Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1907/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2025-01-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wolas Sędziowie Sędzia WSA Jakub Makuch Asesor WSA Ewelina Dziuban (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 13 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 17 sierpnia 2022 r. nr SKO-NP-4115-302/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz skarżącej A. M. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wójt Gminy M. decyzją z 2 maja 2022 r., znak: GOPS 5231/000422/SP-155/05//2022 odmówił A. M. (skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką M. W.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ administracyjny wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 615) - dalej: "u.ś.r.". Na podstawie wydanego przez lekarza orzecznika ZUS orzeczenia o stopniu niepełnosprawności nie można było bowiem ustalić kiedy powstała niepełnosprawność matki skarżącej.

W odwołaniu pełnomocnik skarżącej zarzucił organowi I instancji naruszenie prawa materialnego przez zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z 17 sierpnia 2022 r., znak: SKO-NP-4115-302/22 utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Kolegium wskazało, że decyzja organu I instancji była prawidłowa, mimo dokonania przez ten organ wadliwej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Organ odwoławczy ustalił, że matka skarżącej (ur. 1945 r.) legitymowała się orzeczeniem z 13 sierpnia 2019 r., wydanym przez lekarza orzecznika ZUS, stwierdzającym jej trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji. W orzeczeniu tym nie została wskazana data powstania niepełnosprawności. Organ wskazał też, że w aktach sprawy znajdują się oświadczenia skarżącej o braku podejmowania przez nią zatrudnienia z uwagi na opiekę sprawowaną nad niepełnosprawną matką, brak posiadania prawa do świadczeń emerytalno-rentowych oraz o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego i wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 8 marca 2022 r. W przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym wskazano, że skarżąca mieszka z matką i sprawuje nad nią opiekę całodobowo, gdyż matka jest osobą trwale niezdolną do pracy oraz nie może samodzielnie funkcjonować. Skarżąca pomaga matce podnieść się z łóżka, ubrać, uczesać, doraźnie zakłada pampersa, mierzy ciśnienie przed każdym posiłkiem i podaje odpowiednie leki, przygotowuje posiłki, sprząta, zamawia wizyty domowe i jeździ do poradni specjalistycznych. Skarżąca jest jedynaczką.

W ocenie organu II instancji, w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy nie można było wnioskować, jakoby faktyczny zakres opieki jakiej wymagała matka skarżącej i jaki wykonywała skarżąca był tego rodzaju, że uniemożliwiałoby to podjęcie jej jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Kolegium wskazało, że skarżąca zaprzestała wykonywania prac w gospodarstwie - jak oświadczyła z dniem 8 marca 2022 r., ze względu na sprawowaną opiekę nad matką. W zgromadzonym materiale dowodowym brak było jednak dowodu na to, że po dniu 13 sierpnia 2019 r., tj. dniu wydania orzeczenia stwierdzającego niezdolność matki skarżącej do samodzielnej egzystencji, w stanie zdrowia matki skarżącej zaszły zmiany, które uzasadniałaby konieczność zaprzestania prac w gospodarstwie rolnym. Z zamieszczonej w aktach sprawy karty informacyjnej z leczenia szpitalnego wynikało, że matka skarżącej była hospitalizowana od dnia 6 do 21 lutego 2022 r. ze względu na osłabienie gorączką, dusznością i rozpoznaniem zapalenia płuc. W zaleceniach lekarskich wskazane zostało systematyczne zażywanie leków, odpowiednia dieta, jak też wydano pisemne wskazówki pielęgniarskie dotyczące nadciśnienia tętniczego. Skarżąca nie wskazała aby stan zdrowia jej matki po hospitalizacji wymagał rozszerzenia zakresu sprawowanej nad nią opieki i miał wpływ na rezygnację z pracy w gospodarstwie rolnym, której wykonywanie dotychczas godziła ze sprawowaniem opieki nad matką. Zdaniem Kolegium, wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką jest do pogodzenia z jednoczesnym podjęciem zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie pełnomocnik skarżącej domagał się uchylenia decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Wniósł też o zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych.

Pełnomocnik skarżącej zarzucił Kolegium naruszenie art. 17 ust 1 u.ś.r. przez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymagał rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą.

W uzasadnieniu podniósł, że organ formułując wskazane w decyzji tezy nie wziął w ogóle pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez samą skarżącą w złożonym oświadczeniu. Organ dokonał nadto pobieżnej oceny oświadczenia skarżącej odnoszącego się do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. Tymczasem wskazane dokumenty w wystarczający sposób potwierdzały, że matka skarżącej potrzebuje, w opisanym w tych dokumentach zakresie codziennej, stałej opieki.

W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wyrokiem z 13 kwietnia 2023 r. III SA/Kr 1745/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 17 sierpnia 2022 r., nr SKO-NP-4115-302/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie stwierdził, że skarga nie została uwzględniona ponieważ skarżąca nie uprawdopodobniła związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zaprzestaniem wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Wskazał, że skarżąca do 8 marca 2022 r. prowadziła gospodarstwo rolne i to, pomimo że jej matka już od 13 sierpnia 2019 r. posiadała orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji. Podkreślił, że skarżąca na okoliczność pogorszenia się stanu zdrowia matki przedstawiła jedynie kartę leczenia szpitalnego z 21 lutego 2022 r., ale z treści epikryzy wynikło jedynie, że matka skarżącej została przyjęta do szpitala z osłabieniem gorączką i dusznością, a pacjentkę wypisano do domu w stanie ogólnym dobrym (k. 24 str. 2 akt administracyjnych).

Zdaniem Sądu, prowadzenie gospodarstwa rolnego, co do zasady, pozwala bardziej elastycznie, niż w przypadku pełnoetatowego zatrudnienia, planować i wykonywać poszczególne prace, a z przedstawionych przez pełnomocnika skarżącej dokumentów lub informacji nie wynika, aby obowiązki skarżącej w prowadzonym dotychczas gospodarstwie rolnym były tego rodzaju, że uniemożliwiały godzenie pracy z opieką nad niepełnosprawną matką.

Skarżąca zaskarżyła powyższy wyrok skargą kasacyjną w całości zarzucając mu naruszenie prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą oraz w sprawie nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 19 września 2024 roku, sygn. akt I OSK 2282/23 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania (pkt 1) oraz zasądził od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz A. M. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu wyroku wskazano, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., określający warunki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, formułuje wobec organu administracji przy rozpoznaniu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, obowiązek ustalenia, w ramach wykazania związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, rozmiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Samo wydanie orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym nie jest bowiem jednoznaczne z koniecznością sprawowania nad osobą, której orzeczenie dotyczy, opieki w takim wymiarze, że opiekun zmuszony jest każdorazowo do rezygnacji z pracy lub jej niepodejmowania. O ile bowiem konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle - zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. - dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego niezbędny jest bezpośredni i ścisły związek pomiędzy rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki. Zatem nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką (zob. B. Chludziński [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, red. P. Rączka, LEX/el. 2023, art. 17). Sąd II instancji podkreślił też, że wprawdzie kwalifikacja niepełnosprawności i konieczność objęcia opieką osoby niepełnosprawnej pozostaje poza kompetencjami organu oraz sądu administracyjnego, niemniej jednak organ ma prawo i obowiązek zbadania zakresu świadczonej opieki i oceny, czy zakres ten jest nie do pogodzenia z zatrudnieniem.

Zdaniem Sądu II instancji, WSA w Krakowie dokonując wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. błędnie wywiódł, że dla przyznania ww. świadczenia trzeba wykazać, że to obowiązki pracownicze - w tym przypadku prowadzenie gospodarstwa – są na tyle duże, że nie sposób opiekować się osobą bliską, podczas, gdy z analizy przepisu wynika, iż jest odwrotnie. Obowiązkiem osoby ubiegającej się o przyznanie rzeczonego świadczenia jest wykazanie, że to właśnie zakres sprawowanej opieki uniemożliwia podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Zapewnienie tego rodzaju opieki podopiecznemu musi polegać na sprawowaniu przez opiekuna osobistych starań i na tyle wypełniać jego czas, że nie jest on w stanie podjąć żadnej innej, stałej aktywności, wymagającej jego codziennego i stałego zaangażowania czyli aktywności zawodowej. Pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

Dodatkowo NSA wskazał, że organ odwoławczy stwierdził, że w zgromadzonym materiale dowodowym brak było dowodu na to, że po dniu 13 sierpnia 2019 r., tj. dniu wydania orzeczenia stwierdzającego niezdolność matki skarżącej do samodzielnej egzystencji, w stanie zdrowia matki skarżącej zaszły zmiany, które uzasadniałaby konieczność zaprzestania prac w gospodarstwie rolnym, jednakże zaznaczyć należy, że wykazywanie tego wykracza poza zakres przepisu. Sąd II instancji podkreślił również, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment złożenia wniosku o przyznanie tej formy pomocy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwanej dalej: "p.p.s.a." (Dz. U. z 2024 r., poz.935), wojewódzki sąd administracyjny, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Przyjmuje się, że wykładnia prawa wyrażona w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego jest wiążąca w sprawie dla sądu I instancji zarówno wówczas, gdy dotyczy zastosowania przepisów prawa materialnego, jak również przepisów postępowania administracyjnego. Przez wykładnię prawa rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Obowiązek podporządkowania się wykładni prawa wyrażonej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, ciążący na wojewódzkim sądzie administracyjnym, może być wyłączony tylko wyjątkowo, np. w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego sprawy, co jednak w niniejszej sprawie nie wystąpiło. W konsekwencji, związanie wojewódzkiego sądu administracyjnego w rozumieniu art. 190 p.p.s.a., oznacza, iż nie może on formułować nowych ocen prawnych - sprzecznych z wyrażoną wcześniej oceną prawną Naczelnego Sądu Administracyjnego - i zobowiązany jest do podporządkowania się jej w pełnym zakresie, co z kolei determinuje treść nowego orzeczenia.

Mając na względzie powyższe, należy wyjaśnić, że w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, rozpoznając sprawę ponownie, związany był wykładnią prawa zawartą w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 września 2024 r. sygn. akt I OSK 2282/23.

Przechodząc na grunt rozpoznawanej sprawy, Za Naczelnym Sądem Administracyjnym powtórzyć należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., określający warunki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, formułuje wobec organu administracji przy rozpoznaniu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, obowiązek ustalenia, w ramach wykazania związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, rozmiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Samo wydanie orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym nie jest bowiem jednoznaczne z koniecznością sprawowania nad osobą, której orzeczenie dotyczy, opieki w takim wymiarze, że opiekun zmuszony jest każdorazowo do rezygnacji z pracy lub jej niepodejmowania. O ile bowiem konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle - zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. - dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego niezbędny jest bezpośredni i ścisły związek pomiędzy rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki. Zatem nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką (zob. B. Chludziński [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, red. P. Rączka, LEX/el. 2023, art. 17). Jak zaakcentował NSA w ww. wyroku - kwalifikacja niepełnosprawności i konieczność objęcia opieką osoby niepełnosprawnej pozostaje poza kompetencjami organu oraz sądu administracyjnego, niemniej jednak organ ma prawo i obowiązek zbadania zakresu świadczonej opieki i oceny, czy zakres ten jest nie do pogodzenia z zatrudnieniem.

Obowiązkiem osoby ubiegającej się o przyznanie rzeczonego świadczenia jest wykazanie, że to właśnie zakres sprawowanej opieki uniemożliwia podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Zapewnienie tego rodzaju opieki podopiecznemu musi polegać na sprawowaniu przez opiekuna osobistych starań i na tyle wypełniać jego czas, że nie jest on w stanie podjąć żadnej innej, stałej aktywności, wymagającej jego codziennego i stałego zaangażowania czyli aktywności zawodowej. Pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

Przenosząc powyższe rozważania teoretycznoprawne na grunt rozpoznawanej sprawy, wskazać należy, że zawarte w zaskarżonej decyzji ustalenia dotyczące stanu zdrowia matki skarżącej i determinowanego nią zakresu opieki, jakiej wymaga matka skarżącej, w ocenie Sądu zostały dokonane z istotnym naruszeniem art. 7, 77, 80 k.p.a.

Skoro zakres opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, determinowany jest stanem jej zdrowia, to podstawą okolicznością wymagającą ustalenia przez organy był aktualny stan zdrowia matki skarżącej, stopień jej samodzielności, a w dalszej kolejności rodzaj czynności opiekuńczych, których wymaga matka skarżącej, aby móc funkcjonować w codziennym życiu. Następnie organy powinny ustalić, czy stan zdrowia osoby niepełnosprawnej połączony z zakresem czynności opiekuńczych, umożliwia skarżącej prowadzenie gospodarstwa rolnego. Powyższych ustaleń w sprawie nie poczyniono.

W podsumowaniu powyższego stwierdzić należy, że organy zaniechały ustalania aktualnego (na dzień złożenia i rozpoznania wniosku) stanu zdrowia M. W.

Jedynym zgromadzonym w sprawie dowodem obrazującym stan zdrowia M. W. była dołączona przez profesjonalnego pełnomocnika do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego niepoświadczona za zgodność z oryginałem kserokopia:

- orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z 13 sierpnia 2019 r. w którym uznano M. W. za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji (k. 25 akt administracyjnych),

- karta informacyjna z leczenia szpitalnego z 21 lutego 2022 r. (k. 23 a.a.) – w której z treści epikryzy wynika, że matka skarżącej została przyjęta do szpitala z osłabieniem gorączką i dusznością i została wypisana do domu w stanie ogólnym dobrym.

Dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna, wynikającej z konieczności sprawowania tej opieki (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1655/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). Obowiązkiem osoby ubiegającej się o przyznanie rzeczonego świadczenia jest wykazanie, że to właśnie zakres sprawowanej opieki uniemożliwia podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania (vide wyr. NSA z dnia 19 września 2024 roku, sygn. akt I OSK 2282/23).

Nie znając dokładnego stanu zdrowia niepełnosprawnej matki skarżącej, wynikającego z aktualnej dokumentacji medycznej z ostatnich lat leczenia (tj. na datą złożenia wniosku oraz wydawanych decyzji), nie można się jedynie oprzeć na spostrzeżeniach pracownika socjalnego, odnotowanych w protokole z wywiadu środowiskowego, czy też jedynie na oświadczeniach samej skarżącej. Stan zdrowia niepełnosprawnej matki skarżącej wymagający, wg skarżącej, rezygnacji przez nią z prowadzenia gospodarstwa rolnego, musi zostać wykazany stosownymi dokumentami wystawionymi przez lekarzy, pod opieką których pozostaje niepełnosprawna (vide wyrok WSA w Krakowie z 14 sierpnia 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 606/24).

Analiza akt sprawy wskazuje, że organ administracyjny nie zebrał materiału dowodowego, na podstawie którego można by ustalić, czy skarżąca spełniła powyższe przesłanki. Przede wszystkim nie ustalono jaki jest stan zdrowia niepełnosprawnej, nie wiadomo więc w jakim zakresie podopieczna skarżącej jest samodzielna. Nie ma w aktach niniejszej sprawy zaświadczeń lekarskich, które wskazywałyby na stan zdrowia matki skarżącej, z którym związana jest potrzeba stałej lub długoterminowej opieki.

Zatem w toku ponownego rozpoznania sprawy, to skarżąca powinna przedstawić wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak również udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu lub które tylko ona może przedstawić, potwierdzające okoliczności wskazane w uzasadnieniu wniosku wszczynającego postępowanie, w tym m.in. aktualną dokumentację medyczną obrazującą stan zdrowia niepełnosprawnej. Jeśli organ administracji publicznej dokona ustaleń w zakresie stanu faktycznego na podstawie wszystkich wskazanych przez wnioskodawcę dowodów, a strona kwestionuje te dowody i ustalenia, przeciwdowód może być przeprowadzony z jej inicjatywy. Organ nie ma natomiast obowiązku poszukiwania dowodów dla wykazania słuszności stanowiska strony (por. wyrok NSA z dnia 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08; wyrok WSA w Krakowie z dnia 31 sierpnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 135/23, baza CBOSA). W szczególności strona ma prawo inicjatywy dowodowej, z którego powinna korzystać, chcąc wykazać zasadność podnoszonych przez siebie wniosków i twierdzeń, a tym samym uniknąć negatywnych konsekwencji związanych z poczynionymi przez organ ustaleniami w zakresie stanu faktycznego sprawy na podstawie znanych organowi środków dowodowych. Strona nie jest zatem zwolniona od współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych, tym bardziej, że w tej sprawie skarżąca jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Organ nie ma natomiast obowiązku poszukiwania dowodów dla wykazania słuszności stanowiska strony (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 31 sierpnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 135/23, baza CBOSA).

W postępowaniu dotyczącym świadczenia pielęgnacyjnego organ dokonuje ustalenia zakresu rzeczywiście sprawowanej opieki na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego, zarówno na podstawie dokumentów uprawnionych organów, jak i innych zgromadzonych w sprawie dowodów. Dowody te podlegają łącznej ocenie. Zastosowanie znajdują ogólne przepisy postępowania dowodowego, które pozwalają na dopuszczenie w sprawie każdego dowodu, który przyczyni się do rozstrzygnięcia sprawy. W grę wchodzi przeprowadzenie dowodu z dokumentów ale również ze świadków. Takie osoby jak niepełnosprawna matka skarżącej – M. W., mąż skarżącej (pkt 7 oświadczenia skarżącej, k. 18 a.a.) czy sąsiedzi wnioskodawczyni, które niewątpliwie mogą dysponować określoną wiedzą mogącą mieć wpływ na przyznanie świadczenia, stanowić mogą źródło dowodowe w indywidualnej sprawie z zakresu pomocy społecznej w zakresie regulowanym przepisami k.p.a. Organ rozważy również przeprowadzenie ponownego wywiadu środowiskowego w tej sprawie, bowiem znajdujący się w aktach wywiad środowiskowy jest lakoniczny i zasadniczo sprowadza się do powtórzenia informacji zawartych w przedłożonym przez skarżącą harmonogramie czynności wykonywanych podczas opieki (k. 19) oraz w oświadczeniu M. W. (k. 9 a.a.).

Mając na uwadze powyższe, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ administracyjny ustali jaki jest aktualny stan zdrowia matki skarżącej, wzywając skarżącą do przedstawienia stosownych dokumentów lekarskich oraz oceni, czy zakres i rozmiar opieki wykonywanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką jest tego rodzaju, aby całkowicie uniemożliwiał jej pracę w gospodarstwie rolnym/prowadzenie gospodarstwa rolnego (vide oświadczenie skarżącej z 8 marca 2022 r., k. 21 a.a.)

Jak słusznie zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 29 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1393/21 pojęcie "prowadzenie gospodarstwa rolnego" nie zostało dotychczas prawnie zdefiniowane, co zmusza sądy do wyjaśnienia tego pojęcia. Jak wyjaśniono w cytowanym wyroku, pojęcie to było przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w wielu orzeczeniach zapadłych na gruncie przepisów z zakresu ubezpieczenia społecznego rolników (uchwała z 18 lipca 1986 r., III UZP 29/86 oraz wyroki z 22 kwietnia 1987 r. II URN 50/87, z 23 listopada 1987 r., II URN 65/87, z 16 lipca 1987 r., II URN 118/87, z 3 lipca 1987 r., II URN 132/87, z 11 maja 1987 r., II URN 63/87). Sąd Najwyższy wyjaśniał, iż prowadzi gospodarstwo rolne ten, kto władając nim w sensie prawnym – jak właściciel, użytkownik, posiadacz samoistny lub zależny – wykonuje czynności natury funkcjonalnej, niezbędne dla racjonalnej gospodarki w konkretnym gospodarstwie rolnym. Współuczestniczy zaś z małżonkiem w prowadzeniu gospodarstwa ten małżonek, który w sposób istotny przyczynia się do funkcjonowania tego gospodarstwa, przy czym nie ma znaczenia prawnego, czy gospodarstwo wchodzi do wspólności ustawowej, czy też stanowi odrębny majątek drugiego z małżonków. Z uwagi na różnorodną specyfikę gospodarstw rolnych zakres i rodzaj wykonywanych czynności może być różny, jednakże w każdym przypadku chodzi o takie czynności, bez których funkcja gospodarstwa nie mogłaby być zrealizowana. Dlatego decydujące znaczenie ma całokształt okoliczności występujących w konkretnej sprawie.

Należy podzielić pogląd wyrażony w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r. I OPS 5/12, w świetle której prowadzenie gospodarstwa rolnego oznacza stałą i osobistą działalność rolnika, mającą charakter zarówno wykonywania pracy lub innych zwykłych czynności wiążących się z tym prowadzeniem, jak i zarządzanie gospodarstwem. Jak wskazano w ww. uchwale, pojęcie "prowadzenie gospodarstwa rolnego" mieści w sobie cały zespół czynności. Słowo "prowadzenie" w języku polskim oznacza bowiem sprawowanie nad czymś nadzoru, zarządzanie, kierowanie czymś, zajmowanie się czymś, trudnienie się czymś, realizowanie jakiegoś celu. Prowadzenie gospodarstwa rolnego może polegać zatem tylko na zarządzaniu nim. Ponadto, jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu ww. uchwały - przy właściwej organizacji pracy rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną. Należy przy tym zauważyć, że np. praca świadczona w ramach stosunku pracy jest pracą wykonywaną na rzecz osoby trzeciej i pod jej kierownictwem (art. 22 Kodeksu pracy). Charakteryzuje ją nie tylko podporządkowanie ekonomiczne, ale i organizacyjne. Oznacza to obowiązek pozostawania w wyznaczonym czasie w dyspozycji pracodawcy w miejscu wykonywania pracy lub w innym miejscu wskazanym przez niego (art. 128 Kodeksu pracy). Pracodawcy przysługuje kompetencja do wydawania wiążących pracownika poleceń dotyczących sposobu, miejsca i czasu wykonywania pracy (art. 100 § 1 Kodeksu pracy). Z powyższego wynika, że aby stwierdzić, że istnieje związek między rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, to opieka nad osobą niepełnosprawną powinna być bardziej absorbująca, niż w przypadku osoby rezygnującej z pracy w ramach stosunku pracy (vide Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 6 grudnia 2024 r., I OSK 2887/23).

W warunkach przedmiotowej sprawy, mając na uwadze dokonaną przez NSA wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., stwierdzenie zasadności zarzutu skargi dotyczącego naruszenia prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. i uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki wymaga rezygnacji z zatrudnia przez skarżącą, w ocenie Sądu byłoby przedwczesne, albowiem w sprawie konieczne jest dokonanie ponownych ustaleń oraz uzupełnienie materiału dowodowego w aspekcie spełnienia przez skarżącą przesłanek do przyznania jej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Zdaniem Sądu, nie można podzielić stanowiska zawartego w uzasadnieniu skargi, iż zgromadzone w aktach dokumenty (tj. wywiad środowiskowy oraz przedłożony przez skarżącą zakres i harmonogram sprawowanej opieki) w wystarczający sposób potwierdzają, że matka skarżącej "potrzebuje w opisanym w tych dokumentach zakresie codziennej, stałej opieki." (s. 2 uzasadnienia skargi).

W ocenie Sądu, organ odwoławczy przedwcześnie utrzymał w mocy decyzję odmowną organu I instancji, poprzestając na niepełnym i niewystarczającym materiale dowodowym oraz nie ustalając zasadniczych w tej sprawie okoliczności, co uzasadniało przyjęcie naruszenia art. 80 k.p.a., przy jednoczesnym ukształtowaniu podstawy faktycznej rozstrzygnięcia z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.

Ponownie rozpoznając sprawę organy dokonają kluczowych dla sprawy ustaleń faktycznych wskazanych w uzasadnieniu i ocenią, czy w odniesieniu do skarżącej zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia. Organ ustali przede wszystkim stan zdrowia matki skarżącej oraz czy matka skarżącej wymaga stałej obecności osoby trzeciej w celu zabezpieczenia jej potrzeb życiowych, w tym w szczególności czy jest ona w stanie sama spożyć przygotowane dla niej wcześniej posiłki czy samodzielnie przyjąć lekarstwa lub zmierzyć ciśnienie. Podjętą decyzję organy uzasadnią zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), orzekł, jak w punkcie I sentencji wyroku. O kosztach orzeczono w pkt II wyroku – na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 p.p.s.a., mając na uwadze wysokość wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika strony (480 zł), obliczonego na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokatów (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1964).