Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1248/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2023-11-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 30 ust. 1, 2, 7 i 8
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 30 listopada 2023 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 25 maja 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1382/2023/11967 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia 24 kwietnia 2023 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Prezydent Miasta K. (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 24 kwietnia 2023 r., nr [...], działając m.in. na podstawie art. 30 ust. 1, 2, 7 i 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn. Dz.U z 2023 r. poz. 390, dalej: "ustawa" lub "u.ś.r.") ustalił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad matką G. Z. za okres od dnia 14 marca 2022 r. do dnia 31 stycznia 2023 r. w kwocie 22.420,30 zł zostało przez A. W. (dalej: "skarżąca") nienależnie pobrane (pkt 1) oraz zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 22.420,30 zł. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty, tj.: od kwoty 1.230,30 zł. od dnia 1 kwietnia 2022 r., od kwoty 2.119 zł. od dnia 1 maja 2022 r., od kwoty 2.119 zł. od dnia 1 czerwca 2022 r., od kwoty 2.119 zł. od dnia 1 lipca 2022 r., od kwoty 2.119 zł. od dnia 1 sierpnia 2022 r., od kwoty 2.119 zł. od dnia 1 września 2022 r., od kwoty 2.119 zł. od dnia 1 października 2022 r., od kwoty 2.119 zł. od dnia 1 listopada 2022 r., od kwoty 2.119 zł. od dnia 1 grudnia 2022 r., od kwoty 2.119 zł. od dnia 1 stycznia 2023 r., od kwoty 2.119 zł. od dnia 1 lutego 2023 r. Wskazał też, że kwota odsetek za opóźnienie na dzień wydania decyzji wynosi 1.716,70 zł. Jednocześnie poinformował, że odsetki za opóźnienie są naliczane do dnia spłaty, w związku z tym kwota należna do zwrotu może wzrosnąć (pkt 2) oraz ustalił sposób spłaty nienależnie pobranych świadczeń (pkt 3). Na podstawie weryfikacji danych w rejestrze pesel ustalił, iż w dniu [...] zmarła osoba wymagająca opieki (matka skarżącej), w związku z tym nie przysługuje jej świadczenie pielęgnacyjne od dnia 14 marca 2022 r. Wobec powyższego decyzja przyznająca to świadczenie skarżącej została uchylona od miesiąca, od którego świadczenia nie zostały wypłacone, tj. od dnia 1 kwietnia 2023 r. Organ I instancji zaznaczył również, że z przeprowadzonego postępowania administracyjnego wynika, że skarżąca nie poinformowała o zmianie sytuacji rodzinnej, w rozumieniu art. 25 ustawy, pomimo, że była o takiej konieczności pouczona. Zatem świadczenia wypłacone po dacie zaistnienia zmiany, są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi.

Pismem z dnia 4 maja 2023 r. skarżąca złożyła odwołanie, twierdząc, że świadczenie pielęgnacyjne zostało jej przyznane bezterminowo, natomiast składki na ubezpieczenie zdrowotne przyznano do dnia 9 kwietnia 2033 r., dlatego też sądziła, że przynajmniej do tej daty będzie ono wypłacane. Nadto, zgłosiła zgon matki we wszystkich urzędach i nikt nie powiedział jej, że ma to również zgłosić w MOPS-ie. Zaznaczyła, że pouczenia zawarte w decyzji, iż "jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie rodzinne o wystąpieniu zmian" są zawiłe, niejasne i nieklarowne. Zdaniem skarżącej, jej odpowiedzialność powinna być uzależniona od tego, czy była świadoma, że fakty, o których nie powiedziała były istotne dla sprawy. Podniosła, że jest na rencie od 27 lat i nie pracuje, a jej dochód stanowi kwota 1.080 zł. Jej stan psychiczny jest nienajlepszy, gdyż towarzyszą jej lęki, napady paniki, zawroty głowy, które nie pozwalają na podjęcie pracy. Nie otrzymuje żadnych zasiłków, ani żadnych form wsparcia, dlatego nie jest w stanie spłacić tak wysokiej kwoty. W decyzjach administracyjnych nie było też informacji, co należy zrobić w przypadku zgonu osoby, na którą przyznane zostało świadczenie pielęgnacyjne.

Po rozpoznaniu odwołania skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium" lub "SKO"), decyzją z dnia 25 maja 2023 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1382/2023/11967, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 24 kwietnia 2023 r. W uzasadnieniu przedstawiło stan faktyczny sprawy i treść decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 18 marca 2021 r., nr SKO.PSŚ/41.5/621/2021/3355/JG, na mocy której skarżącej zostało przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką na okres od dnia 13 listopada 2020 r. bezterminowo. W tej decyzji Kolegium pouczyło skarżącą o obowiązku wynikającym z art. 25 ust. 1 ustawy, tj. o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego jej świadczenie pielęgnacyjne o każdej okoliczności faktycznej, która może mieć wpływ na prawo do pobierania tego świadczenia, w szczególności o podjęciu przez stronę zatrudnienia, uzyskania świadczeń emerytalno-rentowych, prowadzeniu działalności gospodarczej itp. Powyższa decyzja została zmieniona decyzjami organu I instancji w zakresie dotyczącym wysokości kwot świadczenia pielęgnacyjnego z dnia 23 grudnia 2021 r. (nr [...]) i z dnia 17 stycznia 2023 r. (nr[...]). Natomiast w związku z powzięciem przez organ I instancji informacji o zgonie matki skarżącej w dniu [...] organ I instancji pismem z dnia 31 marca 2023 r. zawiadomił o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie uchylenia od dnia 1 kwietnia 2023 r. decyzji Kolegium z dnia 18 marca 2021 r. W wyniku przeprowadzonego postępowania, organ I instancji decyzją z dnia 24 kwietnia 2023 r., nr [...] uchylił z dniem 1 kwietnia 2023 r. tą decyzję oraz decyzje ją zmieniające. Zatem w przypadku skarżącej zachodzi przesłanka świadczeń nienależnie pobranych określonych w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., gdyż zostały one wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do tego świadczenia. Stąd też świadczenia pielęgnacyjne wypłacone skarżącej w łącznej wysokości 22.420,30 zł. są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi. Wyjaśniło przy tym, że kwota nienależnie pobranego świadczenia obejmuje świadczenie pielęgnacyjne za miesiąc marzec 2022 r. w kwocie 1.230,30 zł., a za okres od dnia 1 kwietnia 2022 r. do dnia 31 stycznia 2023 r. w kwocie po 2.119 zł. miesięcznie. Organ I instancji w powyższym wyliczeniu uwzględnił kwotę świadczenia pielęgnacyjnego za styczeń 2023 r. w kwocie 2.119 zł., ponieważ została ona zmieniona dopiero decyzją z dnia 17 stycznia 2023 r., a pozostałą część kwoty świadczenia pielęgnacyjnego za styczeń 2023 r. organ I instancji uwzględnił w drugiej decyzji z dnia 24 kwietnia 2023 r., nr [...] dot. nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Odnosząc się natomiast do twierdzeń skarżącej zawartych w odwołaniu, Kolegium podało, że argumenty skarżącej nie zasługują na uwzględnienie, ponieważ zarówno we wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jak i w decyzjach przyznających to świadczenie, skarżąca była informowana o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Przede wszystkim jednak w sentencji decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne wyraźnie podano, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.

Pismem z dnia 15 czerwca 2023 r. skarżąca złożyła skargę na powyższą decyzję, w której zarzuciła naruszenie art. 30 ust. 9 ustawy, bowiem nikt nie wziął pod uwagę, iż obowiązek zwrotu świadczeń jest uzależniony od tego, czy była pouczona o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobieranie przyznanych jej świadczeń. Takie pouczenie powinno być czytelne, jasne i zrozumiałe, a w konsekwencji jej odpowiedzialność jako strony postępowania administracyjnego powinna być uzależniona od tego, czy była świadoma, że fakty, o których nie powiedziała były istotne dla sprawy. W ocenie skarżącej, Kolegium nie wzięło pod uwagę, że leczy się psychiatrycznie od 2010 r. i ma dolegliwości, takie jak: lęki, ataki paniki, trudności w koncentracji i rozumieniu oraz zapamiętywaniu. Wskazała, że po śmierci matki oraz przebytym zachorowaniu na covid-19 jej stan psychiczny uległ pogorszeniu i dołączyła kolejna choroba [...], która wyniszcza cały organizm. Podała, że organ I instancji mógł już wcześniej zaprzestać wypłaty świadczeń pielęgnacyjnych na jej rzecz.

Pismem z dnia 14 lipca 2023 r. Kolegium złożyło odpowiedź na skargę i wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwach zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie przypomnieć należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej w skrócie: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). Zakres kontroli sądu wyznacza przepis art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a. Nadto, rozpoznanie niniejszej sprawy nastąpiło w trybie uproszczonym, z uwagi na złożony w treści odpowiedzi na skargę wniosek w tym przedmiocie, przy jednoczesnym braku żądania przeprowadzenia rozprawy, w terminie czternastu dni od zawiadomienia o jego złożeniu (art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a.).

Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Przez wspomniane w tym przepisie "inne zmiany mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych" rozumieć należy, np. zgon osoby wymagającej opieki, w związku z którą to opieką osoba do tego uprawniona, pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W przypadku nie zgłoszenia takiej okoliczności będzie miała zastosowanie regulacja dotycząca nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Na mocy art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest zobowiązana do ich zwrotu. Na podstawie ust. 2 tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się:

1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c;

2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;

4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego;

5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.

Zaznaczyć w tym miejscu przyjdzie, że pierwsza określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. podstawa uznania świadczenia za nienależnie pobrane wymaga łącznego wystąpienia następujących przesłanek: zaistniały okoliczności powodujące ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone; osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Przesłanki te ziściły się w niniejszej sprawie.

Skarżąca jeszcze przez około rok od śmierci matki pobierała świadczenie pielęgnacyjne mimo, iż nie sprawowała opieki.

Analiza akt administracyjnych sprawy sprowadza się do wniosku, że skarżąca o konieczności poinformowania organu o zmianie sytuacji rodzinnej została pouczona w decyzjach z dnia: 18 marca 2021 r. i 23 grudnia 2021 r. oraz 17 stycznia 2023 r. (por. art. 25 u.ś.r.) Wbrew twierdzeniom skarżącej, pouczenia te są jasne i klarowne oraz były kierowane do niej wielokrotnie.

Podkreślić także trzeba, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest rekompensata za sprawowanie faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, powodującej w konsekwencji niemożność wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez opiekuna. Cel ten nie jest spełniony z chwilą zgonu osoby wymagającej opieki. Wobec powyższego skarżąca faktycznie nienależnie pobierała świadczenie pielęgnacyjne. Jednakże w obu decyzjach organy orzekające uwzględniły w kwocie nienależnych świadczeń również świadczenie pielęgnacyjne pobrane w miesiącu marcu 2022 r., w części co do kwoty 1230 zł. (1/2 miesiąca). Działanie takie jest nieuprawnione, albowiem okoliczność, że w ciągu miesiąca podopieczny zmarł w żaden sposób nie przesądza o tym, że świadczenie stało się nienależnie pobrane. Jak wskazał w wyroku z dnia 25 marca 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach (sygn. akt II SA/Gl 1414/21, orzeczenie jest dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach) cel świadczenia pielęgnacyjnego został zrealizowany już w momencie wypłaty, kiedy podopieczny żył. Trudno też wyobrazić sobie, aby wykorzystanie tego świadczenia miało następować proporcjonalnie do upływu kolejnych dni miesiąca, ani tym bardziej, aby osoba uprawniona z dniem następującym po śmierci podopiecznego, miałaby podjąć zatrudnienie, z którego zrezygnowała lub nie podjęła w celu sprawowania opieki. Wypłacone w tych okolicznościach świadczenie nie spełnia żadnego z wymienionych w art. 30 ust. 2 u.ś.r. kryteriów.

Skład orzekający w niniejszej sprawie dostrzega intencje, jakimi kierował się organ I instancji oraz Kolegium, jak również to, iż ustawodawca w przepisach u.ś.r. nie przewidział takiej sytuacji, jaka miała miejsce w przypadku skarżącej. W żaden jednak sposób nie upoważnia to do samodzielnego uregulowania tej kwestii. Wszak w praworządnym państwie prawa organy działają w granicach i na podstawie obowiązujących przepisów prawa (art. 7 Konstytucji RP oraz art. 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 775).

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy, organ I instancji winien jest wziąć pod uwagę powyższe rozważania, ze szczególnym uwzględnieniem, iż nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne należy określić od dnia 1 kwietnia 2022 r., tj. z takim terminem z jakim uchylono prawo skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego.

W tej sytuacji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.