Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 2214/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-02-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: par. 3 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Teza: Kwestia oceny przez Sąd charakteru decyzji, czy jest to decyzja związana, czy też decyzja uznaniowa, ma podstawowe znaczenie podczas sądowej oceny legalności takiej decyzji i mieści się w ramach podstawy prawnej rozstrzygnięcia w rozumieniu art. 141 § 4 p.p.s.a. Obejmuje bowiem wskazanie zastosowanych przepisów prawa oraz wyjaśnienie przyjętego przez sąd sposobu ich wykładni i zastosowania.

TEZY

Kwestia oceny przez Sąd charakteru decyzji, czy jest to decyzja związana, czy też decyzja uznaniowa, ma podstawowe znaczenie podczas sądowej oceny legalności takiej decyzji i mieści się w ramach podstawy prawnej rozstrzygnięcia w rozumieniu art. 141 § 4 p.p.s.a. Obejmuje bowiem wskazanie zastosowanych przepisów prawa oraz wyjaśnienie przyjętego przez sąd sposobu ich wykładni i zastosowania.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Pietrasz Sędzia NSA Dariusz Dudra (spr.) Sędzia del. WSA Piotr Kraczowski Protokolant starszy asystent sędziego Patrycja Czubała po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2022 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej G. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 1 lutego 2018 r. sygn. akt III SA/Po 873/17 w sprawie ze skargi G. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu; 2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz G. C. kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 1 lutego 2018 r., sygn. akt III SA/Po 873/17, oddalił skargę G. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu z dnia [...] września 2017 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że kwota zaległości objęta wnioskiem o umorzenie wynosi 22.482,21 zł (należność główna – 13.327,21 zł oraz odsetki za zwłokę – 9.155,00 zł).

Aktualnie wnioskodawca uzyskuje dochody z tytułu umowy o pracę w kwocie 2.000 zł brutto miesięcznie (1.621,29 zł netto miesięcznie). Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Posiada spółdzielcze własnościowe prawo do mieszkanie o pow. 32 mkw. położonego na terenie miasta P. Zobowiązany wyjaśnił, że 50% jego wynagrodzenia pochłaniają wydatki na czynsz, media, spłata zadłużenia w banku oraz opłaty za ubezpieczenia. Pozostała kwota wynagrodzenia nie wystarcza na zakup wyżywienia, środków higieny, książek itp.

Powyższe organ przeanalizował i ocenił w oparciu o przesłanki warunkujące umorzenie należności wynikające z art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778 ze zm.; dalej: u.s.u.s.) oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 141 poz. 1365 ze zm.).

Mając na uwadze powyższe, organ wyjaśnił, że minimum socjalne jest wskaźnikiem określającym koszty utrzymania gospodarstw domowych na podstawie koszyka dóbr służących zaspokajaniu potrzeb bytowo-konsumpcyjnych na relatywnie niskim poziomie. Składniki koszyka wystarczają nie tylko dla podtrzymania życia, lecz dla posiadania i wychowania dzieci, a także dla utrzymania minimum więzi społecznych. Dane przedstawiane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych są narzędziem pomocniczym wykorzystywanym przez Zakład w określaniu sytuacji finansowej wnioskodawcy.

Dochód osiągany przez wnioskodawcę przewyższa poziom wskazany dla minimum socjalnego, co formalnie nie potwierdza trudnej sytuacji materialnej. Organ stwierdził także, że zobowiązany nie wykazał ani zaległości w opłacaniu bieżących płatności, ani konieczności korzystania z pomocy instytucjonalnej w postaci zasiłków celowych, co byłoby formalnym potwierdzeniem trudnej sytuacji bytowej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę na powyższą decyzję.

Sąd nie podzielił stanowiska skarżącego co do tego, że posłużenie się wskaźnikiem minimum socjalnego prowadziło do przyjęcia błędnych ustaleń faktycznych, a w konsekwencji rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o dane statystyczne, a nie indywidualną sytuację majątkową i rodzinną strony postępowania.

Analiza uzasadnienia kwestionowanej decyzji wskazuje, że skarżony organ przy wydawaniu rozstrzygnięcia uwzględniał koszty utrzymania gospodarstwa domowego deklarowane i udokumentowane przez zobowiązanego.

Argumentacja ujawniona w treści uzasadnienia decyzji, wbrew sugestiom zawartym w skardze, nie uzasadnia stanowiska, że organ zakwestionował wysokość wydatków ponoszonych przez skarżącego na utrzymanie zajmowanej kawalerki lub wysokość wydatków ponoszonych na środki komunikacji miejskiej w ten sposób, iż uznał je za nieuzasadnione, bo przewyższające dane statystyczne objęte wskaźnikiem minimum socjalnego. W konsekwencji sąd nie podziela argumentacji skargi, że organ odmówił umorzenia zaległości z uwagi na poziom życia zobowiązanego ponad standard minimum socjalnego.

Uwzględnienie treści uzasadnienia kwestionowanej decyzji w jej całokształcie wskazuje natomiast, że podstawą odmowy umorzenia zaległości było stanowisko, że sytuacja majątkowa i rodzinna skarżącego nie odpowiada przesłankom określonym w przepisie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Umorzenie należności z tytułu składek w innych sytuacjach niż całkowita ich nieściągalność możliwe jest w szczególności w sytuacji, gdy zobowiązany ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

WSA wskazał (za organem), że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i nie ma na utrzymaniu żadnych osób. Aktualnie skarżący nie wykorzystuje posiadanych możliwości zarobkowych. Z uzasadnienia decyzji jednoznacznie bowiem wynika, że czerpanie przez skarżącego dochodów z więcej niż jednego źródła nie ma charakteru incydentalnego. Zobowiązany osiągał dochody ze stosunku pracy i jednocześnie prowadził działalność gospodarczą. Ponadto, pomimo zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy u jednego pracodawcy, podejmował także dodatkowe zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W ocenie Sądu zgodne z prawem jest stanowisko, że pozyskanie dodatkowego źródła dochodu w celu spłaty zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie wywołuje zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego. Sąd uznaje także, że zagrożenia takich skutków nie wywołuje ewentualne wdrożenie postępowania egzekucyjnego. Uszczerbek finansowy wywołany zastosowaniem środków egzekucyjnych skarżący może zniwelować poprzez podjęcie dodatkowego źródła dochodu.

Uwzględniając powyższe, Sąd wskazał, że ocena zasadności umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zgodnie z wymogami prawa, powinna znajdować uzasadnienie w ocenie sytuacji majątkowej i rodzinnej zobowiązanego, a nie tylko odnosić się do przejściowych skutków finansowych wynikających z braku pełnego wykorzystania możliwości zarobkowych.

Organ trafnie uwzględniał, że w okolicznościach kontrolowanej sprawy umorzenie zaległości prowadziłoby do naruszenia interesu publicznego, gdyż skutkiem uwzględnienia żądania byłoby zwolnienie spod egzekucji przyszłych spodziewanych dochodów. Materiał dowodowy wskazuje, że obowiązany wyraża gotowość podejmowania dodatkowych źródeł dochodu. Rynek pracy oferuje stanowiska dla ludzi w różnym wieku o różnym doświadczeniu i kwalifikacjach zawodowych. Wyższe wykształcenie, bardzo duża wiedza oraz bogate doświadczenie zobowiązanego stawia go w uprzywilejowanej pozycji na rynku pracy.

Analiza akt administracyjnych oraz uzasadnienie zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że rozstrzygnięcie o odmowie umorzenia zaległości z tytułu składek zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem administracyjnym. Organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi – w postaci umorzenia należności.

Dalej WSA wskazał, że ZUS działał w zakresie uznania administracyjnego. Zatem nawet po spełnieniu przesłanek prawem przewidzianych dla umorzenia należności z tytułu składek, mógł nie uwzględnić żądania wnioskodawcy, jeśli okoliczności sprawy wskazują, że takie rozstrzygnięcie będzie naruszało interes publiczny, w szczególności może prowadzić do naruszenia zasady równoważnego traktowania powinności finansowych. W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie okoliczności uzasadniające wybór rozstrzygnięcia są rzeczywiste i stanowią zgodną z prawem podstawę odmowy umorzenia zaległości z uwagi na obowiązek ochrony interesu publicznego, którym jest dbałość o stan finansów ubezpieczeń społecznych.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Poznaniu oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Z ostrożności procesowej, w przypadku nieuwzględnienia skargi kasacyjnej, wniósł o odstąpienie od zasadzenia od skarżącego na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości z uwagi na jego trudną sytuację materialną.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:

1. na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2019, poz. 2325; dalej: p.p.s.a.) przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 145 § 1 ust. 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm.; dalej: k.p.a.) poprzez:

a) błędne ustalenie w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, że skarżący nie udowodnił trudnej sytuacji finansowej uzasadniającej umorzenie należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r., w sytuacji gdy przedstawione przez skarżącego kasacyjnie dokumenty i oświadczenia jednoznacznie potwierdzają spełnienie powyższych przesłanek wskazanych w ww. przepisie;

b) błędne ustalenie, że skarżący nie wykorzystuje posiadanych możliwości zarobkowych na rynku pracy, który rzekomo oferuje stanowiska dla ludzi w różnym wieku i kwalifikacjach, a posiadane przez skarżącego kasacyjnie wyższe wykształcenie oraz bogata wiedza i doświadczenie stawiają go w pozycji uprzywilejowanej na rynku pracy;

2) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez sporządzenie w sposób wadliwy uzasadnienia orzeczenia, które:

a) uniemożliwia jednoznaczne ustalenie przesłanek, jakimi posługiwał się Sąd I instancji przy wyrokowaniu, tj. wskazanie, że sytuacja majątkowa skarżącego kasacyjnie nie wypełnia przesłanek § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, by następnie uznać, że Sąd I instancji podziela stanowisko organu, że podstawą odmowy jest dbałości o stan finansów ubezpieczeń społecznych;

b) nie odnosi się do zarzutu skargi w postaci błędnego ustalenia przez organ w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, że skarżący kasacyjnie posiada zdolność do wygospodarowania środków finansowych na spłatę zadłużenia wobec ZUS, podczas gdy nisko dochód skarżącego oraz jego zobowiązania finansowe wynikające z uzasadnionych potrzeb uniemożliwiają spłatę zaległości wobec ZUS bez uszczerbku dla jego egzystencji;

3) art. 151 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie i oddalenie skargi w sytuacji gdy skarga ta winna zostać uwzględniona, a zaskarżona decyzja ZUS uchylona’

2. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. – naruszenie prawa materialnego, tj.:

1) art. 28 ust. 1 i ust. 3a i 3b u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że sytuacja majątkowa skarżącego kasacyjnie winna być oceniana przez pryzmat wszystkich możliwości zarobkowych (w tym również potencjalnych i abstrakcyjnych), gdy tymczasem przedmiotowa ocena powinna opierać się na aktualnym stanie majątkowym skarżącego kasacyjnie, a także pewnej lub wysoce prawdopodobnej perspektywie w tym zakresie, która pozwoli w rzeczywisty sposób rozstrzygnąć, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego kasacyjnie możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia poprzez błąd subsumcji polegający na niezastosowaniu tego przepisu, w sytuacji gdy w zaistniałym stanie faktycznym skarżący kasacyjnie spełnił przesłanki uprawniające go do ubiegania się o umorzenie przedmiotowych należności wobec ZUS.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podano argumenty na poparcie podniesionych zarzutów.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2019, poz. 2325; dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Zasada związania granicami skargi kasacyjnej nie dotyczy jedynie nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. Żadna jednak ze wskazanych w tym przepisie przesłanek w stanie faktycznym sprawy nie zaistniała.

Niektóre z zarzutów skargi kasacyjnej należało uznać za usprawiedliwione, a pozostałe za przedwczesne lub nieskuteczne. W konsekwencji takiego uznania wyrok Sądu I instancji należało wyeliminować z obrotu prawnego.

W ocenie NSA, główną przyczyną uchylenia zaskarżonego wyroku jest uwzględnienie zarzutu dotyczącego naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. ujętego w skardze kasacyjnej w pkt 2 lit. a naruszeń prawa procesowego. W zarzucie tym skarżący kasacyjnie wskazał, że uzasadnienie uniemożliwia jednoznaczne ustalenie przesłanek, jakimi posługiwał się Sąd podczas wyrokowania, tj. wskazanie, że sytuacja majątkowa skarżącego kasacyjnie nie wypełnia przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, by następnie uznać, że Sąd I instancji podziela stanowisko organu, że podstawą odmowy jest dbałość o stan finansów ubezpieczeń społecznych.

Zatem skarżący kasacyjnie wskazuje na sprzeczności wynikające z uzasadnienia wyroku dotyczące ustalenia, czy Sąd uznał, że w sprawie została wydana decyzja związana, czy też zachodzi w niej stan uznania administracyjnego. Do takiego stanowiska jednoznacznie przekonuje treść uzasadnienia wyroku Sądu I instancji, w którym w jednym miejscu mowa jest, że "Uwzględnienie treści uzasadnienia kwestionowanej decyzji w jej całokształcie wskazuje natomiast, że podstawą odmowy umorzenia zaległości było stanowisko, że sytuacja majątkowa i rodzinna skarżącego nie odpowiada przesłankom określonym w przepisie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne". W innym zaś miejscu, w końcowej części uzasadnienia, Sąd stwierdza, że "Zakład działał w zakresie uznania administracyjnego. Zatem, nawet po spełnieniu przesłanek prawem przewidzianych dla umorzenia należności z tytułu składek, mógł nie uwzględnić żądania wnioskodawcy, jeśli okoliczności sprawy wskazują, że takie rozstrzygnięcie będzie naruszało interes publiczny, w szczególności może prowadzić do naruszenia zasady równoważnego traktowania powinności finansowych. W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie okoliczności uzasadniające wybór rozstrzygnięcia są rzeczywiste i stanowią zgodną z prawem podstawę odmowy umorzenia zaległości z uwagi na obowiązek ochrony interesu publicznego, którym jest dbałość o stan finansów ubezpieczeń społecznych".

Przypomnieć w tym miejscu należy, że w myśl art. 141 § 4 p.p.s.a. uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. Uzasadnienie winno zatem zawierać wskazanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia wraz z jej wyjaśnieniem. Obowiązkiem Sądu I instancji jest więc przeprowadzenie wywodu prawnego, w którym omówiona zostanie podstawa prawna orzeczenia z uwzględnieniem jej wykładni. Podkreślić w tym miejscu trzeba, że uzasadnienie wyroku musi pozwalać na jednoznaczne ustalenie przesłanek jakimi kierował się sąd podejmując zaskarżone rozstrzygniecie. Uzasadnienie orzeczenia nie może być sprzeczne w swej treści, trudno bowiem wtedy ustalić czym kierował się Sąd dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji. Jest to nieodzowne do dokonania pełnej kontroli kasacyjnej orzeczenia Sądu I instancji.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się w tym zakresie, że w uzasadnieniu wyroku niezbędne jest wskazanie przyjętego stanu faktycznego sprawy, ustosunkowanie się do zarzutów podniesionych w skardze, podanie przepisów prawa, które stanowiły podstawę rozstrzygnięcia. Podstawa prawna rozstrzygnięcia (wyroku) obejmuje wskazanie zastosowanych przepisów prawnych oraz wyjaśnienie przyjętego przez sąd sposobu ich wykładni i zastosowania. Znaczenie procesowe tego elementu uzasadnienia uwidacznia się w tym, że ma on dać rękojmię, iż sąd dołożył należytej staranności przy podejmowaniu rozstrzygnięcia; ma umożliwić sądowi wyższej instancji ocenę, czy przesłanki, na których oparł się sąd niższej instancji, są trafne; ma w razie wątpliwości umożliwić ustalenie granic powagi rzeczy osądzonej i innych skutków prawnych wyroku (por. wyrok NSA z 26 stycznia 2017 r., sygn. akt I FSK 942/15, LEX nr 2249327).

Kwestia oceny przez Sąd charakteru decyzji, czy jest to decyzja związana, czy też decyzja uznaniowa, ma podstawowe znaczenie podczas sądowej oceny legalności takiej decyzji i mieści się w ramach podstawy prawnej rozstrzygnięcia w rozumieniu art. 141 § 4 p.p.s.a. Obejmuje bowiem wskazanie zastosowanych przepisów prawa oraz wyjaśnienie przyjętego przez sąd sposobu ich wykładni i zastosowania. W przypadku decyzji związanej nie zachodzi żadna z przesłanek do umorzenia należności i wtedy organ nie ma możliwości przyznania ulgi. Natomiast dopiero zaistnienie jednej z przesłanek do umorzenia, która musi być wprost wskazana jako element podstawy prawnej rozstrzygnięcia, pozwala na działanie organu w ramach uznania administracyjnego. Organ może wtedy umorzyć należność, ale również może odmówić jej umorzenia, właśnie w przypadku zaistnienia takiej przesłanki.

Zatem ocena charakteru decyzji determinuje dalsze wnikliwe badanie legalności takiej decyzji, wynikające właśnie z charakteru takiego indywidualnego aktu administracyjnego. Przesądzenie charakteru prawnego decyzji wydawanych w przedmiocie umorzenia należności decyduje o granicach sądowej kontroli legalności tych decyzji. W przypadku kontroli legalności decyzji wydanej w warunkach uznania, kontroli tej podlega jedynie poprawność postępowania wyjaśniającego. W drugim zaś przypadku kontroli decyzji związanej (brak przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek) ocenie przez sąd administracyjny podlega również samo rozstrzygnięcie. Z tym, że szczególnej dbałości organu o zachowanie wszystkich wymogów proceduralnych wymaga właśnie decyzja wydana w ramach uznania administracyjnego.

Kontrola legalności rozstrzygnięcia o charakterze uznaniowym sprowadza się bowiem do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności faktyczne. Istotne jest także zbadanie, czy po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego dokonano prawidłowej oceny przesłanek warunkujących zastosowanie przepisu. Sądowa kontrola decyzji uznaniowej obejmuje zatem samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, ale nie rozstrzygnięcie, będące wynikiem dokonania określonego wyboru (por. wyrok NSA z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14, LEX nr 1658141). Kontrola decyzji uznaniowych jest ograniczona do oceny ich zgodności z prawem. Rozpatrując skargę, Sąd zobowiązany jest zatem badać, czy przy podejmowaniu decyzji nie doszło do naruszenia prawa materialnego i procesowego. Nie może natomiast ingerować w słuszność dokonanego przez organ wyboru i tym samym oceniać celowości zaskarżonego rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z dnia 3 kwietnia 2014 r., sygn. akt I OSK 784/13, LEX nr 1484875).

Uwzględnienie tego zarzutu można uznać za wystarczające do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego wyroku.

W ocenie NSA, w okolicznościach faktycznych sprawy na aprobatę zasługiwał również zarzut dotyczący naruszenia przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 28 ust. 1 ust. 3a i ust. 3b u.s.u.s. poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że sytuacja majątkowa skarżącego kasacyjnie winna być oceniana przez pryzmat wszystkich możliwości zarobkowych (w tym również potencjalnych i abstrakcyjnych), gdy tymczasem przedmiotowa ocena powinna opierać się na aktualnym stanie majątkowym skarżącego kasacyjnie, a także pewnej lub wysoce prawdopodobnej perspektywie w tym zakresie, która pozwoli w rzeczywisty sposób rozstrzygnąć czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego kasacyjnie możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Przede wszystkim w tym zakresie zauważyć należ, że w myśl § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (pkt 1); poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (pkt 2); przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (pkt 3).

Na podkreślenie zasługuje przesłanka "stanu majątkowego" zobowiązanego. Ustawodawca uzależnił przyznanie ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu składek od aktualnego stanu majątkowego zobowiązanego z daty rozpoznawania wniosku o ulgę, a nie od sytuacji majątkowej dłużnika, która będzie miała miejsce w przyszłości.

Do rozważenia możliwości umorzenia należności konieczne jest odniesienie stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej zobowiązanego do wielkości należności i dokonanie oceny, czy spłata pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki na przykład poprzez pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2020 r., sygn. akt I GSK 539/20, LEX nr 3056269). Ta relacja pomiędzy stanem majątkowym zobowiązanego i pozbawieniem jego wraz z rodziną możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, odnosi się niewątpliwie do stanu aktualnego, a nie stanu, który będzie miał miejsce w nieokreślonej co do konkretnej daty przyszłości. W orzecznictwie NSA na tle tego zagadnienia prezentowany jest pogląd, że przy badaniu przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) istotnym jest ocena aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej zobowiązanego, a nie przyczyny powstania zaległości, zawinione czy też subiektywnie niezawinione, które nie zostały przewidziane jako samodzielna przesłanka umorzenia należności (wyrok NSA z dnia 15 września 2011 r., I GSK 832/10, ONSAiWSA 2013, Nr 4, poz. 14), a także wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2014 r., sygn. akt II GSK 1705/12, LEX nr 1450664). Rozstrzygnięciom tym (decyzjom w przedmiocie umorzenia) nie towarzyszy walor res iudicata, co oznacza możliwość wielokrotnego występowania z wnioskiem i skutkuje obowiązkiem jego rozpatrzenia przez organ administracji z uwzględnieniem aktualnej sytuacji zobowiązanego (materialnej, zdrowotnej, rodzinnej) (por. wyrok NSA z dnia 26 maja 2020 r., sygn. akt I GSK 211/20, LEX nr 3007729).

Z przepisu tego wynika zatem, że istotny podczas oceny tej przesłanki jest stan majątkowy aktualny, on ma decydujące znaczenie. Potencjalny zaś, przyszły stan majątkowy zobowiązanego z tytułu składek, ma jedynie znaczenie pomocnicze, nie decydujące. Poza tym zasadnie w skardze kasacyjnej zobowiązany podnosi, że ocena jego możliwości zarobkowych w przyszłości winna uwzględniać fakt, iż jest on w wieku przedemerytalnym i w tej sytuacji trudniej jest znaleźć dodatkowe miejsce zarobkowania, jego atrakcyjność na rynku pracy nie jest wcale tak wielka, jak widzi to sąd.

Wypada też zauważyć, co słusznie podnosi skarżący kasacyjnie w złożonym środku zaskarżenia, że nie można w jego sytuacji wprost uwzględniać minimum socjalnego dla gospodarstwa pracowniczego jednoosobowego, wynikającego z danych statystycznych, gdyż w jego przypadku zamieszkiwania w dużym mieście (w P.), wielkości składające się na to minimum, odbiegają od rzeczywistych kosztów stanowiących składowe minimum socjalnego. Przykładowo wypada wskazać koszt eksploatacji mieszkania, który został określony na kwotę 339,98 zł, natomiast skarżący ponosi takie koszty w wysokości 520, 34 zł. Koszty transportu wraz z łącznością to 79,63 zł, zaś w przypadku skarżącego kasacyjnie koszt komunikacji miejskiej, bilet miesięczny, bilet sieciowy na okaziciela, to koszt 99 zł.

Te różnice w składowych minimum socjalnego i rzeczywistych kosztów ponoszonych przez skarżącego kasacyjnie powinny być uwzględnione podczas oceny zaistnienia przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek, gdyż to rzeczywista sytuacja zobowiązanego winna mieć decydujące znaczenie w postępowaniu dotyczącym umorzenia tych należności.

Przedstawiona argumentacja zadecydowała o uchyleniu zaskarżonego wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia.

W zakresie zarzutu dotyczącego naruszenia art. 151 p.p.s.a., stwierdzić należy, że jest to przepis wynikowy i skutecznie może być podnoszony w ramach podstaw kasacyjnych w powiązaniu z innymi przepisami, które zostały naruszone. Brak wskazania tych innych regulacji, którym uchybiły organy lub Sąd I instancji powoduje, że zarzut ten należało uznać za bezskuteczny.

Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej, w okolicznościach faktycznych sprawy, należało uznać za przedwczesne.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 p.p.s.a. uchylił zakwestionowany skargą kasacyjną wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a w zw. z pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1804 ze zm.).