Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 207/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-01-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 106 § 3, art. 174 pkt 1 i 2 , art. 184
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 57 ust. 1 i 2, art. 83
journal: Dz.U. 2021 poz 291
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Rafał Stasikowski Sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. Z.-L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 września 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 760/22 w sprawie ze skargi M. Z.-L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) lutego 2022 r., nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

M. Z.-L. [...] września 2021 r. zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o przyznanie renty w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W uzasadnieniu wskazała, że ze względu na chorobę została uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy, a jej sytuacja majątkowa jest wyjątkowo trudna, bowiem ponosi wysokie koszty leczenia.

Decyzją z [...] grudnia 2021 r. organ odmówił przyznania świadczenia wskazując, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia w okresie przed orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy skarżącej tj. w latach 2007-2015.

Po rozpoznaniu wniosku skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy organ decyzją z [...] lutego 2022 r. podtrzymał swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu decyzji organ przytoczył przesłanki przyznania renty w drodze wyjątku, tj.: posiadanie statusu osoby ubezpieczonej lub członka rodziny pozostałego po ubezpieczonym, niespełnianie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, niemożność podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz brak niezbędnych środków utrzymania. Wyjaśnił, że niespełnienie choćby jednej z w/w przesłanek wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W ocenie organu II instancji skarżąca nie wykazała, że niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było szczególnymi okolicznościami, na które nie miała ona wpływu. W okresie do dnia stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy (5 lipca 2015 r.) skarżąca wykazała jedynie 1 miesiąc i 11 dni okresów składkowych, natomiast w okresie od 1 lutego 2007 r. do dnia stwierdzenia niezdolności nie wykonywała żadnego zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Organ uznał zatem, że przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zły stan zdrowia lub inne zdarzenie niezależne od woli skarżącej. Dodatkowo stwierdzono, że skarżąca posiada niezbędne środki utrzymania, bowiem zgodnie z załączonymi do wniosku dokumentami miesięczny dochód rodziny skarżącej wynosi 2.073,05 zł na osobę.

Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z 19 września 2022 r. (sygn. akt II SA/Wa 760/22) oddalił skargę. W uzasadnieniu wyroku wskazano, że świadczenie, o które ubiegała się skarżąca, nie jest przyznawane wyłącznie ze względu na trudną sytuację materialną. Przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wymaga również zaistnienia szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły wnioskodawcy uzyskanie świadczenia emerytalnego lub rentowego w trybie zwykłym. W przedmiotowej sprawie Sąd powtarzając za organem uznał, że skarżąca nie wykazała zaistnienia szczególnych okoliczności, bowiem nie przedstawiła żadnych okoliczności o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od jej woli, przez które niemożliwe było podjęcie zatrudnienia w okresie do dnia stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy. Sąd podzielił również stanowisko organu zgodnie z którym skarżąca posiada niezbędne środki utrzymania, wskazując, że najniższe świadczenie w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Podkreślono również, że śmierć matki skarżącej i tym samym pogorszenie jej sytuacji finansowej nie mogło być brane pod uwagę w skarżonej decyzji.

W skardze kasacyjnej od powyższego rozstrzygnięcia skarżąca zarzuciła:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS polegającej na pominięciu okoliczności, podnoszonej w judykaturze, że przepis ten nie zawiera przesłanki odnoszącej się do czasu opłacania składek na ubezpieczenie, a zatem rozważanie tej okoliczności w kontekście oceny zasadności żądania skarżącej kasacyjnie jest wadliwe.

2) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS polegającej na przyjęciu, że dla oceny spełnienia przesłanki w postaci braku niezbędnych środków, wystarczające jest proste odwołanie się do ustalonego dochodu skarżącej - podczas gdy konieczna jest nie ocena dochodu, lecz sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie - co oznacza nakaz uwzględnienia także innych niż dochód okoliczności stanu faktycznego, a w szczególności rozważyć zasygnalizowane zmiany w życiu skarżącej i pogorszenie jej sytuacji finansowej.

3) naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez błędną jego wykładnię wyrażającą się w niesłusznym przyjęciu przez Sąd, że przesłanką do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest niemożliwość podjęcia zatrudnienia, która w okolicznościach przedmiotowej sprawy nie jest spowodowana szczególnymi okolicznościami, w sytuacji gdy niemożność ta miała charakter obiektywny i niezależny.

4) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. polegające, na nieuchyleniu przez Sąd pierwszej instancji na skutek niewłaściwej kontroli zaskarżonej decyzji, pomimo niepodjęcia przez organ wszelkich czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz dokonaniu dowolnej oceny zebranego materiału dowodowego poprzez uznanie, iż brak było przeszkód do podjęcia przez skarżącą zatrudnienia przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy oraz, iż posiada ona niezbędne środki do utrzymania, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego uznania, iż skarżąca nie spełnia przesłanek wynikających z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

5) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 i 8 k.p.a. poprzez całkowite pominięcie słusznego interesu obywateli, który organ administracji winien uwzględnić z urzędu poprzez prowadzenie postępowania w sposób powodujący brak zaufania jego uczestników do władzy publicznej wynikający z tego, że pomimo uznaniowego charakteru zaskarżonej decyzji i spełnieniu przez skarżącą wszystkich wymaganych prawem przesłanek, odmówiono jej przyznania świadczenia.

6) obrazę przepisów prawa procesowego mogącego mieć istoty wpływ na treść skarżonego wyroku, a mianowicie art. 106 § 3 P.p.s.a., poprzez zaniechanie przeprowadzenia postępowania dowodowego w niniejszej sprawie w zakresie zaistnienia przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku dla skarżącej, podczas gdy Sąd ma możliwość przeprowadzenia postępowania dowodowego z urzędu jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie.

7) obrazę przepisów prawa procesowego mogącego mieć istotny wpływ na treść skarżonego rozstrzygnięcia, a mianowicie art. 141 § 4 P.p.s.a. wyrażającej w braku prawno-relewantnej argumentacji Sądu w pisemnych motywach skarżonego wyroku dlaczego Sąd uznał, iż skarżąca posiada niezbędne środki do utrzymanie. Sąd nie wziął pod uwagę zmian w sytuacji finansowej skarżącej, w szczególności pogorszenia się sytuacji materialnej po śmierci jej mamy oraz niepewnego charakteru świadczeń alimentacyjnych ze względu na toczącą się sprawę rozwodową - czego skutkiem był błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę skarżonego wyroku.

W oparciu o tak skonstruowane podstawy skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto zażądała zwrotu kosztów postępowania i rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując przedstawioną uprzednio argumentację.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Niniejsza sprawa została rozpoznana stosownie do art. 182 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), dalej jako P.p.s.a., na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona skarżąca kasacyjnie po wniesieniu skargi kasacyjnej zrzekła się rozprawy, natomiast strona przeciwna po doręczeniu jej odpisu skargi kasacyjnej nie zażądała jej przeprowadzenia.

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. Nie zachodzi też żadna z przesłanek z art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu, kontrolując zaskarżone skargą kasacyjną orzeczenie. W tych okolicznościach w sprawie badaniu podlegały wyłącznie zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej.

Podstawy skargi kasacyjnej nie są zasadne. Koncentrują się one na trzech zagadnieniach – stanie faktycznym sprawy i postępowaniu dowodowym (zarzuty 4-6), przesłance "szczególnych okoliczności" wymaganych do przyznania świadczenia w drodze wyjątku (zarzuty 1 i 3) oraz sytuacji materialnej skarżącej (zarzuty 2 i 7), która również jest istotna z perspektywy warunków wymienionych w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. 2021 r. poz. 291 ze zm.) dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS. W takiej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny odniesie się do zarzutów skargi kasacyjnej.

Nie można zgodzić się ze skarżącą, że organ nie podjął wszelkich czynności w celu wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy a dokonana ocena zebranego materiału miała charakter dowolny. Przede wszystkim wskazać należy, że w skardze kasacyjnej nie rozwinięto zarzutu niewyjaśnienia stanu faktycznego poprzez wskazanie jakich faktów organ nie uwzględnił lub jakie fakty ustalił błędnie, a czego nie zweryfikował poprawnie Sąd I instancji. Stan faktyczny w niniejszej sprawie w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest bezsporny – skarżąca zwróciła się do organu z wnioskiem o przyznanie renty w drodze wyjątku wskazując na powstałą z dniem 5 lipca 2015 r. całkowitą niezdolność do pracy. Organ oceniając wniosek ustalił, że skarżąca wykazała jedynie 1 miesiąc i 11 dni okresów składkowych na przestrzeni 30 lat życia oraz że przed stwierdzeniem niezdolności skarżąca nie zdecydowała się podjąć działalności związanej z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, bowiem uczęszczała na studia magisterskie. Oceniając sytuacje materialną skarżącej organ ustalił, że miesięczny dochód trzyosobowej rodziny skarżącej wynosi 6.219,13 zł. Tak ustalony stan faktyczny nie został przez skarżącą w żaden sposób podważony. Skarżąca powołała jedynie, że w odniesieniu do sytuacji materialnej Sąd nie uwzględnił jej zmiany wskutek śmierci matki, natomiast podkreślić należy, że stan faktyczny oceniany w niniejszej sprawie ustalany był na dzień wydania zaskarżonej decyzji, co zostanie rozwinięte w dalszej części uzasadnienia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone w niezbędnym zakresie, a przeprowadzone dowody i ich ocena odpowiadały przepisom prawa procesowego regulujących tryb ich przeprowadzenia, w tym przede wszystkim przepisom art. 7, art. 77 § 1 i k.p.a. Co więcej uznać należy, że zarzut ten nie służył zakwestionowaniu stanu faktycznego sprawy, ale stanowił polemikę z jego oceną przez organ, w szczególności oceną wystąpienia "szczególnych okoliczności" uniemożliwiających uzyskanie świadczenia w trybie zwykłym. W związku z powyższym zarzut czwarty skargi kasacyjnej nie mógł odnieść skutku.

W szóstej podstawie kasacyjnej skarżąca upatruje obrazę przepisów prawa procesowego poprzez zaniechanie przeprowadzenia postępowania dowodowego. Zgodnie z art. 106 § 3 P.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Przepis art. 106 § 3 P.p.s.a. pozwala zatem jedynie w drodze wyjątku przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe w razie wystąpienia istotnych wątpliwości co do zgodności z prawem zaskarżonego aktu - a nie co do prawidłowości poczynionych w postępowaniu administracyjnym ustaleń faktycznych (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 września 2008 r., sygn. akt II GSK 318/08). Ponadto możliwość jego przeprowadzenia uzależniona jest od uznania Sądu, który postępowanie takie przeprowadzić może, lecz nie musi. Powyższy przepis należy bowiem odczytywać z uwzględnieniem generalnej zasady, wyrażonej w art. 133 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którą sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy. Zasada ta oznacza, że sąd administracyjny nie prowadzi we własnym zakresie postępowania dowodowego i nie ustala samodzielnie stanu faktycznego sprawy, lecz ocenia jedynie, czy organy ustaliły ten stan zgodnie z regułami obowiązującymi w procedurze administracyjnej, w tym także czy w sposób wyczerpujący rozpatrzyły materiał dowodowy i czy właściwie oceniły zebrane dowody. Przepis art. 106 § 3 P.p.s.a. nie służy przy tym do zwalczania ustaleń faktycznych, z którymi strona się nie zgadza (por. wyrok NSA z 25 lutego 2016 r. sygn. akt II OSK 1592/14; wyrok NSA z 25 października 2015 r. sygn. akt I OSK 300/14; wyrok NSA z 20 stycznia 2010 r. sygn. akt II FSK 1306/08), a tym bardziej ustaleń faktycznych, które nie są kwestionowane, lecz odmiennie oceniane (por. wyrok NSA z 25 września 2012 r. sygn. akt II OSK 840/11, wyrok NSA z 17 grudnia 2015 r. sygn. akt II OSK 2501/15). W związku z tym w orzecznictwie przyjmuje się, że zarzut naruszenia art. 106 § 3 P.p.s.a. może być uzasadniony jedynie wówczas, gdy Sąd pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe, a skarżący kasacyjnie podmiot wykaże, że kryteria wiarygodności dopuszczonych dowodów były oczywiście błędne (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 maja 2009 r., sygn. akt II FSK 1886/07). Sąd pierwszej instancji nie miał zatem obowiązku przeprowadzania uzupełniającego postępowania dowodowego. Ponadto w sytuacji, gdy Sąd pierwszej instancji nie uzupełniał postępowania dowodowego - jak to miało miejsce w niniejszej sprawie - nie mógł naruszyć art. 106 § 3 P.p.s.a.

Skarżąca ponadto stwierdziła, że ocena zebranego materiału dowodowego miała charakter dowolny, z czym również nie można się zgodzić. Decyzja o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku wydawana jest przez Prezesa ZUS po spełnieniu przez wnioskodawcę przesłanek określonych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Część przesłanek określona została w sposób literalny, natomiast pozostała część operuje pojęciami niedookreślonymi lub klauzulami generalnymi. Trzeba zatem podkreślić, że decyzja Prezesa ZUS w tej kwestii ma charakter uznaniowy, co oznacza, że wydający decyzję samodzielnie ocenia, czy dana sytuacja może być szczególną okolicznością, która uniemożliwiła zainteresowanemu spełnienie ustawowych warunków nabycia prawa do świadczeń. Sądowa kontrola takiej decyzji będzie zatem ograniczała się do zbadania czy organ ustalił i rozważył okoliczności faktyczne istotne z punktu widzenia przepisu prawa materialnego, który ma w sprawie zastosowanie. Jeżeli zaś pojawiają się wątpliwości dotyczące przepisu prawa materialnego, który stanowi podstawę prawną wydania decyzji uznaniowej, to kontrola sądowa musi objąć w pełnym zakresie prawidłowość przeprowadzonej wykładni przepisów materialnoprawnych i wywiedzionej z nich normy materialnoprawnej. Stąd też zagadnieniem zasadniczym w rozpoznawanej sprawie jest dokonanie prawidłowej wykładani art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Przechodząc do meritum sprawy wskazać należy, że skarżąca wystąpiła do organu z wnioskiem o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Warunki przyznania świadczenia w trybie zwykłym - renty z tytułu niezdolności do pracy - określone zostały w art. 57 i kolejnych w/w ustawy. Zgodnie z powołanym przepisem, aby uzyskać rentę w trybie zwykłym należy łącznie wykazać: wystąpienie niezdolności do pracy, która nastąpiła w wymienionych w ustawie okresach, posiadanie wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych, brak ustalonego prawa do emerytury lub brak spełnienia warunków jej uzyskania. Przepis art. 58 ust. 1 ustawy doprecyzowuje kwestię wymaganych okresów składkowych uznając, że warunek odpowiedniej ilości okresów składkowych jest spełniony, gdy ubezpieczony osiągnął okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej: 1 rok - gdy niezdolność powstała przed ukończeniem 20 lat; 2 lata - gdy niezdolność powstała w wieku 20-22 lat, 3 lata - gdy niezdolność powstała w wieku 22-25 lat, 4 lata - gdy niezdolność powstała w wieku 25-30 lat, 5 lat - gdy niezdolność powstała w wieku powyżej 30 lat. W ustępie 2 przepisu dodano, że okres 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych w przypadku powstania niezdolności w wieku powyżej 30 lat powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed powstaniem niezdolności do pracy.

Natomiast warunkami przyznania świadczenia w drodze wyjątku zgodnie z art. 83 ust. 1 są: posiadanie statusu ubezpieczonego lub członka rodziny pozostałego po ubezpieczonym, niespełnianie warunków wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym ze względu na wystąpienie szczególnych okoliczności, niemożność podjęcia pracy ze względu na niezdolność do pracy lub wiek, brak niezbędnych środków utrzymania.

W ustalonym stanie faktycznym skarżąca z oczywistych względów nie mogła ubiegać się o świadczenie w trybie zwykłym bowiem, jak wynika z dokumentacji organu, wykazała jedynie 1 miesiąc i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych, a zgodnie z ustawą musiałaby wykazać co najmniej 5 lat i to w okresie ostatnich dziesięciu lat przed stwierdzeniem niezdolności do pracy. Zwracając się do organu z wnioskiem o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku skarżąca była zatem zobowiązana, zgodnie z art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wykazać, że niespełnienie wymogu odpowiedniej ilości okresów składkowych i nieskładkowych wynikało z wystąpienia szczególnych okoliczności.

W tym miejscu należy odnieść się do pierwszej podstawy skargi kasacyjnej (zarzut pierwszy), w której wyrokowi Sądu pierwszej instancji zarzucono błędne przyjęcie, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS zawiera przesłankę odnoszącą się do czasu opłacania składek na ubezpieczenie. Zarzut ten nie jest zasadny, bowiem jak wskazano powyżej między warunkami przyznania świadczenia w trybie zwykłym a warunkami przyznania świadczenia w drodze wyjątku istnieje pewna zależność. Rzeczywiście w sposób bezpośredni wymogi jakie należy spełnić do przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie odnoszą się do wykazania odpowiednich okresów składkowych, natomiast wnioskujący jest obowiązany wykazać, z jakiego powodu nie był w stanie spełnić tych warunków i że przyczyny te uzasadniały szczególne okoliczności. Związek ten ma zatem charakter pośredni. W przypadku gdy między wymaganą a rzeczywistą ilością okresów składkowych różnica jest niewielka to wnioskującemu łatwiej jest wykazać przed organem, że dążył do spełnienia wymogów ustawowych, ale wskutek zewnętrznych i niezależnych od jego woli szczególnych okoliczności nie był w stanie wypracować odpowiedniej ilości. Dla oceny wystąpienia takich okoliczności, przy założeniu, że stan zdrowia był na tyle zły, że uniemożliwiał skuteczne poszukiwanie pracy i podjęcie zatrudnienia, znaczenie ma również wiek ubezpieczonego. Sytuacja takiej osoby liczącej niespełna 60 lat jest diametralnie mniej korzystna w stosunku do osoby młodej lub w średnim wieku (wyrok NSA z 12.03.2009 r., I OSK 1023/08, LEX nr 570285). Słusznie też wskazuje skarżąca, że świadczenie w drodze wyjątku "nie do końca stanowi ekwiwalent w zamian za opłacone składki na ubezpieczenia", natomiast ewidentnie odnosi się do podejmowanej przez wnioskodawcę działalności związanej z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe.

W kolejnym zarzucie materialnym skargi kasacyjnej (zarzut trzeci) skarżąca, wbrew ustaleniom organu i Sądu twierdzi, że niemożność podjęcia przez nią zatrudnienia była spowodowana szczególnymi okolicznościami o charakterze obiektywnym i niezależnym. Pojęcie "szczególnych okoliczności" nie zostało na gruncie ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zdefiniowane. Jest to klauzula generalna, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny, powinno jednak odnosić się do zdarzeń, które w rozumieniu ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych (wyrok NSA z 5.01.2017 r., I OSK 1088/16, LEX nr 2260822). W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się również, że "szczególne okoliczności" to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Należy odnosić je do zdarzenia lub stanu, które w sposób trwały lub przejściowy wykluczały aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków i uniemożliwiając tym samym ubezpieczonemu wypracowanie wymaganych prawem okresów składkowych. Przy czym owe zdarzenia lub stan muszą pozostawać w związku przyczynowym z brakiem uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, muszą mieć charakter obiektywny oraz być niezależne od woli tej osoby, która pomimo dołożenia należytej staranności, nie była w stanie zapobiec ich skutkom (wyrok NSA z 25.04.2023 r., III OSK 1001/22, LEX nr 3566341). W przedmiotowej sprawie zgodnie z ustaleniami organu niezakwestionowanymi przez skarżącą uczęszczała ona na jednolite studia magisterskie, a "podjęcie zatrudnienia znacznie kolidowałoby z tokiem i charakterem studiów". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego niemożność podjęcia zatrudnienia była zatem wyrazem woli skarżącej, jej świadomą decyzją – nie można się więc zgodzić, że niepodjęcie zatrudnienia przez skarżącą miało charakter obiektywny. Co więcej w doktrynie wskazuje się, że "okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uniemożliwiającą zatrudnienie lub prowadzenie innej działalności zarobkowej, nie jest kontynuowanie studiów" (I. Jędrasik-Jankowska [w:] Komentarz do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych [w:] Prawo do emerytury z ubezpieczenia i zabezpieczenia społecznego. Komentarz do ustaw z orzecznictwem, wyd. II, Warszawa 2019, art. 83.)

Skarżąca natomiast, powołując się na swoje problemy zdrowotne i systematycznie pogarszający się stan zdrowia wskazała, że uznanie zajścia szczególnych okoliczności uniemożliwiających podjęcie zatrudnienia nie musi mieć charakteru zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale należy przez to przyjmować wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy. Jednakże skarżąca w żaden sposób nie wykazała w postępowaniu przed organem, ani w postępowaniu sądowoadministracyjnym, że próbowała podjąć jakąkolwiek działalność związaną z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, a tym samym, że jej atrakcyjność na rynku pracy w związku ze stanem zdrowia była ograniczona. Wręcz przeciwnie skarżąca jasno wyraziła, że świadomie nie podejmowała zatrudnienia, bowiem zdecydowała się na podjęcie nauki na uczelni wyższej. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się też, że subiektywna ocena stanu zdrowia i odczuwalne jego pogarszanie pozostaje okolicznością prawnie nieistotną, bez wpływu na wynik postępowania (wyrok NSA z 9.09.2021 r., III OSK 2256/21, LEX nr 3225471), zatem należy stwierdzić, że organ, a następnie Sąd zasadnie ocenili, że w sprawie nie miały miejsca szczególne okoliczności uzasadniające niepodjęcie zatrudnienia i brak wykazania odpowiedniej ilości okresów składkowych i nieskładkowych. Zarzut trzeci okazał się więc niezasadny.

Na koniec należy odnieść się do zarzutów dotyczących przesłanki braku niezbędnych środków wyrażonej w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (zarzuty drugi i siódmy). W ocenie organu i Sądu pierwszej instancji skarżąca nie spełniła przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, bowiem jak wykazano w zebranym materiale miesięczny dochód trzyosobowej rodziny skarżącej wynosił 6.219,13 zł. Podkreślić należy, że przedmiotowe obliczenia dokonane zostały na dzień wydania zaskarżonej decyzji, w związku z tym zarzuty skarżącej, iż organ nie uwzględnił zmiany w jej sytuacji materialnej, która powstała w skutek śmierci jej matki nie mogły odnieść skutku. Sąd pierwszej instancji był bowiem zobowiązany do zbadania czy organ na datę podjęcia decyzji postąpił zgodnie z prawem, natomiast w dacie podjęcia decyzji sytuacja materialna skarżącej została ustalona prawidłowo. Analogiczne uzasadnienie dotyczy kwestii zabezpieczonych na rzecz skarżącej alimentów.

Co więcej skarżąca powołuje, że organ dokonał jedynie oceny jej dochodu, a nie sytuacji materialnej, z czym nie można się zgodzić. W kwocie jaką dysponowała w tamtym czasie rodzina skarżącej uwzględniono bowiem alimenty od męża skarżącej oraz świadczenia emerytalne rodziców skarżącej. Jak wynika z orzecznictwa przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku "niezbędnych", a nie "niewystarczających" środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być zatem dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych wnioskodawcy, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Omawiana ocena musi być więc dokonywana przez pryzmat posiadanych dochodów, nie zaś subiektywnych potrzeb wnioskodawcy. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się - jako kryterium głównym - wydatkami wnioskodawczyni, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami, na przykład chorobą. Jak już bowiem podkreślano sama, nawet najtrudniejsza, sytuacja materialna danej osoby nie jest podstawą przyznania świadczeń w drodze wyjątku (wyrok NSA z 20.10.2017 r., I OSK 397/17, LEX nr 2450736). W konsekwencji, dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy porównywać sytuację materialną strony ubiegającej się oświadczenie w drodze wyjątku (dochody brutto) z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne - minimalnej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej (brutto) wyrok NSA z 18.07.2023 r., sygn. akt III OSK 1252/22, LEX nr 3621367). W taki sposób również tłumaczył te kwestią Sąd pierwszej instancji, zatem zarzut siódmy skargi kasacyjnej również należy uznać za niezasadny.

W tych okolicznościach Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się zarzucanych naruszeń prawa, zatem na podstawie art. 184 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.