Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1734/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-12-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 25  ust. 1 pkt 6
journal: Dz.U. 2023 poz 810
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j).
article: Art. 7, art. 8, art. 77  par. 1, art. 80 oraz art. 138 par. 1  pkt 1
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
article: Art. 145  par. 1  pkt 1  lit. a  i c, art. 135
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędziowie WSA Katarzyna Marasek-Zybura WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Protokolant starszy referent Dominika Duda-Malik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi P. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 14 września 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/825/2023 w przedmiocie uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez P. G., zwanego dalej skarżącym, decyzją z dnia 14 września 2023 r., znak: SKO.ŚR/4111/825/2023, wydaną na podstawie art. 4, art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm., zwanej dalej ustawą o pomocy państwa w wychowaniu dzieci), art. 20 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r., poz. 1981, art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postepowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy Wolbrom z dnia 28 czerwca 2023 r. nr 000007/ZZ_SW/06/2023, DSR-81829/SW/N//391SW/1/2023 w przedmiocie uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane oraz zobowiązania do jego zwrotu.

Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z dnia 29 września 2020 r. Burmistrz Miasta i Gminy Wolbrom przyznał skarżącemu świadczenie wychowawcze na dzieci D. G. i N. G.

Na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 10 grudnia 2020 r. sygn. akt [...] pieczę nad małoletnimi ww. dziećmi powierzono M. G.

W następstwie ww. orzeczenia decyzją z dnia 18 czerwca 2021 r. Burmistrz Miasta i Gminy Wolbrom uznał, że pobrane przez skarżącego świadczenia wychowawcze na dzieci w okresie od 1 stycznia 2021 r. do 31 maja 2021 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi i nakazał ich zwrot.

Decyzją z dnia 24 września 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy ww. decyzję.

Wyrokiem z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1825/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uchylił decyzję organu odwoławczego i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Sąd wskazał, że w sprawie konieczne jest ustalenie, czego nie uczyniły organy obu instancji, czy i od kiedy skarżący faktycznie zamieszkiwał z dziećmi i łożył na ich utrzymanie.

W ponownym rozpoznaniu sprawy decyzją z dnia 28 czerwca 2023 r. Burmistrz Miasta i Gminy Wolbrom uznał za nienależnie pobrane przez skarżącego świadczenie wychowawcze na dzieci w kwocie 2 000 zł za okres od 1 kwietnia 2021 r. do dnia 31 maja 2021 r. oraz nakazał zwrot nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ wskazał, że w trakcie postępowania wyjaśniającego ustalił, iż dzieci skarżącego zamieszkiwały z nim do dnia 2 marca 2021 r. Z uwagi na powyższe nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze powstały od miesiąca kwietnia 2021 r.

Od powyższej decyzji odwołanie wniósł skarżący.

Wymienioną na wstępie decyzją Samorządowe kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Działające jako organ odwoławczy SKO w Krakowie wskazało, że w niniejszej sprawie bezsporne jest, że decyzją z dnia 29 września 2020 r. Burmistrz Miasta i Gminy Wolbrom przyznał skarżącemu świadczenie wychowawcze na ww. dzieci na okres od 1 września 2020 do 31 maja 2021 w kwocie po 500 zł na dziecko miesięcznie. Z kolei w dniu 10 grudnia 2020 r. Sąd Okręgowy w Krakowie wydał postanowienie w sprawie, sygn. akt [...], na mocy którego pieczę nad małoletnimi dziećmi powierzono M. G.

Kolegium wskazało na treść art. 4 ust. 2 ustawy z dnia o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, zgodnie z którym świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Mając na uwadze ww. wyrok sądu administracyjnego, w nin. sprawie ustalono, że dzieci skarżącego nie mieszkają z nim od dnia 2 marca 2021 r. Tym samym od tego dnia skarżący nie był uprawniony do świadczenia wychowawczego na dzieci.

Kolegium wyjaśniło, że zgodnie 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci przez nienależnie pobrane świadczenie rozumie świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Z kolei osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze jest zobowiązana do jego zwrotu. Jednocześnie w art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci wprowadzono definicję legalną nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.

W ocenie Kolegium w rozpatrywanej sprawie zachodzą przesłanki nienależnie pobranego świadczenia określone w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, gdyż świadczenie wychowawcze wypłacone zostało w okresie 1 kwietnia 2023 r. do 31 maja 2023 r. mimo braku prawa do tego świadczenia. Kolegium zauważyło przy tym, że ustawodawca nie pozostawił orzekającemu organowi jakiejkolwiek swobody w zakresie orzekania w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń. Oznacza to, że w sytuacji zaistnienia przesłanek z art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci organ zobligowany jest do wydania decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia.

Jeśli chodzi o wniosek o zastosowanie względem skarżącego ulgi poprzez umorzenie należności przypisanej do zwrotu winien być ponowiony przez skarżącego i rozpoznany przez organ pierwszej instancji po zakończeniu postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń.

Na powyższą decyzję skarżący złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, podnosząc, że organ dopuścił się szeregu naruszeń i zaniedbań przy wydawaniu rozstrzygnięcia. Jednocześnie wniósł o umorzenie kwoty nakazanej do zwrotu z uwagi na trudną sytuację finansową.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Przeprowadzona bowiem w niniejszej sprawie kontrola według wyżej wskazanych kryteriów wydanych w niej decyzji nie wykazała, by tkwiły w nich wady skutkujące stwierdzeniem ich nieważności, czy wznowieniem postępowania.

Sąd dopatrzył się jednakże naruszenia przepisów postępowania, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy, jak i prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na jej wynik, co skutkować musiało uchyleniem kontrolowanych decyzji.

Zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. - o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r., poz. 810, zwanej dalej ustawą o pomocy państwa w wychowaniu dzieci), osoba, która pobrała nienależnie świadczenia wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu.

W myśl art. 25 ust. 2 pkt 6, nienależnie pobranym świadczeniem wychowawczym jest świadczenie wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

W doktrynie przyjęto, że w przypadku regulacji zamieszczonej we wskazanym art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci nie bierze się pod uwagę świadomości strony, co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego. W Komentarzu do ustawy g pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, wyd. II, pod red. J. Blicharz, J. Glumińskiej-Pawlic i L. Zacharko (System Informacji Prawnej LEX) wskazano, że na aprobatę zasługuje stanowisko, że nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o ten przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania.

Nie ma tutaj znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze, że świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Zatem dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, że osoba uprawniona nie miała świadomości, że jej się ono nie należy. Ustawa nie przewiduje wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania.

Zwrócić należy jednakże uwagę, że dodanie w art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci pkt 6 nastąpiło jednocześnie z uchyleniem w art. 25 ust. 2 tej ustawy punktów 1, 1a i 4 oraz zmianą treści punktu 5 (art. 1 pkt 23 lit. a tiret pierwsze ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r.; Dz. U. poz. 924, zmieniającej nin. ustawę z dniem 1 lipca 2019 r.). W uzasadnieniu rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3387, nie wyjaśniono wprowadzanych zmian.

Analiza tych regulacji pozwala jednak na stwierdzenie, że uchylenie pkt 1a związane jest z wyeliminowaniem przez ustawodawcę kryterium dochodowego uzależniającego prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, zmiana pkt 5 wynika wyłącznie z tego, że w obecnym stanie prawnym nie wydaje się już decyzji administracyjnej przyznającej świadczenie wychowawcze, a osoba ubiegająca się oświadczenie wychowawcze otrzymuje informację o przyznaniu tego świadczenia. Pozostałe zaś dwie zmiany w art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, tj. uchylenie pkt 1 i 4, można wywieść, że nie stanowią bezpośredniej konsekwencji wprowadzonych rozwiązań programu "Rodzina 500+" zmierzającego do objęcia ustawą wszystkich dzieci do 18 roku życia. Ustawodawca zrezygnował bowiem z przesłanki pozwalającej uznać za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania (pkt 1) oraz świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego (pkt 4).

W ich miejsce ustawodawca wprowadził nową przesłankę określoną właśnie w pkt 6 ust. 2 art. 25 ustawy nakazującą traktować jako nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

Zauważyć jednak należy, że przesłanka wynikająca z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci ma w dalszym ciągu charakter nieostry. "Określenie "brak prawa do świadczenia wychowawczego" będzie obejmowało wszystkie przypadki, kiedy osobie nieuprawnionej przyznano lub wypłacono świadczenie wychowawcze, a więc osobie, która nie miała prawa do świadczenia wychowawczego ubiegając się o nie albo to prawo utraciła w trakcie pobierania świadczenia wychowawczego. Językowe brzmienie przesłanki wynikającej z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci pozwala wręcz na uwagę, że przesłanka ta została ukształtowana w taki sposób, że pojemnością w istocie obejmuje także sytuacje wynikające z art. 25 ust. 2 pkt 2, 3 i 5 tej ustawy. Wszystkie wiążą się bowiem z pierwotnym albo wtórnym brakiem prawa do świadczenia wychowawczego na skutek okoliczności wymienionych w tych przepisach. Wobec tego należałoby uznać, że przesłanka nienależnie pobranego świadczenie wychowawczego określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, nie ma charakteru jednorodnego, który pozwalałby na automatyczne przyjęcie, że w każdej sytuacji zakwalifikowanej przez organ jako podpadającej pod ten przepis, nie będzie on odnosił się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze co do tego, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia (wyrok NSA w wyroku z 19 października 2021 r., sygn. akt I OSK 540/21). W każdej zatem sytuacji należy ocenić stan faktyczny danej sprawy, a nie przyjmować automatycznie nienależność pobranego świadczenia wychowawczego." (por. wyrok NSA z dnia 19 października 2021 r., sygn. akt I OSK 540/21; LEK nr 3274243).

Z przepisów art. 4 ust. 1, art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 4 ust. 3 i art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci wynika, że prawo do pobierania świadczeń powinno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci.). Niesprawowanie zatem bezpośredniej opieki nad dziećmi oznacza zmianę sytuacji rodzinnej strony powodującą brak uprawnień do pobierania świadczenia wychowawczego na dzieci, o której to okoliczności każdy z uprawnionych winien powiadomić organ orzekający.

W tej sytuacji nie wydaje się nieuprawnione sięganie do interpretacji wypracowanej na kanwie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz korzystanie z dorobku orzeczniczego sądów administracyjnych w tym przedmiocie na użytek interpretacji określenia świadczenia nienależnie pobranego w oparciu o przepisy art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Ustawa o świadczeniach rodzinnych również przewiduje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, zawierając zamknięty katalog stanów faktycznych, wyczerpujących znamiona świadczenia nienależnie pobranego. Nie ma więc żadnych podstaw, aby przy analogicznych definicjach użytych w odrębnych ustawach, normujących różne formy pomocy państwa rodzinie, stosować odmienne reguły interpretacyjne tożsamych pojęć. Jednolite postępowanie organów ustalających prawo do wspomnianych świadczeń sprzyja zachowaniu ładu w przestrzeni prawnej. Tożsamy pogląd w tym zakresie wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 12 maja 2022 r. sygn. akt I OSK 1929/21 (dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.).

Skład orzekający Sądu w sprawie niniejszej podziela powyższe stanowisko i uważa, że - "określenie braku prawa do świadczenia wychowawczego" - o którym mowa w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci nie może być rozumiane wyłącznie literalnie, jak przyjęły to na gruncie rozpatrywanej sprawy organy orzekające obu instancji, dając temu wyraz w uzasadnieniach wydanych decyzji odwołując się przy tym do przesłanek z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Nic w tym zakresie rozumienia tej przesłanki nie mogły zmienić przepisy intertemporalne - art. 17 ust. 1 ustawy zmieniającej - ustawę o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, skoro zmiana art. 25 ust. 2 pkt 6 i rozumienia zdekodowanej w nim normy i zawartej w niej przesłanki - braku prawa do świadczenia wychowawczego - nastąpiła wcześniej, bo z dniem 1 lipca 2019 r.

W rozpoznawanej sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, w ślad za organem pierwszej instancji przyjęło, że według art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci prawo do pobierania świadczeń powinno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej w związku z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej, o ile tylko należy do katalogu osób uprawionych do pobierania świadczenia wychowawczego na dzieci. Wydanie zaś postanowienia przez Sąd Okręgowy w Krakowie w dniu 10 grudnia 2020 r. sygn. akt [...], którym pieczę nad małoletnimi ww. dziećmi powierzono M. G., powoduje istotnie brak uprawnienia do pobierania przedmiotowego świadczenia, a jego wypłacenie i pobieranie pomimo braku ku temu prawa świadczy o nienależnie pobranym świadczeniu, które podlega zwrotowi.

W okolicznościach rozpatrywanej sprawy organy obu instancji orzekając, na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci., o uznaniu za nienależnie pobrane i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych, działały automatycznie.

Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że wydane w niniejszej sprawie są przedwczesne. W przepisie art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. niezbędnym jest wykazanie, że przyznanie wnioskowanego świadczenia nastąpiło z winy strony.

Istotnie, w świetle treści art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci świadczenie wychowawcze przysługuje:

1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo

2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo

3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo

4) dyrektorowi domu pomocy społecznej.

Prawidłowa wykładania przytoczonych przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci musi uwzględniać cel wnioskowanego świadczenia. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W uzasadnieniu projektu ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (druk VIII.216), wskazano, że "celem projektowanej ustawy jest przede wszystkim pomoc finansowa kierowana do rodzin wychowujących dzieci. Rodziny wychowujące potomstwo będą mogły otrzymać nowe świadczenie wychowawcze. Świadczenie skierowane będzie do rodzin wychowujących dzieci do 18. roku życia. Proponowane rozwiązanie ma zmniejszyć obciążenia finansowe rodzin związane z wychowywaniem dzieci (...)". I dalej: "Istotą wprowadzanych projektowaną ustawą regulacji jest objęcie świadczeniem wychowawczym możliwie jak najszerszego zakresu osób posiadających na swoim utrzymaniu dzieci, realizując tym samym podstawowy cel, tj. wsparcie ekonomiczne rodzin, w szczególności tych zagrożonych ubóstwem, oraz częściowe pokrycie wydatków rodziców lub opiekunów dzieci z tytułu wysokich kosztów ich wychowania i wykształcenia."

Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił w wyroku z 14 lipca 2020 r., sygn. akt I OSK 3035/19 (publik. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"), że ustawodawca używając w tym przepisie takich pojęć jak: "wydatki", "opieka", "zaspokojenie potrzeb", które charakteryzują faktyczne działania, odwołuje się do ich rzeczywistego ponoszenia lub realizowania przez podmiot uprawniony do świadczenia (matkę, ojca, opiekuna prawnego, opiekuna faktycznego). NSA podkreślił, że skoro celem przyznania świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka (podopiecznego), opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb, to niewątpliwie opiekun prawny, który wnosi o wypłatę tego świadczenia musi sprawować nad nim faktyczną opiekę, uczestniczyć w jego wychowywaniu, czy też zaspokajać potrzeby życiowe podopiecznego. Nie każdy ustanowiony przez sąd rodzinny opiekun sprawujący pieczę nad dzieckiem może otrzymać świadczenie wychowawcze, a tylko taki, który sprawuje nad nim rzeczywistą opiekę, uczestniczy w jego wychowaniu i zaspokajaniu potrzeb, i w związku z tym ponosi koszty wychowania (por. też wyroki NSA z 9 lipca 2020 r., sygn. akt I OSK 3121/19 i sygn. akt I OSK 3053/19, publik. w CBOSA).

W doktrynie również akcentowane jest, że świadczenie wychowawcze jest ściśle związane z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem i służyć ma częściowemu pokryciu wydatków związanych z jego wychowywaniem (P. Daniel, P. Ławrynowicz, A. Skomra, Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, Wrocław 2016, s. 116). W takim duchu należy odczytywać treśćart. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy. Unormowanie to wyklucza co do zasady przyznanie rodzicom świadczenia wychowawczego, gdy dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej. W takiej sytuacji bowiem obowiązek utrzymania i wychowania dziecka przechodzi na podmiot sprawujący pieczę zastępczą, co wynika z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2023 r. poz. 1426).

Wobec powyższego, biorąc pod uwagę niejednorodny charakter przesłanki z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci obowiązkiem organów było wykazanie, że strona zdawała sobie sprawę z prawnego znaczenia określonych faktów, czy były jej znane odpowiednie przepisy prawa związane z pobieraniem przedmiotowego świadczenia związanego z wychowaniem dzieci.

Wymaga zatem jednoznacznego ustalenia, że czy w okresie do dnia 2 marca 2021 r. dzieci cały czas nieprzerwanie pozostawały pod opieką i wychowaniem skarżącego. A więc, czy na wychowanie to, jak twierdzi w skardze i na rozprawie, przeznaczał pobierane środki. To natomiast wiązało się też się z uprzednim pouczeniem go o tym jakie okoliczności faktyczne są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Przy czym skuteczne pouczenie, to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, z tym zaznaczeniem, iż owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd." (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 22 lutego 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 898/21; LEX nr 3333826).

Organy zobowiązane były do wykazania bez wątpliwości, że poprzez pobieranie wypłaconych skarżącej świadczeń wychowawczych doszło do sprzeniewierzenia się celowi ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, a skarżący w sposób świadomy pobierał świadczenia wiedząc, że się one jej nie należy, gdyż utraciła status opiekuna faktycznego w świetle przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Czy rzeczywiście w stanie faktycznym i prawnym sprawy doszło do wykorzystania przez skarżącego środków finansowych mu wypłaconych na cele niezwiązane z wychowaniem dziecka. Jeszcze raz podkreślić należy, że prawidłowa wykładania przytoczonych przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci musi uwzględniać cel wnioskowanego świadczenia. Innymi słowy organy były zobowiązane do wykazania bez cienia wątpliwości, czego nie uczyniły w sposób przekonywujący, że skarżący nie sprawował nad dziećmi rzeczywistej opieki, nie uczestniczył w ich wychowaniu i nie zaspokajał ich potrzeb, i w związku z tym nie poniósł kosztów jego wychowania (por. też wyroki NSA z dnia 9 lipca 2020 r., sygn. akt I OSK 3121/19 i sygn. akt I OSK 3053/19, publik. w CBOSA).

W ocenie Sądu, na tym etapie sprawy doszło zatem do naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy - art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80, oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572), poprzez brak dostatecznego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla treści rozstrzygnięcia okoliczności sprawy oraz brak podania przekonywujących powodów, jak również naruszenia przepisów prawa materialnego - 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci - poprzez brak wskazania rozumienia przesłanek uznania nienależnie pobranego świadczenia i oceny stanu faktycznego, które doprowadziły organ odwoławczy i organ pierwszej instancji do stanowiska, że przesłanki uznania pobranych świadczeń za nienależnie pobrane rzeczywiście i z jakich powodów zaistniały.

Powyższe stanowi wystarczającą podstawę do stwierdzenia ziszczenia się przesłanek do uchylenia zaskarżonej decyzji, wskazanych w art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i 135 P.p.s.a.

Skarga musiała zatem wywrzeć zamierzony skutek.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), orzekł, jak w sentencji wyroku.