Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 332/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2005-11-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA: Czesława Nowak-Kolczyńska Sędziowie: Sędzia WSA : Joanna Sekunda-Lenczewska (spr.) Asesor WSA : Ewa Cisowska-Sakrajda Protokolant asystentka sędziego Dominika Janicka po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi B. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]oraz uchyla postanowienie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] i poprzedzające je postanowienie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] i postanowienie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...], a także decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] 2) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz B. W. kwotę 100 ( sto) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych 3) przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na rzecz adwokat A. K.- Kancelaria Adwokacka w A, ul. A 15 kwotę 255 ( dwieście pięćdziesiąt pięć) złotych tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.


UZASADNIENIE

II SA/Łd 332/05

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Nr [...], wydaną na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. w związku z art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych umorzył postępowanie administracyjne prowadzone z wniosku B. W. o przyznanie świadczenia pieniężnego przewidzianego w przepisach w/w ustawy.

Pismem wniesionym w dniu [...] B. W. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Postanowieniem z dnia [...] Nr [...], wydanym na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zawiesił postępowanie prowadzone z wniosku B. W.. Organ wskazał, że przed Trybunałem Konstytucyjnym toczy się postępowanie dotyczące zgodności z Konstytucją RP przepisu art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Rozstrzygnięcie tej kwestii stanowi zagadnienie wstępne dla przedmiotowego postępowania.

B.W. wniosła o ponowne rozpatrzenie kwestii zawieszenia postępowania. Postanowieniem z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał zaskarżone postanowienie w mocy.

W piśmie z dnia 24 lipca 2003 r. B.W. wniosła o "wznowienie" postępowania ze względu na wydanie wyroku przez Trybunał Konstytucyjny. W związku z powyższym Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych postanowieniem z dnia [...] Nr [...] podjął zawieszone postępowanie.

Decyzją z dnia [...] Nr [...], wydaną na podstawie art. 154 oraz art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uchylił decyzję własną z dnia [...] i jednocześnie odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z wnioskowanego tytułu.

W uzasadnieniu decyzji organ podał, że strona złożyła pismo w sprawie zakończonej decyzją własną z dnia [...], Nr [...] o umorzeniu postępowania. Ponieważ strona nie powołała się na ustawowe podstawy wznowienia postępowania ani też na podstawy stwierdzenia nieważności uprzedniej decyzji, pismo powyższe zostało, stosownie do dyrektyw art. 235 §1 k.p.a., zakwalifikowane przez organ jako wniosek o uchylenie decyzji własnej w trybie art. 154 k.p.a.

Na podstawie art. 154 k.p.a. decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji, który ją wydał, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony.

Wyrokiem z dnia 17 czerwca 2003 r., sygn. akt P 24/02 (Dz.U. z 2003 r. Nr 110, poz. 1060) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 4 ust. 5 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich z Konstytucją. W oparciu powyższy przepis wydano poprzednią decyzję.

Strona nie przedstawiła dostatecznych dowodów, iż zachodzą w jej sprawie przesłanki z art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, który stanowi, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia l września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Strona urodziła się w Niemczech w 1944 r. co nie jest represją w rozumieniu ustawy.

W pouczeniu poinformowano, że strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy w terminie 14 dni od dnia jej doręczenia.

W piśmie z dnia 23 grudnia 2003 r. B.W. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podała, że decyzja jest dla niej bardzo krzywdząca, ponieważ dyskryminuje ją jako osobę urodzoną podczas deportacji.

Decyzją z dnia [...] Nr [...], wydaną na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...].

W uzasadnieniu decyzji organ rozpatrujący sprawę podał, że z dokumentów przedstawionych przez stronę, w szczególności dokumentu niemieckiego z dnia 6 kwietnia 1945 r. oraz szczegółowej relacji strony z doznanych represji wynika, iż strona urodziła się w miejscowości B w dniu 25 listopada 1944 r. i przebywała tam do maja 1946 r. Nie jest jednak możliwe zaliczenie okresu pobytu na deportacji po dniu 11 kwietnia 1945 r. (zajęcie okolic miejscowości B przez aliantów według opracowania Kronika II wojny światowej pod red. Donalda Sommerville'a, Warszawa 1995; oraz opracowania United States Army in World War II, Special Studies, Chronology 1941/1945, pod red. Mary H. Williams, Washington 1960.). Pobyt po tej dacie nie stanowił już represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" cytowanej ustawy. Ustawa bowiem nie tylko zakreśla ogólne ramy czasowe przedmiotowej represji na okres trwania II wojny światowej, tj. okres od 1 września 1939 r. do 8 maja 1945 r. (por: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999 r., sygn. akt: III RN 158/98, Lex nr 79672), ale nadto ogranicza ją do momentu zajęcia przez aliantów konkretnej miejscowości. Z chwilą bowiem zajęcia przez aliantów danego obszaru Niemiec, pobyt deportowanych tam osób tracił przymiot przymusowości (tak też Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 sierpnia 2001 r., sygn. akt V SA 3877/00, Lex nr 50162).

Nie jest również możliwe zaliczenie stronie miesiąca kwietnia 1945 r., gdyż zgodnie z art. 3 ust. 1 świadczenie przysługuje za każdy pełny miesiąc pracy trwania pracy, o której mowa w art. 2.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uznał, że deportacja strony trwała od 25 listopada 1944 r. do marca 1945 r., a zatem krócej niż wymagane przepisami ustawy sześć pełnych miesięcy.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego B.W. wniosła o wyjaśnienie dlaczego nie jest możliwe zaliczenie do okresu deportacji okresu po kwietniu 1945 r. Wskazała, że również okres po zajęciu danych terenów przez aliantów powinien być traktowany jako okres deportacji.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. Organ podniósł argumenty tożsame z argumentami zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z przepisami art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Analogiczne unormowanie zawarte zostało w przepisie art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.). Oznacza to, iż Sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarga podlega oddaleniu.

Po myśli art. 145 § 1 pkt 1 powołanej ustawy Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi:

a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Natomiast zgodnie z art. 145 § 1 pkt 2 ustawy Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach.

Przeprowadzając taką kontrolę, sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca.

Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, iż zaskarżona decyzja, jak również poprzedzająca ją decyzja z dnia [...]. zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa, co wypełnia przesłankę z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. i tym samym stanowi podstawę stwierdzenia nieważności tychże decyzji. Jednocześnie stwierdzić należy, że postanowienie organu z dnia [...] i poprzedzającej je postanowienie z dnia [...] wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, natomiast decyzja z dnia [...] wydana została z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego.

Pierwszą i najważniejszą kwestią wymagającą rozważenia w niniejszej sprawie jest tok postępowania przed Kierownikiem Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. W sprawie została wydana decyzja z dnia [...] o umorzeniu postępowania. W obowiązującym wówczas stanie prawnym decyzja co do zasady była zasadna, niemniej jednak strona skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. W związku z powyższym wnioskiem decyzja nie uostateczniła się. Pomijając na tym etapie rozważań kwestię postanowień o zawieszeniu postępowania wskazać należy, że na skutek złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych [...], działając w trybie art. 154 k.p.a. uchylił decyzję własną z dnia [...], a następnie decyzją z dnia [...] utrzymał powyższą decyzję w mocy.

Zgodnie z art. 154 § 1 k.p.a. decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Podstawową zatem przesłanką zastosowania trybu z art. 154 k.p.a. jest ostateczność decyzji administracyjnej, która ma być zmieniona lub uchylona. Jak już wyżej wskazano decyzja z dnia [...] nie uostateczniła się, a zatem decyzja z dnia [...]. została wydana z rażącym naruszeniem przepisu art. 154 k.p.a.

Powyższe powoduje dla postępowania dodatkowe konsekwencje. Stosownie do treści art. 15 k.p.a., stanowiącego zasadę ogólną postępowania administracyjnego, postępowanie to jest dwuinstancyjne. Natomiast po myśli art. 127 § 1 k.p.a. od decyzji wydanej w pierwszej instancji służy stronie odwołanie tylko do jednej instancji. W niniejszej sprawie Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych orzekał niejako w trzech instancjach, bowiem, jak już wyżej wskazano, decyzja z [...] nie była ostateczna, a po niej wydano jeszcze dwie decyzje.

Na marginesie rozważań zauważyć należy, że wskazując jako podstawę rozstrzygnięcia art. 154 k.p.a. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał w decyzji z dnia [...], że zastosowanie tego trybu było zasadne ze względu na wyrok Trybunału Konstytucyjnego. Tymczasem uchylając lub zmieniając decyzję w trybie powołanego wyżej przepisu organ władny jest tylko badać, czy za zmianą lub uchyleniem przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Na tym etapie postępowania organ nie bada merytorycznej zasadności decyzji, a tym bardziej wpływu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego.

Odnosząc się do decyzji z dnia [...] należy zauważyć, że Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA/Gd 375/00, zgodnie z którym konsekwencją orzeczenia TK o niezgodności podstawy prawnej decyzji z Konstytucją jest powstanie podstawy wznowienia postępowania administracyjnego zakończonego zaskarżoną decyzją (art. 145a § 1 k.p.a.). W dalszych rozważaniach Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że konsekwencją zaistnienia podstawy wznowienia postępowania jest możliwość uwzględnienia skargi przez sąd administracyjny na podstawie art. 22 ust. 2 pkt 2 ustawy z 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym. Przepis ten stanowi bowiem, iż decyzja podlega uchyleniu, jeżeli sąd stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Nie jest przy tym istotne, że podstawa wznowienia postępowania administracyjnego nie istniała w chwili podejmowania zaskarżonej decyzji.

Powyższy pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego zachowuje również aktualność na gruncie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a to ze względu na treść cytowanego wyżej art. 145 § 1 pkt 1 lit. "b" powołanej ustawy.

Kolejną kwestią pozostają postanowienia Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dotyczące zawieszenia postępowania. Postanowienie z dnia [...], utrzymane następnie w mocy postanowieniem z dnia [...] wydane zostało w oparciu o art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. Z uzasadnienia postanowienia wynika, że organ uznał, iż fakt zwrócenia się przez Naczelny Sąd Administracyjny do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z Konstytucją RP art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), stanowi zagadnienie wstępne, od którego rozpatrzenia przez Trybunał zależy wynik sprawy.

Pogląd ten jest błędny. Rozstrzygnięcie niniejszej sprawy niewątpliwie zależało od orzeczenia wydanego przez Trybunał Konstytucyjny. Nie oznacza to jednak, że stanowiło tzw. zagadnie prejudycjalne dla niniejszej sprawy. Wpływ orzeczenia Trybunału ma tu charakter pośredni, doszło bowiem do sytuacji, w której utracił moc prawną przepis stanowiący podstawę wydanej w sprawie decyzji. W tej sytuacji strona mogłaby żądać wznowienia postępowania w trybie art. 145a § 1 k.p.a. Postanowienia o zawieszeniu zostały zatem wydane z naruszeniem przepisu art. 97 § 1 pkt 4, jednakże ze względu na rażące naruszenie prawa, którego dopuścił się organ przy wydaniu wyżej opisanych decyzji, Sąd odstępuje od oceny wpływu tego uchybienia na wynik postępowania. W związku z uchyleniem powyższych postanowień konieczne jest również uchylenie postanowienia Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], bowiem jego byt prawny zależny był od ostatecznego postanowienia o zawieszeniu postępowania. Postępowanie dotyczące zawieszenia i podjęcia postępowania jest w swojej istocie postępowaniem wpadkowym. Główną przyczyną uchylenia powyższych rozstrzygnięć jest w niniejszej sprawie przede wszystkim ich zależność od pozostałych decyzji, które zapadły w toku postępowania i które wycofane zostały z obrotu prawnego uzasadnianym wyrokiem Sądu.

Jednocześnie wyjaśnienia wymaga, że wobec rażącego naruszenia prawa przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych i powagi uchybień jakie pojawiły się w toku postępowania administracyjnego, Sąd odstępuje od badania merytorycznej zasadności decyzji odmawiającej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji.

Z przytoczonych względów, na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. "b" oraz pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 powołanej wyżej ustawy. O przyznaniu adwokatowi wynagrodzenia tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 ustawy.