Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1154/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2023-12-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 59 ust. 1. art. 60, art. 61 ust. 1, 2d-2e, art. 64 pkt 7, art. 103 ust. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
article: art. 7, art. 77 § 1
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 132, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 200, art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 26 kwietnia 2023 r. nr SKO.4106.365.2023 w przedmiocie odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia 1 marca 2023 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie na rzecz skarżącej 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z 1 marca 2023 r., nr [...] wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta C. ustalono J.M. (dalej strona lub skarżąca), odpłatność za pobyt jej ojca w Domu Pomocy Społecznej w L.: za okres od 13 do 30 września 2022 r., w kwocie 1.022,88 zł, za okres od 1 października 2022 r. do 31 stycznia 2023 r., w kwocie 1.704,80 zł miesięcznie oraz za okres począwszy od 1 lutego 2023 r., w kwocie po 2.005,67 zł miesięcznie. W uzasadnieniu tej decyzji przedstawiono szczegółowe wyliczenie powyższych należności. Wskazano, że strona zamieszkuje na terenie [...] i prowadzi trójosobowe gospodarstwo domowe, którego miesięczny dochód w sierpniu i wrześniu 2022 r. wynosił po 3.310 Euro, co w przeliczeniu według średniego kursu NBP z dnia wydania decyzji (4,6925 zł), zgodnie z art. 8 ust. 13 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (aktualnie Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.) daje 15.532,18 zł, zaś na osobę w rodzinie: 5.177,38 zł. Wskazano przy tym, że zgodnie z art. 61 powołanej ustawy, jako zstępna jest obowiązana do ponoszenia kosztów pobytu ojca we wspomnianej placówce, gdyż dochód je rodziny przekracza 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (czyli kwotę 1.800 zł). Równocześnie podniesiono, że średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej w L. do 31 stycznia 2023 r. wynosił 4.250,30 zł, z kolei od lutego 2023 r.: 4.852,03 zł, z czego mieszkaniec obowiązany jest ponosić część odpowiadającą 70 % własnego dochodu, z kolei pozostała część opłaty wynosi: za 18 dni września 2022 r.: 2.045,76 zł, od października 2022 r. do stycznia 2023 r.: po 3.409,60 zł miesięcznie, zaś od lutego 2023 r.: po 4.011,33 zł miesięcznie, a ponieważ K.S. posiada dwie osoby zobowiązane do ponoszenia odpłatności, na każdą z nich przypada połowa tych kwot, w wysokości odpowiednio: 1.022,88 zł, 1.704,80 zł i 2.005,67 zł. Następnie organ pierwszej instancji podniósł, że w toku postępowania zbadano sytuację materialną rodziny strony i uwzględniono w tym zakresie jedynie konieczne wydatki niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, na pokrycie których wystarcza osiągany dochód. Ustalono, że suma tych kosztów w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza 300 % procent kryterium dochodowego określonego w ustawie o pomocy społecznej (1.800 zł) jednak zarówno te wydatki jak i obciążające stronę zobowiązania kredytowe nie podlegają odliczeniu od dochodu jej rodziny w świetle art. 8 ust. 3 powołanej ustawy. W tym miejscu wskazano, że pismem z 14 października 2022 r. skarżącej przesłano umowę o ustalenie wysokości i zasad ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w powyższej placówce, jednak w wyznaczonym terminie nie została ona przez nią podpisana i dlatego odpłatność nałożono w drodze decyzji na zasadzie art. 61 ust. 2d i 2f ustawy o pomocy społecznej. Końcowo poinformowano stronę o możliwości wystąpienia z wnioskiem o zwolnienie z opłaty oraz wymieniono przesłanki zastosowania tego dobrodziejstwa wymienione w art. 64 cytowanej ustawy.

Od powyższej decyzji J.M., działająca przez radcę prawnego, wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie domagając się zmiany tego rozstrzygnięcia poprzez zwolnienie jej z obowiązku ponoszenia spornej opłaty. Skarżąca podniosła zarzut naruszenia przepisów postępowania, a mianowicie: art. 7, art. 77 § 1, art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez niedokonanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, a w konsekwencji nieustalenie okoliczności kluczowych z punktu widzenia art. 64a i art. 104 ustawy o pomocy społecznej w aspekcie niemożności nałożenia na nią obowiązku ponoszenia tej należności. Podkreśliła bowiem, że organ pierwszej instancji nie wziął pod uwagę wydanych wobec osoby przebywającej w domu wyroków skazujących za przestępstwa umyślne popełnione na jej szkodę, polegające na uporczywym uchylaniu się od alimentów przez co naraził ją na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych (wyrok Sądu Rejonowego w C. z [...] r., sygn. akt [...]), a także na znęcaniu się nad członkami rodziny, w tym nad nią (wyrok tegoż Sądu, sygn. akt [...]). Zarzuciła także brak przesłuchania stron na okoliczność ustalenia nieistnienia jakiejkolwiek relacji pomiędzy nią i ojcem na przestrzeni wielu lat, szkód, jakie jej wyrządził oraz faktu założenia niebieskiej karty i jego zaległości alimentacyjnych, a także brak przeprowadzenia dowodu z szeregu dokumentów potwierdzających te okoliczności, w tym między innymi z akt postępowań karnych i egzekucyjnych. Równocześnie strona zarzuciła naruszenie art. 80 i art. 107 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez ustalenie odpłatności na podstawie dochodu rodziny bez uwzględnienia w tym zakresie faktu, że wspomniany dochód jest generowany w zasadniczej części przez jej małżonka, na którym nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec jej ojca. Dodatkowo podniosła zarzut naruszenia art. 7a Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez brak rozstrzygnięcia istniejących w sprawie wątpliwości na jej korzyść oraz naruszenie art. 64a i art. 64 pkt 2 i 7 ustawy o pomocy społecznej, polegającego na błędnym przyjęciu, że powoływane przez nią okoliczności w postaci braku więzi emocjonalnej, a także postawy i zachowania jej ojca, w tym stosowanej przezeń przemocy fizycznej nie mieszczą się w przesłankach zwolnienia z opłaty określonych w powyższym przepisie. Podkreśliła bowiem, że w myśl art. 64 pkt 7 rzeczonej ustawy, zwolnienie ze spornej opłaty następuje, jeżeli osoba obowiązana do jej wnoszenia wykaże rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Skoro zatem jej ojciec został skazany za umyślne przestępstwa popełnione przeciwko niej, o czym wyraźnie informowała w toku przeprowadzonego postępowania, organ nie miał podstaw do ustalenia tej odpłatności wobec niej.

Decyzją z 26 kwietnia 2023 r., nr SKO.4106.365.2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie utrzymało w mocy rozstrzygnięcie zapadłe w pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wpierw zaprezentował dotychczasowy przebieg postępowania. Następnie przywołał mające zastosowanie w sprawie przepisy, w tym art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej wskazujący osoby zobowiązane do ponoszenia opłaty za pobyt osoby w domu pomocy społecznej, art. 61 ust. 2, 2d, 2e i 2f tej regulacji określające tryb i sposób ustalania tej należności, a także art. 64, art. 64a i 64b, w których uregulowano przesłanki zwolnienia z obowiązku jej ponoszenia. W tym kontekście Kolegium stwierdziło prawidłowość dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych i zasadność ustalenia dochodu rodziny skarżącej przy uwzględnieniu zapisów art. 8 ust. 3 i 4 ustawy o pomocy społecznej. Odnosząc się do zarzutów odwołania zaznaczyło, że przy ustalaniu spornej opłaty bierze się pod uwagę dochód rodziny osoby zobowiązanej w rozumieniu art. 6 pkt 14 powołanej ustawy, czyli osób spokrewnionych lub niespokrewnionych pozostających w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujących i gospodarujących, a zatem niezależnie od faktu, iż strona pozostaje na utrzymaniu męża, w dochodzie rodziny trafnie uwzględniono także jego dochody bowiem ten wspólnie z nią zamieszkuje i gospodaruje. Równocześnie wskazano, że obowiązek ponoszenia przedmiotowej opłaty jest zależny wyłącznie od dochodu osób zobowiązanych, stąd okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej, zdrowotnej czy majątkowej, w szczególności obciążeń w codziennym funkcjonowaniu nie mają tu znaczenia. Jakkolwiek przy tym obowiązek wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej pozostaje w funkcjonalnym związku z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczącymi alimentacji, to jednak sam nie stanowi obowiązku alimentacyjnego, lecz jest publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do domu pomocy społecznej.

W dalszej części uzasadnienia organ drugiej instancji ustosunkował się do zarzutu nieuwzględnienia wyroków skazujących ojca strony za popełnione umyślnie przestępstwa na jej szkodę oraz faktu niewywiązywania się przezeń ze zobowiązań alimentacyjnych wobec niej. W tych ramach powołał się na stanowisko wyrażone w licznych orzeczeniach sądów administracyjnych, zgodnie z którym postępowanie o zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej jest procedurą odrębną od postępowania o ustalenie obowiązku ponoszenia tej opłaty, przy czym odrębność polega tu na tym, że najpierw musi istnieć prawomocnie orzeczony obowiązek, a dopiero potem możliwe jest zwolnienie z tego obowiązku. W rezultacie, rzeczą organu jest w pierwszej kolejności ustalić wysokość opłaty zgodnie z art. 61 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej, a dopiero następnie wydać odrębne rozstrzygnięcie w przedmiocie częściowego lub całkowitego zwolnienia z obowiązku jej wnoszenia. W tym kontekście Kolegium wywiodło, że negatywny stosunek ojca do skarżącej i brak jakichkolwiek relacji pomiędzy nimi nie ma wpływu na samo powstanie obowiązku wnoszenia opłaty. Okoliczności tego rodzaju, jak również potwierdzające je dowody, na które skarżąca wskazywała w odwołaniu od decyzji pierwszoinstancyjnej mogą natomiast mieć znaczenie w zakresie odrębnego postępowania, którego przedmiotem jest zwolnienie z obowiązku ponoszenia spornej opłaty, a które prowadzone jest na wniosek osoby zainteresowanej.

Skargę na powyższą decyzję złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach reprezentujący stronę radca prawny wnosząc o uchylenie tego aktu oraz poprzedzającej go decyzji organu pierwszej instancji a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm prawem przepisanych. W treści skargi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie: art. 7-9, art. 75, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez brak wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym sytuacji finansowej i rodzinnej strony, błędną ocenę zebranych dowodów i zaniechanie przeprowadzenia dowodów z jej przesłuchania oraz z dokumentów (w tym wyroków) potwierdzających skazanie jej ojca za przestępstwa umyślne i uchylanie się od alimentacji na jej rzecz; art. 75, art. 77 § 1 i art. 78 § 1 i 2 wspomnianego Kodeksu, poprzez niedopuszczenie wnioskowanych przez stronę dowodów, o których mowa wyżej, a także art. 136 i art. 138 § 1 pkt 1, poprzez niepodjęcie w postępowaniu odwoławczym czynności zmierzających do dokonania w niniejszych ramach dokładnych ustaleń oraz zaniechanie przeprowadzenia dodatkowego postępowania w tym zakresie, jak również brak należytego ustalenia sytuacji materialnej strony, w tym nieuwzględnienie obciążających ją wydatków, po dokonaniu których wraz z uiszczeniem spornej opłaty, nie pozostaną do jej dyspozycji niemal żadne środki finansowe; art. 80 i art. 107 § 3 cytowanego Kodeksu, poprzez oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie na ustaleniu, że dochód rodziny skarżącej przekracza 300 % ustawowego kryterium przy braku równoczesnego zbadania sytuacji majątkowej innych osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty (siostra strony) oraz art. 107 § 1 pkt 6 tego Kodeksu, poprzez sporządzenie uzasadnienia decyzji bez podania faktycznych i prawnych przesłanek utrzymania aktu pierwszoinstancyjnego w mocy oraz błędne wskazanie, że skarżąca nie może się skutecznie ubiegać o zwolnienie jej z przedmiotowych opłat w trybie art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej. Dodatkowo wskazano na naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z art. 61 ust. 7 ustawy o pomocy społecznej, poprzez niezastosowanie tego ostatniego przepisu i błędne wskazanie w uzasadnieniu, że skarżąca nie ma możliwości, aby zastosować w stosunku do niej zwolnienia ze spornej opłaty z uwagi na wskazaną tam przesłankę.

Niezależnie od powyższego podniesiono zarzuty naruszenia prawa materialnego, a mianowicie art. 64 ustawy o pomocy społecznej, poprzez przekroczenie zasady swobodnego uznania i zaniechanie zwolnienia skarżącej z opłaty pomimo wyczerpującego udokumentowania przez nią swej sytuacji materialnej przy równoczesnym naruszeniu zasady równego traktowania stron poprzez zwolnienie z tej opłaty jej siostry; art. 61 ust. 1 powołanej ustawy, poprzez jego błędną wykładnię oraz bezpodstawne uznanie, że jej siostra nie jest osobą obowiązaną do wniesienia spornej odpłatności, co jest równoznaczne z niedopuszczalnym arbitralnym wyborem osoby, wobec której prowadzi się postępowanie administracyjne oraz art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 i art. 64 pkt 2 tej ustawy, poprzez ustalenie odpłatności z pominięciem zaistnienia szeroko opisanych przez stronę okoliczności uzasadniających całkowite zwolnienie z opłaty.

W motywach skargi powtórnie zaznaczono, że w toku postępowania administracyjnego strona wykazała w sposób jednoznaczny, że zachodzi w jej przypadku przesłanka zwolnienia z obowiązku ponoszenia przedmiotowej opłaty określona w art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej albowiem powołała się na stosowne dowody, w tym wyroki sądu potwierdzające naganne zachowanie ojca wobec niej, polegające na uporczywym uchylaniu się od realizacji obowiązku alimentacyjnego oraz na znęcaniu się psychicznym i fizycznym.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie wniosło o jej oddalenie i powołując się na argumentację analogiczną do zawartej w uzasadnieniu swojej decyzji wywiodło, że nie znajduje podstaw do zmiany zajętego w sprawie stanowiska. Nadto zwróciło uwagę na bezzasadność zarzutu o nierównym traktowaniu stron podkreślając, że wobec siostry skarżącej toczyło się odrębne postępowanie administracyjne, w wyniku którego stosowną decyzją z 16 stycznia 2023 r. dla niej również ustalono opłatę za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy podnieść, że po myśli art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Zgodnie zaś z treścią art. 134 § 1 przywołanej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Z brzmienia art. 145 § 1 powyższej ustawy wynika natomiast, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec uchyleniu wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy też procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd - co warto podkreślić - nie może natomiast kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego.

W tym kontekście uznano, że skarga w niniejszej sprawie podlega uwzględnieniu. Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) wykazała bowiem, że zarówno zaskarżony akt jak i poprzedzająca go decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy oraz z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy i dlatego nie mogą się ostać w obrocie prawnym.

Dokonując oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia w pierwszej kolejności należy podnieść, że zgodnie z art. 60 ustawy o pomocy społecznej, pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Stosownie przy tym do art. 61 ust. 1 powołanej regulacji, do wnoszenia opłaty zobowiązani są w kolejności: mieszkaniec domu, małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej, przy czym podmioty te nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Sam mieszkaniec ponosi opłatę wynoszącą maksymalnie 70% swojego dochodu, z kolei inne wskazane w powyższym unormowaniu osoby - w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli jej dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może jednak być niższa niż 300% tego kryterium), zaś w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (z tym, że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie). Z mocy art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej wysokość opłaty ustala kierownik właściwego ośrodka pomocy społecznej w drodze umowy z małżonkiem oraz zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu pomocy społecznej, z kolei, gdy osoba zobowiązana nie wyraża zgody na zawarcie umowy, ustalenie przedmiotowej należności następuje w drodze decyzji administracyjnej, o której mowa w art. 59 tej ustawy.

W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji ustalił wobec skarżącej opłatę za pobyt jej ojca w Domu Pomocy Społecznej w L. i wydał w tym przedmiocie decyzję po przeprowadzonym postępowaniu, w zakresie którego zbadał jej sytuację materialną przeprowadzając rodzinny wywiad środowiskowy. W toku wspomnianego postępowania skarżąca powoływała się na okoliczności związane z nagannym zachowaniem ojca wobec niej, polegającym na znęcaniu się oraz na uporczywym uchylaniu się od alimentów. Na potwierdzenie tych faktów strona przywołała wyroki sądów skazujące ojca za popełnione z niniejszego tytułu przestępstwa oraz na dokument wystawiony przez Komornika Sądowego obrazujący jego zaległości alimentacyjne. Zdaniem skarżącej, powyższe okoliczności wyczerpują przesłankę zwolnienia ze spornej opłaty określoną w art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej, co powoduje, że brak było podstaw do ustalenia wobec niej tej należności.

Zarówno Prezydent Miasta C. jak i Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie nie uwzględniły tej argumentacji. Jakkolwiek bowiem nie kwestionowały podnoszonych przez nią wywodów dotyczących rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych przez jej ojca, to jednak z drugiej strony nie odniosły się w szerszy sposób do tych okoliczności ani też nie poddały ich ocenie w kontekście wspomnianego art. 64 pkt 7 ustawy z 12 marca 2004 r. Zamiast tego oparły się na utrwalonym w judykaturze poglądzie, zgodnie z którym zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej w trybie art. 64 tej ustawy może nastąpić jedynie na wniosek zgłoszony praz osobę, która została już uprzednio zobowiązana do jej ponoszenia, czyli innymi słowy tylko wtedy, gdy zarówno osoba, jak i wysokość opłaty, zostały już wcześniej ustalone w stosownym, wcześniejszym rozstrzygnięciu. Zgodnie z tym poglądem, zwolnienie musi odnosić się do skonkretyzowanego obowiązku, stąd rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero w drodze odrębnej decyzji, po wcześniejszym ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt.

W ocenie Sądu tak sformułowana teza nie zasługuje na aprobatę. Przyjdzie bowiem zwrócić uwagę, że orzeczenia sądów administracyjnych, na które powoływało się Kolegium wydane zostały na gruncie stanu prawnego sprzed nowelizacji art. 64 ustawy o pomocy społecznej, która nastąpiła z dniem 4 października 2019 r. na mocy art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690). Organ odwoławczy nie dostrzegł natomiast, że w wyniku wspomnianej nowelizacji, przepisowi temu nadano nowe brzmienie. O ile dotychczas określał on, że z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej mogły być zwolnione (częściowo lub całkowicie) jedynie osoby wnoszące tę opłatę, o tyle aktualnie stanowi, że zwolnieniem mogą być objęte nie tylko osoby wnoszące opłatę, lecz także "osoby obowiązane do wnoszenia opłaty". Przedmiotowa nowelizacja spowodowała, że prezentowany w orzecznictwie i powoływany w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji pogląd o ograniczeniu kręgu uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty do osób wnoszących tę opłatę stał się nieaktualny. Skoro zaś powyższe unormowanie dopuszcza aktualnie objęcie zwolnieniem z opłaty także osobę obowiązaną do jej wnoszenia, to zwolnienie takie wcale nie musi być poprzedzone skonkretyzowaniem jej obowiązku we wcześniejszej ostatecznej decyzji administracyjnej, a w rezultacie może ona skutecznie domagać się zastosowania tej ulgi już w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. W takim zaś przypadku organ jest zobligowany do rozstrzygnięcia w przedmiocie zwolnienia z opłaty w decyzji ustającej jej wysokość. Podobne stanowisko, które skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni aprobuje, wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach: z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 318/22 (publ. LEX nr 3482314) oraz z 19 września 2023 r., sygn. akt I OSK 1865/21 (publ. LEX nr 3618762).

Wypada dodać, że zaprezentowana wyżej konkluzja koresponduje z brzmieniem art. 61 ust. 2 d i 2e ustawy o pomocy społecznej, które zostały wprowadzone na mocy tej samej ustawy nowelizującej. Pierwszy z wymienionych przepisów określa mianowicie, że w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2. Zgodnie natomiast z drugim unormowaniem, w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.

Zestawienie treści obu powyższych norm prowadzi do jednoznacznego wniosku, że wobec osoby, która odmówiła zarówno zawarcia umowy wskazanej w art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej jak również zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, przy ustaleniu wysokości opłaty znajduje zastosowanie zasadniczo wyłącznie kryterium dochodowe. Jeżeli natomiast - jak ma to miejsce w rozpoznanej sprawie - strona odmawia wprawdzie podpisania umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, lecz wyraziła zgodę na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wówczas ustalenie opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej następuje z uwzględnieniem ograniczeń określonych w tym ostatnim przepisie, a zatem przy wzięciu pod uwagę nie tylko jej dochodów ale także możliwości. Jakkolwiek zaś interpretację pojęcia "możliwości", o którym mowa w niniejszym uregulowaniu, ustawodawca pozostawia organowi, to jednak, zdaniem Sądu, należy mieć tu na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne oraz osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty, w tym również przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty. Wszystkie te zagadnienia organ powinien poddać ocenie zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego (por. wyroki tutejszego Sądu: z 18 października 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1046/23, publ. LEX nr 3626860 oraz z 26 września 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 769/23, publ. LEX nr 3614942).

W rozpoznanej sprawie organy obydwu instancji obowiązku tego nie dopełniły. Chociaż bowiem stan prawny uwzględniający powyższą nowelizację obowiązywał już w dacie wszczęcia postępowania, orzekły o ustaleniu wobec skarżącej opłaty za pobyt jej ojca w Domu Pomocy Społecznej i nie rozstrzygnęły równocześnie w kwestii zwolnienia (lub odmowy zwolnienia) z tej należności, chociaż w toku postępowania wyraźnie wskazywała na okoliczności mogące mieścić się w przesłance wskazanej w art 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej, który stanowi, że zwolnienie ze spornej opłaty może nastąpić wtedy, gdy osoba obowiązana do jej wnoszenia wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Brak dokonania w zaskarżonej decyzji jak również w poprzedzającej ją decyzji pierwszoinstancyjnej oceny podnoszonych przez stronę okoliczności w kontekście wskazanej wyżej ustawowej przesłanki zwolnienia z opłaty oraz nie odniesienie się do powoływanych przez nią na tę okoliczność dowodów stanowi naruszenie zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, które niewątpliwie mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a to powoduje, że obie wspomniane decyzje należało uchylić. Równocześnie jednak przyjdzie zauważyć, że z akt administracyjnych niniejszej sprawy wynika, że po wydaniu rozstrzygnięcia pierwszoinstancyjnego pełnomocnik skarżącej stosownym pismem złożył wniosek o zwolnienie jej z obowiązku wnoszenia spornej opłaty i żądanie to zostało uwzględnione odrębną decyzją Prezydenta Miasta C. nr [...] wydaną 21 czerwca 2023 r. O ile akt ten stał się ostateczny nie ma potrzeby ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy, bowiem jeśli strona została ostatecznie objęta zwolnieniem z obowiązku wnoszenia opłaty, zachodziłaby konieczność umorzenia postępowania administracyjnego w przedmiocie ustalenia tej należności. O ile natomiast powołana decyzja z 21 czerwca 2023 r. została w międzyczasie wzruszona, niezbędna będzie powtórna ocena całokształtu istotnych okoliczności sprawy z uwzględnieniem wskazań wynikających wprost z niniejszego wyroku.

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, działając na podstawie art. 132 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania w kwocie 497 zł orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Składa się na nią wynagrodzenie pełnomocnika strony będącego radcą prawnym ustalone na podstawie § 14 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych - Dz. U. z 2023 r., poz. 1935) oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa (17 zł).