Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 748/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-01-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 41a ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2022 poz 933
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Kamila Paszowska – Wojnar (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Nikiforów Asesor WSA Aneta Brzezińska po rozpoznaniu w Wydziale III w dniu 5 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi E. S. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 11 sierpnia 2022 r. Nr GE-807190/20 w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej emerytury rolniczej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 11 sierpnia 2022 r. nr GE-807190/20 Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej jako: "organ"), po rozpatrzeniu wniosku E. S. (dalej jako: "strona", "strona skarżąca") z 29 czerwca 2022 r. o umorzenie nienależnie pobranej emerytury rolniczej w kwocie 9893,43 zł na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10 i art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2022 r. poz. 933 ze zm.) odmówił umorzenia powyższej kwoty.

W przedmiotowej sprawie strona skarżąca wnioskiem z 12 października 2017 r. wniosła o rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy. Decyzją z 20 października 2017 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego przyznał stronie skarżącej kwotę 932,32 zł miesięcznie tytułem emerytury rolniczej.

Decyzją z 29 kwietnia 2022 r. organ ustalił nadpłatę od dnia 1 czerwca 2021 r. – 100 % części uzupełniającej emerytury rolniczej z powodu wyłączenia małżonka z ubezpieczenia społecznego rolników i prowadzenia działalności rolniczej. Organ wskazał, że przedmiotowe świadczenie nie przysługiwało stronie skarżącej w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 30 kwietnia 2022 r. W związku z powyższym strona skarżąca jest zobowiązana do zwrotu kwoty 10 823,87 zł z odsetkami naliczonymi do dnia wydania decyzji w kwocie 353,93 zł. Strona skarżąca została pouczona o przysługującym jej prawie do wniesienia odwołania za pośrednictwem jednostki organizacyjnej Kasy do Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Jeleniej Górze w terminie 1 miesiąca od dnia doręczenia decyzji.

W związku z otrzymaną decyzją o wstrzymaniu wypłaty i żądaniu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia emerytury rolniczej, strona skarżąca pismem z 16 maja 2022 r. (w terminie do wniesienia odwołania) wskazała, że składając wniosek o emeryturę rolniczą przedstawiła wszystkie wymagane dokumenty oraz zaświadczenie z Urzędu Gminy o posiadanym gospodarstwie. Strona skarżąca podkreśliła, że w chwili otrzymania decyzji o przyznaniu emerytury rolniczej była przekonana, że jej przysługuje żądane świadczenie. Strona skarżąca zwróciła się z prośbą o częściowe umorzenie zobowiązania oraz rozłożenie należności na raty.

Nawiązując do złożonego pisma strony skarżącej, organ wskazał, że decyzja z 29 kwietnia 2022 r. o wstrzymaniu wypłaty i żądaniu zwrotu nienależnie pobranych świadczeń emerytalno – rentowych jest jeszcze nieprawomocna i do chwili uprawomocnienia podlega trybowi odwoławczemu zawartemu w pouczeniu. Organ poinformował stronę skarżącą, że w przypadku niewniesienia odwołania przez stronę, decyzja stanie się prawomocna i dopiero wtedy strona skarżąca będzie mogła złożyć wniosek o rozłożenie na raty nienależnie pobranego świadczenia lub wniosek o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w części lub w całości. Organ wskazał, że wniosek o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych podlega rozpatrzeniu w trybie postępowania administracyjnego przy czynnym udziale wnioskodawcy. Ponadto organ wskazał, że wniosek o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń lub wniosek o rozłożenie zobowiązania na raty nie powinien budzić wątpliwości, należy przytoczyć okoliczności, które uzasadniają umorzenie należności, a także szczegółowo przedstawić sytuację rodzinną i majątkową.

W piśmie z 28 czerwca 2022 r. strona skarżąca opisała swoją trudną sytuację finansową oraz problemy zdrowotne męża, który w 2018 r. doznał [...] i od tamtego czasu jest [...]. Strona wskazała, że nie posiada już żadnego gruntu, wraz z mężem nie mają innych dochodów oprócz emerytur, mają do spłaty ponad 100 tysięcy kredytu. Strona skarżąca przedłożyła szereg dokumentów ukazujących jej sytuację finansową.

Pismem z 5 lipca 2022 r. organ poinformował stronę skarżącą, że na podstawie art. 10 § 1 k.p.a. w związku z rozpatrywanym wnioskiem o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia o przysługującym prawie do czynnego udziału w postępowaniu, a także prawo do wypowiedzenia się co do zebranych materiałów i dowodów w sprawie oraz zgłoszonych żądań. W dalszej części pisma organ wskazał, że w celu rozpoznania wniosku zostanie przeprowadzone postępowanie wyjaśniające ustalające sytuację rodzinną, materialną i majątkową wnioskodawcy wraz z przeprowadzeniem wizytacji w miejscu zamieszkania. Organ zwrócił się do strony o przygotowanie dokumentów popierających argumentację zawartą we wniosku (paragony za lekarstwa, wizyty lekarskie, rachunki za energię elektryczną, wodę, gaz, śmieci, ścieki, czynsz), dokumenty potwierdzające wysokość opłat stałych oraz dokumenty potwierdzające sytuację majątkową i rodzinną wnioskodawcy i najbliższych członków rodziny.

W dniu 19 lipca 2022 r. odbyła się wizytacja w gospodarstwie rolnym skarżącej.

W piśmie z 3 sierpnia 2022 r. strona skarżąca oświadczyła, że zapoznała się z aktami sprawy dotyczących wniosku o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia i nie wnosi uwag do zgromadzonej dokumentacji.

Decyzją z 11 sierpnia 2022 r. organ odmówił stronie skarżącej umorzenia należności wynikającej z nienależnie pobranej emerytury rolniczej. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że po dokładnym rozpoznaniu wniosku oraz w wyniku szczegółowej analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach emerytalnych nie stwierdzono przesłanek uzasadniających umorzenie należności. Podniesiono, że wizyta w miejscu zamieszkania w dniu 19 lipca 2022 r. nie potwierdziła, aby strona skarżąca znajdowała się w trudnej sytuacji socjalno-bytowej. Organ zwrócił uwagę, że dochody dwuosobowej rodziny w kwocie 4332,59 zł po odliczeniu średnich kosztów utrzymania na kwotę 982,02 zł umożliwiają spłatę nienależnie pobranego świadczenia w układzie ratalnym. Organ uznał, że spłata należności poprzez dokonywanie potrąceń należności z emerytury rolniczej w kwocie 482,72 nie powoduje pozbawienia podstawowych środków utrzymania strony skarżącej.

Pismem z 5 września 2022 r. (data wpływu do Sądu 8 września 2022 r.), skierowanym do Sądu i potraktowanym jako skarga, strona skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Strona po raz kolejny opisała swoją trudną sytuację życiową.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, wskazując, że zaskarżona decyzja została wydana na podstawie art. 41 a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Organ przytoczył, że w świetle linii orzeczniczej na tle ww. przepisu decyzja generalnie ma charakter uznaniowy, a w jego ramach organ ocenia sytuację dochodową wnioskodawcy o udzielenie ulgi. W ocenie organu złożona skarga jest lakoniczna i nie zawiera skonkretyzowanych zarzutów, podważających legalność wydanej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie, lecz z innych przyczyn niż zostały w niej wskazane.

Stosownie do art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Natomiast zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi.

Przechodząc do merytorycznego rozpoznania sprawy, przypomnienia wymaga, że podstawę prawną podjętego w tym zakresie rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Stosownie do tej regulacji, Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części.

Brzmienie powyższego przepisu wskazuje, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia korzysta z uznania administracyjnego i ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Może zatem w przypadku stwierdzenia przesłanki ważnego interesu zobowiązanego, jego możliwości płatniczych uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. Rozstrzygnięcie to nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), następnie jego oceny (art. 80 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 k.p.a. Podkreślić należy, że organ działa w ramach uznania dopiero na etapie, gdy uzna, że w sprawie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 41a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, gdyż ocena w tym przedmiocie wykracza poza zakres uznania i jest kategorią obiektywną, wynikającą z ustalonego w sprawie stanu faktycznego.

Nie ulega jednak wątpliwości, że rozpoznanie omawianego wniosku winno być poprzedzone przeprowadzeniem postępowania administracyjnego, w którym organ, nie naruszając przepisów k.p.a., prawidłowo ustali stan faktyczny i dokona jego oceny, a także w toku którego nada właściwe znaczenie prawne działaniom podejmowanym przez stronę.

Biorąc to pod uwagę, zdaniem sądu na etapie postępowania zakończonego omawianym wyższej rozstrzygnięciem, organ nie dochował należycie standardów prawidłowego procedowania, w szczególności w zakresie należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogły mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Zgodnie z treścią tego przepisu, organy administracji powinny czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Odnosząc to do niniejszego przypadku, należy zwrócić uwagę, że z pism procesowych kierowanych do organu przez stronę skarżącą wynika, iż rozróżnienie postępowań o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia, o naliczenie nadpłaty nienależnie pobranego świadczenia oraz o umorzenie bądź rozłożenie należności na raty, a także zrozumienie zależności między powyższymi postępowaniami, sprawia stronie zauważalną trudność. O powyższym świadczy przede wszystkim treść pisma strony skarżącej z 16 maja 2022 r. – a więc złożonego w terminie do wniesienia odwołania – w którym strona opisuje, że przedłożyła spełniła wszystkie wymagane dokumenty i spełniła warunki do otrzymania emerytury rolniczej na dzień złożenia wniosku o świadczenie i była przekonana, że świadczenie jej przysługuje. Dalej strona podaje swoją trudną sytuację majątkową i zdrowotną męża oraz wnosi o częściowe umorzenie należności, a także o jej rozłożenie na raty.

Warto podkreślić, że strona skarżąca jest osobą starszą, nie jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, nie posiada wykształcenia prawniczego. Wskazane wyżej okoliczności przemawiają za uznaniem, że postępowanie organu nie było dla niej zrozumiałe. Nie można w tym miejscu pominąć także tego, że zarówno w sprawie określenia nadpłaty nienależnie pobranego świadczenia, jak i w sprawie umorzenia należności z tytułu takiego świadczenia właściwy jest ten sam organ, czyli Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, co dodatkowo mogło wpłynąć na niezrozumienie przez stronę zawiłości dotyczących przysługujących jej środków prawnych. Co bardzo istotne, treść złożonego pisma z dnia 16 maja 2022 r. wskazuje jednocześnie na to, że strona nie godziła się z wynikiem postępowania organu.

Sąd zauważa, że w piśmie z 26 maja 2022 r. organ poinformował stronę skarżącą, że decyzja z 29 kwietnia 2022 r. nie jest jeszcze prawomocna. Organ pouczył stronę, że jeżeli decyzja nie jest zgodna z przepisami lub stanem faktycznym to przysługuje jej prawo do wniesienia odwołania do Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w terminie miesiąca od dnia jej doręczenia (pouczenie takie znalazło się także w omawianej decyzji). Organ wskazał również, że po uprawomocnieniu się decyzji strona skarżąca będzie mogła złożyć wniosek o umorzenie należności, bądź wniosku o rozłożenie jej na raty, szczegółowo opisując powyższe tryby postępowania. Pomimo wyjaśnienia powyższych kwestii, organ w żaden sposób nie zwrócił się do strony skarżącej o doprecyzowanie wniesionego pisma, a w szczególności nie wezwał strony do potwierdzenia, czy należy je traktować jako odwołanie od decyzji. Na taki charakter omawianego pisma wskazywał zarówno termin jego złożenia, jak i wyrażony w nim brak akceptacji dla wydanego rozstrzygnięcia. Na zupełnym marginesie, zaskakujące jest to, że organ – mimo sformułowania istnienia przeszkód dla rozpoznania wniosku – prowadził jednak postępowanie na podstawie tego właśnie wniosku, po czym w oparciu o ów wniosek wydał zaskarżoną decyzję o odmowie umorzenia należności.

W dalszej kolejności należy zauważyć, że instytucja odwołania od decyzji organów rentowych (w tym Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego) została uregulowana w art. 4779 § 1 k.p.c. oraz w art. 477 10 § 1 k.p.c., zgodnie z którym odwołanie powinno zawierać oznaczenie zaskarżonej decyzji lub orzeczenia, zwięzłe przytoczenie zarzutów oraz wniosków i ich uzasadnienie oraz podpis ubezpieczonego albo osoby odwołującej się od orzeczenia wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności lub decyzji wydanej przez ten zespół, albo przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika ubezpieczonego albo osoby odwołującej się od orzeczenia wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności lub decyzji wydanej przez ten zespół.

Sąd podziela pogląd wyrażony w orzeczeniu Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 9 lutego 2021 r. sygn. akt III AUA 59/20, z którego wynika, że zgodnie z treścią art. 47710 § 1 k.p.c. odwołanie powinno zawierać jedynie oznaczenie zaskarżonej decyzji, określenie i zwięzłe uzasadnienie zarzutów i wniosków oraz podpis ubezpieczonego albo jego przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika. W odwołaniu nie trzeba wskazać żadnych konkretnych zarzutów, czy podstaw, a nawet wniosków. Wystarczy samo przejawienie niezadowolenia z decyzji organu rentowego i wyrażenie woli co do odmiennego rozstrzygnięcia. Jeżeli więc w terminie do złożenia odwołania ubezpieczony podejmuje na piśmie lub do protokołu czynność, z której wynika, że nie zgadza się z decyzją i uważa, że powinna być ona zmieniona lub uchylona, to należy taką czynność zakwalifikować jako odwołanie od decyzji. Odwołanie nie musi być adresowane do sądu lub zawierać stwierdzenia, aby w razie nieuwzględnienia żądania zostało ono przekazane do rozpoznania sądowi. Jednocześnie podkreśla się, że konieczne jest ustalenie okoliczności dotyczących dokonania takiej czynności, w tym przede wszystkim zamiaru (woli) osoby ją podejmującej (wyrok SA w Łodzi z 9.02.2021 r., III AUa 59/20, LEX nr 3412747).

W ocenie Sądu w przeprowadzonym postępowaniu zabrakło głębszej analizy treści pisma z 26 maja 2022 r. złożonego przez stronę skarżącą. W ocenie Sądu organ nawet bez wzywania strony o jego doprecyzowania mógł, a nawet powinien był uznać złożone pismo jako odwołanie od decyzji z 29 kwietnia 2022 r. i nadać mu właściwy bieg. O charakterze pisma nie decyduje bowiem jego nazwa, lecz zawarta w nim treść. Jak wskazuje się w orzecznictwie, każde pismo powinno być rozpoznane w takim trybie, który w najpełniejszym stopniu umożliwia uczynienie zadość zamieszczonemu wnioskowi strony zwłaszcza w sytuacji, gdy strona działa w postępowaniu samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Jak już wcześniej wskazano, z treści pisma strony skarżącej z 16 maja 2022 r., złożonego w terminie do wniesienia odwołania, wynika, że strona nie jest zadowolona z wydanej decyzji. Jedynie bowiem w przypadku wątpliwości co do rzeczywistej treści żądania, organ mógłby wezwać stronę do sprecyzowania jego treści, udzielając jednocześnie stosownego pouczenia, jakie środki prawne w sprawie przysługują.

Z pewnością nie było zatem właściwym potraktowanie pisma strony wyłącznie jako wniosku o umorzenie należności. Sąd dostrzega, że pismo to zawiera również stwierdzenia wskazujące na domaganie się przez stronę zastosowania przez organ ulg w postaci częściowego umorzenia oraz rozłożenia na raty, jednakże w pierwszej kolejności należało rozważyć, czy pismo to nie stanowi odwołania od decyzji o ustaleniu kwoty nienależnie pobranej emerytury rolniczej, skoro – jak już wcześniej wskazano – zostało ono złożone w terminie i strona zawarła w nim niezadowolenie z wydanej decyzji. Dopiero po ostatecznym (prawomocnym) rozpatrzeniu tej kwestii możliwe byłoby rozpoznanie wniosku o umorzenie lub rozłożenie należności na raty, o ile istniałby przedmiot takiej ulgi. Rozważenie, jaki jest naprawdę charakter pisma skarżącej, zapobiegłoby niepotrzebnemu mnożeniu "bytów prawnych" i skierowałoby postępowanie na właściwe tory, zgodnie z oczekiwaniem skarżącej.

Reasumując, brak było przeszkód aby tak sformułowanego pisma nie potraktować jako właściwego w sprawie środka prawnego (odwołania), informując o tym stronę wraz z udzieleniem jej niezbędnych wyjaśnień.

W związku z powyższym Sąd uznał, że organ wydał zaskarżoną decyzję przedwcześnie, z naruszeniem art. 7, art. 8 i art. 9 k.p.a. w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając na uwadze powyższe Sąd uchylił zaskarżoną decyzję w oparciu o treść art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a.

W ponownie prowadzonym postępowaniu organ uwzględni wyrażoną w wyroku ocenę prawną i nada właściwe znaczenie prawne pismu strony z dnia z 16 maja 2022 r., a następnie podejmie przewidziane prawem kroki prawne celem nadania mu odpowiedniego biegu.