Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1728/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2024-03-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 61
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Karina Gniewek - Berezowska Sędziowie WSA Elżbieta Mazur - Selwa WSA Piotr Godlewski /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 21 marca 2024 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 31 sierpnia 2023 r. nr SKO.4110.77.1748.2023 w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej – skargę oddala –


UZASADNIENIE

II SA/Rz 1728/23

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi M.M. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z 31 sierpnia 2023 r. nr SKO.4110.77.1748.2023 dotycząca ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.

Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, decyzją z 14 lutego 2018 r. nr PŚ.5026.92.2017 skierowano S.M. do Domu Pomocy Społecznej dla osób przewlekle somatycznie chorych w [...]. Decyzją z 24 kwietnia 2018 r. nr DSiDPS.6130.23.2018 r. Starosta Powiatu [...] umieścił S.M. w DPS dla osób przewlekle somatycznie chorych w [...], a decyzją z 28 czerwca 2018 r. nr PŚ.5026.30.2018 r. ustalił odpłatność za ten pobyt w wysokości 70 % jego dochodu, przy miesięcznym koszcie pobytu w DPS w 2023 r. wynoszącym 4 939,99 zł. Tą ostatnią kwotę określono zarządzeniem Starosty Powiatu [...] z 21 lutego 2023 r. nr 6/2023 r. w sprawie ustalenia miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca (...) w DPS w [...] (Dz. Urz. Woj. Podk. z 2023 r., poz. [...]). Od kwietnia 2023 r. S.M. ponosił odpłatność w wysokości 1 106,01 zł, zatem różnica między kosztem utrzymania mieszkańca w DPS w [...] a wnoszoną przez niego opłatą wynosiła 3 833,98 zł.

Burmistrz Miasta [...] decyzją z 30 maja 2023 r. nr PŚ.5026.28.2023 zobowiązał M.M. do ponoszenia opłaty za pobyt ojca S.M. w DPS w [...] za okres od 1 do 31 stycznia 2023 r. w wysokości 390,26 zł i od 1 lutego 2023 r. w wysokości 556,79 zł miesięcznie. Ustalił termin wpłaty należnej opłaty za okres od stycznia 2023 r. do maja 2023 r. w łącznej wysokości 2 617,42 zł do 14 dni od uprawomocnienia się decyzji.

W uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że jedną z osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt S.M. w DPS jest jego syn - M.M., który nie wyraził zgody na podpisanie umowy w sprawie odpłatności ze względu na swoją sytuację osobistą i stosunki z ojcem, który w latach 80 został skazany wyrokiem sądowym za znęcanie się nad rodziną.

W toku postępowania ustalono, że ani sąd, ani prokuratura i policja nie są w posiadaniu dokumentacji, z której wynikałoby, że S.M. był skazany wyrokiem sądu za znęcanie się nad rodziną.

Do grudnia 2022 r. M.M. nie ponosił odpłatności za pobyt ojca w d.p.s., bowiem jego dochód nie przekraczał 300 % kryterium dochodowego. W grudniu 2022 r. dochód czteroosobowego gospodarstwa domowego M.M. wyniósł [...] zł na osobę, generując nadwyżkę w wysokości [...] zł, zaś w miesiącu styczniu 2023 r. wyniósł [...] zł na osobę, co dało nadwyżkę w wysokości [...] zł. W trakcie wywiadu środowiskowego ustalono, iż dochód gospodarstwa domowego M.M. w miesiącu grudniu 2022 r. wyniósł łącznie [...] zł, tj. [...] zł na osobę, a w miesiącu styczniu 2023 r. łącznie [...] zł, tj. [...] zł na osobę. Na dochód składa się wynagrodzenie M.M. i jego żony. Zobowiązany zadeklarował miesięczne opłaty w łącznej wysokości ok. [...] zł, na które składają się koszty utrzymania mieszkania, spłata rat kredytów, korepetycji dzieci oraz rehabilitacji i leków. Ponadto oświadczył, że ponosi dodatkowe koszty związane z jego utrzymaniem podczas wyjazdów do pracy za granicę, które wynoszą ok. [...] zł miesięcznie. Pozostała kwota do dyspozycji gospodarstwa domowego od stycznia 2023 r. to około [...] zł.

Zdaniem Burmistrza w zaistniałej sytuacji możliwym jest partycypowanie syna w kosztach pobytu ojca w domu pomocy społecznej w wysokości określonej decyzją. Pozostała do dyspozycji kwota pozwala na zaspokojenie niezbędnych potrzeb gospodarstwa domowego zobowiązanego.

W odwołaniu od decyzji organu I instancji M.M. podniósł, że nie wyraża zgody na podpisanie umowy, ponieważ nie poczuwa się do odpowiedzialności za utrzymywanie człowieka, który tylko formalnie jest jego ojcem. Ze względu na brakowanie akt w archiwum sądowym, nie jest w stanie dostarczyć wyroku skazującego ojca za znęcanie nad rodziną, ale fakt znęcania się poświadczyła we wcześniejszym piśmie jego mama D.M. W wywiadzie środowiskowym zaznaczył, iż jego dochody nie są stałe, różnią się z miesiąca na miesiąc. W decyzji wyliczono, że po odliczeniu wydatków pozostaje mu na miesiąc kwota ok. [...] zł, z czego miałby zapłacić ustaloną opłatę w wysokości [...] zł, po opłaceniu której zostaje mu niewielka kwota [...] zł na utrzymanie rodziny. Ponadto w kolejnych miesiącach dochód był znacznie niższy od styczniowego: w lutym o [...] zł, a w marcu aż o [...] zł. Niewyobrażalne jest dla niego dofinansowanie do DPS-u przy takich ruchomych dochodach, ponieważ są miesiące w roku, w których brakuje mu środków na utrzymanie swojego gospodarstwa.

SKO opisana na wstępie decyzją z 31 sierpnia 2023 r. - działając na podstawie art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 14, art. 8 ust. 3, art. 61 ust. 2d ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r., poz. 901 ze zm., dalej: u.p.s.) - uchyliło w całości decyzję organu I instancji i ustaliło M.M. opłatę za pobyt ojca w DPS w [...] od 1 stycznia 2023 r. w wysokości [...] zł miesięcznie.

W uzasadnieniu wywiodło, że ustalona na podstawie przepisów u.p.s. opłata za pobyt w domu pomocy społecznej ma charakter publicznoprawny i stanowi rekompensatę za przejęcie opieki nad mieszkańcem domu pomocy przez instytucje samorządowe. Zgodnie z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., obowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej są jego małżonek oraz zstępni przed wstępnymi. Stosownie do art. 60 ust. 1 u.p.s., pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Z treści powołanych przepisów wynika, iż decyzja w przedmiocie odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy powinna określać wysokość miesięcznej opłaty za pobyt. Natomiast odpłatność za pobyt mieszkańca w domu pomocy można ustalać wstecz od momentu umieszczenia mieszkańca w domu pomocy społecznej.

W pierwszej kolejności wysokość opłaty ustala się w drodze umowy (art. 103 ust. 2 u.p.s.). Dopiero w przypadku odmowy przez ww. osoby zawarcia umowy, wysokość ich opłaty ustala się w drodze decyzji administracyjnej w zależności od sytuacji na podstawie art. 61 ust. 2d lub art. 61 ust. 2e u.p.s. Przepis art. 61 ust. 2d u.p.s. ma zastosowanie w przypadku, gdy członek rodziny osoby umieszczonej w domu pomocy odmówi zawarcia umowy w przedmiocie odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy. Wtedy wysokość opłaty ustala się w decyzji administracyjnej z uwzględnieniem ograniczeń o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. Wysokość opłaty ustala się w oparciu o dwie przesłanki: 1) wysokość opłaty nie może przekroczyć nadwyżki dochodu osoby zobowiązanej ponad 300% kryterium dochodowego (art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s.), przy czym w przedmiotowej sprawie kryterium dochodowe stanowi kryterium dochodowe dla osoby w rodzinie (wynoszące od 1 stycznia 2022 r. 600 zł) oraz 2) wysokość opłaty powinna odpowiadać wysokości dochodów i możliwościom zobowiązanego (art. 103 ust. 2 u.p.s.). Pod pojęciem "możliwości" należy mieć na względzie niezbędne wydatki ponoszone przez stronę na utrzymanie, jak również różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty.

M.M. do grudnia 2022 r. nie ponosił odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej ze względu na fakt, iż dochód w jego rodzinie nie przekraczał 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (zgodnie z przepisami u.p.s). W grudniu 2022 r. dochód rodziny M.M. uległ zmianie i wyniósł [...] zł na osobę w rodzinie. Dochód ten był wyższy niż 300% kryterium dochodowego (1 800 zł) o kwotę [...] zł. M.M. odmówił zawarcia umowy w sprawie ustalenia opłaty za pobyt S.M. w domu pomocy społecznej. Zatem zgodnie z obowiązującymi przepisami należało M.M. ustalić wysokość opłaty za pobyt S.M. w drodze decyzji administracyjnej, na podstawie art. 61 ust. 2d u.p.s.

Ustawodawca uzależniając w art. 61 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 62 ust. 2d u.p.s. wysokość opłaty wnoszonej przez małżonka, zstępnych, bądź wstępnych mieszkańca domu pomocy społecznej od kryterium dochodowego nie zawarł w niej jakichkolwiek szczególnych przepisów dotyczących metod obliczania dochodu tych osób, co powoduje, iż także w stosunku do nich znajdzie zastosowanie art. 8 u.p.s. Zatem w przypadku pierwotnej decyzji ustalającej odpłatność za pobyt mieszkańca w domu pomocy dla osoby zobowiązanej (tzn. decyzji ustalającej odpłatność po raz pierwszy dla danej osoby zobowiązanej), dochód ustala się wyłącznie w oparciu o art. 8 u.p.s. Definicję dochodu zawiera art. 8 ust. 3 wzmiankowanej ustawy. Zgodnie z tym przepisem, za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu, z miesiąca w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o: 1) miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych, 2) składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach, 3) kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób.

W realiach niniejszej sprawy opłata dla M.M. za pobyt ojca w domu pomocy społecznej ustalana jest po raz pierwszy, wcześniej ze względu na brak przekroczenia 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie M.M. nie ponosił opłat. Skoro w miesiącu grudniu 2023 r. nastąpiła zmiana sytuacji dochodowej w rodzinie, zasadnym było ustalenie dochodu za ten miesiąc i ustalenie opłaty od miesiąca stycznia 2023 r. Z uzasadnienia decyzji wynika, iż ustalając odpłatność za pobyt S.M. w domu pomocy organ I instancji uwzględnił zmianę sytuacji dochodowej strony w miesiącu styczniu 2023 r. Takie działanie zdaniem Kolegium nie ma podstaw prawnych. Z kolei art. 106 ust. 5 u.p.s. stanowi, iż decyzję administracyjną zmienia się lub uchyla na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony, pobrania nienależnego świadczenia. Zatem jedynie opłatę za pobyt mieszkańca w domu pomocy ustaloną ostateczną decyzją można zmienić w przypadku zmiany sytuacji dochodowej strony. Mając to na względzie Kolegium uznało, że zasadnym jest wydanie orzeczenia reformatoryjnego w tym zakresie.

M.M. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dwójką dzieci. Jego dochód w grudniu 2022 r. wynosił [...] zł. Dochód jego żony w tym miesiącu to kwota [...] zł. Okoliczności te ustalono w oparciu o zaświadczenia od pracodawców z 8 marca i 15 kwietnia 2023 r. Łączny dochód rodziny M.M. w grudniu 2022 r. wyniósł [...] zł. Dochód na osobę w rodzinie wyniósł [...] zł i przekroczył kwotę 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, wynoszącą 1 800 zł o [...] zł. Zatem miesięczna opłata skarżącego za pobyt ojca w domu pomocy nie może być wyższa od kwoty [...] zł. Ustalając wysokość opłaty uwzględniono możliwości strony. Zasadne jest ustalenie wydatków strony na zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych z miesiąca, z którego ustalany jest dochód. W trakcie wywiadu ustalono, że rodzina ponosi następujące wydatki: [...] zł czynsz za mieszkanie, [...] zł rata za mieszkanie, [...] zł prąd, [...] zł telefon, [...] zł kablówka, [...] zł kredyt, [...] zł kredyt, [...] zł ortodonta, [...] zł treningi, [...] zł obiady w szkole, [...] zł korepetycje, [...] zł koszty rehabilitacji i leków. Łącznie jest to kwota ok. [...] zł. Ponadto M.M. podczas wywiadu oświadczył, że ponosi dodatkowe koszty związane z jego utrzymaniem za granicą, które wynoszą ok. [...] zł miesięcznie. Powyższe okoliczności ustalono w oparciu o oświadczenie skarżącego z 1 marca 2023 r. Łącznie kwota deklarowanych wydatków rodziny to ok. [...] zł. Pozostała do dyspozycji kwota to ok. [...] zł. Zatem partycypowanie w kosztach pobytu S.M. jest możliwe. Część deklarowanych wydatków dotyczy zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a ich wysokość nie odbiega od wydatków przeciętnego obywatela. Dużą część deklarowanych przez skarżącego wydatków stanowią raty kredytów, co organ wziął pod uwagę zaliczając mu raty kredytu do wydatków od których zależy wysokość odpłaty za pobyt ojca w domu pomocy. SKO wskazało jednakże, że spłata prywatnych zobowiązań nie może mieć pierwszeństwa przed spłatą zobowiązań publicznoprawnych, a taki charakter ma ustalana w niniejszym postępowania opłata za pobyt ojca skarżącego w domu pomocy.

Odnosząc się do zawartego w odwołaniu zarzutu, iż organ I instancji nie wziął pod uwagę, iż kwota jaka pozostaje zobowiązanemu po wyliczeniach jego kosztów nie wystarczy mu na utrzymanie czteroosobowej rodziny, Kolegium stwierdziło jego bezzasadność. Strona została poinformowana o konieczności przedłożenia informacji w zakresie ustalenia kosztów ponoszonych na niezbędne wydatki rodziny. Taka informacja została przy wywiadzie środowiskowym przedłożona, a organ uwzględnił do wyliczeń wskazane tam koszty.

Wniesioną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skargą M.M. zaskarżył w całości decyzję Kolegium z 31 sierpnia 2023 r., zarzucając jej wydanie z naruszeniem przepisów prawa procesowego które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 7 w zw. z art. 77 i art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego oraz brak ustosunkowania się w treści decyzji do jego wniosku o zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt ojca w ośrodku. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej decyzji Burmistrza w całości, przesłuchanie w charakterze świadka matki D.M. oraz L.W. na okoliczność niewywiązywania się względem niego przez ojca z obowiązku alimentacyjnego i naruszania obowiązków rodzinnych.

Zdaniem skarżącego, Kolegium w treści uzasadnienia decyzji w ogóle nie odniosło się do argumentów wniosku o zwolnienie go z opłaty za pobyt ojca w ośrodku. Ojciec porzucił rodzinę, kiedy skarżący miał ok. 8 lat. Miał wyjechać do Włoch do pracy, jednak kontakt z nim się urwał po tym wyjeździe. Od czasu opuszczenia domu nie kontaktował się ani z matką, ani ze skarżącym i jego rodzeństwem oraz przestał łożyć na utrzymanie rodziny, pozostawiając ją na utrzymaniu matki, która musiała zapewnić skarżącemu i jego rodzeństwu wszelkie niezbędne potrzeby. Nie wypełniał żadnych obowiązków rodzicielskich, w tym podstawowego obowiązku alimentacji i nie utrzymywał z nimi żadnego kontaktu. Ostatecznie wskutek wniesienia przez matkę pozwu orzeczono rozwód rodziców z wyłącznej winy ojca, który mieszkając z rodziną nadużywał alkoholu i z powodu tego nałogu został zwolniony dyscyplinarnie z pracy w [...]. Przed Sądem Rejonowym w [..] toczyły się przeciwko niemu sprawy z oskarżenia publicznego dotyczące znęcania się nad skarżącym i jego rodziną, za co skazano go na karę pozbawienia wolności w zawieszeniu. Mimo wyroku jego zachowanie nie uległo zmianie. Wracał do domu pijany, bił matkę. Wówczas chronili się u bliskich, m.in. u ciotki L.W. Ojciec nie pomógł skarżącemu w zdobyciu zawodu. Jego edukację finansowała matka. Sprawy o alimenty nie przynosiły rezultatu, ponieważ nie można było ustalić, gdzie przebywa.

Od czasu porzucenia rodziny przez ojca skarżący nie miał z nim żadnego kontaktu. Ojciec nie wie, jaką szkołę skończył skarżący, gdzie pracuje, nie zna jego żony ani dzieci. Skarżący przez kilkadziesiąt lat nie wiedział, gdzie ojciec przebywa ani czy żyje. O tym, że mieszka w DPS w [...] dowiedział się dopiero z informacji ośrodka pomocy społecznej. Zobowiązanie go do łożenia na utrzymanie ojca jest dla niego krzywdzące i niesprawiedliwe. Ojciec nie wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego, jak i z pozostałych obowiązków rodzinnych. Z informacji zawartych w aktach wynika, że ojciec posiada niewielkie środki na utrzymanie. Z tego wynika, że nigdy nie zabiegał o to, aby zabezpieczyć swoją przyszłość finansowo, chociaż nie łożył na utrzymanie rodziny. Obecnie żądanie od skarżącego jakiejkolwiek kwoty na rzecz osoby, która de facto jest dla niego obcym człowiekiem jest bardzo niesprawiedliwe.

Zgodnie z art. 64 u.p.s., osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: (...) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. W przypadku skarżącego ww. norma prawna powinna zostać zastosowana. Skarżący starał się o wydanie z SR w [..] wyroku skazującego ojca, ale ze względu na upływ czasu akta sprawy zostały zniszczone. W związku z tym, że katalog środków dowodowych o których mowa w ww. artykule nie jest zamknięty, wniósł o przesłuchanie w charakterze świadka matki D.M. oraz ciotki L.W.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w k.p.a. lub innych przepisach). W razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części (art. 151 P.p.s.a.).

Przedmiotem skargi jest decyzja w sprawie ustalenia odpłatności skarżącego za pobyt ojca w DPS od 1 stycznia 2023 r. w wysokości [..] zł miesięcznie. Ustalona kwota stanowi równowartość nadwyżki nad 300 % kryterium jego dochodowego na osobę w rodzinie, wynoszącego 1 800 zł.

Skarżący kwestionując prawidłowość zaskarżonej decyzji skoncentrował swoją argumentację na zarzucie nieuwzględnienia przy ustalaniu wysokości obciążającej go opłaty za pobyt ojca w d.p.s. jego możliwości finansowych wynikających z niezbędnych wydatków na utrzymanie rodziny, braku podstaw do obciążania go opłatą za pobyt ojca w d.p.s. z uwagi na okoliczność uprzedniego znęcania się przez niego nad rodziną którą porzucił i względem której nie wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego. Z tego względu, jak wskazał, powinna zostać zastosowana względem niego instytucja zwolnienia z obowiązku ponoszenia przedmiotowej opłaty.

Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s., obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: pkt 1 - mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, pkt 2 - małżonek, zstępni przed wstępnymi, pkt 3 - gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Art. 61 ust. 2 u.p.s. stanowi, że opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: pkt 1 - mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; pkt 2 lit. b) - małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2 – w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; pkt 3 - gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Zgodnie z art. 61 ust. 2d u.p.s. w przypadku odmowy przez osoby o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2.

Po myśli art. 61 ust. 2e u.p.s. w przypadku odmowy przez osoby o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.

Z przywołanych wyżej unormowań jasno wynika, że pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny. Obowiązek członków rodziny osoby umieszczonej w domu pomocy społecznej, polegający na wnoszeniu związanych z tym opłat, wynika wprost z ustawy o pomocy społecznej. Powstaje on od chwili umieszczenia osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej i zależny jest wyłącznie od kosztów miesięcznego utrzymania w domu pomocy społecznej oraz sytuacji dochodowej osoby objętej ustawowym obowiązkiem ponoszenia opłaty. Co równie istotne, w szczególności na gruncie rozpatrywanej sprawy, z wyraźnej woli ustawodawcy nie został on uzależniony od wzajemnych relacji osobistych pomiędzy osobą umieszczoną w DPS a członkiem rodziny potencjalnie zobowiązanym do wnoszenia opłat z mocy art. 61 u.p.s. W orzecznictwie sądów administracyjnych wypracowanym na tle przywołanych unormowań, które skład orzekający w rozpatrywanej sprawie w pełni podziela, podkreśla się co prawda, że przepisy ustawy o pomocy społecznej nie zawierają odesłania w sprawach w niej nieuregulowanych do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, to jednak źródłem i wzorcem określenia kolejności ustalonej w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. są przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: K.r.o.) dotyczące obowiązku alimentacyjnego. Stanowisko to potwierdza uchwała składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 czerwca 2018 r. sygn. akt I OPS 7/17 (ONSAiWSA2018/5/77), zgodnie z którą "(...) rozważania odnoszące się do wykładni przepisów u.p.s. dotyczących obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej przypominają rozwiązania zawarte w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym dotyczące obowiązku alimentacyjnego. Oczywiście dostrzegając tę istotną różnicę, iż obowiązek alimentacyjny jest rozwiązaniem z zakresu prawa prywatnego, a obowiązek ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej z zakresu prawa publicznego, niemniej warto sięgnąć do tych rozwiązań. Zgodnie z art. 128 wspomnianego kodeksu obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei jego art. 129 stanowi w § 1, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi, w § 2 zaś, że krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym, w dalszych przepisach regulowane są pozostałe zagadnienia. Nie ma wątpliwości prawnych co do tego, że o tym, kto będzie zobowiązany do ponoszenia świadczeń alimentacyjnych, czyli w stosunku do kogo obowiązek alimentacyjny przekształci się w konkretne zobowiązanie z którego będzie wynikać określone świadczenie alimentacyjne, decydować będą właściwe akty stosowania prawa, czyli orzeczenie sądu ustalające i zasądzające alimenty, ugoda sądowa czy też umowa. Z samych przepisów art. 128 i art. 129 K.r.o. dotyczących obowiązku alimentacyjnego, bez konkretnego aktu stosowania prawa, nie można bowiem ustalić, wobec których podmiotów obowiązek alimentacyjny przekształcił się w konkretne zobowiązanie alimentacyjne. Równocześnie należy mieć na uwadze, że o ile w przypadku obowiązku alimentacyjnego, jako instytucji prawa prywatnego, wyłącznie od osoby uprawnionej zależy, czy podejmie kroki prawne w celu przekształcenia obowiązku alimentacyjnego w konkretne zobowiązanie, z którego będzie wynikać świadczenie alimentacyjne, o tyle w przypadku obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, jako instytucji prawa publicznego, organ zobowiązany jest podjąć stosowne kroki prawne celem skonkretyzowania tego obowiązku w konkretne zobowiązanie" (wyrok NSA z 21 lutego 2020 r. I OSK 935/19 , dostępny na: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W pierwszej kolejności Sąd wskazuje, że poza sporem w sprawie pozostaje, że skarżący należy do kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS.

Sąd podziela także ustalenia orzekających w sprawie organów (niekwestionowane zresztą przez skarżącego) co do prawidłowości obliczenia wysokości dochodu rodziny skarżącego i dochodu na osobę w rodzinie (szczegółowo przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji). Skoro dochód na osobę w czteroosobowej rodzinie skarżącego przekroczył kwotę 300% kryterium dochodowego o 390,24 zł, oznacza to, że jest to maksymalna kwota opłaty jaką decyzyjnie można go obciążyć za pobyt ojca w d.p.s.

Ustalając wysokość tej opłaty organy prawidłowo uwzględniły jego możliwości finansowe poprzez ustalenie wydatków na zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych rodziny z miesiąca, z którego ustalany był dochód.

Co do zarzutu skargi (podniesionego pierwotnie w odwołaniu) o nieuwzględnieniu przez organ I instancji, że kwota pozostała po odliczeniu opłaty nie wystarczy skarżącemu na utrzymanie czteroosobowej rodziny, Sąd podziela stanowisko SKO, które trafnie wskazało, że w wyliczeniach uwzględnione zostały wszystkie wskazane przez niego w toku przeprowadzania wywiadu środowiskowego wydatki. Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że skarżący poinformowany o konieczności przedłożenia informacji o wysokości kosztów ponoszonych na niezbędne wydatki rodziny, takie informacje przedłożył i zostały one w wyliczeniach w całości uwzględnione (stosownie do art. 61 ust. 2d w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s., wg których ustalając w drodze decyzji wysokość opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej osobom zobowiązanym, bierze się pod uwagę wysokość ich dochodów i możliwości). Idąc tokiem myślenia i argumentacji skarżącego, zawsze można by wskazać takie wydatki (wyczerpujące w całości dochody) które wg niego należałoby uznać za niezbędne i ograniczające możliwości płatnicze, które jednak w obiektywnym uznaniu i uwzględnieniu całokształtu okoliczności faktycznych sprawy za takie się nie kwalifikują.

Odnosząc się do zarzutów o braku podstaw do obciążania skarżącego opłatą za pobyt ojca w d.p.s. z uwagi na okoliczność uprzedniego znęcania się przez niego nad rodziną i niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego, Sąd wskazuje na ukształtowane w doktrynie i orzecznictwie sądowoadministracyjnym stanowisko co do oparcia przez ustawodawcę zobowiązania członków rodziny do ponoszenia opłat za pobyt w d.p.s. wyłącznie na więzach pokrewieństwa, a nie na faktycznym związku zobowiązanego do opłaty oraz korzystającego z usług domu pomocy społecznej.

Poza sporem pozostaje, że sytuacja w jakiej znalazł się skarżący po wyjeździe ojca za granicę i zerwaniu kontaktów z rodziną była sytuacją trudną, zwłaszcza w kontekście finansowym, skoro wobec braku łożenia na jej utrzymanie, cały ciężar z tym związany został przerzucony na matkę skarżącego. Podnoszona jednak przez skarżącego kwestia braku jakichkolwiek relacji z ojcem oraz poczucie krzywdy będące następstwem w/w okoliczności są jednak prawnie irrelewantne dla powstania obowiązku wnoszenia opłaty. Na powstanie obowiązku odpłatności nie wpływa osobisty stosunek osoby potencjalnie zobowiązanej względem osoby korzystającej z domu pomocy społecznej. W postępowaniu administracyjnym prowadzonym w sprawie opłaty nie ma bowiem zastosowania art. 144¹ zd. pierwsze ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r., poz. 1359), który pozwala zobowiązanemu na uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (por. m.in. wyroki WSA we Wrocławiu z 31 maja 2022 r. IV SA/Wr 590/21, WSA w Kielcach z 30 stycznia 2020 r. II SA/Ke 1145/19 i WSA w Rzeszowie z 26 listopada 2019 r. II SA/Rz 957/19). Obowiązek zstępnego wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., chociaż pozostaje w funkcjonalnym związku z przepisami K.r.o. o alimentacji, nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do DPS. Poniesienie tego ciężaru ma na celu pokrycie określanych w trybie administracyjnym kosztów utrzymania mieszkańca d.p.s.

Tym samym kwestia negatywnych relacji /brak więzi emocjonalnej pomiędzy skarżącym a ojcem nie mogła mieć znaczenia w sprawie mającej za przedmiot zobowiązanie skarżącego do uiszczenia opłaty za jego pobyt w d.p.s. (z tego względu nie było też potrzeby przeprowadzania na tę okoliczność wnioskowanych przez skarżącego dowodów z przesłuchania świadków). Jak wskazano m.in. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 listopada 2023 r. I OSK 326/22, ustawodawca nie uzależnił obowiązku ponoszenia opłat przez krewnych (wstępnych i zstępnych) od okoliczności subiektywnych, takich jak wzajemne stosunki w rodzinie.

Powyższa kwestia może być zatem rozpatrywana jedynie w kontekście ubiegania się przez skarżącego o zastosowanie przewidzianej w art. 64 i art. 64a u.p.s. instytucji zwolnienia z ponoszenia tej opłaty.

Stosownie do art. 64 u.p.s., osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;

7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Zgodnie zaś z art. 64a u.p.s., osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu tego mieszkańca władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona lub prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu tego mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny rodzeństwa lub jej rodzica, chyba że skazanie uległo zatarciu.

Odnosząc się w związku z brzmieniem art. 64 i art. 64a u.p.s. do podniesionego w skardze zarzutu wadliwości zaskarżonej decyzji z uwagi na brak orzeczenia o zwolnieniu skarżącego z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w d.p.s., należy wskazać, że postępowanie o zwolnienie z opłaty jest co do zasady postępowaniem odrębnym od postępowania o ustalenie obowiązku ponoszenia tej opłaty i jej wysokości. Zwolnienie może też dotyczyć jedynie takiej sytuacji, w której zarówno osoba jak i wysokość opłaty została już wcześniej ustalona zgodnie z przepisami u.p.s. Zwolnienie musi się bowiem odnosić do skonkretyzowanego obowiązku.

Sformułowania zawarte w art. 64 i art. 64a u.p.s. (osoby wnoszące opłatę, osoby obowiązane do wnoszenia opłaty) oznaczają możliwość rozstrzygania o zwolnieniu od opłat nie tylko następczo co do osób względem których taki obowiązek został już ustalony decyzją ostateczną i które takie opłaty już wnoszą, ale także co do osób względem których taka odpłatność dopiero jest ustalana, a więc łącznie z jednoczesnym ustaleniem odpłatności.

Strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (por. m.in. wyroki NSA z 19 września 2023 r.: I OSK 1864/21 - LEX nr 3618926 i I OSK 1865/21 - LEX nr 3618762).

Jak wynika z powyższego, warunkiem jednoczesnego procedowania przez organy administracji kwestii zwolnienia od opłat jest złożenie przez stronę stosownego wniosku (tj. o zwolnienie z opłaty częściowo lub całkowicie) w toku postępowania o ustalenie obowiązku ich wnoszenia.

Analiza akt administracyjnych sprawy nie pozwala na stwierdzenie, aby skarżący w toku postępowania o ustalenie odpłatności za pobyt ojca w d.p.s. taki wniosek złożył. Wniosek taki po raz pierwszy został wprost sformułowany w treści skargi. Za taki wniosek nie mogły być uznane podnoszone przez niego argumenty odnoszące się do wysokości jego dochodów i możliwości finansowych, stanowiących podstawę ustalania obciążającej go opłaty.

Reasumując, stwierdzić należy, że podnoszone przez skarżącego okoliczności uzasadniające w jego ocenie odstąpienie od ustalenia wobec niego opłaty za pobyt ojca w d.p.s., a także odnoszące się do przesłanek uzasadniających zwolnienie go z nałożonego obowiązku, nie mogły być wzięte pod uwagę w postępowaniu zakończonym zaskarżoną decyzją. Ewentualne zwolnienie skarżącego z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt ojca w d.p.s. może być natomiast przedmiotem odrębnego postępowania administracyjnego, po złożeniu przez niego stosownego wniosku, o którym mowa w art. 64 lub art. 64a u.p.s.

Wbrew przekonaniu skarżącego, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jawi się jako wyczerpujący i kompletny, adekwatnie do wymogów wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ dopełnił wszelkich wymagań formalnoprawnych w celu ustalenia stanu faktycznego sprawy, które to ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji spełniającej kryteria z art. 107 § 3 k.p.a. Analiza tego uzasadnienia wskazuje, że zaskarżona decyzja podjęta została po rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy związanych z sytuacją finansową, rodzinną oraz zdrowotną skarżącego i jego rodziny, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie sposób uznać za dowolne.

W tym stanie rzeczy Sąd skargę oddalił w całości na mocy 151 P.p.s.a.