Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 830/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-12-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia 28 lipca 2023 r., znak: SKO.II.41/1090/ŚR/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje [...] od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych i czterdzieści groszy), w tym 110,40 zł (sto dziesięć złotych i czterdzieści groszy) z tytułu podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

W. K. (dalej jako "strona", "skarżąca", "wnioskodawczyni"), wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 lipca 2023 r.

w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Z akt sprawy wynika, że wnioskiem złożonym w dniu 1 czerwca 2023 r. skarżąca wystąpiła do Wójta Gminy S. B. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem – K. K., legitymującym się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności we W. z dnia 12 maja 2023 r., na podstawie którego został on uznany za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ww. orzeczeniu wydanym do dnia 31 maja 2028 r. wskazano, że stopień niepełnosprawności istnieje od 17 kwietnia 2023 r., a daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić.

Decyzją z dnia 20 czerwca 2023 r. Wójt Gminy S. B., odmówił stronie przyznania wnioskowanego świadczenia wskazując, że w sprawie nie został spełniony warunek art.17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm. - dalej: "u.ś.r."), gdyż niepełnosprawność u męża skarżącej powstała po 25 roku życia.

Nie zgadzając się z powyższą decyzją skarżąca w odwołaniu wskazała, że ze względu na chorobę jej mąż, który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na okres 5 lat, wymaga stałej opieki zarówno w czasie hospitalizacji, jak i w okresach między zabiegami w domu. Ponadto, strona wyraziła przekonanie, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K [...] data powstania niepełnosprawności jej męża w dorosłym życiu nie powinna być przeszkodą do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego.

W wyniku rozpatrzeniu odwołania strony decyzją z dnia 28 lipca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Uzasadniając swoje stanowisko w sprawie, organ odwoławczy przytoczył treść mających zastosowanie w sprawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz wskazał, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP oraz stwierdził, że organ I instancji, stosując w niniejszej sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. w jego literalnym brzmieniu, po ogłoszeniu powołanego wyżej wyroku Trybunału, naruszył dyspozycję art. 7 i art. 190 ust. 1 Konstytucji, a także art. 6 k.p.a. W ocenie Kolegium obowiązkiem organu I instancji było rozpatrzenie wniosku strony o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o treść normy zawartej w art. 17 u.ś.r., z pominięciem zastrzeżenia z art. 17 ust. 1b tej ustawy, dotyczącego wieku, w którym osoba stała się niepełnosprawna. W konsekwencji organ pierwszej instancji nie mógł odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z uwagi na to, że niepełnosprawność powstała w wieku późniejszym niż wskazany w tym przepisie i nie powinien był w ogóle stosować kryterium wiekowego osoby niepełnosprawnej.

Zdaniem Kolegium pomimo zastosowania częściowo błędnej podstawy prawnej, w przedmiotowej sprawie brak jest przesłanek do przyznania stronie wnioskowanego świadczenia, o których mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Następnie Kolegium wskazało, że w dniu 2 czerwca 2023 r. przeprowadzono rodzinny wywiad środowiskowy, w trakcie którego ustalono, iż strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem K. K., który od dnia 29 maja 2023 r. przebywa w szpitalu w L.. K. K. choruje na ostrą białaczkę limfoblastyczną B-komórkową, w związku z czym jest całkowicie niezdolny do pracy i do samodzielnej egzystencji. W praktyce, K. K. jest osobą leżącą, która porusza się wyłączne przy pomocy wózka inwalidzkiego, który prowadzi żona. Ze względu na posiadane schorzenie, ww. wymaga całodobowej opieki drugiej osoby, którą to opiekę sprawuje nad nim żona - W. K.. Strona wykonuje przy mężu praktycznie wszystkie czynności takie, jak: mycie, pomoc w ubieraniu, gotowanie oraz pomoc w spożywaniu posiłków. W trakcie wywiadu ustalono również, że do alimentacji względem K. K. obowiązanych jest trzech jego dorosłych synów, spośród których dwóch mieszka za granicą, a jeden na Ś.. Z tego też względu nie są oni w stanie zajmować się niepełnosprawnym ojcem. Ustalono ponadto, że strona jest ubezpieczona zdrowotnie przy mężu i nie posiada żadnego świadczenia emerytalnego.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że wystąpił do Wójta Gminy S. B.

o przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w celu uzupełnienia materiału dowodowego. W odpowiedzi na powyższe organ I instancji pismem z dnia 24 lipca 2023 r., (doręczonym Kolegium w dniu 26 lipca 2023 r.) przesłał oświadczenie strony z dnia 24 lipca 2023 r., w którym będąc świadomą odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia wskazała, że nie posiada i nie posiadała gospodarstwa rolnego, a także nie pobiera dopłat z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Ponadto strona wyjaśniła, że nigdy nie pracowała zarobkowo, gdyż zajmowała się prowadzeniem gospodarstwa domowego i wychowywaniem trójki dzieci.

Kolegium nie kwestionując, że K. K. jest niepełnosprawny w stopniu znacznym i wymaga opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji stwierdziło, że w przedmiotowej sprawie nie występują ustawowe przesłanki, uzasadniające przyznanie stronie wnioskowanego świadczenia.

W ocenie Kolegium, w przedmiotowej sprawie nie występuje ustawowa przesłanka związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez W. K., a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym mężem. W toku postępowania strona wskazywała, że nie podejmuje zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, jednakże okoliczność ta, w ocenie organu odwoławczego, nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Kolegium podało, że z orzeczenia lekarskiego wynika, że znaczny stopień niepełnosprawności K. K. istnieje dopiero od dnia 17 kwietnia 2023 r. Tymczasem w złożonym oświadczeniu z dnia 21 lipca 2023 r. skarżąca, która obecnie ma 67 lat, wprost stwierdziła, że dotychczas nigdy nie podejmowała zatrudnienia, będąc przez całe życie osobą bierną zawodowo. Kolegium stwierdziło, że z akt sprawy nie wynika również, aby przez cały ten okres strona podejmowała próby aktywizacji zawodowej. Stanowisko to znajduje odzwierciedlenie w wywiadzie środowiskowym, w trakcie którego pracownik socjalny ustalił, że pomimo uzyskania wieku emerytalnego skarżąca nie pobiera emerytury, nawet w najniższym wymiarze. Z powyższego. Zdaniem Kolegium, jednoznacznie wynika, że strona postępowania pozostawała bierna zawodowo już na długo przed powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności jej męża i koniecznością sprawowania nad nim opieki.

W ocenie Kolegium brak aktywności zawodowej oraz podejmowanych prób aktywizacji zawodowej ma istotne znaczenie w przedmiotowej sprawie, gdyż brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby uprawnione do omawianego świadczenia muszą pozostawać w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zdaniem organu odwoławczego ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby absencja zawodowa skarżącej była bezpośrednio powiązana z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Także strona postępowania nie przedstawiła stosownych dowodów, potwierdzających takie stanowisko w sprawie. W oświadczeniu z dnia 21 lipca 2023 r. strona wprost stwierdziła, że jej długotrwała absencja zawodowa związana jest bezpośrednio z zajmowaniem się gospodarstwem domowym oraz wychowywaniem trójki dzieci, a nie z koniecznością zajmowania się niepełnosprawnym mężem. Z uwagi na brak aktywności zawodowej strony przez całe jej dorosłe życie oraz brak podejmowania przez ten czas jakichkolwiek prób aktywizacji zawodowej, wysoce wątpliwym jest, w ocenie Kolegium, aby strona rezygnowała z poszukiwania pracy dopiero teraz, w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. W ocenie Kolegium w zaistniałych okolicznościach trudno przypuszczać, aby strona przez tak długi okres nie była w stanie znaleźć jakiegokolwiek zatrudnienia i w konsekwencji rezygnowała z jego poszukiwania dopiero z chwilą znacznego pogorszenia się stanu zdrowia męża.

Ponadto Kolegium wskazało, że skarżąca nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji względem swojego niepełnosprawnego męża, gdyż alimentacji względem K. K. obowiązanych jest również trzech jego dorosłych synów, spośród których dwóch zamieszkuje poza granicami Polski, a jeden na Ś.. W trakcie postępowania nie stwierdzono, aby ww. legitymowali się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub z innych przyczyn byli zwolnieni z obowiązku alimentacyjnego względem ojca. Możliwość uczestnictwa przez synów odwołującego w opiece nad niepełnosprawnym ojcem jest szczególnie istotna dla rozstrzygnięcia sprawy. Wskazać bowiem należy, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną.

W powołanej na wstępie skardze do tut. Sądu skarżąca nie godząc się z zaskarżoną decyzją wskazała, że spełnia wymagania z art. 17 ust.1 u.ś.r., gdyż nie podejmuje (lub rezygnuje) z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Strona wskazała, że jej opieka sprawowana nad mężem jest stała, całodobowa oraz długoterminowa, tym samym nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej. Podkreśliła, że nie ma poprawy stanu zdrowia męża, a stopień niepełnosprawności został mu przyznany na 5 lat. Skarżąca wskazała, że w okresie kiedy stan zdrowia męża uległ pogorszeniu rozpoczęła poszukiwanie pracy, ze względu na brak prawa jazdy szukała w najbliższej okolicy. Niestety wykluczenie zawodowe oraz wiek nie dały jej szans na znalezienie zatrudnienia. Kiedy mąż opuścił szpital okazało się, że wymaga opieki całodobowej, co przekreśliło możliwości zarobkowe.

W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Pismem z dnia 13 grudnia 2023 r. pełnomocnik skarżącej wyznaczony

w ramach prawa pomocy wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie na rzecz pełnomocnika kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Ponadto wniesiono o dopuszczenie dowodu z dokumentacji medycznej dotyczącej stanu zdrowia K. K. na fakt jego złego stanu zdrowia i konieczności opieki stałej i długotrwałej nad nim.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej "p.p.s.a."), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności

z prawem. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka

w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1).

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Sąd stwierdza, że skarga podlega oddaleniu.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy

o świadczeniach rodzinnych.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1. nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2. w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

W pierwszej kolejności należy odnieść się do stanowiska organu I instancji wyrażonego w jego decyzji. Otóż regulacja art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r. poz. 1443), orzekł, że wskazany przepis w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skutkiem tego wyroku jest ustalenie, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała później, czyli po ukończeniu 18 roku życia, przedmiotowa przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki. Wymieniony wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie doprowadził wprawdzie do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, jednak jego treść wiąże - w myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP - i stanowi dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę interpretacyjną. W konsekwencji organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają obowiązek procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. W związku z tym, wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. przesłanka w postaci daty powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia.

W ocenie Sądu, Kolegium prawidłowo skorygowało pogląd organu I instancji w zakresie oceny momentu powstania niepełnosprawności u męża skarżącej jako niemający znaczenia dla przyznania świadczenia.

Istotę sporu w niniejszej sprawie stanowi kwestia spełnienia podstawowej przesłanki warunkującej możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jaką jest zaistnienie bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym mężem.

Wyjaśnić należy, że do przyznania osobom wymienionym w ww. art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenia pielęgnacyjnego, konieczne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek.

Pierwsza - dotyczy sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Druga - dotyczy niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania takiej opieki.

Nie ulega wątpliwości, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. mówi o osobach, które "w celu sprawowania opieki" – "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Powyższy zwrot użyty przez ustawodawcę oznacza, że realizacja tego celu nie jest możliwa bez niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Pomiędzy tymi okolicznościami tj. rezygnacją/niepodejmowaniem pracy zarobkowej a sprawowaną opieką musi więc zachodzić bezpośredni i ścisły związek przyczynowo-skutkowy. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 sierpnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1124/18 - dostępny w CBOSA). Przedmiotowe świadczenie nie jest zatem przyznawane za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia pracy zarobkowej lub rezygnację z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi więc sprawować osobistą opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze i zakresie, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej, a ponadto zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 1549/19; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 14 października 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 655/21; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 24 września 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 612/21 – dostępne jw.). Z powyższego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane, gdy rezygnacja lub niepodejmowanie pracy zarobkowej wynika z konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a zakres sprawowanej opieki wyklucza możliwość podjęcia przez wnioskodawcę zatrudnienia. Jednocześnie należy wskazać, że ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku pojęć ustawowych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale już z treści i celu przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż aby można było mówić o opiece musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie, skoro sprawowana opieka została przez ustawodawcę nierozerwalnie związana z koniecznością niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Sprawowana opieka, jej zakres, ma bowiem uniemożliwiać wykonywanie pracy zarobkowej. Intencją ustawodawcy przy wprowadzeniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. była bowiem pomoc osobom sprawującym stałą, długotrwałą opiekę nad osobą niepełnosprawną, nie z powodu samej okoliczności sprawowania opieki, lecz ze względu na okoliczność, że przez sprawowaną opiekę osoby te znajdują się w życiowej sytuacji zmuszającej je do niewykonywania pracy zarobkowej.

Wskazać także należy, że obowiązkiem organów administracji prowadzących postępowanie w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego jest więc ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z pracy) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Związek ten determinowany jest natomiast – jak wykazano powyżej – po pierwsze zakresem i wymiarem faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, gdyż stanowi on podstawę oceny czy zakres czynności składających się na sprawowaną opiekę wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia lub wykonywanie innej pracy zarobkowej, a po drugie zaś oceną tego czy okoliczność niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wynika bezpośrednio z konieczności sprawowania opieki czy też z innych przyczyn osobistych zaistniałych po stronie opiekuna.

Należy ponadto zauważyć, że świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, lecz na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Nie ma natomiast stanowić zastępczego źródła dochodu w przypadku, gdy choć wnioskodawca wykonuje ciążący na nim obowiązek opieki nad członkiem rodziny, to nie musiał z tego tytułu rezygnować z zatrudnienia (nie był aktywny zawodowo i brak aktywności zawodowej nie jest wynikiem konieczności sprawowania opieki). Celem ustawodawcy nie było i nie jest traktowanie świadczenia pielęgnacyjnego jako źródła dochodu dla osoby, która np. nie odnajdywała się i nie odnajduje w realiach rynku pracy z różnych przyczyn, lecz zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej niejako ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na cel sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą (por. wyrok WSA w Poznaniu z 18 listopada 2022 r. sygn. akt II SA/Po 514/22). Jak już wyżej wskazano, świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem, dzieckiem lub rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku opieki nad tymi osobami, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Każdorazowo więc organy muszą zbadać, czy w odniesieniu do danego stanu faktycznego ziścił się ów związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a celem sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W konsekwencji powyższych uwag należy stwierdzić, że o rezygnacji z zatrudnienia, czy też świadomym jego niepodejmowaniu można mówić w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę jest obiektywnie zdolna do podjęcia zatrudnienia, na którą to zdolność wpływa także wiek takiej osoby (por. wyrok WSA w Gdańsku z 13 czerwca 2019 r. sygn. akt III SA/Gd 284/19). Co prawda art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zawiera wprost wymogu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jedynie przez osoby będące w wieku aktywności zawodowej, jednak nie można twierdzić, że ustawa ta jest kierowana do wszystkich osób niezatrudnionych, które opiekują się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Adresatami tej ustawy są bowiem tylko takie osoby, które zrezygnowały z zatrudnienia albo go nie podejmowały, by takiej osobie zapewnić opiekę.

Ustawodawca wprowadzając w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłankę nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w postaci niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie posłużył się kryterium wieku opiekuna (por: NSA w wyroku z 18 maja 2021 r. sygn. akt I OSK 260/21). W judykaturze wskazuje się, że prawo każdego obywatela do podjęcia pracy zarobkowej nie jest ograniczone przesłanką wieku (zob. wyroki NSA: z 9 marca 2012 r. sygn. akt I OSK 1787/11 i z 19 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2304/20). Nie zawsze bowiem osoby znajdujące się w tzw. wieku emerytalnym, czy też wieku poprodukcyjnym, w tym pobierające np. emeryturę, nie są zdolne do wykonywania pracy zarobkowej. Istotne jest jednak to, czy osoby te, będąc obiektywnie zdolnymi do podjęcia zatrudnienia, nie czynią tego z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bliskim.

W judykaturze wskazuje się także, że osoba bierna zawodowo w poprzednich latach (tj. przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego) może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną (zob. wyrok WSA w Gdańsku z 9 czerwca 2022 r. sygn. akt III SA/Gd 87/22, wyrok WSA w Krakowie z 18 stycznia 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1194/22). Nie można bowiem a priori wykluczyć, że u osoby biernej zawodowo nie dojdzie do takiej zmiany sytuacji w zakresie przyczyn i charakteru niepodejmowania zatrudnienia, która uzasadniałaby twierdzenie, że od określonej daty pojawiły się inne (niż występujące wcześniej) przyczyny rezygnacji z aktywności zawodowej. Inaczej mówiąc, nie wyklucza prawa do świadczenia pielęgnacyjnego to, że wnioskodawca, przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, nie podejmował zatrudnienia z przyczyn innych niż opieka nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, jeśli tylko dowiedzione zostanie, że u podstaw rezygnacji z aktywności zawodowej leżała właśnie obiektywna konieczność sprawowania tej opieki. Przy czym ocena spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, w tym przesłanki niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki niepełnosprawnym członkiem rodziny, powinna być dokonywana z uwzględnieniem całokształtu okoliczności sprawy.

Przenosząc poczynione dotychczas uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd podziela stanowisko Kolegium, że niepodejmowania pracy przez skarżącą nie można było postrzegać w oderwaniu od jej całkowitej, długotrwałej bierności zawodowej. Należy zauważyć, że w chwili składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca miała 67 lat. Pomimo tego, że strona osiągnęła już wiek emerytalny, to nie nabyła prawa do świadczenia emerytalno-rentowego, bowiem nigdy nie pracowała zawodowo. W postępowaniu skarżąca oświadczyła, że nigdy nie pracowała, ponieważ zajmowała się prowadzeniem gospodarstwa domowego i wychowywaniem dzieci, a następnie jej mąż zachorował. W toku postępowania przed organami skarżąca wskazywała, że sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem, która to opieka uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, natomiast z ustalonych w sprawie okoliczności nie wynika, aby istniał związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez nią pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawnym mężem. Twierdzenia skarżącej o próbie podjęcia zatrudnienia nie znajdują potwierdzenia w materiale dowodowym, a strona na powyższą okoliczność nie przedstawiła żadnego dowodu (dokumentu). W związku z powyższym należy stwierdzić, że skarżąca jako osoba nigdy wcześniej niepracująca, a tym samym pozostająca długotrwale poza rynkiem pracy oraz mająca w dacie wnioskowania o świadczenie pielęgnacyjne 67 lat nie podejmuje zatrudnienia nie z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, lecz z innych, subiektywnych przyczyn. Skarżąca nie przedstawiła w toku postępowania takich okoliczności, które realnie potwierdzałyby jej zdolność do podjęcia zatrudnienia.

Biorąc pod uwagę powołane powyżej okoliczności Sąd wskazuje, że pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym mężem nie zachodzi związek przyczynowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W judykaturze podkreśla się, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd właśnie w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, gdyż świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (zob. wyroki NSA: z 18 maja 2021 r. sygn. akt I OSK 275/21, z 7 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 1549/19, z 14 września 2017 r. sygn. akt I OSK 695/17, czy z 6 kwietnia 2017 r. sygn. akt I OSK 2950/15). W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się również, że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia) a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną (zob. wyrok NSA z 18 maja 2021 r. sygn. akt I OSK 275/21).

W sprawie bezsporne jest, że skarżąca nigdy nie pracowała, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności K. K. datuje się od 17 kwietnia 2023 r. Zdaniem Sądu okoliczności te jednoznacznie wskazują, że strona przed rozpoczęciem sprawowania opieki nad mężem nie pozostawała w zatrudnieniu, ani nie wykonywała innej pracy zarobkowej i stan ten miał charakter trwały, a nie chwilowy. Okoliczność ta nie może pozostać obojętna przy ocenie, czy ubiegając się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego strona spełnia ustawową przesłankę "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Brak jest tym samym podstaw do przyjęcia, że to w związku ze sprawowaną opieką nad mężem skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia, czy też nie podejmowała zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Należy podkreślić, że brak jakiejkolwiek aktywności zawodowej skarżącej nie był spowodowany koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Skarżąca w toku postępowania nie wskazywała, aby pierwotną przyczyną niepodejmowania przez nią stałego zatrudnienia już od samego początku była konieczność opieki nad mężem. Przeciwnie – wskazywała wyłącznie na problemy zdrowotne męża związane z chorobą nowotworową, które zaczęły się w styczniu 2023 r., a więc stosunkowo niedawno w porównaniu do początku okresu niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą, która w momencie złożenia wniosku miała 67 lat. W odniesieniu do niepodejmowania zatrudnienia przez wszystkie poprzednie lata strona nie wskazała na jakiekolwiek obiektywne powody.

Reasumując, należy zatem stwierdzić, że z uwagi na wskazaną powyżej okoliczność Sąd podzielił stanowisko Kolegium, że nie można stwierdzić, aby w niniejszej sprawie zachodził bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą pracy zarobkowej a sprawowaną opieką nad mężem.

Odnośnie możliwości partycypacji w opiece nad mężem skarżącej przez ich wspólne dorosłe dzieci Sąd stwierdza, że na podstawie art. 130 Kodeksu rodzinnego obowiązek alimentacyjny skarżącej względem męża wyprzedza obowiązek alimentacyjny dzieci względem ojca, a zatem badanie kwestii możliwości współuczestnictwa ze skarżącą w opiece nad ich ojcem - nie znajduje w sprawie uzasadnienia.

Końcowo, odnosząc się do zawartego w skardze pełnomocnika wniosku o przeprowadzenie przez Sąd dowodów uzupełniających, wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a., Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Przytoczony przepis przewiduje zatem możliwość uzupełnienia w postępowaniu sądowoadministracyjnym materiału dowodowego jedynie poprzez dopuszczenie dowodu z dokumentów i tylko wówczas, gdy materiał dowodowy zgromadzony przez organy administracji pozostawia istotne wątpliwości, które należy wyjaśnić. Sąd uznał przeprowadzenie dowodu z załączonej do pisma dokumentacji medycznej obrazującej stan zdrowia męża strony za zbędne, albowiem – jak już wcześniej wskazano – materiał dowodowy zgromadzony w aktach administracyjnych był wystarczający dla ustalenia zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą nad mężem, który nie był kwestionowany przez organy.

Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zdaniem Sądu, z podniesionych wyżej względów, odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz skarżącej znajduje usprawiedliwiane podstawy.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekał, jak w sentencji wyroku.

Sąd orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu na podstawie art. 250 § 2 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18 ze zm.) przyznając pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie w kwocie 590,40 zł (w tym 110,40 zł z tytułu podatku od towarów i usług) wobec złożonego oświadczenia, iż koszty te nie zostały pokryte w całości ani w części i mając na względzie wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 20 grudnia 2022 r., sygn. akt. SK 78/21.

Orzeczenie w niniejszej sprawie zostało wydane na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W przedmiotowej sprawie organ administracji publicznej złożył taki wniosek, a skarżąca nie zażądała w przewidzianym przepisami terminie rozpoznania sprawy na rozprawie.