Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 85/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-04-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 28 ust. 3 i 3a
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)

SENTENCJA

Dnia 26 kwietnia 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Walentyna Długaszewska (spr.) Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Asesor sądowy WSA Piotr Ławrynowicz Protokolant : Sekretarz sądowy Aleksandra Andrzejewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 kwietnia 2024 roku sprawy ze skargi S. Ł. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 grudnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. z dnia 23 października 2023 r. nr [...].


UZASADNIENIE

W dniu 14 lipca 2022 r. S. Ł. wniósł o umorzenie należności z tytułu składek z uwagi na trudną sytuację materialną.

Decyzją z 14 września 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej wysokości 28 635,54 zł, w tym na:

a) ubezpieczenie społeczne w łącznej wysokości 18 438,68 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres od lutego 2022 r. do czerwca 2012 r. - 9 183,46 zł,

- odsetek liczonych na 14 lipca 2022 r., przypadających od w/w składek - 9 071 zł,

- opłaty dodatkowej - 131,42 zł,

- kosztów upomnienia - 52,80 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej wysokości 8 506,48 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres od lutego 2022 r. do czerwca 2012 r. - 4 204,59 zł,

- odsetek liczonych na 14 lipca 2022 r., przypadających od w/w składek - 4 142 zł,

- opłaty dodatkowej - 107,09 zł,

- kosztów upomnienia - 52,80 zł,

c) Fundusz Pracy w łącznej wysokości 1 690,38 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres od lutego 2022 r. do czerwca 2012 r. - 814,42 zł,

- odsetek liczonych na 14 lipca 2022 r., przypadających od w/w składek - 796 zł,

- opłaty dodatkowej - 27,16 zł,

- kosztów upomnienia - 52,80 zł.

Strona wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją.

Decyzją z 22 listopada 2022 r. ZUS utrzymał w mocy decyzję z 14 września 2022 r.

Strona wniosła na decyzję z 22 listopada 2022 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, który wyrokiem z 28 kwietnia 2023 r. o sygn. akt III SA/Po 75/23 uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z 14 września 2022 r. Wyrok ten uprawomocnił się 22 czerwca 2023 r.

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, co następuje.

W pierwszej kolejności organ winien ustalić, czy należności, o których umorzenie wnioskuje strona, istnieją, tj. czy nie uległy przedawnieniu. Organ wskazał, że należności za okres od lutego 2011 r. do czerwca 2012 r. nie uległy przedawnieniu, gdyż doszło do zawieszenia terminu przedawnienia z uwagi na wystawienie i doręczenie tytułów wykonawczych w 2012 r., postępowanie egzekucyjne zostało umorzone w 2014 r. i w 2016 r., a następnie egzekucja została wdrożona 13 lipca 2018 r. i trwa nadal. Organ w zaskarżonej decyzji nie wskazał obowiązujących na przestrzeni lat przepisów dotyczących przedawnienia składek, zawieszania i przerwy okresu zawieszenia. Nie wskazał na jakiej podstawie ustalił, że ponowne wszczęcie egzekucji przez doręczenie tytułów wykonawczych, po uprzednim umorzeniu postępowania, nastąpiło 13 lipca 2018 r. i na ten dzień wszystkie składki nie przedawniły się. Skarżący podał, że nie kojarzy, aby ZUS po umorzeniu postępowania wystawiał mu ponowne tytuły wykonawcze. Sąd z uwagi na brak wyjaśnienia tej kwestii w decyzjach oraz brak jakiejkolwiek dokumentacji z tym związanej w aktach administracyjnych nie mógł skontrolować prawidłowości wydanych decyzji pod kątem ustalenia czy należności nie uległy przedawnieniu. Doszło zatem do naruszenia art. 107 § 3 K.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Organ nie wyjaśnił również przekonująco, że nie zaszła żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności wskazanych w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 1009 ze zm.), dalej: "u.s.u.s.". Z pewnością nie wystąpiły przesłanki z ust. 1, 2, 3 4-4c, 5 ust. 3 art. 28 u.s.u.s. Jednakże wątpliwości budzi ocena, że nie wystąpiła przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., zgodnie z którą jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Na gruncie art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. jednolicie przyjmuje się, że to Zakład ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując samodzielnej oceny organ winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Organ oceny takiej nie dokonał. Ograniczył się do stwierdzenia, że wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne nadal się toczy. Nie odniósł się do twierdzeń skarżącego, że mimo formalnego prowadzenia postępowania egzekucyjnego nie ma możliwości, aby wyegzekwowano od niego jakiekolwiek kwoty z uwagi na jego sytuację finansową i rodzinną oraz inne bardzo wysokie zobowiązania publicznoprawne (grzywna, podatki). W aktach organu brak informacji o wynikach dotychczas prowadzonego postępowania, które - jak podał organ - ponownie zostało wszczęte w 2018 r. i trwa nadal. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że postępowanie egzekucyjne zostało umorzone w 2014 r. i w 2016 r. z uwagi na bezskuteczność egzekucji. Aktualna sytuacja skarżącego w porównaniu z tą wskazaną w postanowieniach z 2014 r. i 2016 r. nie poprawiła się. Nadto doszło pogorszenie stanu zdrowia skarżącego i bardzo wysokie zobowiązania publicznoprawne. Organ nie wyjaśnił z jakich przyczyn przy braku wyegzekwowania jakiejkolwiek kwoty uznaje, że nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności. Skarżący spłaca grzywnę z uwagi na obawę pozbawienia wolności. Podał, że zaległość w Urzędzie Skarbowym z tytułu podatków w wysokości 1 765 724 zł chce spłacać w ratach. Deklarował również chęć spłaty w ratach czy odroczenie spłaty zaległości z ZUS, ale na infolinii nie mógł uzyskać informacji o warunkach układu ratalnego. W takiej sytuacji argument o prowadzeniu (formalnym) postępowania egzekucyjnego nie wyjaśnia czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Założenie, że wiek skarżącego wskazuje, że do uzyskania uprawnień emerytalnych pozostały mu 23 lata aktywności zawodowej nie stanowi przekonującego uzasadnienia. Istnienie możliwości spłaty zobowiązania w przyszłości winno być realne i odnosić się do konkretnej sytuacji. Organ na realność poprawy sytuacji skarżącego nie wskazał, nie przeanalizował, czy hipotetyczna możliwość egzekucji w przyszłości pozwoli na uzyskanie kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, nie podał wysokości ponoszonych kosztów egzekucyjnych i kwot jakie mogą być realnie wyegzekwowane.

Analizując stanowisko organu co do zaistnienia przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), dalej: "rozporządzenie", Sąd uznał, że również nie zostały one przekonująco rozważone i wyjaśnione przez organ.

Zgodzić się należy z organem, że nie zaszła przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia.

Organ nie wyjaśnił przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, tj. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Skarżący udokumentował swój zły stan zdrowia (wada serca, zaburzenia depresyjne o znacznym nasileniu, lekki stopień niepełnosprawności), który ogranicza jego możliwości zarobkowe. Uznanie przez organ, że brak rejestracji w Urzędzie Pracy i możliwość uzyskania płacy minimalnej w wysokości 2 363,56 zł netto, czyli o 300 zł wyższej od średniego wynagrodzenia z prac dorywczych uzasadnia brak w/w przesłanki, nie jest przekonujący.

Organ nie wyjaśnił również braku zaistnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wydając zaskarżone rozstrzygnięcie ZUS rutynowo i pobieżnie (choć uzasadnienia decyzji obejmowały wiele stron) potraktował aktualną sytuację materialną i zdrowotną skarżącego. A właśnie to te okoliczności związane ze szczególną sytuacją, zwłaszcza zdrowotną i majątkową skarżącego, które uniemożliwiają spłatę zadłużenia, powinny być traktowane pierwszoplanowo przy rozstrzyganiu o umorzeniu należności z tytułu składek. Za dowolne, nie znajdujące oparcia w materiale dowodowym sprawy, należy uznać stanowisko organu, że możliwości zarobkowe dają możliwość spłaty zadłużenia wobec ZUS-u bez negatywnych skutków w sferze socjalno-bytowej skarżącego i jego rodziny. Z dokonanych przez organ ustaleń wynika bowiem, że dochody czteroosobowego gospodarstwa domowego skarżącego są niższe niż poziom minimum socjalnego. Tak niska kwota w realiach aktualnych kosztów życia nie wskazuje, aby skarżący był w stanie spłacić zadłużenie. Organ nie wskazał również na istnienie realnej możliwości prowadzenia egzekucji zaległości, o czym napisano powyżej.

W sprawach zainicjowanych wnioskiem o umorzenie zaległości wobec ZUS, zwłaszcza - tak jak w niniejszej sprawie - w przypadku osoby, która ze względu na inne zobowiązania o charakterze publicznoprawnym, stan zdrowia i sytuację majątkową, organ ma obowiązek uprawdopodobnić, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. Twierdzenie organu, że sytuacja finansowa w jakiej aktualnie znajduje się skarżący, nie daje wystarczających podstaw dla uznania, że spłata zobowiązania z tytułu składek mogłaby pociągnąć za sobą negatywne skutki, zupełnie pomija także fakt, że skarżący spłaca inne zobowiązania o charakterze publicznoprawnym i to w takiej wysokości, że - jak twierdzi skarżący - będzie je spłacał przez bardzo wiele lat.

ZUS powinien wziąć także pod uwagę to, czy spłata zadłużenia z tytułu składek w dłuższym okresie czasu nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu przedmiotowych należności osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi dla zachowania podstawowych potrzeb życiowych (wyżywienie, leki, ubranie i inne).

Skarżący nie korzysta z pomocy opieki społecznej, stara się utrzymywać z prac dorywczych i - jak podaje - korzysta z pomocy matki. Mimo braku zwracania się o pomoc do organów socjalnych powyższe okoliczności wskazują na bardzo trudną sytuację w jakiej się znalazł. To, że nie korzysta z szerszego wsparcia opieki społecznej nie oznacza, jak twierdzi organ, że opłacenie zaległych składek nie pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb. Niezrozumiałe jest stanowisko organu, że nie można uznać, że sytuacja skarżącego ma charakter trwały i pogłębiający się, podczas gdy przez lata prowadzonej egzekucji nie wyegzekwowano zaległości, a stan zdrowia skarżącego i jego sytuacja materialna ulegają pogorszeniu.

Wbrew twierdzeniom organu w praktyce orzeczniczej nie wskazuje się na brak uwzględniania innych należności publicznoprawnych ciążących na skarżącym przy umarzaniu należności publicznoprawnych. Praktyka orzecznicza wskazuje, że nie można oczekiwać umorzenia takich należności z uwagi na konieczność spłat np. z tytułu zaciąganych pożyczek lub kredytów, ale nie innych zobowiązań publicznoprawnych, nawet takich jak te w niniejszej sprawie, tj. wynikających z wcześniejszych zaniedbań skarżącego.

Ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń, która w przypadku skarżącego jest nadmiernie wysoka. Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i dokonując wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń. Wypaczeniem stosowania instytucji umorzenia składek jest stanowisko, że składki powinny być za wszelką cenę ściągane z uwagi na stan finansów ZUS, podczas gdy prawodawca wyraźnie wskazuje, że granicą, której przekraczać nie wolno, jest doprowadzenie do niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego.

Organy w sposób niedostateczny rozważyły indywidualny interes skarżącego, który - jak wynika z akt sprawy - pozostaje w niewątpliwie ciężkiej sytuacji finansowej (niewielkie miesięczne środki finansowe, bardzo wysokie zobowiązania publicznoprawne). Powyższe przy uwzględnieniu jego stanu zdrowia wymaga wnikliwego rozważenia pod kątem spełnienia przesłanek warunkujących umorzenie należności z tytułu składek, czego w sprawie zabrakło.

W konsekwencji ocena organu co do możliwości finansowych skarżącego, skutkująca odmową umorzenia należności, w świetle podniesionych przez Sąd okoliczności, musi być uznana za dowolną, naruszającą art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.), dalej: "K.p.a.", w stopniu mającym istotny wpływ na wydane rozstrzygnięcie. W aktach sprawy znajdują się dokumenty świadczące o zbadaniu sytuacji skarżącego, jednakże sytuacja strony nie została oceniona zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy i racje strony. Organ w tym zakresie ograniczył się do matematycznego obliczenia dochodów i wydatków, nie odnosząc tego do braku szansy na poprawę sytuacji finansowo-zdrowotnej w rodzinie skarżącego i realnych, podstawowych potrzeb życiowych. Długotrwałość zalegania ze składkami, co generowało powstanie wysokich odsetek, nie została przez organ rozpatrzona przez pryzmat możliwości spłaty zobowiązania i braku skuteczności prowadzonej od wielu lat egzekucji. Organ nie przeanalizował wnikliwie przyczyn braku skorzystania przez skarżącego z pomocy ośrodków pomocowych, choć wyciągnął z tego faktu wniosek o braku ubóstwa w jego rodzinie. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy usuną dostrzeżone przez Sąd uchybienia.

Po ponownym rozpatrzeniu wniosku decyzją z 23 października 2023 r. ZUS Oddział w R., na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2, ust. 3 i ust. 3a oraz art. 32 u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia, ponownie odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej wysokości 28 635,54 zł, w tym na:

a) ubezpieczenie społeczne w łącznej wysokości 18 438,68 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres od lutego 2022 r. do czerwca 2012 r. - 9 183,46 zł,

- odsetek liczonych na 14 lipca 2022 r., przypadających od w/w składek - 9 071 zł,

- opłaty dodatkowej - 131,42 zł,

- kosztów upomnienia - 52,80 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej wysokości 8 506,48 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres od lutego 2022 r. do czerwca 2012 r. - 4 204,59 zł,

- odsetek liczonych na 14 lipca 2022 r., przypadających od w/w składek - 4 142 zł,

- opłaty dodatkowej - 107,09 zł,

- kosztów upomnienia - 52,80 zł,

c) Fundusz Pracy w łącznej wysokości 1 690,38 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres od lutego 2022 r. do czerwca 2012 r. - 814,42 zł,

- odsetek liczonych na 14 lipca 2022 r., przypadających od w/w składek - 796 zł,

- opłaty dodatkowej - 27,16 zł,

- kosztów upomnienia - 52,80 zł.

W uzasadnieniu decyzji organ, w odniesieniu do kwestii przedawnienia składek, po przytoczeniu stosownych przepisów, podniósł, co następuje.

W sprawie prowadzono egzekucję przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...], który postanowieniem z 30 czerwca 2014 r. umorzył postępowanie. Zgodnie z uzasadnieniem tego orzeczenia egzekucja z wierzytelności i kont bankowych okazała się bezskuteczna.

Naczelnik Urzędu Skarbowego w W. także prowadził przymusowe dochodzenie, które postanowieniem z 1 kwietnia 2016 r. zostało umorzone. Z uzasadnienia postanowienia wynika, że wnioskodawca nie posiadał majątku ruchomego, z którego można było skutecznie przeprowadzić egzekucję, nie dysponował majątkiem nieruchomym, nie był zgłoszony do ubezpieczenia społecznego i zdrowotnego z tytułu zatrudnienia, nie pobierał świadczeń emerytalno-rentowych. Ze spisanego 17 marca 2016 r. protokołu stanu majątkowego wynikało, że wnioskodawca nie przebywał i nie mieszkał pod wskazanym przez wierzyciela adresem. Matka wnioskodawcy I. Ł. nie znała jego aktualnego miejsca zamieszkania oraz nie potrafiła wskazać jego aktualnego miejsca pracy.

Należności z tytułu składek figurujące na koncie płatnika są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.

Na zawieszenie biegu terminu przedawniania miało wpływ prowadzenie przymusowego dochodzenia dla należności za okres:

- od lutego 2011 r. do marca 2011 r. - od doręczenia tytułów wykonawczych 2 października 2012 r. do umorzenia postępowania przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. postanowieniem z 1 kwietnia 2016 r.;

- od kwietnia 2011 r. do października 2011 r. - od doręczenia tytułów wykonawczych 8 maja 2012 r. do umorzenia postępowania przez Komornika Sądowego postanowieniem z 30 czerwca 2014 r.;

- od listopada 2011 r. do lutego 2012 r. - od doręczenia tytułów wykonawczych 23 maja 2012 r. do umorzenia postępowania przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. postanowieniem z 1 kwietnia 2016 r.;

- od marca 2012 r. do kwietnia 2012 r. - od doręczenia tytułów wykonawczych 6 lipca 2012 r. do umorzenia postępowania przez Komornika Sądowego postanowieniem z 30 czerwca 2014 r.;

- od maja 2012 r. do czerwca 2012 r. - od doręczenia tytułów wykonawczych 27 listopada 2012 r. do umorzenia postępowania przez Komornika Sądowego postanowieniem z 30 czerwca 2014 r.

Egzekucja za okres od lutego 2011 r. do czerwca 2012 r. została ponownie wdrożona na podstawie doręczenia tytułów wykonawczych 13 lipca 2018 r. - odebrane przez I. Ł. (tytuły wykonawcze nr [...], [...] i [...]).

Obecnie w stosunku do strony jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS w [...]. W dniu 2 sierpnia 2018 r. skierowano do Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. wnioski egzekucyjne o prowadzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie dalszych tytułów wykonawczych, tj. z zastosowaniem środka egzekucyjnego, do którego zastosowania nie jest uprawniony Dyrektor ZUS. Zawiadomieniem z 6 maja 2019 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w W. zakończył postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie dalszych tytułów wykonawczych z uwagi na bezskuteczność. Następnie 1 października 2019 r. dokonano zajęcia wierzytelności pieniężnych z rachunku bankowego w [...] S. A. Podjęte działania okazały się nieskuteczne z uwagi na brak środków na rachunku na poczet realizacji zajęcia egzekucyjnego. W dniu 20 czerwca 2022 r. ponownie skierowano do Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. zajęcie wierzytelności z tytułu nadpłaty oraz wniosek egzekucyjny wraz z dalszych tytułami wykonawczymi celem prowadzenia egzekucji ze środka, do którego zastosowania nie jest uprawniony Dyrektor ZUS.

Egzekucja prowadzona przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. na podstawie dalszych tytułów wykonawczych jest czynna. W celu ustalenia stanu majątkowego dalsze tytuły wykonawcze były przydzielone egzekutorowi 8 lutego 2023 r., który nie zastał strony pod wskazanym adresem i sporządził relacje o niemożności dokonania czynności egzekucyjnych. W Centralnej Ewidencji Pojazdów, strona figuruje jako właściciel pojazdu marki [...], rocznik 2003 r., a jako współwłaściciel widnieje [...] S. A. w K.. Przeprowadzenie egzekucji z ruchomości było niemożliwe, gdyż poborca skarbowy nie zastał strony w miejscu zamieszkania.

Strona wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją.

Decyzją z 21 grudnia 2023 r. ZUS utrzymał w mocy decyzję z 23 października 2023 r.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, co następuje.

ZUS dokonał analizy kwestii przedawnienia i uznał, że w decyzji z 23 października 2023 r. okoliczności zawieszające bieg terminu przedawnienia zostały szczegółowo opisane i prawidłowo stwierdzono, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.

Następnie, dokonano rozpoznania sytuacji rodzinnej i materialnej strony, rodzaju, okresu i wysokości należności na podstawie wszystkich uzyskanych i przedłożonych do sprawy dokumentów. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej wnioskodawca poinformował, że:

- jest żonaty,

- nie pracuje zarobkowo i nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych,

- uzyskuje dochody z innych źródeł - z tytułu prac dorywczych w wysokości 1 700-2 400 zł netto miesięcznie,

- nie otrzymuje świadczeń z Urzędu Pracy i zasiłków z pomocy społecznej,

- prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe z żoną K. Ż., która uzyskuje dochody w wysokości 100 zł netto miesięcznie oraz czteroipółletnią córką C. Ż.,

- ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych - 800 zł, kosztów leczenia - 300 zł oraz innych - 250 zł,

- posiada zobowiązania pieniężne z tytułu podatków w wysokości 1 765 724 zł plus odsetki liczone od 2019 r. z ratą 50-100 zł miesięcznie oraz wobec Sądu Rejonowego w W. - 38 946,46 zł z ratą 1 050 zł miesięcznie, które są dochodzone w trybie egzekucji prowadzonej przez sąd oraz spłacane w ratach w łącznej wysokości 1 100- 1 150 zł miesięcznie,

- nie posiada majątku nieruchomego, ruchomego, praw majątkowych i wierzytelności,

- nie przewiduje poprawy sytuacji finansowej, ponieważ do końca życia będzie spłacał zadłużenie wobec Urzędu Skarbowego, ma wrodzoną wadę serca i zaburzenia lękowo-depresyjne.

Do rozpatrzenia sprawy skorzystano z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Bazy Internetowej Regon, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. Na ich podstawie organ ustalił, że:

- 8 czerwca 2012 r. wnioskodawca zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej i od tego dnia nie posiada tytułu do ubezpieczeń w ZUS;

- wnioskodawca jest właścicielem samochodu ciężarowego marki [...] 2003 r., przy czym w piśmie z 25 sierpnia 2022 r. wnioskodawca wyjaśnił, że pojazd stanowi współwłasność z bankiem i jest niesprawny;

- wnioskodawca nie jest właścicielem lub współwłaścicielem nieruchomości.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Całkowita nieściągalność ma miejsce wówczas, gdy:

1. zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r., poz. 1520 ze zm.),

3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2023 r., poz. 2383),

4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

4b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,

4c. ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe,

5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Przytoczone powyżej przypadki stanowią zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że występuje całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.

W toku postępowania wyjaśniającego ustalono, że:

1. przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;

2. przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że nastąpiły wymienione w tych przepisach okoliczności;

3. nie zachodzi przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., gdyż wnioskodawca zaprzestał wykonywania działalności gospodarczej, ale nie spełniono kryterium braku następców prawnych, ponieważ wnioskodawca ma córkę; zgodnie z wykładnią językową przywołanego przepisu wszystkie wymienione okoliczności, tj. zakończenie prowadzenia działalności gospodarczej, brak majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa muszą wystąpić łącznie; wystąpienie którejkolwiek z tych okoliczności wyklucza stwierdzenie zajścia przedmiotowej przesłanki;

4. przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi, gdyż wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 5 stycznia 2021 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz. U. z 2021 r., poz. 67) wysokość kosztów upomnienia wynosi 16 zł;

5. przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi dlatego, że naczelnik urzędu skarbowego bądź komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję; Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w [...] postanowieniem z 30 czerwca 2014 r. i Naczelnik Urzędu Skarbowego w W. postanowieniem z 1 kwietnia 2016 r. umorzyli prowadzone postępowania egzekucyjne z wierzytelności strony i kont bankowych wobec stwierdzenia ich bezskuteczności, jednak Dyrektor Oddziału ZUS w [...] 11 lipca 2018 r. ponownie wszczął postępowanie egzekucyjne, które jest nadal prowadzone i 20 czerwca 2022 r. do Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. skierowano dalsze tytuły wykonawcze celem prowadzenia egzekucji ze środka, do którego zastosowania nie jest uprawniony Dyrektor Oddziału ZUS;

6. przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi; nie jest bowiem oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, gdyż przymusowe dochodzenie należności z tytułu składek prowadzi Dyrektor Oddziału ZUS w [...] oraz Naczelnik Urzędu Skarbowego w W. i dotychczas ZUS nie poniósł wydatków egzekucyjnych; NSA w wyroku o sygn. akt I GSK 1146/18 wyjaśnił, że wydatki egzekucyjne, o których mowa w tym przepisie, to koszty faktycznie poniesione przez organ egzekucyjny w związku z prowadzeniem egzekucji, które nie są tożsame z kosztami egzekucyjnymi, które co do zasady obciążają zobowiązanego; rozdzielenie tych pojęć zawierają art. 64b i art. 64c ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji; zgodnie z orzeczeniem WSA w Warszawie o sygn. akt V SA/Wa 969/09 postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek.

Brak przesłanek pozwalających na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek uniemożliwia pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Z kolei, zgodnie z art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. ZUS może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania, ponieważ strona zaprzestała wykonywania działalności gospodarczej.

Wystąpienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu.

W toku postępowania wnioskodawca poinformował, że ma wrodzoną wadę serca i leczy się psychiatrycznie. Przedłożył informację od lekarza rodzinnego z 13 października 2021 r. z rozpoznaniem wrodzonej wady serca i zaleceniem diagnostyki w poradni kardiologicznej oraz opinię psychiatryczną z 19 grudnia 2019 r., z której wynika, że jest intensywnie leczony z powodu zaburzeń depresyjnych i lękowych od 2018 r. oraz zaburzeń zachowania na tle uzależnienia od alkoholu oraz środków psychoaktywnych (od 2012 r.). W aktach sprawy znajduje się również orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w W. z 28 maja 2002 r. o lekkim stopniu niepełnosprawności strony wydane na stałe. W dokumencie wskazano, że strona wymaga odpowiedniego zatrudnienia - lekkiej pracy i przeciwskazane jest dźwiganie przedmiotów o wadze powyżej 10 kg, jednak strona nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W aktach sprawy nie ma jednak dowodów na trwałe i całkowite wykluczenie z rynku pracy z powodów zdrowotnych, a strona podejmuje prace dorywcze. Strona nie informowała o konieczności sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny.

Analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych. Trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały.

Ograniczone możliwości płatnicze wnioskodawcy, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.

Wnioskodawca ma 43 lata i od 2012 r. nie posiada tytułu do ubezpieczeń w ZUS. Wnioskodawca poinformował, że jest żonaty, ale przedłożył umowę majątkową małżeńską w formie aktu notarialnego zawartą 27 listopada 2020 r. wyłączającą wspólność ustawową między nim a jego żoną K. Ż..

Wnioskodawca oświadczył, że uzyskuje dochody z tytułu prac dorywczych w wysokości 1 700-2 400 zł netto miesięcznie (tj. średnio 2 050 zł netto miesięcznie) i prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe z żoną, która uzyskuje dochody w wysokości 100 zł netto miesięcznie oraz małoletnią córką. ZUS wypłaca rodzinie świadczenie wychowawcze na córkę z programu Rodzina 500+ w wysokości 500 zł miesięcznie.

W przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek oceny aktualnego stanu majątkowego dokonuje się z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka, niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego. Małżonkowie, zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.) są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia nawet pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Ponadto, analizując sprawę pod kątem istnienia trudnej sytuacji finansowej i ubóstwa organ musi wziąć pod uwagę wszystkie środki finansowe, jakimi dysponuje gospodarstwo domowe wnioskodawcy. Budżet rodziny strony wynosi średnio [...] zł miesięcznie.

Wnioskodawca zaznaczył, że ponosi stałe, miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej wysokości 1 350 zł, w tym z tytułu opłat eksploatacyjnych - 800 zł, kosztów leczenia - 300 zł oraz innych - 250 zł.

Wnioskodawca oświadczył, że ma zobowiązania pieniężne z tytułu podatków w wysokości 1 765 724 zł plus odsetki liczone od 2019 r. z ratą 50-100 zł miesięcznie oraz wobec Sądu Rejonowego w W. 38 946,46 zł z ratą 1 050 zł miesięcznie, które są dochodzone w trybie egzekucji prowadzonej przez sąd oraz spłacane ratach w łącznej wysokości 1 100-1 150 zł miesięcznie (tj. średnio 1 125 zł miesięcznie).

W aktach sprawy znajduje się postanowienie Sądu Rejonowego w W. Wydział II Karny z 27 kwietnia 2022 r. o rozłożeniu wnioskodawcy należności sądowych wynikających z prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w W. z 23 lutego 2022 r. w wysokości 38 946,46 zł na 36 rat - pierwsza rata w wysokości 2 196,46 zł, a kolejne płatne po 1 050 zł miesięcznie, począwszy od maja 2022 r. Wnioskodawca wyjaśnił, że jest to dla niego priorytet, ponieważ otrzymał wyrok w zawieszeniu w związku z niepłaceniem podatków.

Z uzasadnienia postanowienia o przedstawieniu stronie zarzutu popełnienia przestępstwa skarbowego sporządzonego 26 listopada 2019 r. wynika, że w wyniku kontroli ustalono, że mimo braku rejestracji działalności gospodarczej strona wykonywała czynności opodatkowane w zakresie sprzedaży części i akcesoriów samochodowych, nie prowadziła żadnych ewidencji, nie składała deklaracji i nie wpłacała należnych podatków. Naczelnik Urzędu Skarbowego w W. decyzjami z 29 stycznia 2019 r. określił kwotę zobowiązania podatkowego strony w podatku od towarów i usług za lata 2014-2017 w łącznej wysokości 765 629 zł oraz w podatku dochodowym od osób fizycznych w łącznej wysokości 1 000 095 zł. Z dokumentu wynika, że strona popełniła przestępstwo skarbowe polegające na tym, że od lutego 2014 r. do kwietnia 2017 r. w wykonaniu z góry powziętego zamiaru strona prowadziła niezgłoszoną do opodatkowania działalność gospodarczą i nie ujawniła właściwemu organowi przedmiotu opodatkowania.

Zatem obecne problemy finansowe, które strona przywołuje jako argument za umorzeniem należności z tytułu składek wynikają bezpośrednio z jej świadomych i naruszających prawo działań. Umorzenie zaległości wobec ZUS w tych okolicznościach naruszałoby interes publiczny oraz konstytucyjną zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych. Brak podstaw do różnicowania należności publicznoprawnych z tytułu podatków, do spłaty których wnioskodawca czuje się zobowiązany i należnych składek, o umorzenie których wnosi. Po uregulowaniu grzywny, na którą strona przeznacza 1 050 zł miesięcznie, możliwa jest jednoczesna, ratalna spłata zarówno zobowiązań podatkowych jak i składkowych, szczególnie że zobowiązania wobec ZUS stanowią ułamek zadłużenia wobec Urzędu Skarbowego.

Sytuacja finansowa gospodarstwa domowego wnioskodawcy jest niejednoznaczna, co uniemożliwia odniesienie jej do poziomu minimum socjalnego lub minimum egzystencji. Budżet rodziny strony wynosi średnio 2 650 zł miesięcznie, a deklarowane wydatki tylko na stałe koszty utrzymania i spłatę zobowiązań wynoszą łącznie 2 475 zł miesięcznie. Do dyspozycji pozostaje 175 zł, a w stałych kosztach utrzymania nie uwzględniono podstawowych wydatków ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym - na zakup żywności, ubrań, artykułów higienicznych itp. W minimum egzystencji ustalonym w marcu 2023 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego wysokość wydatków na żywność, edukację, odzież, obuwie, higienę osobistą i inne dla trzyosobowego gospodarstwa pracowniczego w 2022 r. określono na łączną kwotę 1 189,32 zł. Minimum egzystencji wyznacza koszyk dóbr niezbędnych tylko do podtrzymania funkcji życiowych człowieka i sprawności psychofizycznej. Uwzględnia on jedynie te potrzeby, których zaspokojenie nie może być odłożone w czasie, a konsumpcja niższa od tego poziomu prowadzi do biologicznego wyniszczenia i zagrożenia życia.

Wnioskodawca oświadczył, że nie korzysta ze wsparcia pomocy społecznej skierowanego do osób znajdujących się w niedostatku, co prowadzi do logicznego wniosku, że niezbędne potrzeby bytowe rodziny są zaspokojone bez konieczności zwracania się do instytucji socjalnych. W aktach sprawy brak jest dowodów, aby strona ubiegała się o taką pomoc. Udzielenie wsparcia ze środków z pomocy społecznej poprzedzone jest szczegółowym, obowiązkowym wywiadem środowiskowym.

Instytucja umorzenia służy wsparciu osób w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi czy innymi, niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami, w sytuacji gdy status materialny trwale nie rokuje w kontekście spłaty zadłużenia. Umorzenie należności może być uzasadnione jedynie okolicznościami o charakterze obiektywnym, wyjątkowym i trwałym. W przedmiotowej sprawie brak jest dowodów, że takie okoliczności zachodzą, a zgodnie z orzecznictwem sądowym ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na wnioskodawcy. W toku postępowania nie dowiedziono, że sytuacja finansowa gospodarstwa domowego strony nosi znamiona trwałego ubóstwa. Wnioskodawca jest w wieku aktywności zawodowej i stan zdrowia nie wyklucza go definitywnie z rynku pracy, ponieważ orzeczono wobec niego lekki stopień niepełnosprawności i możliwość podejmowania lekkiej pracy. Do osiągnięcia wieku emerytalnego pozostały jeszcze 22 lata, w ciągu których może on uzyskiwać dochody na utrzymanie i sukcesywną spłatę zaległości wobec ZUS.

Wnioskodawca nie poszukuje zatrudnienia za pośrednictwem Urzędu Pracy, a rejestracja w Urzędzie Pracy daje szereg uprawnień, z których można korzystać. Osoby zarejestrowane jako bezrobotne mają możliwość dostępu do aktualnych ofert, doradztwa zawodowego i informacji zawodowej oraz pomocy w aktywnym poszukiwaniu pracy oraz szkoleń. Istnieje także możliwość podniesienia swoich kwalifikacji zawodowych, a nawet całkowitej ich zmiany. Aktualnie minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 3 600 zł brutto miesięcznie, a 1 stycznia 2024 r. wzrośnie do kwoty 4 242 zł brutto miesięcznie. Ponadto zgodnie z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Wnioskodawca nie informował, aby istniały obiektywne i trwałe okoliczności uniemożliwiające jego 46-letniej żonie uzyskiwanie wyższych niż obecnie dochodów na zaspokajanie niezbędnych potrzeb bytowych rodziny. Dlatego nie można uznać, że aktualna sytuacja finansowa gospodarstwa domowego strony ma charakter trwały.

Obowiązkiem wierzyciela jest przede wszystkim poszukiwanie możliwości odzyskania zaległych należności, możliwość ich umarzania przewidziana jest bowiem dla przypadków wyjątkowych. Płatnik składek odpowiada za zobowiązania całym swoim majątkiem, zarówno obecnym, jak i przyszłym, co potwierdza orzecznictwo sądowe . NSA w wyroku o sygn. akt II GSK 848/16 podkreślił, że jeżeli organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania długu, czy z obecnego majątku dłużnika, czy też w dalszej perspektywie czasowej, to w takiej sytuacji umorzenie należności byłoby przedwczesne.

Względy społeczne wymagają, aby zobowiązanie publicznoprawne było realizowane, a płatnik nie był pochopnie z niego zwalniany (wyrok NSA o sygn. akt I SA/Ka 577/00).

W sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza określoną w art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 u.s.u.s. zasadę równego traktowania ubezpieczonych.

Umorzenie stanowi wyraz definitywnej rezygnacji ZUS z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności oraz uwzględniając cele, na jakie składki są przeznaczone, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczególnej staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania.

Strona wniosła na decyzję z 21 grudnia 2023 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu podnosząc, że organ nie wykonał wyroku Sądu. Ponadto skarżący wskazał, że sprawa dotyczy zaległości z prowadzonej działalności gospodarczej, która przynosiła straty, uniemożliwiała opłacenie składek i którą z uwagi na to zakończył w 2012 r. ZUS o składki upomniał się dopiero w 2022 r., doliczając wysokie odsetki. Skarżący przedstawił swoją sytuację materialną, rodzinną i zdrowotną i podał, że stan zdrowia uniemożliwia mu podjęcie lepiej płatnej pracy. Wyjaśnił, że musi zapłacić grzywnę, gdyż brak jej spłaty jest zagrożony karą więzienia. Został również zobowiązany do zapłaty podatków w wysokości 1 765 724 zł, które będzie spłacał do końca życia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia ma okoliczność, że obie decyzje w kontrolowanej sprawie wydano wskutek zapadnięcia prawomocnego wyroku WSA w Poznaniu z 28 kwietnia 2023 r. o sygn. akt III SA/Po 75/23. Zastosowanie zatem znajduje art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", który stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem rozstrzygnięcia.

Przechodząc do oceny wydanych decyzji Sąd stwierdza, że organy nie uwzględniły w całości oceny prawnej i wynikających z niej wskazań co do dalszego postępowania, zawartych w powyższym prawomocnym wyroku.

Po pierwsze, Sąd w wydanym uprzednio wyroku podniósł, że w pierwszej kolejności organ winien ustalić, czy należności, o których umorzenie wnioskuje strona, istnieją, tj. czy nie uległy przedawnieniu. Sąd podniósł, że organ wskazał, że należności za okres od lutego 2011 r. do czerwca 2012 r. nie uległy przedawnieniu, gdyż doszło do zawieszenia terminu przedawnienia z uwagi na wystawienie i doręczenie tytułów wykonawczych w 2012 r., postępowanie egzekucyjne zostało umorzone w 2014 r. i w 2016 r., a następnie egzekucja została wdrożona 13 lipca 2018 r. i trwa nadal. Organ w zaskarżonej decyzji nie wskazał obowiązujących na przestrzeni lat przepisów dotyczących przedawnienia składek, zawieszania i przerwy okresu zawieszenia. Nie wskazał na jakiej podstawie ustalił, że ponowne wszczęcie egzekucji przez doręczenie tytułów wykonawczych, po uprzednim umorzeniu postępowania, nastąpiło 13 lipca 2018 r. i na ten dzień wszystkie składki nie przedawniły się. Skarżący podał, że nie kojarzy, aby ZUS po umorzeniu postępowania wystawiał mu ponowne tytuły wykonawcze. Sąd z uwagi na brak wyjaśnienia tej kwestii w decyzjach oraz brak jakiejkolwiek dokumentacji z tym związanej w aktach administracyjnych nie mógł skontrolować prawidłowości wydanych decyzji pod kątem ustalenia czy należności nie uległy przedawnieniu.

Rozważania w kwestii przedawnienia składek zawarto w decyzji z 23 października 2023 r. (str. 6-8), na które powołał się organ w decyzji z 21 grudnia 2023 r., już ich nie relacjonując (str. 3 czwarty akapit). Zgodnie ze wskazaniem Sądu organ w decyzji z 23 października 2023 r. wskazał obowiązujące na przestrzeni lat przepisy dotyczące przedawnienia składek, zawieszania i przerwy okresu zawieszenia.

Niemniej jednak Sąd zobowiązał organ nie tylko do wskazania stosownych przepisów, ale również do wskazania na jakiej podstawie organ ustalił, że ponowne wszczęcie egzekucji przez doręczenie tytułów wykonawczych, po uprzednim umorzeniu postępowania, nastąpiło 13 lipca 2018 r. i na ten dzień wszystkie składki nie przedawniły się.

Wykonując to wskazanie Sądu organ w decyzji z 23 października 2023 r. podniósł, że egzekucja za okres od lutego 2011 r. do czerwca 2012 r. została ponownie wdrożona na podstawie doręczenia tytułów wykonawczych 13 lipca 2018 r., które zostały odebrane przez I. Ł. (tytuły wykonawcze nr [...], [...] i [...]). Niemniej jednak organ nie załączył do akt sprawy wymienionych tytułów wykonawczych i dowodu ich doręczenia stronie, co ma istotne znaczenie dla wyjaśnienia kwestii przedawnienia składek, gdyż zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony. Sąd bowiem w uprzednio wydanym wyroku wyraźnie zaznaczył, że skarżący podał, iż nie kojarzy, aby ZUS po umorzeniu postępowania wystawiał mu ponowne tytuły wykonawcze, a z uwagi na brak wyjaśnienia tej kwestii w decyzjach oraz brak jakiejkolwiek dokumentacji z tym związanej w aktach administracyjnych Sąd nie mógł skontrolować prawidłowości wydanych decyzji pod kątem ustalenia czy należności nie uległy przedawnieniu. Takie sformułowania zawarte w uprzednio wydanym wyroku należało zatem rozumieć jako wskazanie do załączenia do akt sprawy stosownych, wskazanych wyżej dokumentów (tytułów wykonawczych i dowodów ich doręczenia stronie). Tych zaś w aktach sprawy nadal brakuje, co nie pozwala uznać, że organ zastosował się do wiążących na podstawie art. 153 p.p.s.a. go wskazań Sądu.

W decyzji z 23 października 2023 r. organ ponadto przedstawił dalszy przebieg postępowania egzekucyjnego, ale również nie przedstawił na tą okoliczność stosownych dokumentów. Przyjdzie zatem ponownie wskazać, że jeżeli organ powołuje się w decyzji na jakikolwiek dokument, dokument ten powinien zaleźć się w aktach administracyjnych. Nie do zaakceptowania jest bowiem sytuacja, w której organ powołuje się na mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy dokument i wyciąga z niego daleko idące konsekwencje prawne, a Sąd nie ma możliwości weryfikacji stanowiska organu w oparciu do ten dokument.

Wszystko to nie pozwala na uznanie, że organy ustaliły, czy należności, o których umorzenie wnioskuje strona, istnieją, tj. czy nie uległy przedawnieniu.

Przy ponownym rozpatrzeniu wniosku organ zatem załączy do akt administracyjnych wszystkie dokumenty, na które się powoła w swej decyzji.

Po drugie, przechodząc do merytorycznej kwestii zasadności odmowy umorzenia składek należy wskazać, że Sąd w uprzednio wydanym wyroku wskazał, że z pewnością nie wystąpiły przesłanki z ust. 1, 2, 3 4-4c, 5 ust. 3 art. 28, ale wątpliwości budzi ocena, że nie wystąpiła przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., zgodnie z którą jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W swym wyroku Sąd podał konkretny sposób, w jaki organ ma ustalić czy wystąpiła ta przesłanka, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Sąd wskazał, że organ winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Ponownie rozpatrując wniosek, po wydaniu wyroku, organy oceny takiej jednak nie dokonały. Ograniczyły się do stwierdzenia, że wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne nadal się toczy (na co, jak wskazano wyżej, brak stosownych dokumentów w aktach administracyjnych), organ nie poniósł dotąd żadnych wydatków egzekucyjnych, co wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności składek. Nawet gdyby postępowanie to toczyło się, to Sąd zobowiązał organ do wyjaśnienia, w kontekście stanu faktycznego, czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Założenie, że wiek skarżącego wskazuje, że do uzyskania uprawnień emerytalnych pozostały mu 22 lata aktywności zawodowej nie stanowi przekonującego uzasadnienia. Istnienie możliwości spłaty zobowiązania w przyszłości winno być realne i odnosić się do konkretnej sytuacji. Organ ponownie, wbrew wskazaniom Sądu, na realność poprawy sytuacji skarżącego nie wskazał i nie przeanalizował, czy hipotetyczna możliwość egzekucji w przyszłości pozwoli na uzyskanie kwot przekraczających przewidywane wydatki egzekucyjne i kwot jakie mogą być realnie wyegzekwowane.

W związku z niewykonaniem wskazań Sądu co do wystąpienia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. organy naruszyły art. 153 p.p.s.a. i ich zadaniem przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie, w przypadku uznania, że nie nastąpiło przedawnienie składek, zastosowanie się do wskazań Sądu zawartych w uprzednio wydanym wyroku, przy uwzględnieniu aktualnego stanu faktycznego sprawy w zakresie stanu majątkowego i finansowego strony.

Umorzenie należności z tytułu składek w innych sytuacjach niż całkowita ich nieściągalność możliwe jest jednak w sytuacji, którą reguluje art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia. Organy stwierdziły, że nie występuje żadna z przesłanek ze wskazanych wyżej przepisów.

Zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Pojęcie w uzasadnionych przypadkach jest niedookreślone, tak więc na podstawie art. 28 ust. 3b minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego został zobowiązany do określenia, w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3b Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej rozporządzenie. Zgodnie z jego § 3 ust. 1 organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Organ był zatem zobowiązany zbadać możliwość umorzenia należności w świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia.

Prawidłowe i oczywiste zdaniem Sądu jest ustalenie, że nie zaszła przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia.

W ocenie Sądu organy nie wyjaśniły jednak i wystarczająco nie uzasadniły ustalenia, że nie zaszły przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 rozporządzenia. Kluczowe dla rozstrzygnięcia jest to, że - jak wynika z danych przytaczanych przez organy obecnie - sytuacja skarżącego nie poprawiła się w porównaniu z sytuacją, którą ustaliły organy w uprzednio zakwestionowanych i uchylonych przez Sąd decyzjach.

Skarżący bowiem, odnośnie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia - jak wskazał już Sąd w uprzednio wydanym wyroku - udokumentował swój zły stan zdrowia (wada serca, zaburzenia depresyjne o znacznym nasileniu, lekki stopień niepełnosprawności), ograniczający jego możliwości zarobkowe. Brak informacji o poprawie stanu zdrowia i brak wskazania przez organy przekonujących argumentów mogących być podstawą do przyjęcia, że stan zdrowia skarżącego pozwala mu na możliwość uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ ma zaś obowiązek uprawdopodobnić, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia.

Jednocześnie Sąd, w kontekście przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, w uprzednio wydanym wyroku wskazał, że należy uwzględniać również inne należności publicznoprawne ciążące na stronie, nawet wynikające z jej zaniedbań, które w kontrolowanej sprawie wynoszą 1 765 724 zł. Organy nie wykazały także, że możliwości zarobkowe dają możliwość spłaty zadłużenia wobec ZUS-u bez negatywnych skutków w sferze socjalno-bytowej skarżącego i jego rodziny. Wyliczenia matematyczne (różnica między dochodami a wydatkami gospodarstwa domowego) dokonane przez organ, w kontekście deklarowanej przez skarżącego pomocy ze strony matki, ale i obowiązku spłaty grzywny, nie uzasadnia jednak stwierdzenia, że skarżący mógłby spłacić zadłużenie bez pozbawienia jego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Pozostaje powtórzyć za Sądem jego stanowisko wyrażone w uprzednio wydanym wyroku, że niezrozumiałe jest stanowisko organu, że nie można uznać, że sytuacja skarżącego ma charakter trwały i pogłębiający się, podczas gdy przez lata prowadzonej egzekucji nie wyegzekwowano zaległości, a stan zdrowia skarżącego i jego sytuacja materialna nie ulegają poprawie.

W ocenie Sądu organy ponownie nie wykazały, że w sytuacji, w jakiej znajduje się skarżący, twierdzenie o możliwościach spłacenia zadłużenia jest realne i oparte na zasadzie logiki i doświadczenia życiowego. Rozstrzygnięcia organów są w tym zakresie dowolne i naruszają art. 153 w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a.

Skoro ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach - organy odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązane były należycie wykazać, że okoliczności sprawy nie uzasadniają potraktowanie skarżącego w sposób szczególny. Działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada bowiem na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 K.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W realiach rozpoznawanej sprawy nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącego, dając w sposób niedopuszczalny prymat interesowi publicznemu.

Rozpoznając ponownie sprawę organ powinien przeprowadzić ponowną analizę występowania przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., a jeśli uzna, że żadna z nich nie występuje, przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia stosując się do wskazań zawartych w niniejszym uzasadnieniu.

Wobec tego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.