Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt I SA/Rz 742/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2023-07-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 36 ust. 1 pkt 10, art. 41a ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2015 poz 704
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jedn.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit.c
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Grzegorz Panek, Sędzia WSA Tomasz Smoleń, Sędzia WSA Jarosław Szaro /spr./, Protokolant Specjalista Eliza Kaplita-Wójcik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 lipca 2023 r. sprawy ze skargi H. D. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 30 września 2022 r., nr GE/343207/20 w przedmiocie odmowy umorzenia pozostałej do spłaty nienależnie pobranej emerytury rolniczej 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie wynagrodzenie rady prawnemu – M. T. w kwocie 480,00 (czterysta osiemdziesiąt 00/100) złotych, w tym podatek od towarów i usług w kwocie 110,40 (sto dziesięć 40/100) złotych, za pomoc prawną udzieloną z urzędu.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 30 września 2022 r. nr GE/343207/20, Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, powołując się na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10 i art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (dalej: uKRUS), odmówił H.D. (dalej: Skarżąca, Wnioskodawczyni) umorzenia nienależnie pobranej emerytury rolniczej w kwocie 9.326,59 zł.

Z uzasadnienia decyzji wynikało, że prawomocną decyzją z 28 czerwca 2018 r. Prezes KRUS ustalił nadpłatę 100% części uzupełniającej emerytury rolniczej za okres od 1 października 2016 r. do 31 grudnia 2017 r. w kwocie 12.660,55 zł. Powodem powstania tego zadłużenia było pobieranie przez Skarżącą w pełnej wysokości części uzupełniającej emerytury (otrzymanej w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego umową darowizny) i niepowiadomienie organu o nabyciu w drodze zasiedzenia własności działki o pow. 0,5308 ha, która wraz z posiadanym wcześniej areałem utworzyła gospodarstwo rolne w rozumieniu ustawy o podatku rolnym. W świetle powyższego rozpoczęto dochodzenie ww. należności poprzez realizację potrąceń z emerytury rolniczej .

Podaniem z 20 czerwca 2022 r. Skarżąca zgłosiła wniosek o umorzenie niespłaconej należności. Powołała się na trudną sytuację majątkową, w tym wywołaną śmiercią męża 8 kwietnia 2022 r., przeznaczanie posiadanych zasobów na skromne i podstawowe utrzymanie, przewlekłe choroby i pozostawanie pod stałą opieką lekarską oraz systematyczne zażywanie leków.

Z ustaleń organu wynikało, że wnioskodawczyni mieszka w murowanym budynku, w którym znajdują się wszystkie niezbędne media. Jest właścicielką gruntu o pow. 0,44 ha, z którego nie osiąga dochodu. Nie posiada maszyn rolniczych, ani inwentarza żywego. Jedynym jej źródłem utrzymania jest emerytura rolnicza w wysokości 784,16 zł (jest to wysokość świadczenia po potrąceniu z kwoty 1.218,44 zł kwoty 476,28 zł). Nie korzysta z żadnych forma pomocy społecznej. Miesięcznie wydatkuje na energię elektryczną po 150 zł, na gaz 300 zł, wodę i ścieki 35 zł, odpady 29 zł, leki 210 zł, żywność 400 zł.

W świetle art. 41a ust. 1 pkt 2 uKRUS i na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego uznano, że wnioskodawczyni posiada zdolności płatnicze do spłaty nienależnie pobranych świadczeń. Wprawdzie śmierć męża spowodowała utratę części dochodu z tytułu jego emerytury, ale wysokość dochodu bez potrąceń oraz suma wydatków wskazuje na możliwość wygospodarowania wolnych środków w kwocie około 100 zł, co umożliwia spłatę zadłużenia w systemie ratalnym, o co strona może wystąpić z odrębnym wnioskiem i w ten sposób zmienić realizowane obecnie potrącenia na spłatę zadłużenia w ratach. Nie można było przyjąć, że w sytuacji wnioskodawczyni zachodzą szczególne okoliczności związane z sytuacją rodzinną i stanem majątkowym, które uzasadniałyby umorzenie zaległości wobec KRUS. Umorzeniu sprzeciwia się także stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, ponieważ wydatki z funduszu wielokrotnie przewyższają wpływy z tytułu składek opłacanych przez ubezpieczonych rolników, a niedobory są uzupełniane środkami z budżetu Państwa. Każde umorzenie należności pogarsza stan finansów funduszu, co nie leży w interesie ubezpieczonych. Ponadto decyzja w sprawie umorzenia podejmowania jest w granicach uznania administracyjnego.

W skardze wniesionej w Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie Skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem organu na temat jej sytuacji majątkowej. Nie zgodziła się z tym, że jej sytuacja pozwala na spłatę nienależnie pobranych świadczeń. Wskutek śmierci męża utraciła połowę dochodu. Została sama i musi samodzielnie pokryć wszystkie koszty życia. Nie jest w stanie utrzymać się za kwotę, która pozostaje jej po potrąceniach z emerytury. Żyje przez to w ciągłym stresie. Nigdy wcześniej nie korzystała z żadnej pomocy Państwa. Zawsze z mężem radzili sobie sami. Jest osobą starszą, schorowaną, wymagającą stałego przyjmowania leków, a jej stan zdrowia stale się pogarsza.

W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie miał na uwadze, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie, ponieważ zaskarżoną decyzję wydano bez dostatecznego wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy, a więc z naruszeniem przepisów postępowania, o jakim mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm.), które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Z okoliczności faktycznych kontrolowanej sprawy wynikało, że Skarżąca ma wobec KRUS zaległe należności do spłaty. Zostały one określone prawomocną decyzją. Decyzja Prezesa KRUS opatrzona jest datą 28 czerwca 2018 r. i postanowiono w niej o potrąceniach nienależnie pobranych należności z pobieranej przez nią emerytury. Decyzja stała się prawomocna w związku z zakończeniem postępowania odwoławczego wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 28 września 2021 r. Z decyzji o ponownym ustaleniu wysokości emerytury rolniczej Skarżącej z 16 lutego 2022 r. wynikało, że wysokość świadczenia przed potrąceniem wynosi 1.250,88 zł, kwota potrąceń 446,02 zł, a do wypłaty pozostało 732,86 zł. We wniosku o umorzenie nienależnie pobranych należności Skarżąca podała, że jest osobą schorowaną, leczącą się na liczne dolegliwości. Jest po zabiegu operacyjnym. Po śmierci męża w kwietniu 2022 r. musi utrzymywać się sama. Posiadane środki nie są dla niej wystarczające, choć nie jest osobą wymagającą. W piśmie z 12 sierpnia 2022 r. złożyła dodatkowe oświadczenie podając, że nie pobiera dopłat do gruntów. Nie gromadziła wszystkich dowodów ponoszonych wydatków, ale dołączyła rachunki dotyczące energii elektrycznej, gazu oraz wody i ścieków. Z zaświadczenia o dochodach wynika, że w roku 2021 r. wyniósł on 17.410,56 zł. Z zaświadczenia od GOPS wynika, że nie korzystała i nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej. Wizyty lekarskie i podróże ogranicza do niezbędnego minimum. Natomiast z protokołu wizytacji z 19 września 2022 r. wynika, że nie uzyskuje przychodu z gospodarstwa. Nie posiada maszyn rolniczych, a obszar posiadanych gruntów wynosi 0,44 ha, na których nie są prowadzone żadne uprawy. Nie ma żadnego inwentarza żywego. Mieszka sama. W takich okolicznościach Prezes KRUS uznał, że pobierane przez Skarżącą świadczenie jest wystarczające do pokrycia zadeklarowanych wydatków. Z posiadanego dochodu jest w stanie wygospodarować około 100 zł miesięcznie, które mogłaby przeznaczyć na spłatę należności w trybie ratalnym, gdyby wystąpiła z takim wnioskiem.

W ocenie Sądu kontrolowaną decyzję wydano przedwcześnie, a dotychczasowe stanowisko organu wypacza sens uznania administracyjnego, na który powołano się w jej uzasadnieniu. Organ przy ocenie przesłanek określonych w art. 41a ust. 1 pkt 2 uKRUS nie wziął pod uwagę wszystkich okoliczności odnoszących się do warunków bytowych Skarżącej. Przepis ten stanowi, że Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Decyzja podejmowana na jego podstawie ma charakter uznaniowy, ale dopiero wówczas, gdy organ ustali, że zachodzą przesłanki w nim określone. W pierwszej kolejności niezbędne jest ustalenie, że poza wnioskiem złożonym przez legitymowany podmiot, za udzieleniem ulgi przemawia "ważny interes zainteresowanego". Natomiast stan finansów funduszów należy uwzględnić dopiero w dalszej kolejności, przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie umorzenia. Dodać to tego należy, że uznaniowość decyzji nie oznacza dowolności. Decyzja taka musi być należycie uzasadniona, a przy jej podejmowaniu należy uwzględnić wartości wspólne dla całego społeczeństwa.

Ocena "ważnego interesu zainteresowanego" wymaga ustalenia jego warunków rodzinnych i bytowych, w tym dochodów, zdolności płatniczych, wydatków związanych z podstawowym utrzymaniem, rokowań co do możliwości uzyskiwania dochodu i/lub jego zwiększenia. Istotny przy takiej analizie może okazać się wiek wnioskodawcy oraz jego stan zdrowia, jako zasadnicze cechy dotyczące właściwości osobistych zainteresowanego, zwłaszcza w kontekście możliwości podjęcia jakiegokolwiek zajęcia zarobkowego, a także warunki rodzinne. O istnieniu takiego interesu może świadczyć np. trudna sytuacja materialna wnioskodawcy, która uniemożliwia dokonanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia bez uszczerbku dla podstawowego utrzymania w niezbędnym zakresie. W szczególności może ona zachodzić wtedy, gdy zapłata należności w całości lub w części może spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego podstawowych potrzeb życiowych. Dla tego celu należałoby określić co najmniej minimalne kryteria socjalne, jakie są aktualnie prognozowane, nie wyłączając danych urzędowych, jako chociażby opracowywanych i publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny albo ministerstwo właściwe w sprawach polityki społecznej. Jest to o tyle istotne, że pozostałe Skarżącej świadczenie ma wynosić 732,86 zł, podczas gdy w roku 2022 próg interwencji socjalnej został określony na 776 zł dla osoby samotnie gospodarującej, a dla osoby w rodzinie 600 zł. Dochód rozporządzalny Skarżącej, a więc ten, którym faktycznie może samodzielnie zadysponować, jest więc bliski tym wartościom. Powinno to skłonić organ do oceny, czy warunki życia Skarżącej, jej wiek i stan zdrowia, umożliwiają normalne funkcjonowanie, z poszanowaniem godności człowieka. W okolicznościach kontrolowanej sprawy nie było zasadne powołanie się wyłącznie na dochód netto Skarżącej określony w decyzji emerytalnej, który jest wyższy od ww. wartości socjalnych, ponieważ z uwagi na realizowane potrącenia nie odzwierciedla on warunków bytowych, w jakiej się znalazła Skarżąca poprzez podjęte czynności dochodzenia ww. należności. A to one powinny mieć decydujące znaczenie przy podejmowaniu decyzji w sprawie ulgi. Należy mieć na uwadze, że sytuacja, w której zapłata należności może spowodować konieczność sięgnięcia po pomoc ze środków publicznych albo zagrozić egzystencji wobec pozbawienia osoby środków do życia w istotnej części, narusza interes publiczny i godzi w ważny interes zobowiązanego – interes o charakterze wręcz egzystencjalnym.

Dotychczas zgromadzone w aktach sprawy dokumenty obrazujące wysokość wydatków związanych z utrzymaniem domu, oceniane na tle otrzymywanego faktycznie świadczenia emerytalnego, nie pozwalają na wyciągnięcie wniosków, jakie zaprezentowano w decyzji. Już tylko porównanie wysokości rachunków za energię elektryczną i gaz w kwotą, jaka pozostaje do dyspozycji Skarżącej wskazuje, że jej zdolności płatnicze pozostają bardzo ograniczone. Zwłaszcza w okresach, kiedy wartość rachunków jest wyższa, a ich termin płatności ściśle określony, przez co nie można w prosty sposób przyjąć takich wydatków w wartości średniorocznej. Ponadto, uzasadnienie decyzji jest też niespójne, ponieważ z jednej strony wspomniano w nim o realizowanych potrąceniach z emerytury, które wynoszą około 1/3 należnego świadczenia, a z drugiej, analizując zadeklarowane wydatki, odniesiono się do świadczenia o wartości bez realizowanego potrącenia. Takie podejście uznać należy za wadliwe, skoro faktycznie potrącenie takie jest realizowane i Skarżąca nie dysponuje całym swoim dochodem. A w takich przecież warunkach złożyła wniosek o ulgę. Wątpliwe jest, aby w takiej sytuacji Skarżąca była w stanie wygospodarować jakiekolwiek wolne środki, skoro ponad połowę faktycznie otrzymywanego świadczenia przeznaczyć musi na wyżywienie, a wraz z wydatkami na leczenie jej bieżące wpływy się zasadniczo wyczerpują. Za wadliwe Sąd uznał także uzasadnienie wskazujące na kwotę wydatków, określonych przez organ na przeszło 1.100 zł, która ma mieścić się z dochodzie netto, ponieważ kwota ta przewyższa świadczenie, jakim Skarżąca faktycznie dysponuje. Nie jest to bowiem kwota nieco ponad 1.200 zł, lecz niespełna 800 zł. W kwotach bezwzględnych stan środków, jakimi dysponuje Skarżąca, przedstawiono w decyzji w ten sposób, że ze świadczenia w wysokości netto 1.218,44 zł potrącane jest 476,28 zł, a do wypłaty pozostaje 784,16 zł. Z oświadczenia Skarżącej wyrażonego w piśmie z 12 sierpnia 2022 r. wynikało zaś, że emerytura rolnicza stanowi jej jedyne źródło dochodu. Nie pobiera dopłat do gruntów, nie korzysta z żadnych form wsparcia instytucjonalnego. Nie pracuje na roli. Organ przy formułowaniu ocen powinien uwzględnić także to, że jako osoba urodzona w 1948 r. Skarżąca ma już 75 lat, zatem trudno od niej oczekiwać aktywności zarobkowej, zwłaszcza że ze złożonego oświadczenia wynika, że nie pracuje nawet na niewielkim areale gruntu, jaki posiada, a koncentruje się na ochronie zdrowia.

Z podanych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 41a ust. 1 pkt 2 uKRUS, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję. Podanie Skarżącej wymaga ponownego rozpatrzenia, uzupełnienia dotychczasowych ustaleń oraz poczynienia rozważań prawnych i faktycznych uwzględniających rzeczywiste jej warunki bytowe oraz warunki, od których ustawodawca uzależnił przyznanie ulgi. Przede wszystkim organ oceni, czy w warunkach bytowych, w jakich znajduje się Skarżąca, za przyznaniem ulgi przemawia "ważny interes zainteresowanej", w tym czy na skutek realizowanych potrąceń nie dochodzi do pozbawienia jej w istotnym stopniu środków zapewniających podstawowe utrzymanie. Oceni organ, czy z kwoty wypłacanego faktycznie świadczenia, jest ona w stanie bez uszczerbku dla swojego koniecznego utrzymania wydatkować na podstawowe potrzeby, takie jak nabywanie żywności, lekarstw, wizyty w placówkach ochrony zdrowia i podstawowe utrzymanie miejsca zamieszkania. Wszystkie te okoliczności będą bowiem mieć wpływ na ocenę ww. podstawowej przesłanki wnioskowanej przez nią ulgi. Dopiero w razie stwierdzenia ziszczenia się tej przesłanki będzie mógł organ rozważyć podjęcie decyzji w granicach uznania administracyjnego, oceniając na tym etapie zdolności płatnicze Skarżącej oraz stanu finansów funduszów. Stan finansów funduszów nie może jednak stanowić wystarczającego uzasadnienia odmowy udzielenia takiej ulgi, jeżeli skutkiem tego miałoby być zagrożenie podstawowej egzystencji Skarżącej. Poprzez dochodzenie należności organ nie może bowiem doprowadzić do sytuacji, że zobowiązany w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych będzie musiał zwrócić się o pomoc instytucjonalną do organów pomocy społecznego. Ulga, o która ubiega się Skarżąca, stanowi bowiem formę pomocy, która ma przeciwdziałać negatywnym skutkom społecznym i indywidualnym. Organ powinien ocenić, czy korzystniejsze z punktu widzenia interesu społecznego (pojmowanego jako stan funduszów) będzie dalsze dochodzenie należności i w jakiej części, czy zastosowanie ulgi. Ocena ta powinna być zindywidualizowana i uwzględniać faktyczne warunki bytowe osoby wnioskującej o ulgę.