Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 612/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2023-11-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6052 Akty stanu cywilnego
Hasła tematyczne: Akta stanu cywilnego
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 26 ust. 4
journal: Dz.U. 2022 poz 1681
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Grzegorz Saniewski Sędziowie sędzia WSA Renata Owczarzak sędzia WSA Katarzyna Korycka (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 listopada 2023 r. sprawy ze skargi F. M. na decyzję Wojewody z dnia [...] kwietnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie wydania kopii dokumentów 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w T. z dnia [...] lutego 2023 r. nr [...], 2. zasądza od Wojewody na rzecz F. M. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Pismem z dnia [...] grudnia 2023 r. skarżący F. M. wniósł do Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w T. (dalej jako "Kierownik USC") o wydanie poświadczonych za zgodność kopii dokumentów stanowiących akta zbiorowe do aktu zgonu jego pradziadków – [...] J. i M. J. z domu B. oraz prababci A. W., wskazując, że dokumentację tę zamierza wykorzystać w celach naukowych związanych ze szkolnictwem wyższym w ramach pracy dyplomowej. Jednocześnie dla potwierdzenia swojego interesu prawnego skarżący załączył kopie odpisów aktów stanu cywilnego dokumentujących jego pokrewieństwo z pradziadkami.

Po rozpoznaniu ww. wniosku Kierownik USC decyzją z dnia [...] lutego 2023 r., nr [...] odmówił wydania skarżącemu wnioskowanych dokumentów, argumentując, że strona nie wykazała interesu prawnego w uzyskaniu dokumentów z akt zbiorowych, o którym mowa w art. 26 ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1681 ze zm., dalej jako "pasc"). W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w toku postępowania skarżącego wezwano pismami z dnia [...] stycznia 2023 r. oraz z [...] stycznia 2023 r. do wykazania interesu prawnego w uzyskaniu dokumentów objętych wnioskiem oraz do dostarczenia oryginału zaświadczenia o odbywaniu studiów podyplomowych. W odpowiedzi skarżący oświadczył, że dokumenty są mu niezbędne do celów poznawczych związanych z badaniami genealogicznymi na poziomie uniwersyteckim oraz zaspokojenia osobistych potrzeb informacyjnych, wskazując przy tym na art. 16a ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (t.j. Dz.U. 2020 r. poz. 164 ze zm., dalej jako "ustawa o archiwach"). Mając powyższe na uwadze organ w pierwszej kolejności wskazał na rozróżnienie pomiędzy interesem prawnym, który musi wynikać z przepisu prawa powszechnie obowiązującego, a interesem faktycznym. Następnie wyjaśnił, że jak ustalono w toku postępowania, wnioskodawca faktycznie jest zstępnym [...] i M. J. oraz A. W., jednakże pokrewieństwo wnioskodawcy z ww. osobami nie stanowi o jego interesie prawnym w rozumieniu art. 26 ust. 4 pasc. Ponadto powołując przepisy art. 16b ust. 1 pkt 2 oraz art. 16b ust. 2 pkt 1 ustawy o archiwach wskazał, że za wykazanie interesu prawnego w uzyskaniu poświadczonych kopii dokumentów stanowiących akta zbiorowe rejestracji zgonów z lat 1956, 1959 oraz 1961 nie można uznać również powołania się przez skarżącego na art. 16a ust. 1 ustawy o archiwach. Kierownik USC wyjaśnił także, że wydając kopie dokumentów z akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego musi mieć na uwadze przepisy dotyczące przetwarzania udostępniania danych osobowych, z których wynika, że przetwarzanie jest zgodne z prawem, gdy jest niezbędne do wypełniania obowiązku prawnego ciążącego na administratorze oraz do wykonania zadania realizowanego w interesie publicznym.

W wyniku wniesionego przez skarżącego odwołania Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 2023 r., nr [...] utrzymał w mocy kwestionowane rozstrzygnięcie. Organ odwoławczy uznając za prawidłowe stanowisko Kierownika USC, wskazał, że wykazanie pokrewieństwa skarżącego z osobami, których dotyczą wnioskowane dokumenty nie stanowi o interesie prawnym. W związku z tym, zdaniem Wojewody, zasadnym było wydanie w sprawie decyzji odmownej skoro skarżący na wezwanie nie przedstawił dowodów na okoliczność wykazania interesu prawnego w uzyskaniu dokumentów objętych wnioskiem.

Od powyższej decyzji skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, wnosząc o uchylenie obydwu wydanych w sprawie decyzji i podnosząc przy tym, że w jego ocenie przedstawione przez niego dowody, wbrew twierdzeniom organu I instancji, wykazują posiadanie przez niego interesu prawnego. Dodatkowo podkreślił, że stanowisko Kierownika USC w T. jest odosobnione, gdyż po złożeniu tożsamego wniosku, na mocy decyzji Kierownika USC w O. Ś., uzyskał kopię uwierzytelnionych dokumentów z akt zbiorowych innych krewnych, których jest zstępnym.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:

Kontrola przeprowadzona przez Sąd w niniejszej sprawie w zakresie wynikającym z treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej powoływanej jako "ppsa") wykazała, że wniesiona skarga zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę kontrolowanego rozstrzygnięcia dotyczącego wydania poświadczonych za zgodność kopii dokumentów stanowiących akta zbiorowe do aktów zgonu - stanowią przepisy ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego. W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że ustawa ta posługuje się pojęciem aktu stanu cywilnego, którym jest wpis o urodzeniu, małżeństwie albo zgonie w rejestrze stanu cywilnego wraz z treścią późniejszych wpisów wpływających na treść aktu (art. 2 ust. 3). Jednocześnie na gruncie tejże ustawy przyjmuje się, że dokumenty stanowiące podstawę sporządzenia aktu stanu cywilnego lub dokumenty później złożone stanowiące podstawę dołączenia wzmianki dodatkowej stanowią akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego (art. 26 ust. 1 pasc). Treść art. 27 pasc nakazuje zaś zabezpieczać akta zbiorowe przed zniszczeniem, uszkodzeniem i utratą oraz nieuprawnionym dostępem, a te utrwalone na piśmie w postaci papierowej przechowywać w archiwum urzędu stanu cywilnego. Tak więc materialne dokumenty potwierdzające okoliczności życiowe i rodzinne, stanowiące podstawę do wytworzenia odpowiedniego aktu stanu cywilnego są aktami zbiorowymi, zaś relewantne prawnie okoliczności w postaci np. małżeństwa stanowią treść uwidocznioną w akcie stanu cywilnego.

Stosownie do treści art. 26 ust. 4 pasc dokumenty z akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego, na żądanie sądu, prokuratora, osoby, której akt stanu cywilnego dotyczy, lub osoby mającej interes prawny, mogą być wydawane: 1) na piśmie utrwalonym w postaci elektronicznej albo odwzorowania cyfrowego poświadczonego za zgodność z oryginałem przez kierownika urzędu stanu cywilnego kwalifikowanym podpisem elektronicznym albo 2) w postaci kopii albo wydruku dokumentu elektronicznego poświadczonych za zgodność z oryginałem przez kierownika urzędu stanu cywilnego podpisem własnoręcznym.

Kwestią sporną wymagającą rozważenia w niniejszej sprawie jest dostęp (a ściślej mówiąc wydanie poświadczonych za zgodność z oryginałem kopii dokumentów stanowiących akta zbiorowe do aktów zgonu) skarżącego do dokumentów stanowiących akta zbiorowe do aktów zgonu jego pradziadków, o co zawnioskował on przedkładając dokumenty potwierdzające jego pokrewieństwo z pradziadkami i wskazując jednocześnie na wolę wykorzystania ich w celach naukowych. Po rozpoznaniu ww. wniosku organy obu instancji stwierdziły, że w sprawie należy wydać decyzję odmowną z uwagi na brak interesu prawnego, uznając w szczególności że wykazanie pokrewieństwa skarżącego z osobami, których dotyczą wnioskowane akta zbiorowe nie stanowi o takim interesie. Organ I instancji podniósł dodatkowo, że w okolicznościach sprawy podstawy do udostępnienia wnioskowanych dokumentów skarżącemu nie można również upatrywać w przepisach ustawy o archiwach, w szczególności w oparciu o cel poznawczy związany z badaniami genealogicznymi, na co wskazywał skarżący. Kierownik USC powołał się także na obowiązujące organy przepisy dotyczące przetwarzania udostępniania danych osobowych.

W związku z powyższym, z uwagi na potrzebę oceny tego czy samo pokrewieństwo ze zmarłymi osobami, których dotyczą akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego, jest wystarczające dla uznania, że wnioskodawca ma interes prawny w uzyskaniu poświadczonych za zgodność z oryginałem kopii tych akt – w pierwszej kolejności wyjaśnienia wymaga zatem, że kult pamięci osoby zmarłej, jest samoistnym, jurydycznie samodzielnym dobrem osobistym bliskich zmarłego, które występuje w pewnego rodzaju koincydencji z czcią, jaka zostałaby okazana zmarłemu za życia. Kult pamięci stanowi bowiem indywidualną wartość, silnie wiążącą się z osobowością człowieka, w szczególności sferą jego uczuć i pamięci. Właśnie ta pamięć o całokształcie życia osoby zmarłej, niezwykle charakterystyczna dla tego dobra osobistego, stanowi łącznik z czcią zmarłego, która zostałaby mu okazana za życia. Kult pamięci zmarłego - który jest odrębnym, chronionym prawnie dobrem osobistym, podobnie jak cześć człowieka, posiada dwa aspekty. Pierwszy wyrażający się w stricte osobistej więzi danej osoby z pamięcią o zmarłym, mowa tu o pamięci mającej swoje podstawy w osobistych wspomnieniach oraz uczuciach, jakimi była darzona osoba zmarła za życia. Drugi aspekt to cześć zewnętrzna mająca swój wyraz w kulcie pamięci osoby zmarłej, która jest nakierowana na pielęgnację szeroko pojętej pamięci o zmarłym, w tym jego dobrego imienia, wobec społeczeństwa, a także ochronę tej dobrej pamięci" (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 26 stycznia 2021 r., sygn. akt I ACa 799/19, LEX nr 3121276; wyrok WSA w we Wrocławiu z dnia 13 stycznia 2022 r. sygn. akt II SA/Wr 469/21 – dostępny jw.). Dalej dodać należy, że dobro osobiste w postaci kultu pamięci osoby zmarłej podlega ochronie na gruncie polskiego prawa cywilnego. Istota tego dobra osobistego sprowadza się do ochrony bliskiej relacji, szczególnej więzi emocjonalnej i uczuciowej, jaka istnieje pomiędzy osobą dochodzącą ochrony a osobą zmarłą, bliską uprawnionemu. Jednym z przejawów tego prawa przysługującego osobie bliskiej osoby zmarłego jest prawo do niczym niezakłóconego kultywowania pamięci o zmarłym. Z tak ogólnie określonego prawa podmiotowego możliwe jest wywiedzenie dwóch zasadniczych uprawnień - prawa do "dobrej pamięci" o zmarłym oraz prawa do "pamięci prawdziwej", to jest niezafałszowanej i nieprzekłamanej. Pierwszemu z tych uprawnień odpowiada obowiązek osób trzecich respektowania dobrego imienia osoby zmarłej, drugiemu - obowiązek podawania prawdziwych informacji dotyczących zmarłego (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 września 2018 r., sygn. akt VI ACa 595/17, dostęp: LEX nr 2593593; wyrok WSA w Opolu z dnia 17 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Op 108/22, z dnia 13 kwietnia 2023 r. sygn. akt II SA/Op 44/23 – dostępne jw.).

Podzielając zatem powyższe stanowisko skład orzekający w niniejszej sprawie, uznał, że interes prawny w rozumieniu art. 26 ust. 4 pasc może wynikać z art. 23 Kodeksu cywilnego (dalej jako "kc"), który gwarantuje osobie bliskiej prawo do kultywowania pamięci zmarłego członka rodziny. Zdaniem Sądu, na akceptację zasługuje pogląd wyrażony w wyroku WSA we Wrocławiu z dnia 13 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Wr 469/21 (dostępny jw.), że uprawnienie do kultywowania w rodzinie oraz w następnych pokoleniach pamięci zmarłej osoby, gromadzenia po niej pamiątek i pisania historii rodziny, stanowi element prawa związanego z dobrem osobistym, którym jest kult pamięci osoby zmarłej. Takie dobro osobiste przysługuje wszystkim osobom bliskim zmarłego. W przypadku dobra osobistego, jakim jest kult pamięci osoby zmarłej, przy jego ocenie, nie można ograniczać się do uprawnień związanych z szeroko rozumianymi ceremoniami religijnymi, czy też praktykami funeralnymi. W przypadku prawa osobistego do kultu pamięci osoby zmarłej w rzeczywistości nie chodzi o jedno prawo podmiotowe, ponieważ w zależności od sytuacji danej osoby, a zwłaszcza jej potrzeb i przekonań, składa się ono z uprawnień o różnym charakterze, których realizacji można domagać się od organu administracyjnego. Jedną z form jaką przybrać może prawo do kultu pamięci osoby zmarłej może być więc również uprawnienie do pozyskania dokumentów dotyczących zmarłego krewnego.

W związku z powyższym skoro z wnioskiem o wydanie kopii dokumentów z akt zbiorowych rejestracji zgonu wystąpił krewny [...] i M. J. oraz A. W., tj. ich zstępny – co w sprawie jest bezsporne – to tym samym nie ulega wątpliwości, że miał on interes prawny w ich uzyskaniu, wynikający z przepisu art. 23 kc. Jako zstępny zmarłych [...] i M. J. oraz A. W. ma on bowiem prawo do wynikającej z prawnie chronionego dobra osobistego w postaci kultu pamięci osoby zmarłej "pamięci prawdziwej", którą na gruncie niniejszej sprawy realizował poprzez zwrócenie się z wnioskiem o uzyskanie prawdziwych informacji dotyczących zmarłych krewnych w postaci kopii dokumentów znajdujących się w poszczególnych aktach zbiorowych rejestru cywilnego.

Podkreślenia wymaga, że w sprawie nie było zatem potrzeby wykazywania przez skarżącego dodatkowych okoliczności dla potrzeb wykazania interesu prawnego w sprawie. Z tego też powodu jako zbędne ocenić należy działania organu I instancji polegające na wzywaniu skarżącego do wykazania interesu prawnego związanego z celem badawczym czy też do przedstawienia oryginału zaświadczenia o odbywaniu studiów podyplomowych. Nawet jeśli z treści wniosku skarżącego wynikało bowiem, że jako na interes prawny, wskazuje on na cele badawcze, to jednak rolą organu jest wszechstronne zbadanie wniosku z urzędu i obiektywna ocena jego zawartości nawet jeżeli wnioskodawca pewnych kwestii nie sformułuje dosłownie. Nie ma zatem wątpliwości, że jeżeli do Kierownika USC wpłynął wniosek zstępnego o wydanie kopii dokumentów z akt zbiorowych aktu zgonu jego krewnych, do którego załączył on dokumenty potwierdzające to pokrewieństwo, to tym samym nie było w sprawie potrzeby dalszego poszukiwania i badania zaistnienia interesu prawnego o którym mowa w art. 26 ust. 4 pasc. Już samo przyznanie przez organ, że skarżący faktycznie jest spokrewniony z osobami, objętymi wnioskiem o wydanie kopii akt zbiorowych, należy bowiem uznać za jednoznaczne z przyznaniem, że ma on interes prawny w realizacji takiego wniosku. W sprawie jednak pomimo potwierdzenia pokrewieństwa skarżącego z pradziadkami, organy nie powiązały tego z interesem prawnym umożliwiającym uzyskanie kopii dokumentów z akt zbiorowych rejestru cywilnego. Należy przy tym podkreślić, że skarżący poza wskazanym we wniosku celem naukowym, wyraźnie wskazał w nim, że dla potwierdzenia swojego interesu prawnego w sprawie załącza do wniosku określone dokumenty dla potwierdzenia jego pokrewieństwo z pradziadkami, a ponadto powołał się on także w sprawie na potrzebę zaspokojenia osobistych potrzeb informacyjnych o przodkach.

Odnosząc się do treści decyzji I instancyjnej podnieść należy ponadto, że bezcelowe było odniesienie się organu I instancji do przepisów ustawy o archiwach celem rozważenia czy skarżący na ich podstawie ma interes prawny w uzyskaniu kopii wnioskowanych dokumentów jako materiałów archiwalnych, skoro legitymował się on de facto szerszym interesem prawnym – obejmującym akta zbiorowe rejestracji zgonów swoich krewnych i to zanim jeszcze zostaną one uznane za archiwalne. Również argumentacja odnośnie przepisów dotyczących przetwarzania danych - które jak wskazał Kierownik musi być zgodne z prawem i niezbędne do wypełnienia obowiązku prawnego ciążącego na administratorze - w obliczu tego, że jak już wykazano powyżej, skarżący miał w niniejszej sprawie interes prawny wynikający z obowiązujących przepisów, była zdaniem Sądu zbędna.

Wobec powyższego wydanie przez organ I instancji decyzji odmownej z uwagi na brak wykazania interesu prawnego, a następnie uznanie tego rozstrzygnięcia za prawidłowe przez Wojewodę stanowi naruszenie przepisów prawa w stopniu uzasadniającym uchylenie obydwu wydanych decyzji.

Podsumowując, wskazać należy, że organy obu instancji, pomimo przyznania, że wnioskodawca faktycznie jest krewnym nieżyjących osób, których dotyczyły akta zbiorowe objęte wnioskiem – co skarżący wykazał stosownymi dokumentami znajdującymi się w aktach sprawy – błędnie przyjęły, że okoliczność ta nie stanowi jednocześnie interesu prawnego w rozumieniu art. 26 ust. 4 pasc, a wynikającego z art. 23 kc i tym samym naruszając wskazane przepisy przedwcześnie wydały decyzje odmowne, które należało w związku z tym wyeliminować z obrotu prawnego. Ponownie rozpoznając sprawę organy winny przyjąć wskazaną przez Sąd interpretację przepisów mających zastosowanie w sprawie, a ponadto – co należy podkreślić - zbadać w ramach prowadzonego postępowania wyjaśniającego zawartość przedmiotowych akt zbiorowych rejestracji zgonu pod kątem tego czy interes prawny skarżącego wynikający z pokrewieństwa uzasadnia wydanie kopii wszystkich dokumentów objętych tymi aktami, czego na gruncie niniejszego postępowania administracyjnego organy nie dokonały, uznając wyłącznie, że skarżący nie ma interesu prawnego do całości akt zbiorowych.

W tym stanie rzeczy, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa oraz art. 135 ppsa, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 ppsa w pkt 2 wyroku Sąd postanowił natomiast o kosztach postępowania przyjmując, że na koszty te składa się wpis od skargi ustalony w wysokości 100 zł.