WSA: we Wrocławiu z 25 września 2013 r., IV SA/Wr 288/13; w Rzeszowie z 24 lipca 2013 r., II SA/Rz 468/13; w Gliwicach z 13 stycznia 2011 r., IV SA/Gl 541/10).

Z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika, że jeżeli prawodawca zamierza zróżnicować podmioty prawa, które charakteryzują się wspólną cechą istotną, to wprowadzając odstępstwo od zasady równości, winien sformułować jednoznaczne kryteria, na podstawie których owo zróżnicowanie jest dokonywane. W realiach analizowanego przypadku – zakwestionowanego przez Sąd przepisu ustawy – ustawodawca nie dokonał takiego zabiegu. Trudno doszukać się racjonalnego uzasadnienia dla wykluczenia osób sprawujących bieżącą pieczę z prawa do świadczenia wychowawczego. Nie sposób bowiem stwierdzić, ponownie odwołując się do bogatego orzecznictwa TK, że kwestionowane zróżnicowanie zakresu podmiotowego ustawy pozostaje w związku z zasadami, wartościami i normami konstytucyjnymi, uzasadniającymi odmienne traktowanie osób sprawujących bieżącą pieczę nad dzieckiem. W szczególności, gdy zestawimy tę regulację ustawową z normami ustawy zasadniczej odwołującymi się do zasad ochrony praw dziecka (art. 72) i praw rodziny (art. 18). Charakter i cel świadczenia powinny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu prawa do świadczenia (por. R. Adamczewski, Glosa do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 14 września 2017 r., II SA/Łd 566/17, Przegląd Prawa Konstytucyjnego 2018, Nr 1). Skoro zasadniczym celem ustawy ma być pomoc rodzinie, to zakres znaczeniowy pojęcia "rodziny" powinien być rozumiany tak jak tego chce ustawa zasadnicza, to znaczy możliwie szeroko. W ustawie zasadniczej brak jest definicji rodziny, pojmować ją zatem można w sposób węższy (małżonkowie i ich dzieci) lub szerszy (także osoby związane więzami pokrewieństwa, powinowactwa). Trybunał Konstytucyjny przychyla się raczej do rozumienia rodziny w sensu largo, czyli każdego trwałego związku dwóch lub więcej osób, zazwyczaj opartego na małżeństwie i na więzach pokrewieństwa lub powinowactwa. W szczególności istotną cechą wspólnoty rodzinnej są "ścisłe i trwałe relacje łączące jej członków".

Podsumowując powyższe rozważania, Sąd stwierdził, że decyzje organów obu instancji zostały wydane z istotnym naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1, art. 4 ust. 2 pkt 2) oraz art. 2 pkt 10) ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Zdaniem Sądu skarżąca spełnia przesłanki do przyznania jej świadczenia wychowawczego. Natomiast prezentowana przez organy orzekające w sprawie wykładnia przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, opierająca się wyłącznie na literalnym ich odczytaniu, z pominięciem norm konstytucyjnych oraz przywołanych unormowań Konwencji o Prawach Dziecka, w świetle których dobro małoletniego dziecka ma charakter nadrzędny, jest niemożliwa do zaaprobowania w demokratycznym państwie prawnym. Rolą państwa bowiem jest nie tylko wspieranie rodziny w wychowaniu i utrzymaniu dzieci, ale także osób odpowiedzialnych za utrzymanie dziecka, którym Państwo mocą orzeczenia sądowego powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem. Osoby te mają prawo skutecznego domagania się pomocy Państwa w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej jak chociażby w postaci przyznania spornego świadczenia.

Rozpatrując sprawę ponownie organ zobligowany jest uwzględnić oceną prawną zaprezentowaną w niniejszym uzasadnieniu wyroku, a następnie wydać rozstrzygnięcie odpowiadające wskazanej interpretacji obowiązujących przepisów prawa.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił decyzje organów obu instancji.

ds