Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt I SA/Bk 491/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2024-01-31 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Izba Skarbowa
Treść wyniku: Uchylono postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 6 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 6 ust. 2-4
journal: Dz.U. 2019 poz 1553
law: Ustawa z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw
article: art. 59 § 2, art. 59 § 4, art. 59 § 2, art. 64, 64c § 6, art. 64c § 4, art. 64 § 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2023 poz 2505
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marcin Kojło, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Anna Dziemianowicz, sędzia WSA Justyna Siemieniako (spr.), , po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w dniu 31 stycznia 2024 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi Głównego Inspektora Farmaceutycznego na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Białymstoku z dnia 16 października 2023 r., nr 2001-IEE.7192.73.2023.2 w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego 1. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające jego wydanie postanowienie Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Białymstoku z dnia 28 sierpnia 2023 r., nr 2003-SEE.7113.2.58.2023.3; 2. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Białymstoku na rzecz strony skarżącej Głównego Inspektora Farmaceutycznego kwotę 597 (pięćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z 16 października 2023 r., nr 2001-IEE.7192.73.2023.2, Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Białymstoku (dalej: "DIAS") utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Białymstoku (dalej: "NPUS", "Naczelnik") z 28 sierpnia 2023 r., nr 2003-SEE.7113.2.58.2023.3, w sprawie obciążenia wierzyciela - Głównego Inspektora Farmaceutycznego (dalej także: "GIF" lub "Skarżący") kosztami postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego nr 3/2021 z 5 lutego 2021 r. w kwocie 10.145,85 zł.

U podstaw podjętego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia faktyczne i prawne:

NPUS na podstawie tytułu wykonawczego Głównego Inspektora Farmaceutycznego z 5 lutego 2021 r. nr 3/2021 prowadził postępowanie egzekucyjne z majątku zobowiązanego – B. sp. z o.o. Tytuł wykonawczy wraz z wnioskiem wierzyciela wpłynął do organu egzekucyjnego 16 lutego 2021 r.

Organ egzekucyjny zawiadomieniem z 23 lutego 2021 r. zajął wierzytelność z rachunku bankowego w S. w Szepietowie. Zawiadomienie o zajęciu i tytuł wykonawczy doręczone zostały zobowiązanemu 25 lutego 2021 r. Do banku zawiadomienie o zajęciu zostało przekazane za pośrednictwem sytemu O. 23 lutego 2021 r.

Bank pismem z 24 lutego 2021 r. poinformował o przeszkodzie w realizacji zajęcia ze względu na brak środków. Następnie, 5 marca 2021 r. Bank przekazał kwotę 141,07 zł, z której 100,00 zł zaliczone zostało na opłatę manipulacyjną, 41,07 zł na koszty egzekucyjne. W toku egzekucji powstał ponadto wydatek egzekucyjny w kwocie 5,00 zł.

Organ egzekucyjny ustalił, że w związku z dokonanym zajęciem powstały koszty egzekucyjne w kwocie 10.281,92 zł, w tym: opłata manipulacyjna w kwocie 100,00 zł i opłata za zajęcie rachunku bankowego w kwocie 10.181,92 zł.

Postanowieniem z 30 czerwca 2023 r. Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego umorzył postępowanie egzekucyjne na podstawie art. 59 § 2 w zw. z art. 59 § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. 2020 poz. 1427, dalej: "u.p.e.a.") z uwagi na brak majątku zobowiązanego, do którego można skierować skuteczną egzekucję. Postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego doręczone zostało wierzycielowi 13 lipca 2023 r.

Zawiadomieniem z 24 lipca 2023 r. organ egzekucyjny poinformował wierzyciela o wysokości kosztów egzekucyjnych w kwocie 10.145,85 zł i wezwał do ich zapłaty w terminie 14 dni. Zawiadomienie o wysokości kosztów egzekucyjnych doręczone zostało wierzycielowi 27 lipca 2023 r.

Wierzyciel pismem z 3 sierpnia 2023 r. zwrócił się do organu egzekucyjnego o wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych.

NPUS 28 sierpnia 2023 r. wydał postanowienie nr 2003-SEE.7113.2.58.2023.2 w sprawie obciążenia wierzyciela - Głównego Inspektora Farmaceutycznego kosztami postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego z 5 lutego 2021 r. w kwocie 10.145,85 zł.

Pełnomocnik wierzyciela pismem z 4 września 2023 r. złożył zażalenie na postanowienie organu egzekucyjnego z 28 sierpnia 2023 r., zarzucając mu naruszenie art. 64 i 64c § 6 u.p.e.a. oraz art. 124 § 1 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a., a także błąd w ustaleniach faktycznych. Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Decyzją z dnia 16 października 2023 r., nr 2001-IEE.7192.73.2023.2, DIAS utrzymał w mocy postanowienie organu pierwszej instancji.

DIAS wskazał na treść art. 6 ust. 1 ustawy z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 1553) przypominając, że weszła ona w życie 20 lutego 2021 r. Zaznaczył, że w niniejszej sprawie postępowanie egzekucyjne zostało wszczęte 16 lutego 2021 r., tj. w dniu wpływu do organu egzekucyjnego wniosku o wszczęcie egzekucji i tytułu wykonawczego, zakończone zaś zostało 30 czerwca 2023 r. postanowieniem w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego. Organ podkreślił, że rozstrzygając kwestię kosztów egzekucyjnych zobowiązany był zastosować przepisy ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w brzmieniu obowiązującym do 19 lutego 2021 r.

DIAS, przytaczając treść art. 64c § 1 u.p.e.a. wyjaśnił, że zasadą jest, że to zobowiązany ponosi odpowiedzialność za powstałe koszty egzekucji. Zasada ponoszenia przez zobowiązanego kosztów egzekucyjnych jest jednak w pewnych przypadkach ograniczona, a ograniczenia te wynikają wprost z przepisów ustawy dotyczących kosztów egzekucyjnych, m. in. z art. 64c § 4 u.p.e.a.. Wskazał też na art. 64c § 4, art. 64c § 6a oraz art. 64c § 7 u.p.e.a. Wyjaśnił, że obciążenie wierzyciela kosztami egzekucyjnymi powstałymi w trakcie egzekucji prowadzonej na podstawie tytułu wykonawczego nr 3/2021 z 5 lutego 2021 r. jest następstwem umorzenia przez organ egzekucyjny postępowania egzekucyjnego postanowieniem z 30 czerwca 2023 r., które nie podlega ocenie w tym postępowaniu. Zdaniem organu skutkiem umorzenia postępowania egzekucyjnego w tej sytuacji było to, że koszty egzekucyjne nie mogły być ściągnięte od zobowiązanego, a w konsekwencji - zgodnie z art. 64c § 4 - obciążają wierzyciela. Zaznaczył, że po umorzeniu postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny nie ma już możliwości ściągnięcia kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego, stąd zobowiązanym do pokrycia tych kosztów jest wierzyciel należności pieniężnych objętych tytułami wykonawczymi, co znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych.

DIAS przypomniał, że w toku postępowania egzekucyjnego zastosowany został środek egzekucyjny w postaci zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego w S. w Szepietowie. Wyjaśnił, że stosownie do obowiązującej do 19 lutego 2021 r. treści art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego pobiera się opłatę w wysokości 5 % kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr. Natomiast obowiązek uiszczenia opłaty za powyższe zajęcie powstał z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu, tj. 24 lutego 2021 r. (art. 64 § 9 pkt 2 u.p.e.a.). W związku z dokonanym zajęciem powstały koszty egzekucyjne w kwocie 10.281,92 zł, w tym: opłata za zajęcie rachunku bankowego w kwocie 10.181,92 zł oraz opłata manipulacyjna w kwocie 100,00 zł. Wysokość opłaty manipulacyjnej skorygowana została przez organ egzekucyjny zgodnie z dyspozycją art. 7 ustawy z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 1553). Z kolei wysokość opłaty za zajęcie rachunku bankowego nie przekracza maksymalnej kwoty 40.000 zł wskazanej w art. 8 ww. ustawy.

Odnosząc się do kwestii podniesionych przez skarżącego DIAS stwierdził, że w niniejszej sprawie mają zastosowanie przepisy u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym do 19 lutego 2021 r., zatem obciążenie przez organ egzekucyjny wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego postanowieniem z 28 sierpnia 2023 r. było w pełni uzasadnione. Przepisy obowiązujące w dacie wszczęcia postępowania egzekucyjnego nie przewidywały bowiem odstąpienia od obciążenia kosztami egzekucyjnymi wierzyciela będącego państwową jednostką budżetową lub działającego w ramach takiej jednostki. Nie ma podstaw, aby uznać, że wydanie postanowienia o obciążeniu wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego nastąpiło już w stanie prawnym obowiązującym od 20 lutego 2021 r. Orzekanie o kosztach postępowania należy traktować jako element (kontynuację) postępowania egzekucyjnego i znajdują tu zastosowanie przepisy ustawy obowiązujące na datę wszczęcia postępowania egzekucyjnego.

DIAS zaznaczył, że we wskazanych przez ustawodawcę wyjątkach dotyczących stosowania nowych przepisów nie zostały wymienione regulacje dotyczące obciążania wierzyciela czy też zobowiązanego kosztami egzekucyjnymi powstającymi w już wszczętym postępowaniu egzekucyjnym. Przyjęcie zasady działania wskazanej w powołanych w zażaleniu wyrokach w sprawie kosztów egzekucyjnych powstałych w postępowaniu egzekucyjnym doprowadziłoby do stosowania w jednym postępowaniu różnych zasad wobec zobowiązanego (dotychczasowe przepisy) i wierzyciela (nowe przepisy). W ocenie organu nie doszło zatem do naruszenia przez organ egzekucyjny art. 64c § 6 u.p.e.a., który obowiązuje dla postępowań egzekucyjnych wszczętych od 20 lutego 2021 r. Zdaniem DIAS nie doszło również do naruszenia art. 124 § 1 k.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a., gdyż organ egzekucyjny w pkt 1 powołanych przepisów wskazał, że podstawą postanowienia o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi są przepisy u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym do 19 lutego 2021 r. Wyjaśnił, że zajęcie nastąpiło, gdyż Bank 3 marca 2021 r. przekazał kwotę 141,07 zł. Końcowo organ stwierdził, że postępowanie egzekucyjne prowadzone było przez organ egzekucyjny na wniosek wierzyciela. Wierzyciel nie może uchylić się od obowiązku pokrycia kosztów postępowania egzekucyjnego z tego powodu, że było ono nieefektywne. Ustawodawca bowiem nie uzależnia powyższego obowiązku od efektywności prowadzonego postępowania.

Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem Główny Inspektor Farmaceutyczny, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie:

1) art. 64c § 6 u.p.e.a., poprzez niezastosowanie tego przepisu, tj. bezpodstawne obciążenie kosztami egzekucyjnymi Skarżącego (będącego państwową jednostką budżetową działającą w ramach Skarbu Państwa) w sytuacji, gdy koszty te pokryte powinny zostać z budżetu państwa, z uwagi na fakt, że organ egzekucyjny, działający w ramach państwowej jednostki budżetowej lub będący państwową jednostką budżetową, nie może obciążyć takimi kosztami wierzyciela będącego państwową jednostką budżetową działającą w ramach Skarbu Państwa;

2) art. 124 § 1 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie oraz brak wskazania podstaw stosowania u.p.e.a. przez organ drugiej instancji w brzmieniu przed 20 lutego 2021 r.;

3) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. poprzez brak podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy oraz brak zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący;

4) oraz błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego postanowienia przez organ egzekucyjny, który miał wpływ ma treść postanowienia, tj. przyjęcie, iż skarżący jest zobowiązany do ponoszenia kosztów egzekucyjnych, podczas gdy z przepisów obowiązującego prawa wynika, że brak jest ku temu podstaw.

Jednocześnie skarżący wskazał, że organ w sposób nieprawidłowy ustalił wysokość kosztów egzekucyjnych, tj. w szczególności dopuścił się naruszenia art. 64 u.p.e.a. poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji błędne ustalenie kosztów egzekucyjnych, w tym w szczególności opłaty związanej z zajęciem rachunku bankowego oraz ustaleniu ww. kwoty jako 10.181,92 zł.

Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia DIAS oraz postanowienia NPUS, względnie uchylenie ww. postanowień w całości i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpatrzenia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, jednakże częściowo z innych przyczyn niż powołane w skardze.

W przedmiotowej sprawie Sąd stwierdził wystąpienie dwóch istotnych zagadnień, które wymagały rozstrzygnięcia.

Pierwsze, którego dotyczy spór sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy do ustalonego stanu faktycznego zastosowanie znajdzie art. 64c § 6 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (dalej: "ustawa nowelizująca", "nowelizacja"). Nadmienić należy, że nowelizacja ta weszła w życie w dniu 20 lutego 2021 r. i dokonała znaczącej zmiany wielu przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, w tym art. 64 i 64c u.p.e.a.

Drugie, jedynie zasygnalizowane przez stronę skarżącą, sprowadza się do oceny prawidłowości ustalenia kosztów egzekucyjnych w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14 (Dz.U. 2016 poz. 1244).

Oceniając prawidłowość zastosowania w sprawie art. 64c § 6 u.p.e.a. Sąd przyznał rację organom, że zastosowanie znajdą przepisy u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym do 19 lutego 2021 r., a zatem obciążenie przez organ egzekucyjny GIF kosztami postępowania egzekucyjnego znajdowało podstawę prawną.

Będący przedmiotem sporu art. 64c § 6 u.p.e.a. w aktualnym brzmieniu stanowi: "Organ egzekucyjny działający w ramach państwowej jednostki budżetowej lub będący państwową jednostką budżetową nie obciąża kosztami egzekucyjnymi wierzyciela działającego w ramach państwowej jednostki budżetowej lub będącego państwową jednostką budżetową. Wydatki egzekucyjne poniesione przez organ egzekucyjny, działający w ramach państwowej jednostki budżetowej lub będący państwową jednostką budżetową, są pokrywane z budżetu państwa."

Podstawą do obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi był natomiast art. 64c § 4 u.p.e.a. w brzmieniu sprzed 20 lutego 2021 r., który stanowił, że "Wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego".

Bezspornym jest, że Główny Inspektor Farmaceutyczny, występujący w sprawie w roli wierzyciela, jest jednostką budżetową w rozumieniu ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. 2023 poz. 1270), czyli jednostką organizacyjną sektora finansów publicznych nieposiadającą osobowości prawnej, która pokrywa swoje wydatki bezpośrednio z budżetu państwa, a pobrane dochody odprowadza na rachunek odpowiednio dochodów budżetu państwa lub budżetu jednostki samorządu terytorialnego (zob. art. 11 u.f.p.). Wynika to również z treści art. 112 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (Dz. U. z 2022 r. poz. 2301 z późn. zm.), który określa Głównego Inspektora Farmaceutycznego jako centralny organ administracji rządowej. Wobec tego Skarżący spełniałby warunek podmiotowy do zastosowania wobec niego art. 64c § 6 u.p.e.a. w brzmieniu od 20 lutego 2021 r.

Niemniej jednak w niniejszej sprawie ww. przepis nie może mieć zastosowania z uwagi na treść przepisów intertemporalnych, zawartych w ustawie nowelizującej. Zdaniem Sądu, organy egzekucyjne ustalając stan prawny sprawy dokonały prawidłowej wykładni art. 6 ust. 1 ustawy nowelizującej, który stanowi, że w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym wszczętym i niezakończonym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe, z uwzględnieniem ust. 2-4 oraz art. 7-11. W ocenie Sądu powyższa norma intertemporalna przesądza, że art. 64c § 6 u.p.e.a. nie może mieć zastosowania w stanie faktycznym niniejszej sprawy. Przypomnieć należy, że postępowanie egzekucyjne zostało wszczęte 16 lutego 2021 r. poprzez doręczenie organowi egzekucyjnemu wniosku o wszczęcie egzekucji administracyjnej i tytułu wykonawczego z 5 lutego 2021 r. Umorzone zaś zostało w dniu 30 czerwca 2023 r. z uwagi na brak majątku zobowiązanego, a więc już po wejściu w życie nowelizacji.

Mając świadomość rozbieżności w orzecznictwie co do zagadnień stosowania przepisów międzyczasowych w zakresie stosowania art. 64c § 6 u.p.e.a. Sąd podtrzymuje w tym zakresie swoje dotychczasowe stanowisko zawarte w wyroku z 15 czerwca 2022 r., I SA/Bk 157/22, a także podziela pogląd wyrażony przez WSA w Krakowie w wyroku z 23 czerwca 2022 r., I SA/Kr 377/22 (wyrok został uchylony przez NSA w sprawie III FSK 86/23, jednakże z innych przyczyn). Tym samym Sąd nie zgadza się z poglądem zaprezentowanym w powoływanym przez stronę skarżącą wyroku WSA w Warszawie z 7 kwietnia 2022 r., V SA/Wa 4642/21, a także w wyrokach: WSA w Gliwicach z 6 kwietnia 2022 r., I SA/Gl 58/22 oraz z 16 listopada 2022 r., I SA/Gl 955/22, a także NSA z 18 maja 2022 r., I GSK 1481/21. Sąd nie podziela tezy wyrażonej przez NSA w ww. wyroku, ponieważ przyjęcie zasady, zgodnie z którą "[skoro] momentem kreującym obowiązek wierzyciela jest brak możliwości wyegzekwowania kosztów od zobowiązanego, to data umorzenia postępowania egzekucyjnego wobec zobowiązanego stanowi datę decydującą, co do zastosowania przepisów dotychczasowych czy też nowych", doprowadziłoby do nieuzasadnionego stosowania wobec zobowiązanego i wierzyciela różnych zasad w zakresie określenia kosztów egzekucyjnych - wobec zobowiązanego stosowano by bowiem przepisy dotychczasowe, a do wierzyciela - znowelizowane. Przy czym, dla wyboru stosownych przepisów decydująca byłaby wyłącznie data wydania postanowienia o umorzeniu postępowania przez organ egzekucyjny (podobnie WSA w Gorzowie Wielkopolskim w wyroku z dnia 29 czerwca 2023 r., I SA/Go 116/23).

Wskazania wymaga, że przepisy obowiązujące w dacie wszczęcia postępowania egzekucyjnego nie przewidywały odstąpienia od obciążenia kosztami egzekucyjnymi wierzyciela będącego państwową jednostką budżetową lub działającą w ramach takiej jednostki, a to właśnie z momentem wszczęcia postępowania egzekucyjnego ustawodawca powiązał obowiązywanie ustawy zmieniającej. Sąd stoi na stanowisku, że orzekanie o kosztach postępowania należy traktować jako element (kontynuację) postępowania egzekucyjnego i z tego względu znajdują tu zastosowanie przepisy ustawy obowiązujące na datę wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Postępowania mającego na celu przeniesienie odpowiedzialności za koszty egzekucyjne na wierzyciela, choć ma ono charakter następczy, gdyż prowadzone jest po zakończeniu (umorzeniu) postępowania egzekucyjnego, to jednak nie sposób traktować jako postępowania odrębnego, dla którego decydującą, co do zastosowania przepisów dotychczasowych czy też nowych, będzie data umorzenia postępowania egzekucyjnego wobec zobowiązanego. Orzekanie o kosztach egzekucyjnych, czy to wobec zobowiązanego czy też wierzyciela, bezpośrednio wynika z przebiegu postępowania egzekucyjnego i jest z nim immanentnie powiązane. Podkreślić należy, że koszty egzekucyjne powstają i są naliczane już w momencie zastosowania danej czynności egzekucyjnej (w sprawie niniejszej – zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego) i pozostają wymagalne w niezmienionej kwocie bez względu na to, który z podmiotów (zobowiązany lub wierzyciel) będzie zobowiązany do ich zapłaty. GIF jako wierzyciel został nimi obciążony po umorzeniu postępowania egzekucyjnego "jedynie" z uwagi na brak majątku zobowiązanego, do którego można skierować skuteczną egzekucję. Sąd nie podziela tym samym stanowiska, że postępowanie w przedmiocie ustalenia kosztów egzekucyjnych stanowi odrębne postępowanie w stosunku do postępowania egzekucyjnego (podobnie: WSA w Krakowie w wyroku z 23 czerwca 2022 r., I SA/Kr 377/22; odmiennie: WSA w Gliwicach z 1 grudnia 2021 r., I SA/Gl 1203/21; z 6 kwietnia 2022 r., I SA/Gl 58/22). Tym samym w sprawie niniejszej nie może mieć zastosowania nieobowiązujący w momencie wszczęcia postępowania egzekucyjnego art. 64c § 6 u.p.e.a.

Ponadto, jak trafnie zauważył DIAS, w art. 6 ust. 2–4 oraz art. 7–11 ustawy nowelizującej brak jest regulacji międzyczasowych dotyczących nieobciążania kosztami wierzyciela będącego jednostką budżetową. Zdaniem Sądu należy domniemywać, że gdyby racjonalny ustawodawca chciał inaczej uregulować tę kwestie i przesądzić, że nowy art. 64c § 6 u.p.e.a. należy stosować do postępowań wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej, to tak by uczynił. Innymi słowy, w katalogu znowelizowanych przepisów, które z woli ustawodawcy mają zastosowanie do postępowań wszczętych i niezakończonych, brak jest materialnoprawnego przepisu art. 64c § 6 u.p.e.a. Taki wniosek nasuwa się także z lektury uzasadnienia do projektu ustawy nowelizującej (druk nr 3379, VIII kadencja Sejmu, rozdział V. Przepisy przejściowe - https://www.sejm.gov.pl/).

Ponadto z pewnością nie jest tak, że art. 6 ust. 1 ustawy nowelizującej reguluje zagadnienia międzyczasowe jedynie w odniesieniu do przepisów procesowych, a nie materialnoprawnych (tak: WSA w Gliwicach w wyroku o sygn. I SA/Gl 955/22). Wynika to już chociażby z tego, że w ust. 2-4 regulacji poddane zostały także przepisy materialnoprawne, chociażby dotyczące przedawnienia kosztów upomnienia i kosztów egzekucyjnych (art. 6 ust. 2 pkt 2 i 3). Powyższe oznacza, że ustawodawca nie miał intencji obejmowania treścią art. 6 jedynie przepisów procesowych.

Reasumując, Sąd stoi na stanowisku, że nie ma podstaw prawnych, aby uznać, że przy wydawaniu postanowienia o obciążeniu wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego organy powinny stosować stan prawny obowiązujący od 20 lutego 2021 r. Tym samym podniesione przez stronę skarżącą zarzuty naruszenia art. 64c § 6 u.p.e.a. i art. 124 k.p.a. należy uznać za bezzasadne.

Przechodząc do wyjaśnienia przyczyny uchylenia przez Sąd postanowienia DIAS i NPUS należy wskazać, że było nią błędne ustalenie wysokości kosztów egzekucyjnych wynikające z niewłaściwej wykładni przepisów prawa. Skarżący częściowo odniósł się do tej kwestii wskazując, że wysokość opłaty egzekucyjnej nie może pozostawać w oderwaniu od stopnia efektywności egzekucji, poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności. W istocie autor skargi zwrócił uwagę na konieczność miarkowania opłaty i nawiązał tym samym do orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14. Problem dotyczy zatem wykładni art. 64 ust. 1 pkt 4 u.p.e.a. i art. 8 ust. 1 ustawy nowelizującej w kontekście ww. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Mianowicie należy odpowiedzieć na pytanie, czy można w sprawie interpretować i zastosować te przepisy w ten sposób, że wystarczającym jest, by kwota opłaty za czynności egzekucyjne nie przekroczyła kwoty 40.000 zł.

Przepis art. 6 ust. 1 noweli nakazuje uwzględniać m.in. art. 7 - 11. Art. 8 ust. 1 tej ustawy stanowi, że niewyegzekwowaną lub niezapłaconą przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy opłatę za czynności egzekucyjne naliczoną w egzekucji należności pieniężnej w wysokości wyższej niż 40.000 zł, oddzielnie od każdego tytułu wykonawczego, na podstawie art. 64 § 1 pkt 1-5, 7 i 11 oraz 1a i 5 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym, pobiera się w wysokości 40.000 zł.

Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 8 sierpnia 2023 r. zapadłym w sprawie o sygn. III FSK 643/22, redukowanie kosztów egzekucyjnych według zasad wskazanych w art. 7 ust. 1 i art. 8 ust. 1 noweli może nastąpić tylko wówczas, gdy koszty te powstały wcześniej (przed wejściem w życie ww. ustawy), czyli powinno być poprzedzone procesem ustalenia ich w prawidłowej wysokości. Proces ten powinien zostać przeprowadzony według "starych" zasad, tj. z uwzględnieniem przepisów obowiązujących przed ich zmianą oraz zaleceń Trybunału Konstytucyjnego. Inaczej mówiąc, prawidłowe zastosowanie regulacji z art. 7 i art. 8 ustawy nowelizującej wymaga w pierwszej kolejności wyliczenia wysokości kosztów egzekucyjnych według zasad obowiązujących do dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej (wynika to wprost z art. 7 i art. 8 ust. 1 tej ustawy), a zatem stosując zalecenia Trybunału Konstytucyjnego. Wejście w życie ustawy nowelizującej tego obowiązku nie wyeliminowało.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 22 czerwca 2023 r., III FSK 86/23 stwierdził, że stanowiska, iż przez wydanie ustawy zmieniającej ustawodawca wykonał zawarte w przywołanym orzeczeniu zalecenia Trybunału Konstytucyjnego nie można odnieść do postępowania egzekucyjnego wszczętego i niezakończonego przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej. Treść art. 6 ust. 2-4 oraz art. 7-11 tej ustawy nie stanowi podstawy, by uznać, że ustalając graniczną kwotę poboru opłaty w wysokości 40.000 zł, ustawodawca wykonał zalecenia zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, który uznał, że dla właściwej realizacji wyroku Trybunału w rozpatrzonej sprawie konieczna będzie interwencja ustawodawcy, który powinien, w granicach norm konstytucyjnych i z uwzględnieniem wniosków wynikających z wyroku Trybunału, określić m.in. maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. Co istotne, NSA wskazał, że ustalenie granicznej kwoty poboru opłaty w art. 8 ustawy zmieniającej nie może zostać uznane za realizację wyroku TK.

Zgodnie z treścią art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji, organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty w następującej wysokości, z zastrzeżeniem art. 64d: 1) za pobranie pieniędzy na miejscu u zobowiązanego - 5% kwoty pobranej należności, nie mniej jednak niż 2 zł 50 gr; 2) za zajęcie świadczeń z ubezpieczenia społecznego - 4% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 1 zł 40 gr; 3) za zajęcie wynagrodzenia za pracę - 4% egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 2 zł 50 gr; 4) za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr.

Zatem przepis przewidywał, że za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego pobiera się opłatę w wysokości 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14 stwierdził, że art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji.

Uzasadnieniem dla uznania art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. za niezgodny z przepisami Konstytucji RP był zatem brak określenia górnej granicy opłaty za czynności egzekucyjne. Jak tłumaczył Trybunał, brak prowadził do tego, że opłata staje się – z punktu widzenia organu egzekucyjnego - formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych oraz realizuje w nadmiernym stopniu funkcję represyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny odnosząc się do treści orzeczenia TK, w wyroku z 4 marca 2021 r., III FSK 1301/21 oraz wskazanym wyroku III FSK 86/23, podkreślił, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowane były różne stanowiska na temat skutków przywołanego wyroku Trybunału dla praktyki ustalania opłat za czynności egzekucyjne. Najdalej idące zakłada, że skoro niezgodne z Konstytucją jest pominięcie w kwestionowanych przepisach maksymalnej wysokości opłaty za dokonanie czynności egzekucyjnej czy maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, to stosowanie tych przepisów w zgodzie z Konstytucją wymaga zrezygnowania z pobierania tych opłat. Jednak w większości judykatów składy orzekające opowiedziały się za możliwością pobierania opłat egzekucyjnych z zachowaniem odpowiedniej proporcji. W tej grupie można odnotować orzeczenia, w których wskazano na konieczność miarkowania tych opłat, uzależniając ich wysokość od realiów konkretnego postępowania egzekucyjnego, czyli jego pracochłonności, czasochłonności i stopnia skomplikowania, orzeczenia negujące pogląd, że obowiązują tylko stawki minimalne opłat i tylko one mogą być stosowane przez organ egzekucyjny, a także orzeczenia wskazujące, że skoro Trybunał Konstytucyjny zakwestionował tylko brak maksymalnych stawek opłat, a nie ich stosunkowy charakter, miarkowanie tych opłat może odnosić się tylko do przypadków przekraczania rozsądnych granic, których wyznaczenie może nastąpić z zastosowaniem obiektywnego kryterium w postaci maksymalnej stawki opłaty za zajęcie nieruchomości, z uwzględnieniem jednak mniejszego stopnia skomplikowania innych czynności egzekucyjnych, odzwierciedlonego w przewidzianej w odnośnych przepisach niższej stawce procentowej.

Sąd, przyłączając się do linii orzeczniczej wskazującej na konieczność miarkowania opłat egzekucyjnych stwierdza, że w kontrolowanym postanowieniu organy błędnie nie dostrzegły takiej potrzeby. Wyszły bowiem z założenia, że wprowadzenie 20 lutego 2021 r. zmian do przepisów u.p.e.a. oraz przepisów przejściowych oznacza, że zasada miarkowania kosztów egzekucyjnych przestała obowiązywać. W tym zakresie ograniczono się do stwierdzenia, że wysokość opłaty za zajęcie rachunku bankowego nie przekracza maksymalnej kwoty 40 000 zł wskazanej w art. 8 ustawy. Tymczasem w ocenie Sądu każda opłata egzekucyjna, która została naliczona w czasie, gdy wyrok TK nie został jeszcze w pełni wykonany przez ustawodawcę, a więc przed wejściem w życie noweli, podlega miarkowaniu przez pryzmat wytycznych TK. Pamiętać należy, że kontrolowane postanowienie o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi zapadło po wejściu w życie ustawy zmieniającej, jednak kończyło postępowanie wszczęte przed tą datą.

Sąd, przyjmując za własne stanowisko zaprezentowane w wyroku NSA w sprawie III FSK 86/23 uznaje, że w stanie faktycznym i prawnym tej sprawy istnieje podstawa do miarkowania wysokości opłaty egzekucyjnej, przy uwzględnieniu realiów postępowania egzekucyjnego, a także przy odpowiednim zastosowaniu w drodze analogii art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a., który określał maksymalną kwotę opłaty za zajęcie nieruchomości. Organ orzekając o wysokości opłaty egzekucyjnej ma obowiązek wykazać, że naliczenie kwoty opłaty za zajęcie środków na rachunku bankowym w kwocie 10.181,92 zł ma oparcie w zastosowaniu proporcji kwoty maksymalnej określonej w art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a., gdyż w orzecznictwie taką analogię uznano za uzasadnioną i logiczną. Ostateczna kwota nie może też budzić wątpliwości jako wyliczona w relacji do czynności, nakładu pracy i trudności indywidualnej sprawy egzekucyjnej. W wyroku SK 31/14 Trybunał Konstytucyjny nie zalecił stosowania określonej metody obliczania tych opłat lub określania ich w minimalnej lub maksymalnej dla danej metody obliczeniowej wysokości. Jeżeli egzekucyjny stan faktyczny, w którym wysokość opłaty ma zostać określona, wskazuje na jej niewspółmierność względem elementów/okoliczności egzekucyjnego stanu faktycznego, a w rezultacie na nadmierną ingerencję obciążeniem administracyjnoprawnym, w sprawie, można zastosować konkretną metodę obliczenia opłaty, pod warunkiem, że będzie ona odpowiednia i uzasadniona w relacji czynności, nakładu pracy i trudności indywidualnej sprawy egzekucyjnej (por. wyrok NSA z 20 grudnia 2022 r., III FSK 1256/21).

Pominięcie przez organ analizy okoliczności stanu faktycznego sprawy pod tym względem stanowi o naruszeniu art. 7, art. 8, art. 77 § 1 w zw. z art. 8 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz w zw. z art. 18 u.p.e.a., gdyż organ przyjmując błędną wykładnię art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a pominął ustalenie istotnych okoliczności faktycznych sprawy. W sposób błędny dokonano również wykładni art. 8 ust. 1–2 ustawy nowelizującej z dnia 4 lipca 2019 r. Błąd w wykładni polegał uznaniu, że przepisy te nie tylko stanowią podstawę do określenia maksymalnego progu sumy opłat za czynności egzekucyjne naliczone w oparciu o jeden tytuł wykonawczy, lecz stanowią podstawę do uznania, że żadna z opłat naliczonych przed wejściem w życie ww. ustawy nie podlega już ocenie pod kątem zgodności sposobu jej naliczenia z wytycznymi Trybunału Konstytucyjnego.

Nadmienić należy, że w sprawie niniejszej sam organ przyznał, że czynności egzekucyjne, które spowodowały powstanie kosztów egzekucyjnych, sprowadziły się przede wszystkim do zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego w S. w Szepietowie za pośrednictwem internetowego systemu O., przy czym z egzekucji uzyskano jedynie kwotę 141,07 zł.

Co zaś się tyczy podnoszonego w skardze wyroku NSA z 6 kwietnia 2017 r., II FSK 693/15 i argumentu, że opłata egzekucyjna z art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych, Sąd przyznał rację organom. W sprawie bowiem nastąpiło faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. Choć zajęta kwota jest niewielka w stosunku do należności głównej (202 860 zł) to jednak nie sposób twierdzić, że do zajęcia wierzytelności pieniężnych w ogóle nie doszło.

Z tychże względów Sąd na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie organu I instancji.

Rozpoznając sprawę ponownie organ będzie zobowiązany uwzględnić prawidłową wykładnię art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. i art. 8 ust. 1–2 ustawy nowelizującej oraz zastosować się do wytycznych wskazanych w niniejszym wyroku w zakresie konieczności miarkowania kosztów egzekucyjnych.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265). Na zasądzoną kwotą kosztów składa się wpis w wysokości 100 zł, wynagrodzenie radcy prawnego (480 zł) a także opłata skarbowa uiszczona w związku ze złożeniem dokumentu stwierdzającego udzielenie pełnomocnictwa (17 zł).