Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 571/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2024-09-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 27 września 2024 r. sprawy ze skargi A. J. (J.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 22 lutego 2024 r. nr SKO IV/424/2480/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy L. z dnia 25 sierpnia 2023 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej na rzecz skarżącego 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

W dniu 19.07.2023 r. do Ośrodka Pomocy Społecznej w L. wpłynął wniosek A. J. (dalej: "skarżący") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą - B. J., która została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe (por. orzeczenie Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] r., nr [...]).

Wójt G. (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 25.08.2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 1, art. 2, art. 3, art. 17, art. 20, art. 23, art. 23a, art. 23b, art. 24, art. 24a, art. 25, art. 26, art. 27, art. 29, art. 30 i art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.; aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 323, w skrócie: "ustawa o świadczeniach rodzinnych" lub "ustawa" lub "u.ś.r."), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1466), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2021 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2021 r. poz. 1481), art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks Postępowania Administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2023 r. poz. 775; aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 572, w skrócie: "k.p.a."), oraz zarządzenia Wójta G. Nr [...] z dnia [...] r. w sprawie upoważnienia Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. do wydawania decyzji w zakresie świadczeń rodzinnych, odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem nie spełnienia wszystkich przesłanek ustawowych, zwłaszcza wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W odwołaniu od powyższej decyzji, pełnomocnik skarżącego zarzucił rozstrzygnięciu naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez nie uwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, w którym doszło do uznania niekonstytucyjności części art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jaki różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Stąd też domagał się uchylenia decyzji i przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej (dalej: "Kolegium") decyzją z dnia 22 lutego 2024 r., nr SKO IV/424/2480/2023, działając na podstawie art. 17-18 i art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 570), art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. 2023 r. poz. 1429 z późn. zm.), art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji dnia 25.08.2023 r. Przywołało treść przepisów znajdujących zastosowanie w sprawie, w tym zwróciło uwagę na przepisy przejściowe w związku z wejściem w życie z dniem 1 stycznia 2024 r. ustawy o świadczeniu wspierającym. Następnie wskazało na wadliwość zastosowania przez organ I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych podkreślając, że w tezach licznych wyroków wydanych przez sądy administracyjne ugruntowała się linia orzecznicza, według której po wejściu w życie przywołanego już wcześniej wyroku Trybunału Konstytucyjnego, nie można odmówić przyznania przedmiotowego świadczenia ze względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Po dokonaniu analizy materiału dowodowego Kolegium ustaliło, że skarżący jest bratem wymagającej opieki - siostry B. J., której niepełnosprawność w stopniu znacznym datuje się od dnia [...]2013 r. i ten stopień został ustalony na stałe. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało zatem do dnia 31 grudnia 2023 r., tj. na dotychczasowych zasadach przewidzianych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Mama siostry, tj. A. J. zmarła w dniu [...] r. (skrócony odpis aktu zgonu [...] z dnia [...] r.), natomiast tata - S. J. jest emerytem ze znacznym stopniem niepełnosprawności. B. J. posiada również trzy siostry, które pracują za granicą i nie sprawują nad nią opieki. Skarżący oświadczył, że z dniem 14.07.2023 r. zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego i codziennie zajmuje się siostrą począwszy od porannej toalety, pomocy w myciu, karmieniu, podawaniu posiłków i leków, aż po inne czynności dnia codziennego, takie jak: pranie, sprzątanie, gotowanie, czy robienie zakupów. Jego siostra jest osobą leżącą i porusza się jedynie w obrębie mieszkania przy pomocy osób drugich, ze względu na chorobę [...] oraz częste zaniki pamięci i otępienie. Kolegium uznało, że skarżący złożył wniosek o wykreślenie z ewidencji producentów rolnych dopiero w dniu [...]12.2023 r., czyli po wystąpieniu z zapytaniem z dnia 19.10.2023 r. W związku z tym, na dzień 31.12.2023 r., był rolnikiem i figurował w ewidencji producentów rolnych, dlatego nie było podstaw do przyjęcia, że składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku z opieką nad siostrą (por. uchwala siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. sygn. akt I OPS 5/12).

W skardze pełnomocnik skarżącego zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenia prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i przyjęcie, że nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, oraz naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego, w tym w szczególności niewyjaśnienie, czy przyznano mu środki finansowe w ramach systemów wsparcia bezpośredniego za rok 2023. Wobec sprecyzowania powyższych zarzutów domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z dnia 25 sierpnia 2023 r., ewentualnie przekazania sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, jak też rozpatrzenia sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu skargi powołując się na obowiązujące do dnia 31 grudnia 2023 r. przepisy zaznaczył, że istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana (por. wyrok WSA w R. z dnia 3 lipca 2019 r. sygn. akt II SA/Rz 535/19). Przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się na domniemaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lecz wynika ze stanu faktycznego. Skarżący, złożył oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym, pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Organy administracyjne nie kwestionowały tego oświadczenia nie przedstawiły żadnego dowodu obalającego jego prawdziwość. Natomiast sam fakt, iż widnieje w rejestrze producentów rolnych nie przesądza o fakcie prowadzenia działalności rolniczej, tym bardziej, że nie otrzymał żadnego wsparcia finansowego w ramach dopłat bezpośrednich.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres kontroli sądu wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej w skrócie: "p.p.s.a.") stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a.

Na mocy art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Przedmiotem kontroli, w oparciu o wymienione powyżej kryteria, stała się decyzja Kolegium z dnia 22 lutego 2024 r., utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia 25 sierpnia 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym siostrą.

Zwrócić należy uwagę, że organy administracji realizując zasadę prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., zobowiązane są do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Równocześnie, zgodnie z art. 79a k.p.a., w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, mają obowiązek wskazania niespełnionych przesłanek do wydania decyzji zgodnej z wnioskiem. W orzecznictwie wskazuje się, że przepis art. 79a k.p.a. stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a., a jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym dla niej rozstrzygnięciem sprawy (por. wyrok NSA z dnia 17 lutego 2023 r. sygn. akt I GSK 1344/22).

Podkreślić należy, że świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem z zakresu pomocy społecznej, zatem jego przyznanie powinno uwzględniać zasadę subsydiarności. Interpretacja przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady pomocy osobom niepełnosprawnym oraz wspierania rodzin, które znajdują się trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 70 i art. 71 ust. 1).

Istota sporu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy skarżący zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego w celu sprawowania opieki nad siostrą, skoro złożył oświadczenie, o jakim mowa w art. 17b ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych (oświadczenie z dnia 14 lipca 2023 r.).

Kolegium uznało, że skarżący nie spełnia przesłanki wynikającej z art. 17b ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, bowiem na dzień złożenia wniosku w tej sprawie (19 lipca 2023 r.) był producentem rolnym, a wniosek o wykreślenie z ewidencji producentów rolnych złożył dopiero w dniu [...] grudnia 2023 r.

Wskazać w tym miejscu należy, że zgodnie z art. 17b ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w przypadku, gdy o świadczenia z art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.

Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 2 u.ś.r.).

W orzecznictwie sądowym podkreśla się, że przewidziana w tym przepisie forma dowodzenia podstawowej przesłanki przyznania świadczenia została wprowadzona z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika. Z oczywistych względów nie ma w tym przypadku innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących zatrudnienia na podstawie stosunku pracy (por. wyroki WSA: w Lublinie. z 5 sierpnia 2021 r. sygn. akt II SA/Lu 614/21 i w Krakowie z 7 lutego 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 1600/21).

Dokonana przez Sąd analiza akt administracyjnych wskazuje, że w dniu [...] stycznia 2024 r. wydana została decyzja Kierownika Biura Powiatowego Agencji o Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Z., mocą której wykreślono skarżącemu wpis w ewidencji producentów i uchylono numer identyfikacyjny (k. 7 akt administracyjnych).

Dodatkowo, odrębną decyzją z dnia [...] stycznia 2024 r., Kierownik Biura Powiatowego Agencji o Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Z. umorzył wszczęte wnioskiem skarżącego z dnia 8 maja 2023 r. postępowanie o przyznanie wsparcia bezpośredniego (k. 16 akt administracyjnych).

Nie mniej jednak w sprawie brak jest ustaleń w zakresie innych działań Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Z., np. czy skarżący otrzymał dopłaty bezpośrednie z funduszy unijnych bądź też korzystał z innego wsparcia za rok 2023.

W tym zakresie ustalenia faktyczne nie zostały poczynione zarówno na podstawie złożonego przez skarżącego oświadczenia, w trybie art. 17b ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jak i na podstawie innych dokumentów.

W skardze również nie został potwierdzony fakt pobierania przez skarżącego dopłat bezpośrednich z funduszy unijnych (por. zdanie przedostatnie, k. 4 akt sądowoadministracyjnych).

Podkreślić należy, że przesłanką uzyskania dopłat bezpośrednich z funduszy unijnych nie jest sama własność gospodarstwa lecz właśnie rzeczywiste jego prowadzenie przez rolnika.

Regulacje prawne odnoszące się do kwestii prowadzenia gospodarstwa rolnego zawarte są w różnych aktach prawnych. I tak, według art. 2 pkt 6 u.ś.r. gospodarstwo rolne to gospodarstwo rolne w rozumieniu przepisów o podatku rolnym. W świetle więc art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz. U. z 2020 r. poz. 333), za gospodarstwo rolne uważa się obszar gruntów, o których mowa w art. 1 (tj. sklasyfikowanych w ewidencji gruntów i budynków jako użytki rolne) o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy, stanowiących własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej, w tym spółki, nieposiadającej osobowości prawnej. Z kolei, działalność rolnicza to produkcja roślinna i zwierzęca, w tym również produkcja materiału siewnego, szkółkarskiego, hodowlanego oraz reprodukcyjnego, produkcja warzywnicza, roślin ozdobnych, grzybów uprawnych, sadownictwa, hodowla i produkcja materiału zarodowego zwierząt, ptactwa i owadów użytkowych, produkcja zwierzęca typu przemysłowego fermowego oraz chów i hodowla ryb (art. 2 ust. 2 ustawy o podatku rolnym).

Krajowy system ewidencji producentów rolnych prowadzony jest na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 885). Ewidencja producentów, o jakiej mowa w art. 7 tej ustawy, obejmuje m.in. producentów rolnych tj. osoby fizyczne (osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej), będące rolnikiem w rozumieniu art. 3 pkt 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2115 z dnia 2 grudnia 2021 r. ustanawiającego przepisy dotyczące wsparcia planów strategicznych sporządzanych przez państwa członkowskie w ramach wspólnej polityki rolnej (planów strategicznych WPR) i finansowanych z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (EFRG) i z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) oraz uchylającego rozporządzenia (UE) nr 1305/2013 i (UE) nr 1307/2013 (Dz. U. UE. L. z 2021 r. z 06.12.2021 r., Nr 435, str. 1 z późn. zm. - Dz. Urz. UE L 119 z 21.04.2022 r., str. 1, Dz. Urz. UE L 181 z 07.07.2022 r., str. 35 oraz Dz. Urz. UE L 227 z 01.09.2022 r.). Zgodnie z tym ostatnim przepisem, bycie rolnikiem związane jest bezpośrednio z prowadzeniem działalności rolniczej. Rolnikiem jest osoba fizyczna lub prawna bądź grupa osób fizycznych lub prawnych, bez względu na status prawny takiej grupy i jej członków w świetle prawa krajowego, których gospodarstwo jest położone na obszarze objętym zakresem terytorialnym stosowania Traktatów, określonym w art. 52 Traktatu o Unii Europejskiej w związku z art. 349 i 355 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz które prowadzą działalność rolniczą określoną przez państwa członkowskie zgodnie z art. 4 ust. 2 tego rozporządzenia. Akt ten określa więc działalność rolniczą jako działalność umożliwiającą przyczynianie się do dostarczania dóbr prywatnych i publicznych, poprzez co najmniej jedno z poniższych działań:

a) wytwarzanie produktów rolnych obejmujące działania takie jak chów zwierząt lub uprawa, w tym w drodze użytkowania torfowisk - przy czym produkty rolne oznaczają produkty wymienione w załączniku I do TFUE, z wyjątkiem produktów rybołówstwa - a także bawełnę i zagajniki o krótkiej rotacji;

b) utrzymywanie użytków rolnych w stanie, dzięki któremu nadają się one do wypasu lub uprawy, bez konieczności podejmowania działań przygotowawczych wykraczających poza użycie zwykłych metod rolniczych i zwykłego sprzętu rolniczego.

Powołane rozporządzenie nr 2021/2115 posługuje się także pojęciem rolnika aktywnego zawodowo, którego definiuje się w taki sposób, aby zagwarantować, że wsparcie będzie przyznawane wyłącznie osobom fizycznym lub prawnym bądź grupom osób fizycznych lub prawnych prowadzącym działalność rolniczą na co najmniej minimalnym poziomie, przy czym niekoniecznie ze wsparcia należy wykluczyć rolników prowadzących działalność rolniczą i nierolniczą lub rolników prowadzących działalność rolniczą w niepełnym wymiarze godzin.

Wpis do ewidencji producentów rolnych (czyli rolników) jest jednym z warunków przyznania rolnikowi płatności obszarowych, gdyż prawne przesłanki pobierania płatności są ściśle powiązane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

Na mocy art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 8 lutego 2023 r. o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 412), pomoc jest przyznawana rolnikowi, jeżeli: został mu nadany numer identyfikacyjny w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, który może być wykorzystywany do ubiegania się o daną pomoc, określoną m in. w rozporządzeniu nr 2021/2115 (art. 1 pkt 1 lit. a). W art. 2 ustawy o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 odsyła ona w zakresie definicji gospodarstwa i rolnika do zapisów zawartych w wymienionym rozporządzeniu. Zgodnie natomiast z art. 25 ustawy o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 płatności bezpośrednie są przyznawane rolnikowi, jeżeli prowadzi działalność rolniczą, a łączna powierzchnia gruntów objętych obszarem zatwierdzonym do podstawowego wsparcia dochodów będących w posiadaniu tego rolnika jest nie mniejsza niż 1 ha.

W tym miejscu należy zauważyć, że na podstawie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 10 marca 2006r. o zwrocie podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej (Dz. U. z 2023 r. poz. 1948), zwrot podatku przysługuje producentowi rolnemu, za którego wedle art. 3 ust. 2 uważa się osobę fizyczną, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, będącą posiadaczem gospodarstwa rolnego, w rozumieniu przepisów o podatku rolnym.

W ustawie o świadczeniach rodzinnych prawodawca posługując się sformułowaniem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, czy też zaprzestaniem pracy w gospodarstwie rolnym nie zdefiniował powyższego. Jednakże w oparciu na przedstawione wyżej unormowania prawne można wyciągnąć wniosek, który prezentowany jest już w licznym orzecznictwie sądowym w tym przedmiocie, że sformułowania te wiążą się z kryterium faktycznego działania i faktycznych korzyści uzyskiwanych z gospodarstwa rolnego. Chodzi więc o to, że osoba, która jest rolnikiem czy jego małżonkiem (domownikiem) powinna dokonywać jakichś rzeczywistych czynności z tym związanych tj. typowo rolnicze prace w polu, czy przy zwierzętach, ewentualnie uzyskiwać łączące się z gospodarstwem rolnym korzyści ekonomiczne w postaci środków pieniężnych, czy z tytułu zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolne (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 31 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/Ke 742/23, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 czerwca 2024 r. sygn. akt II SA/Po 226/24).

Jak słusznie zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 29 sierpnia 2023 r. sygn. akt I OSK 1393/21 pojęcie "prowadzenie gospodarstwa rolnego" nie zostało dotychczas prawnie zdefiniowane, co zmusza sądy do wyjaśnienia tego pojęcia. Jak wyjaśniono w cytowanym wyroku, pojęcie to było przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w wielu orzeczeniach zapadłych na gruncie przepisów z zakresu ubezpieczenia społecznego rolników (uchwała z 18 lipca 1986 r., III UZP 29/86 oraz wyroki z 22 kwietnia 1987 r. II URN 50/87, z 23 listopada 1987 r., II URN 65/87, z 16 lipca 1987 r., II URN 118/87, z 3 lipca 1987 r., II URN 132/87, z 11 maja 1987 r., II URN 63/87). Sąd Najwyższy wyjaśniał, iż prowadzi gospodarstwo rolne ten, kto władając nim w sensie prawnym - jak właściciel, użytkownik, posiadacz samoistny lub zależny - wykonuje czynności natury funkcjonalnej, niezbędne dla racjonalnej gospodarki w konkretnym gospodarstwie rolnym. Współuczestniczy z małżonkiem w prowadzeniu gospodarstwa ten małżonek, który w sposób istotny przyczynia się do funkcjonowania tego gospodarstwa, przy czym nie ma znaczenia prawnego, czy gospodarstwo wchodzi do wspólności ustawowej, czy też stanowi odrębny majątek drugiego z małżonków.

Z uwagi na różnorodną specyfikę gospodarstw rolnych zakres i rodzaj wykonywanych czynności może być różny, jednakże w każdym przypadku chodzi o takie czynności, bez których funkcja gospodarstwa nie mogłaby być zrealizowana. Dlatego decydujące znaczenie ma całokształt okoliczności występujących w konkretnej sprawie.

Należy podzielić pogląd wyrażony w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. sygn. akt I OPS 5/12, w świetle której prowadzenie gospodarstwa rolnego oznacza stałą i osobistą działalność rolnika, mającą charakter zarówno wykonywania pracy lub innych zwykłych czynności wiążących się z tym prowadzeniem, jak i zarządzanie gospodarstwem. Jak wskazano w tej uchwale, pojęcie "prowadzenie gospodarstwa rolnego" mieści w sobie cały zespół czynności. Słowo "prowadzenie" w języku polskim oznacza bowiem sprawowanie nad czymś nadzoru, zarządzanie, kierowanie czymś, zajmowanie się czymś, trudnienie się czymś, realizowanie jakiegoś celu.

Prowadzenie gospodarstwa rolnego może polegać na zarządzaniu nim, a zaprzestanie prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego, o jakim mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie polega tylko na faktycznym zaniechaniu wykonywania przez rolnika pewnych czynności (np. osobistej uprawy, zbierania plonów, czy uzyskiwania zysków).

Jednak mając na uwadze cel świadczenia pielęgnacyjnego, tj. zastąpienie dochodu uzyskiwanego dotychczas z wykonywanej pracy (w tym przypadku w rolnictwie) nie można traktować jako czynnika decydującego o niemożliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie na podstawie faktu zarejestrowania w systemie Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Z. w charakterze aktywnego producenta rolnego - w sytuacji, gdy dana osoba nie korzysta ze świadczeń finansowych z tym związanych.

Należy podkreślić, że prawne przesłanki pobierania płatności bezpośrednich i zwrotu podatku akcyzowego są ściśle powiązane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Dopłaty są bowiem przyznawane osobie, która nie tylko jest właścicielem, czy współwłaścicielem gruntu rolnego. Przysługują one osobie, która rzeczywiście uprawia grunty rolne i wykonuje wszelkie czynności niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa. Mogą to być zarówno działania organizacyjne, czy kierownicze, jak i osobiste zaangażowanie w bezpośrednie wykonywanie pracy fizycznej w gospodarstwie.

Tymczasem w rozpatrywanej sprawie organy administracji przedwcześnie bez ustalenia kluczowych dla sprawy okoliczności faktycznych orzekły o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Na organie administracji publicznej spoczywa główny ciężar znalezienia takiego rozwiązania procesowego, który zagwarantuje realizację wniosku skarżącego nie tylko w zakresie ustalenia samego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, po wcześniejszym poinformowaniu o przysługujących mu prawach i uprawnieniach, ale również przyznania go na taki okres, jaki wynika z momentu złożenia wniosku. Konieczne jest takie podjęcie działań by nie pozostawić osoby uprawnionej bez należnego (niezbędnego dla życia) świadczenia nawet przez krótki czas (por. wyroki NSA z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 254/20 i z dnia 11 lipca 2024 r. sygn. akt I OSK 2741/23).

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy administracji poczynią ustalenia faktyczne w powyżej wskazanym zakresie oraz podejmą stosowne rozstrzygnięcie. Ocena, czy dana okoliczność została udowodniona winna zostać dokonana w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), a uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (art. 107 § 3 k.p.a.).

W tym stanie rzeczy, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a. oraz art. 17b ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych orzekł, jak w sentencji niniejszego wyroku.

Powołane w treści uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl.).