Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1140/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-01-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6209 Inne o symbolu podstawowym 620
638  Sprawy egzekucji administracyjnej;  egzekucja obowiązków o charakterze niepieniężnym
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Inspektor Sanitarny
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz zaskarżone postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 134 § 1
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 5 ust. 2, art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 1657
law: Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t. j.)
article: art. 31, art. 68 ust. 4
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Skoczylas Sędzia NSA Małgorzata Rysz Sędzia del. WSA Małgorzata Bejgerowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 25 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej W. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 17 stycznia 2023 r. sygn. akt III SA/Lu 418/22 w sprawie ze skargi W. C. na postanowienie Lubelskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Lublinie z dnia 7 lipca 2022 r. nr 9012.6.33.2022 w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości; 2. uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Puławach z dnia 9 czerwca 2022 r., nr ONS-Ep.966.3.55.2021.


UZASADNIENIE

1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 17 stycznia 2023 r., o sygn. akt III SA/Lu 418/22, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. – dalej w skrócie: "P.p.s.a."), oddalił skargę W. C. (dalej jako: "Strona" lub "Skarżąca") na postanowienie Lubelskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Lublinie z dnia 7 lipca 2022 r., nr 9012.6.33.2022, w przedmiocie stanowiska wierzyciela w zakresie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. Pełna treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku i innych powołanych poniżej orzeczeń dostępna jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/.

Istota sporu dotyczy obowiązku o charakterze niepieniężnym w postaci poddania dziecka obowiązkowym szczepieniom ochronnym, który reguluje ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2022 r., poz. 1657 ze zm. – dalej w skrócie: "u.z.z.ch.z.l.")., po wydaniu przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 9 maja 2023 r., o sygn. akt SK 81/19 (Dz. U. z 2023 r., poz. 909).

Sąd pierwszej instancji przedstawił w wyroku następujący stan faktyczny sprawy.

1.1. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 lipca 2022 r. organ odwoławczy utrzymał w mocy postanowienie Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Puławach z dnia 9 czerwca 2022 r. w sprawie stanowiska wierzyciela w zakresie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. Z motywów rozstrzygnięć organów obu instancji wynika, że W. C. jako matka małoletniego M. C. (urodzonego [...] 2019 r.) nie dopełniła obowiązku o charakterze niepieniężnym, w postaci poddania dziecka stosownym obowiązkowym szczepieniom ochronnym (przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, błonicy-tężcowi-krztuścowi, poliomyelitis, streptococcus pneumoniae oraz haemophilus influenzae typu B). W związku z powyższym organ I instancji wystawił w dniu [...] kwietnia 2022 r. tytuł wykonawczy i wystąpił do Wojewody Lubelskiego o wszczęcie postępowania egzekucyjnego. W piśmie z dnia [...] maja 2022 r. Strona złożyła zarzuty w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego, twierdząc, że stan zdrowia dziecka nie pozwala na wykonanie szczepień. Oddalając zarzuty Strony, organy obu instancji wskazały, że nie rodzic, ale lekarz dysponujący wiedzą medyczną jest w stanie ustalić, wynikające ze stanu zdrowia i aktualnej wiedzy medycznej, przeszkody lub przesłanki, aktualizujące prawny obowiązek szczepienia, wynikający wprost z przepisów ustawy. Wyjaśniono, że lekarz z przychodni Z. Sp. z o.o. w P. poinformował organ I instancji, że małoletni syn Strony nie został poddany szczepieniom ochronnym, nie stwierdzając przy tym przeciwwskazań zdrowotnych do wykonania szczepień. Odnosząc się do załączonej przez Stronę dokumentacji medycznej (karty wizyt w Z., karty zaleceń i kart informacyjnych leczenia szpitalnego), organ nie podzielił stanowiska Strony, że obowiązek poddania dziecka szczepieniom ochronnym stał się niewymagalny z powodu przeciwwskazań zdrowotnych do ich wykonania. Zdaniem organów obu instancji brak jest przeciwwskazań zdrowotnych do wykonania szczepień ochronnych, których wykonanie wprost zalecono przy wypisie dziecka ze szpitala, co wynika z kart informacyjnych z leczenia szpitalnego z dnia [...] maja 2022 r.

1.2. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w opisanym na wstępie wyroku z dnia 17 stycznia 2023 r., o sygn. akt III SA/Lu 418/22, oddalił skargę Strony na powyższe postanowienie, podzielając stanowisko organów obu instancji, że brak było podstaw do uwzględnienia zarzutów Skarżącej. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że obowiązek szczepień jest prawnie uregulowany i ma ścisły związek z zapobieganiem szerzenia się chorób zakaźnych u osób przebywających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Profilaktyka przed chorobami epidemicznymi jest konstytucyjnym obowiązkiem władz publicznych (art. 68 ust. 4 Konstytucji RP). W ramach realizacji tego obowiązku opracowywany jest Program Szczepień Ochronnych, który co roku jest modyfikowany stosownie do aktualnej sytuacji epidemiologicznej (komunikat GIS - tzw. "kalendarz szczepień", o którym mowa w art. 17 ust. 11 u.z.z.ch.z.l.), do którego to programu odsyła § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2172 ze zm. – dalej w skrócie: "rozporządzenie MZ z 2011 r."). Ustawa o zapobieganiu i zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, która reguluje obowiązek poddawania się szczepieniom ochronnym, nie przewiduje prawa pacjenta do odmowy wyrażenia zgody na szczepienie ochronne. Jedynie w sytuacji, gdy lekarskie badanie kwalifikacyjne daje podstawy do długotrwałego odroczenia obowiązkowego szczepienia, lekarz kieruje osobę objętą obowiązkiem do konsultacji specjalistycznej (na podstawie art. 17 ust. 5 u.z.z.ch.z.l.). Zdaniem WSA, w niniejszej sprawie dokumentacja medyczna nie wskazuje na istnienie trwałych przeciwwskazań zdrowotnych do wykonania obowiązkowych szczepień dziecka Skarżącej, a sporny obowiązek istnieje i jest nadal wymagalny. Niewykonanie obowiązku stanowi podstawę do podjęcia czynności egzekucyjnych, a w sprawie nie wystąpiły żadne okoliczności opisane w art. 33 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2022 r., poz. 479 ze zm. - dalej jako: "u.p.e.a.").

2.1. W skardze kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego Strona, reprezentowana przez adwokata ustanowionego z urzędu, zaskarżyła powyższy wyrok w całości, zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 i pkt 2 P.p.s.a.:

I. naruszenie prawa materialnego polegające na błędnej wykładni przepisów;

1) art. 4, art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b), art. 17 ust. 1, 2, 10 i 11 u.z.z.ch.z.l. oraz § 1 i § 5 rozporządzenia MZ z 2011 r. poprzez bezpodstawne przyjęcie, iż powołane przepisy są podstawą prawną umożliwiającą nałożenie przez organ obowiązku poddania dziecka obowiązkowym szczepieniom ochronnym według Programu Szczepień Ochronnych (wywodzenie obowiązków prawnych spoza katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego), jak i poprzez niezasadne uznanie, iż w sytuacji braku wykonania badania kwalifikacyjnego obowiązek wykonania szczepienia jest wykonalny;

2) art. 17 ust. 1 u.z.z.ch.z.l. w związku z § 3 pkt 1, 2, 3, 5, 9, 11 i 12 rozporządzenia MZ z 2011 r. poprzez błędne uznanie, że przepisy te dają podstawę do przyjęcia, iż w przypadku dziecka Strony, które ukończyło 3 rok życia, upłynął termin do wykonania obowiązku szczepienia, w sytuacji gdy zgodnie z tymi przepisami, termin wykonania tegoż obowiązku upływa wraz z ukończeniem przez dziecko 15 roku życia (gruźlica), 6 roku życia (haemophilus influenzae typu B) lub 19 roku życia (wirusowe zapalenie wątroby typu B, błonica, tężec, krztusiec, poliomyelitis, streptococcus pneumoniae);

3) art. 17 ust. 1 i ust. 2 u.z.z.ch.z.l. poprzez wyrażenie niewłaściwego poglądu, jakoby obowiązek wykonania badania kwalifikacyjnego wchodził w zakres obowiązku poddania szczepieniu, w sytuacji, gdy brzmienie powołanych przepisów nie pozwala na taką ich interpretację, co w konsekwencji doprowadziło do niesłusznego uznania przez Sąd pierwszej instancji o dopuszczalności egzekucji i wykonalności obowiązku szczepiennego, mimo niewykonania badania kwalifikacyjnego;

4) art. 8 ust. 2, art. 31 ust. 2 i ust. 3, art. 47 Konstytucji RP oraz art. 8 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności polegające na utrzymaniu w mocy decyzji przymuszającej Stronę do poddania dziecka zabiegowi nieokreślonemu przepisem prawa (przewidzianym w źródle prawa powszechnie obowiązującego) przy braku stworzenia sytemu odszkodowawczego i braku wiarygodnego rejestru niepożądanych odczynów poszczepiennych podlegającego nadzorowi sądowemu;

II. naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie i oddalenie skargi, podczas gdy przy orzekaniu przez Sąd pierwszej instancji, na mocy art. 134 P.p.s.a. w granicach sprawy, bez związania zarzutami skargi, istniały podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia jako wydanego z naruszeniem prawa materialnego, polegającego na błędnej wykładni powyższych przepisów;

2) art. 119 § 1 u.p.e.a. poprzez utrzymanie w mocy postanowienia nakładającego grzywnę, pomimo naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci art. 29 ust. 1 u.p.e.a. polegającego na zaniechaniu badania przez organ egzekucyjny dopuszczalności egzekucji administracyjnej, jak i właściwości organów (wydanie postanowienia przymuszającego pomimo nieistnienia obowiązku w dniu jego wydania).

W oparciu o powyższe zarzuty w skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Skarżąca kasacyjnie wniosła także o zwrócenie się z zapytaniem do Trybunału Konstytucyjnego, co do zgodności art. 2, art. 5 ust. 1 pkt 2 oraz art. 17 ust. 1, ust. 10 pkt 1 i pkt 2, ust. 11 u.z.z.ch.z.l. z art. 2, art. 30, art. 31 ust. 1 - 3 oraz art. 68 ust. 1 - 3, art. 87 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim nie przewidują one wolności wyboru rodziców w zakresie szczepień, tak jak to jest w większości krajów Unii Europejskiej, właściwego rejestru powikłań tzw. "NOP", celowego funduszu przeznaczonego na wsparcie finansowe, rehabilitację osób u których wystąpiły powikłania, jak i w zakresie w jakim to Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu, czy też Minister Zdrowia w formie rozporządzenia, określając Program Szczepień Ochronnych na dany rok, wykaz chorób, ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek przez co rozstrzyga o wolnościach obywatelskich z pominięciem ustawy.

Alternatywnie w skardze kasacyjnej zawarto wniosek o zwrócenie się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej o wykładnię treści art. 8 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, czy system przymusu szczepień ochronnych państwa członkowskiego Unii Europejskiej, który nie przewiduje systemu odszkodowawczego dla dzieci rodziców dotkniętych powikłaniami poszczepiennymi, nie stanowi naruszenia art. 8 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

2.2. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Strony Lubelski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Lublinie wniósł o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:

3. Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, albowiem część zarzutów zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec tego, że w sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. oraz żadna z przesłanek, przewidziana w art. 189 P.p.s.a., które podlegają rozważeniu z urzędu, dokonując kontroli zaskarżonego wyroku, Naczelny Sąd Administracyjny wziął pod uwagę zakres wyznaczony podstawami skargi kasacyjnej określonymi w art. 174 pkt 1 i pkt 2 P.p.s.a., które dotyczą naruszenia prawa materialnego oraz przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

3.1. W pierwszej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że Trybunał Konstytucyjny we wspomnianym na wstępie wyroku z dnia 9 maja 2023 r., o sygn. akt SK 81/19 orzekł, że art. 17 ust. 11 u.z.z.ch.z.l. w związku z § 5 rozporządzenia MZ z 2011 r. w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez GIS w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji RP. Jednocześnie w powyższym orzeczeniu wskazano, że przepisy wymienione powyżej, w zakresie tam wskazanym, tracą moc obowiązującą po upływie 6 (sześciu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku, które miało miejsce w dniu 12 maja 2023 r. (Dz. U. z 2023 r., poz. 909), w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.

Kluczowym w niniejszej sprawie jest, że na dzień orzekania przez Naczelny Sąd Administracyjny powyższy wyrok TK istotnie zmienia zapatrywanie na sprawę przedstawione przez Sąd pierwszej instancji. Upłynął bowiem okres 6 (sześciu) miesięcy od dnia ogłoszenia powyższego wyroku TK i nastąpiła istotna zmiana stanu prawnego. Minister Zdrowia, na podstawie art. 17 ust. 10 u.z.z.ch.z.l., wydał bowiem rozporządzenie z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 2077 ze zm. – dalej w skrócie: "rozporządzenie MZ z 2023 r."), które weszło w życie 1 października 2023 r., a załącznik nr 1 powyższego rozporządzenia zawiera "schemat obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży". Jednocześnie na podstawie art. 17 ust. 11 u.z.z.ch.z.l. Główny Inspektor Sanitarny wydał komunikat z dnia 27 września 2023 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2024 r. (Dz. Urz. MZ z 2023 r., poz. 100), który wszedł w życie z dniem 30 października 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że w powołanym powyżej orzeczeniu TK z dnia 9 maja 2023 r., w sprawie o sygn. akt SK 81/19 wyraźnie wskazano, że GIS nie zostaje pozbawiony kompetencji do ogłaszania w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym ministra właściwego do spraw zdrowia, Programu Szczepień Ochronnych na dany rok, ani nie ogranicza zakresu treści, które mogą być zawarte w owym komunikacie.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zmiana stanu prawnego, czyli wejście w życie powyższych aktów prawnych oznacza, że organy obu instancji winny odnieść te regulacje do niniejszej sprawy. Dopiero po dokonaniu ich wykładni i odniesieniu do okoliczności niniejszej sprawy możliwa będzie pełna kontrola subsumcji powyższych norm prawnych. Wobec powyższego i w kontekście wyroku TK z dnia 9 maja 2023 r., o sygn. akt SK 81/19, za zasadne uznano zarzuty naruszenia przepisów art. 17 ust. 10 i 11 u.z.z.ch.z.l. w związku z regulacjami z rozporządzenia MZ z 2011 r. oraz komunikatem GIS zawierającym Program Szczepień Ochronnych.

3.2. Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił jednak zarzutów skargi kasacyjnej odnoszących się do przepisów Konstytucji RP w zakresie podważania obowiązku szczepień ochronnych. Obowiązek szczepienia, wbrew twierdzeniom Skarżącej kasacyjnie, jest obowiązkiem znajdującym swoje umocowanie w obowiązujących powszechnie przepisach prawa. Kwestię tę wyczerpująco wyjaśniono w zaskarżonym wyroku, wskazując na art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b) oraz art. 17 ust. 1 u.z.z.ch.z.l., których zgodność z Konstytucją RP nie została zakwestionowana przez TK.

Wobec powyższego na uwzględnienie nie zasługują zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 8 ust. 2, art. 31 ust. 2 i ust. 3, art. 47 Konstytucji RP. Nieuprawnione jest usprawiedliwianie przez Skarżącą kasacyjnie braku realizacji obowiązku szczepień od stworzenia sytemu odszkodowawczego, czy wiarygodnego rejestru niepożądanych odczynów poszczepiennych podlegającego nadzorowi sądowemu. W niniejszej sprawie Strona nie wykazała, aby istniały udokumentowane przeciwwskazania zdrowotne do wykonania obowiązkowych szczepień u Jej syna. Wręcz przeciwnie z kart informacyjnych leczenia szpitalnego z dnia [...] maja 2022 r. wynikają wprost zalecenia realizacji u małoletniego szczepień ochronnych według kalendarza szczepień. Wobec powyższego brak jest podstaw do kwestionowania samego obowiązku szczepień ochronnych przeciwko chorobom wymienionym w tytule wykonawczym, a na Stronie jako sprawującej opiekę nad małoletnim, spoczywała odpowiedzialność wynikająca z art. 5 ust. 2 u.z.z.ch.z.l. Stosownie do tego przepisu, w przypadku osoby nie posiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych, odpowiedzialność za wypełnienie obowiązków, o których mowa w ust. 1, ponosi osoba, która sprawuje prawną pieczę nad osobą małoletnią lub bezradną, albo opiekun faktyczny. Treść tego obowiązku została stwierdzona w tytule wykonawczym wystawionym przez organ. Przywołane powyżej regulacje przewidują więc obowiązek szczepienia z mocy prawa, któremu podlegał również syn Skarżącej kasacyjnie. Skoro obowiązująca regulacja prawna w u.z.z.ch.z.l. nakłada na oznaczone osoby obowiązek poddania się szczepieniu, nie ma podstaw do przyjęcia nieistnienia obowiązku, wbrew oczekiwaniom Strony. Obowiązek ten wynika z art. 68 ust. 4 Konstytucji RP i z art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b) u.z.z.ch.z.l. (por. wyrok NSA z dnia 15 października 2019 r., o sygn. akt II OSK 2925/17).

Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej Sąd pierwszej instancji nie naruszył także art. 31 ust. 2 i ust. 3, art. 47 Konstytucji RP oraz art. 8 ust. 1 Konwencji. Dokonując wykładni art. 8 ust. 1 Konwencji, nie można pominąć ust. 2 tego artykułu. Stanowiąc o poszanowaniu życia prywatnego i rodzinnego, przepis ten wyznacza granice, przyjmując, że niedopuszczalna jest ingerencja władzy w korzystanie z poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na ochronę zdrowia. Do podstawowych wartości zapisanych w Konstytucji RP należy ochrona zdrowia (art. 68 ust. 1 Konstytucji). Zatem na organach państwa ciąży obowiązek stosowania takich środków prawnych, które zagwarantują wszystkim obywatelom ochronę zdrowia, a w to wchodzi obowiązek zapobiegania chorobom przez określenie obowiązków jednostki, w tym obowiązku poddania się szczepieniom ochronnym. Nie sposób zatem podzielić zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 31 ust. 2 i ust. 3 Konstytucji RP. Przepisy te nakazują szanować wolności i prawa innych oraz zakazują zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje. Z kolei ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. Wbrew stanowisku Strony samo wprowadzenie obowiązkowych szczepień ochronnych nie oznacza braku szacunku dla wolności i praw innych oraz nie oznacza zmuszania do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje. Przepis art. 31 ust. 3 Konstytucji RP uprawnia do ograniczenia konstytucyjnych wolności i praw, jeżeli jest ono usprawiedliwione ochroną zdrowia. Wolność człowieka nie ma charakteru absolutnego i musi uwzględniać prawa innych osób, w tym prawo do życia w społeczeństwie wolnym od tych chorób zakaźnych, którym zapobiegają szczepienia. Wbrew twierdzeniom Skarżącej kasacyjnie, obowiązek szczepień ma umocowanie ustawowe, a jego źródłem są regulacje zawarte w u.z.z.ch.z.l., nakazujące poddanie się szczepieniom ochronnym. Tym samym skoro prawo nakazuje poddanie się takim szczepieniom, to podejmowanie w trybie egzekucyjnym działań zmierzających do wyegzekwowania tego obowiązku nie stanowi naruszenia art. 31 ust. 1 Konstytucji RP. Ponadto jak wspomniano obowiązek poddania się szczepieniu ochronnemu ma oparcie w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP zawierającym zasadę proporcjonalności, który stanowi, że ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Związek pomiędzy szczepieniami ochronnymi, a ochroną zdrowia jest oczywisty i chodzi nie tylko o zdrowie osoby poddanej szczepieniu ochronnemu, ale także o zdrowie innych osób narażonych na zarażenie chorobami zakaźnymi. Działając w poczuciu odpowiedzialności, należy zauważyć, że nawet jednostkowe zaniechanie szczepienia może stanowić zagrożenie dla życia i zdrowia populacji z uwagi na ryzyko rozwoju drobnoustrojów u niezaszczepionych osób, co może w dalszej perspektywie prowadzić do nieskuteczności obecnie dostępnych preparatów szczepiennych, opracowanych w oparciu o aktualny stan wiedzy medycznej. Zatem konieczność wykonania obowiązku poddania osoby małoletniej szczepieniom ochronnym nie pozostaje w sprzeczności z art. 8, art. 31, art. 47 Konstytucji RP oraz art. 8 ust. 1 Konwencji. Wprost przeciwnie, z treści art. 68 ust. 4 Konstytucji RP wynika obowiązek władz publicznych do zwalczania chorób epidemicznych oraz zapobiegania negatywnym dla zdrowia skutkom degradacji środowiska. Obowiązek ten nie pozostaje w sprzeczności z poszanowaniem życia prywatnego i rodzinnego jednostki, a zatem materia dotycząca szczepień ochronnych nie znajduje się w jakimkolwiek związku ze sferą prywatności jednostki (por. wyroki NSA z dnia: 10 lutego 2021 r., o sygn. akt II OSK 1622/18 i 26 sierpnia 2021 r., o sygn. akt II OSK 739/19).

Na aprobatę zasługuje zatem pogląd zaprezentowany w wyroku NSA z dnia 16 maja 2023 r., o sygn. akt II OSK 1604/20, z którego wynika, iż jakkolwiek w przywołanym powyżej orzeczeniu TK wskazał, że komunikat GIS nie może stanowić podstawy do rekonstrukcji zakresu nakazów, wynikających z obowiązku szczepień ochronnych nałożonego na jednostkę na mocy ustawy oraz zaznaczył, że niedopuszczalna jest sytuacja, gdy treść obowiązku jest współkształtowana komunikatem GIS, nie będącym aktem prawa powszechnie obowiązującego, to także dostrzegł, że materia dotycząca obowiązkowych szczepień ochronnych może ulegać potrzebie częstych zmian, co zależy od wielu czynników, w tym aktualnej wiedzy medycznej. Z tego względu TK zwrócił uwagę na konieczność dostosowania stanu prawnego w pierwszej kolejności poprzez zmianę rozporządzenia MZ. TK za zasadne uznał określenie w wyroku innego terminu (6 miesięcy) utraty mocy obowiązującej przepisów we wskazanym zakresie, jako niezbędne dla zapewnienia ciągłości realizacji obowiązku szczepień ochronnych. W tym kontekście tak ważkie jest odniesienie na grunt niniejszej sprawy powołanych powyżej regulacji rozporządzenia MZ z 2023 r., zawierającego załącznik nr 1 "schemat obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży" oraz komunikatu GIS z dnia 27 września 2023 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2024 r.

Mając na uwadze materię objętą niniejszym postępowaniem, w tym wskazaną w orzeczeniu TK potrzebę zapewnienia ciągłości realizacji szczepień ochronnych, Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, podzielając stanowisko NSA wyrażone w wyroku o sygn. akt II OSK 1604/20, także stoi na stanowisku, że brak jest podstaw do podważania w niniejszej sprawie obowiązku wykonania szczepienia ochronnego, a zbadaniu wymaga w istocie termin jego wymagalności. Uwzględniając zmianę stanu prawnego, konieczne stało się bowiem uaktualnienie stanowiska wierzyciela w przedmiocie zarzutów Strony w sprawie egzekucji administracyjnej obowiązku o charakterze niepieniężnym, w postaci poddania dziecka w określonym terminie konkretnym obowiązkowym szczepieniom ochronnym, ujętym w "schemacie obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży". Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy winny zatem ocenić, czy i jaki w nowym stanie prawnym wyznaczony został termin maksymalny wykonania obowiązku szczepienia i czy oznacza to, że dopiero po upływie tego terminu obowiązek jest wymagany i podlega egzekucji administracyjnej. Rozważenia wymaga i odniesienia do okoliczności niniejszej sprawy wyznaczenie w rozporządzeniu MZ z 2023 r. "wieku, w którym powstaje obowiązek szczepienia" oraz "termin wykonania szczepienia", w kontekście możliwości jakiegokolwiek wyboru przez Stronę czasu poddania małoletniego obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu. Rolą organów obu instancji będzie wyjaśnienie, czy poszczególne terminy określone w powyższym rozporządzeniu MZ z 2023 r. i Programie Szczepień Ochronnych dają Skarżącej kasacyjnie prawo do samodzielnego wyznaczenia momentu, w którym ma dojść do zaszczepienia dziecka, uwzględniając cele, którymi kierował się ustawodawca, wprowadzając szczepienia obowiązkowe, a więc zapobieganie oraz zwalczanie zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie budzi wątpliwości, że niewykonanie obowiązku stanowi podstawę do podjęcia czynności egzekucji administracyjnej i zastosowanie środka egzekucyjnego.

3.3. Odnosząc się do zarzutów procesowych, Naczelny Sąd Administracyjny za wadliwie skonstruowany uznał zarzut z powołaniem na art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a., w którym wskazano przepis art. 134 P.p.s.a., co jest niewystarczające. Ostatni przepis ma bowiem rozbudowaną strukturę wewnętrzną i dzieli się na dwa paragrafy. Każdy z nich reguluje inną kwestię i tak art. 134 § 1 P.p.s.a. stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami ani wnioskami skargi, natomiast § 2 zawiera zakaz orzekania na niekorzyść strony skarżącej. Na podstawie art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd pierwszej instancji miał obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego rozstrzygnięcia również z punktu widzenia aspektów, na które strona nie zwróciła uwagi w skardze, a które mają istotne znaczenie dla dokonania takiej oceny. Co jednak istotne, wojewódzki sąd administracyjny rozstrzyga w takim zakresie tylko w granicach sprawy, a autor skargi kasacyjnej nie wykazał, aby WSA uczynił przedmiotem rozpoznania inną sprawę niż ta, w której wniesiono skargę. Kontroli zostało poddane zaskarżone postanowienie w przedmiocie stanowiska wierzyciela w zakresie zarzutów do prowadzonego postępowania egzekucyjnego, w możliwie szerokim aspekcie. Wobec powyższego nie sposób przypisać Sądowi pierwszej instancji uchybienia art. 134 § 1 P.p.s.a., w sytuacji gdy podstawą uchylenia zaskarżonego orzeczenia była istotna zmiana stanu prawnego znajdująca zastosowanie w niniejszej sprawie.

3.4. Odnosząc się do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku o skierowanie pytania prawnego do TK, Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do wystąpienia z nim we wnioskowanym zakresie, mając na uwadze także wspomniane orzeczenie TK z dnia 9 maja 2023 r., w sprawie o sygn. akt SK 81/19.

Podobnie Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do zwrócenia się do ETPCz o wykładnię treści art. 8 ust. 1 Konwencji. Za zasadne uznać należy odesłanie do wyroku Wielkiej Izby ETPCz z dnia 8 kwietnia 2021 r., w sprawie 47621/13 (Vavřička i inni), wydanego na tle stosowania przepisów czeskich dotyczących szczepień ochronnych. W powyższym rozstrzygnięciu Trybunał wskazał, iż obowiązek szczepienia stanowi ingerencję w integralność fizyczną osoby i jako przymusowa interwencja medyczna wchodzi w zakres gwarancji prawa do poszanowania życia prywatnego i art. 8 Konwencji. Ustawowy nakaz szczepień i wynikające stąd sankcje administracyjne, zdaniem Trybunału, realizują ważne cele społeczne, to jest ochronę zdrowia publicznego i ochronę praw innych osób: szczepienia chronią zarówno osoby zaszczepione, jak i osoby, które z powodów medycznych nie mogą się zaszczepić, a tym samym polegają na tzw. "stadnej" odporności całego społeczeństwa (zob. Warecka Katarzyna, Obowiązek szczepienia a Konwencja Praw Człowieka. Omówienie wyroku Wielkiej Izby ETPCz z dnia 8 kwietnia 2021 r., w sprawie 47621/13, opubl. LEX/el. 2021). Tym samym brak było również podstaw do uwzględnienia wniosku Skarżącej kasacyjnie o zawieszenie niniejszego postępowania.

3.5. Mając na względzie zmianę stanu prawnego, która nastąpiła po wydaniu orzeczenia TK z dnia 9 maja 2023 r., w sprawie o sygn. akt SK 81/19, Naczelny Sąd Administracyjny, uznał skargę kasacyjną za zasadną i działając na podstawie art. 188 P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok w całości, a przyjmując, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a., uchylono decyzje organów obu instancji, po uprzednim rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym, w trybie art. 182 § 2 P.p.s.a.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organy będąc związane powyższą oceną prawną i realizując powyższe wskazania, na podstawie art. 153 P.p.s.a., winny zastosować stan prawny adekwatny - aktualny na dzień orzekania.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej przez pełnomocnika Strony działającego z urzędu, bowiem właściwy do rozpoznania wniosku o przyznanie wynagrodzenia, o którym mowa w art. 250 P.p.s.a., jest wojewódzki sąd administracyjny (art. 254 P.p.s.a.).

M. Bejgerowska A. Skoczylas M. Rysz