Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1243/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-02-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6052 Akty stanu cywilnego
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 128 ust. 1, 1a i 1b, art. 130 ust. 4 i 5 oraz art. 28 ust. 4
journal: Dz.U. 2020 poz 463
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 463 z późn. zm.).

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Andrzej Wawrzyniak Sędziowie: sędzia NSA Robert Sawuła (spr.) sędzia del. WSA Mirosław Gdesz Protokolant starszy asystent sędziego Tomasz Bogdan Godlewski po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 9 marca 2021 r. sygn. akt II SA/Bk 163/21 w sprawie ze skargi D. B. na decyzję Wojewody Podlaskiego z dnia 4 stycznia 2021 r. nr OB-III.6231.2.2020.DR w przedmiocie odmowy wydania fotokopii, skanu lub kserokopii aktu małżeństwa 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta K. z dnia 18 listopada 2020 r. znak USC.5362.87.2020; 2. zasądza od Wojewody Podlaskiego na rzecz D. B. kwotę 677 (sześćset siedemdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

1. Wyrokiem z 9 marca 2021 r., II SA/Bk 163/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny (powoływany dalej jako: WSA) w Białymstoku oddalił skargę D.B. na decyzję Wojewody Podlaskiego z 4 stycznia 2021 r. nr OB-III.6231.2.2020.DR, w przedmiocie odmowy wydania fotokopii, skanu lub kserokopii aktu małżeństwa. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

1.1. Jak ustalił sąd wojewódzki, D.B. (strona) wystąpił do Urzędu Stanu Cywilnego w [...] o wydanie skanu lub kserokopii aktu małżeństwa W.D. i Z.D. do celów genealogicznych na zasadach określonych w ustawie z 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (Dz. U. 2020, poz. 164, Unza).

1.2. Wyrokując w sprawie II SA/Bk 163/21 kolejno wskazano, że decyzją z 18 listopada 2020 r. Burmistrz Miasta [...] powołując się na przepisy art. 128 ust. 1, 1a i 1b, art. 130 ust. 5 oraz art. 28 ustawy z 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. 2020, poz. 463 ze zm., uPasc) w związku z art. 45 tejże ustawy i art. 104 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2020, poz. 256, K.p.a.), orzekł o odmowie wydania stronie fotokopii, skanu lub kserokopii aktu małżeństwa W.D. i Z.D. rod. G., zawartego 21 lutego 1933 r. znajdującego się w księdze łączonej z 1933 r. z parafii [...]. W wyroku przywołano zasadnicze motywy uzasadnienia decyzji organu gminy, który podał, że w/w akt małżeństwa znajduje się w księdze łączonej (urodzenia, małżeństwa, zgony) za rok 1933. Wskazano dalej, że zgodnie z art. 128 ust. 1 uPasc, jeżeli w księdze stanu cywilnego był prowadzona więcej niż jedna księga, termin jej przechowywania jest liczony od daty zamknięcia ostatniej księgi stanu cywilnego prowadzonej w danej księdze, czyli 100 lat, co ma miejsce w tym przypadku. W związku z powyższym – zdaniem organu I instancji – żądany akt nie stanowi dokumentu archiwalnego i nie podlega udostępnieniu w trybie Unza. Organ gminy podał również, że możliwości pozyskania wnioskowanego dokumentu zostały przedstawione stronie w odpowiedzi na wcześniejszy wniosek z maja 2020 r., pozostawiony bez rozpoznania z uwagi na brak podania pokrewieństwa wnioskodawcy względem osób wpisanych do aktu stanu cywilnego i brak wykazania interesu prawnego w otrzymaniu pożądanego aktu. Strona nadal nie wykazała żadnej z okoliczności uprawniającej w myśl art. 45 uPasc do otrzymania odpisu przedmiotowego aktu, zatem nie jest uprawniona do otrzymania jego fotokopii na podstawie art. 130 ust. 5 uPasc.

1.3. W wyroku przywołano, że organ I instancji nadmienił, że ustawodawca określając termin przechowywania akt aktów stanu cywilnego nie rozdziela okresu przechowywania od okresu udostępniania, co znaczy, że są to okresy tożsame. Intencją ustawodawcy było szersze udostępnianie osobom trzecim aktów stanu cywilnego zawartych w księdze łączonej po dacie zamknięcia ostatniej księgi (po 100 latach) w celu ochrony dóbr rodzin i osób żyjących ujętych w księdze. W związku z powyższym istnieje jedynie możliwość wydania na wniosek osoby uprawnionej odpisu żądanego aktu małżeństwa, po zmigrowaniu go do aplikacji obsługującej System Rejestrów Państwowych "Źródło", bądź umożliwić nieodpłatne wykonanie fotokopii. Zważywszy, że wnioskodawca nie wykazał pokrewieństwa ani interesu prawnego, wnioskować należało, że nie jest osobą spokrewnioną i nie wiadomo w czyim interesie i na czyje zlecenie działa, tym bardziej, że na stronach internetowych figuruje jako profesjonalny genealog, który proponuje powszechnie swoje usługi.

1.4. W wyroku przywołano dalej, iż organ gminy stwierdził nadto, że kolejną przesłanką do odmowy wydania żądanych dokumentów są przepisy art. 128 ust. 1a i 1b uPasc, które nie pozwalają na udostępnienie aktów z księgi urodzeń i księgi małżeństw, póki nie zarejestrowano aktu zgonu osoby objętej danym aktem urodzenia lub małżeństwa lub nie zarejestrowano informacji o zgonie tej osoby. Organ nie znalazł zaś informacji o zgonie małżonków D., co oznacza, że z księgi małżeństw w okresie jej przechowywania można jedynie przenosić akty stanu cywilnego do aplikacji obsługującej System Rejestrów Państwowych "[...]" i wydawać uprawnionym odpisy, zgodnie z art. 44 i 45 uPasc. Przyczyną odmowy szerokiego dostępu genealogów i osób trzecich do księgi łączonej, która nie podlega jeszcze udostępnieniu w trybie Unza, jest również fakt, że w księdze łączonej znajdują się akty urodzeń również osób żyjących, co dyskwalifikuje możliwość swobodnego przeglądania i kopiowania aktów z takiej księgi, gdyż mogłoby to naruszyć dobra osobiste osób żyjących i ich rodzin, a ponadto przepis art. 45 uPasc wyklucza dostęp do aktów stanu cywilnego osobom niespokrewnionym i nie posiadającym interesu prawnego do takich aktów. Organ I instancji ocenił stanowisko wnioskodawcy jako nie uwzględniające poważnych następstw prawnych dla osób uprawnionych do otrzymania odpisu aktu stanu cywilnego w sytuacji przedwczesnego zamknięcia księgi i przekazania jej do archiwum oraz nie stwierdził zróżnicowanej praktyki w postępowaniu z innymi księgami oraz podał, że nie ponosi odpowiedzialności za brak nadesłania informacji o zgonie osób objętych żądanym aktem z urzędu rejestrującego zgon.

1.5. Odwołanie od w/w decyzji złożył D.B., wnosząc o jej uchylenie.

2.1. Następnie sąd pierwszej instancji wskazał, że Wojewoda Podlaski (Wojewoda) po rozpoznaniu odwołania powołaną na wstępie decyzją z 4 stycznia 2021 r. orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji I instancji.

2.2. W uzasadnieniu wyroku przywołano zasadnicze motywy decyzji Wojewody, który wskazał, że akt małżeństwa W.D. i Z.D. został sporządzony w 1933 r. w księdze stanu cywilnego (małżeństw), co oznacza, że zasady jego przechowywania i udostępniania regulują przepisy art. 128 uPasc. W związku z tym, że akt ten znajduje się w księdze stanu cywilnego, w której była prowadzona również księga urodzeń i zgonów, zgodnie z art. 128 ust. 1 cyt. ustawy, termin jej przechowywania liczony jest od daty zamknięcia ostatniej księgi stanu cywilnego prowadzonej w tej księdze, czyli księgi urodzeń. Oznacza to, że księga stanu cywilnego z 1933 r. zawierająca łącznie księgę urodzeń, małżeństw i zgonów powinna zostać przekazana do właściwego archiwum po upływie 100 lat od zamknięcia księgi urodzeń, a w konsekwencji jej udostępnianie nie podlega zasadom określonym w Unza.

2.3. Wojewoda stwierdził ponadto, że powoływanie się przez odwołującego się na wyrok WSA w Warszawie IV SA/Wa 538/19 nie jest adekwatne do stanu faktycznego niniejszej sprawy. Nadto organ II instancji nie podzielił stanowiska wyrażonego w wyroku WSA w Krakowie III SA/Kr 925/19. Zdaniem Wojewody, przed upływem okresów, o których mowa w art. 128 ust. 1 i ust. 1a uPasc, akty stanu cywilnego podlegają przeniesieniu do rejestru stanu cywilnego, a w konsekwencji wydawane są z nich odpisy zupełne i skrócone. Ponadto zgodnie z art. 130 ust. 5 cyt. ustawy osobie uprawnionej do otrzymania odpisu można umożliwić nieodpłatne wykonanie fotokopii aktu stanu cywilnego sporządzonego w księdze stanu cywilnego prowadzonej przed dniem wejścia w życie ustawy, jeżeli jej wykonanie nie zagraża trwałości księgi i zawartych w niej aktów stanu cywilnego. Fotokopia aktu stanu cywilnego nie ma mocy dokumentu urzędowego. Z opisanych wyżej przyczyn Wojewoda uznał, że zasadnie organ I instancji żądał wykazania przez odwołującego się pokrewieństwa albo interesu prawnego w uzyskaniu kopii aktu objętego wnioskiem. Wojewoda zauważył, że przepisy art. 128 ust. 1 i 1b uPasc nie miały zastosowania, ponieważ nie upłynęły jeszcze okresy, o których mowa w art. 128 ust. 1 tej ustawy.

3.1. Dalej w wyroku II SA/Bk 163/21 przywołano, że w skardze wniesionej do sądu administracyjnego na w/w decyzję Wojewody D.B. sformułował zarzuty:

1) obrazy przepisów postępowania w sposób mający wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji pomimo, iż istniały podstawy do jej uchylenia;

- art. 8 i 9 K.p.a. statuujących zasadę budzenia zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej oraz zasadę informowania;

- art. 7 w zw. z art. 107 § 1 i § 3 K.p.a. poprzez dokonanie przez organ II instancji wadliwych ustaleń faktycznych skutkujących naruszeniem zasady prawdy obiektywnej oraz reguł postępowania dowodowego w ramach jurysdykcyjnego postępowania administracyjnego;

2) obrazy przepisów prawa materialnego, która miała wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 128 ust. 1 uPasc poprzez jego błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu przez organ II instancji, że wskazany przepis wprowadza zmiany w zakresie samej zasady udostępniania aktów zgonu i małżeństw, oraz, że okres przechowywania księgi oznacza, że wspólny jest także okres udostępniania akt;

- art. 28 ust. 4 uPasc poprzez jego błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, iż wskazany przepis tworzy podstawę odmowy udostępnienia aktu stanu cywilnego znajdującego się w księdze łączonej podmiotowi, który nie wykazał interesu prawnego w udostępnieniu.

Skarżący wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji i zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania sądowego.

3.2. Wojewoda Podlaski w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.

4.1. Opisanym na wstępie wyrokiem WSA w Białymstoku skargę oddalił, albowiem ocenił, że odmowa wydania skarżącemu skanu lub kserokopii aktu małżeństwa do celów genealogicznych na zasadach określonych w Unza, była zgodna z przepisami prawa materialnego, a przeprowadzone w sprawie postępowanie nie naruszyło procedury administracyjnej.

4.2. Sąd pierwszej instancji zgodził się z argumentacją organów, że akt, którego kopii domagał się skarżący, zamieszczony jest w niezamkniętej księdze stanu cywilnego, dla której nie upłynął jeszcze okres jej przechowywania w urzędzie stanu cywilnego. Tym samym akt ten nie stał się jeszcze ogólnodostępnym dokumentem archiwalnym, który może uzyskać każdy na zasadach powszechnej dostępności do materiałów archiwalnych. Udostępnianie przez kierownika urzędu stanu cywilnego aktu stanu cywilnego zarejestrowanego w księdze stanu cywilnego, dla której jako całości nie upłynął okres jej przechowywania w urzędzie stanu cywilnego, jest możliwe tylko na wniosek uprawnionego podmiotu.

4.3. Jednocześnie sąd wojewódzki nie podzielił argumentacji zawartej w wyrokach sądów administracyjnych, na które powołał się skarżący (o sygn. IV SA/Wa 538/19, III SA/Kr 925/19 i II OSK 417/17), ponieważ wydano je w indywidualnych sprawach i nie mają mocy wiążącej wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych, stanowisk sądów wyrażonych w powołanych wyrokach nie można było traktować jako ujednoliconej wykładni przepisów uPasc.

5.1. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł skarżący – zastępowany przez profesjonalnego pełnomocnika – zaskarżając to orzeczenie w całości i zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2019, poz. 2325 ze zm., Ppsa) naruszenie prawa materialnego, a to:

- art. 128 ust. 1 uPasc poprzez jego błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, że wskazany przepis wprowadza zmiany w zakresie samej zasady udostępniania aktów zgonu i małżeństw, oraz że okres przechowywania księgi oznacza, iż wspólny jest także okres udostępniania akt w sytuacji, gdy prawidłowa wykładnia powołanego przepisu jest sprzeczna z tą dokonaną przez sąd pierwszej instancji;

- art. 28 ust. 4 uPasc poprzez jego błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, że wskazany przepis tworzy podstawę odmowy udostępnienia aktu stanu cywilnego znajdującego się w księdze łączonej podmiotowi, który nie wykazał interesu prawnego w udostępnieniu w sytuacji, gdy prawidłowa wykładnia powołanego przepisu jest sprzeczna z dokonaną przez sąd pierwszej instancji;

- art. 130 ust. 4 uPasc poprzez jego niezastosowanie wyrażającą się w pominięciu tego, że akty stanu cywilnego sporządzone w księgach stanu cywilnego prowadzonych przed dniem wejścia w życie ustawy, po upływie okresów, o których mowa w art. 128 ust. 1 i 1a uPasc, nie podlegają przeniesieniu do rejestru stanu cywilnego, a ich udostępnianie oraz udostępnianie akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego lub skorowidzów alfabetycznych przez kierownika urzędu stanu cywilnego przed przekazaniem księgi stanu cywilnego do właściwego archiwum państwowego odbywa się na zasadach określonych w Unza.

5.2. Skarżący kasacyjnie ponadto na podstawie art. 174 pkt 2 Ppsa zarzucił naruszenie przepisów postępowania, a to:

- art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) Ppsa w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., a w następstwie art. 151 w zw. z. art. 135 Ppsa, polegające na tym, że sąd pierwszej instancji dokonał niewłaściwej kontroli legalności działalności organów administracji publicznej wyrażającej się niedostrzeżeniu tego, że wadliwe było utrzymanie w mocy przez organ II instancji decyzji organu I instancji pomimo, iż istniały podstawy do jej uchylenia, co skutkowało wadliwym oddaleniem skargi w sytuacji, gdy istniały podstawy do jej uwzględnienia;

- art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) Ppsa w zw. z art. 128 ust. 1 art. 28 ust. 4 i art. 130 ust. 4 uPasc, a w następstwie art. 151 w zw. z art. 135 Ppsa, polegające na tym, że sąd pierwszej instancji dokonał niewłaściwej kontroli legalności działalności organów administracji publicznej, wyrażającej się w niedostrzeżeniu tego, że organy w sposób wadliwy zastosowały przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy, co skutkowało wadliwym oddaleniem skargi w sytuacji, gdy istniały podstawy do jej uwzględnienia.

5.3. W oparciu o powyższe zarzuty, skarżący kasacyjnie wnosi o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Białymstoku, zasądzenie od organu administracji publicznej na rzecz skarżącego kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa prawnego skarżącego przez adwokata według norm przepisanych, rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

5.4. Zdaniem skarżącego kasacyjnie art. 128 ust. 1 zd. 2 uPasc nie wprowadza zmian w zakresie samej zasady udostępniania aktów zgonu i małżeństw. Okres przechowywania księgi nie oznacza, że wspólny jest także okres udostępniania akt, gdyż art. 130 ust. 4 uPasc wyraźnie stanowi, że akty stanu cywilnego sporządzone w księgach stanu cywilnego prowadzonych przed dniem wejścia w życie ustawy, po upływie okresów, o których mowa w art. 128 ust. 1 i 1a uPasc, nie podlegają przeniesieniu do rejestru stanu cywilnego, a ich udostępnianie oraz udostępnianie akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego lub skorowidzów alfabetycznych przez kierownika urzędu stanu cywilnego przed przekazaniem księgi stanu cywilnego do właściwego archiwum państwowego odbywa się na zasadach określonych w Unza.

5.5. Na wyznaczoną rozprawę nikt się nie stawił.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

6.1. Zgodnie z art. 183 § 1 Ppsa (Dz. U. 2023, poz. 1634 ze zm.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W myśl art. 174 Ppsa, skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nie dostrzegając z urzędu podstaw do stwierdzenia nieważności postępowania, kontrola zaskarżonego wyroku ograniczona jest do zarzutów sformułowanych w podstawach kasacyjnych, w tych granicach nie można stwierdzić, aby nie zostały one oparte na usprawiedliwionych podstawach.

6.2. Istota sprawy sprowadza się do oceny trafności zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego, albowiem zarzuty naruszenia przepisów postępowania sformułowano w ścisłym związku z tymi pierwszymi. Zasadniczy problem związany jest z wykładnią przepisów uPasc oraz Unza w zakresie udostępnienia aktów stanu cywilnego w sytuacji, gdy akty te znajdują się w księgach stanu cywilnego tzw. łączonych, tzn. zawierających łącznie księgi urodzeń, małżeństw i zgonów lub w księgach zawierających akty jednego rodzaju, ale obejmujące wiele lat. Zgodnie bowiem z art. 130 ust. 4 uPasc, udostępnianie po upływie okresów, o których mowa w art. 128 ust. 1 i 1a cyt. ustawy aktów stanu cywilnego oraz akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego lub skorowidzów alfabetycznych przez kierownika urzędu stanu cywilnego przed przekazaniem księgi stanu cywilnego do właściwego archiwum państwowego odbywa się na zasadach określonych w Unza. Z tej ostatniej zaś ustawy wynika, że każdemu przysługuje prawo dostępu do materiałów archiwalnych z ograniczeniami określonymi w art. 16b tej ustawy (por. art. 16a Unza). Ocenić zatem należało trafność stanowiska zajętego przez orzekające w sprawie organy, następnie podzielonego przez sąd pierwszej instancji, wedle którego okoliczność, że okresy, o których mowa w art. 128 ust. 1 i 1a uPasc jeszcze nie minęły, ogranicza krąg osób mogących uzyskać dostęp do aktów stanu cywilnego na zasadach określonych w art. 45 ust. 1 uPasc.

6.3. Zagadnienie prawne powyżej zidentyfikowane było przedmiotem uwagi Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie II OSK 192/22, w której zapadł wyrok tegoż Sądu w dniu 1 marca 2023 r. (Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA.nsa.gov.pl). W wyroku tym przekonująco wywiedziono, że z art. 130 ust. 4 uPasca wynika jednoznaczny obowiązek kierownika urzędu stanu cywilnego udostępniania materiałów archiwalnych w postaci aktów stanu cywilnego lub aktów zbiorowych stanu cywilnego lub skorowidzów alfabetycznych po upływie okresów wskazanych w art. 128 ust. 1 i 1a uPasc, a w tym ostatnim przepisie mowa jest jedynie o ich przechowywaniu, co pozwala przyjąć, że przepis ten reguluje zasady udostępnienia materiałów o tyle, że wskazuje na podmiot odpowiedzialny za ich udostępnienie. Nie stanowi jednak podstawy do uznania, że brak upływu okresu przechowywania aktów stanu cywilnego ze względu chociażby na prowadzenie więcej niż jednej księgi stanu cywilnego w danej księdze stanu cywilnego, uniemożliwia udostępnienie tych ksiąg, dla których upłynął okres 100 lat w przypadku księgi urodzeń i 80 lat w przypadku księgi małżeństw lub zgonów. Zdaniem wypowiadającego się w przywołanym wyroku Sądu Naczelnego, wykładnia art. 130 ust. 4 w związku z art. 128 ust. 1 i 1a uPasc musi odbywać się w świetle ogólnej zasady powszechnego dostępu do materiałów archiwalnych określonej w art. 16a ust. 1 Unza, a przepisy tej ostatniej ustawy stanowią lex specialis względem unormowań uPasc w zakresie, w jakim określają one co jest materiałem archiwalnym, oraz na jakich zasadach i w jakich formach odbywa się udostępnianie takich materiałów. Odwołując się do innego judykatu stwierdzono także m. in., że trudności techniczne w udostępnieniu materiałów archiwalnych, w szczególności w sytuacji, gdy księga stanu cywilnego jednego rodzaju obejmuje wiele lat, ze względu na fakt, że stanowiła księgę metrykalną prowadzoną i przechowywaną w parafii danego wyznania, nie mogą być ograniczeniem obowiązującej zasady powszechnego dostępu określonej w art. 16a ust. 1 Unza.

6.4. Sąd w tym składzie w pełni podziela zaprezentowany w wyroku II OSK 192/22 sposób wykładni wyżej wskazanych przepisów uPasc. W realiach przedmiotowej sprawy implikuje to przyjęciem, że trafne są zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, wskazanych w skardze kasacyjnej skarżącego, którego źródłowy wniosek dotyczył udostępnienia aktu małżeństwa zawartego w 1933 r., celem wykonania fotokopii, skanu lub kserokopii, a który to akt małżeństwa zamieszczony jest w niezamkniętej księdze stanu cywilnego. Z dyspozycji art. 28 ust. 1 uPasc wynika, że akty urodzenia oraz akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego dotyczące aktu urodzenia przechowuje się przez okres 100 lat, natomiast akty małżeństwa, zgonu oraz akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego dotyczące aktu małżeństwa i aktu zgonu przez lat 80. Jeżeli osoba, której dotyczy akt urodzenia lub akt małżeństwa, żyje dłużej niż okres przechowywania tego aktu przez kierownika urzędu stanu cywilnego, akt jest przechowywany do czasu sporządzenia dla tej osoby aktu zgonu lub zarejestrowania informacji o zgonie tej osoby (art. 28 ust. 3 uPasc), zaś po upływie powyższych okresów akty stanu cywilnego i akta zbiorowe stanu cywilnego kierownik urzędu stanu cywilnego przekazuje w ciągu 2 lat do właściwego archiwum państwowego (por. art. 28 ust. 4 uPasc).

6.5. Dla rozstrzygnięcia o zasadności wywiedzionych przez skarżącego podstaw kasacyjnych kluczowe jest dokonanie prawidłowej wykładni art. 130 ust. 4 w zw. z art. 128 ust. 1 uPasc. W myśl art. 128 ust. 1 uPasc kierownik urzędu stanu cywilnego przekazuje do właściwych archiwów państwowych księgi stanu cywilnego prowadzone przed dniem wejścia w życie tej ustawy wraz z aktami zbiorowymi rejestracji stanu cywilnego oraz skorowidzami alfabetycznymi po upływie 100 lat od zamknięcia księgi urodzeń, a po upływie 80 lat od zamknięcia księgi małżeństw i księgi zgonów. Jeżeli w księdze stanu cywilnego była prowadzona więcej niż jedna księga stanu cywilnego, termin jej przechowywania jest liczony od daty zamknięcia ostatniej księgi stanu cywilnego prowadzonej w danej księdze. Zgodnie z art. 130 ust. 4 uPasc, po upływie powyższych okresów udostępnianie aktów stanu cywilnego następuje na zasadach określonych w Unza. Zdaniem Sądu w tym składzie, nieprawidłowa jest taka wykładnia przepisów uPasc, która kwestię udostępniania wnioskowanych przez skarżącego materiałów utożsamia z okresem ich przechowywania w urzędzie stanu cywilnego, skoro w jednej księdze oprócz aktów małżeństwa i zgonów, przechowywane są także akty urodzeń. Z dyspozycji art. 130 ust. 4 uPasc wynika obowiązek kierownika urzędu stanu cywilnego udostępniania materiałów archiwalnych w postaci aktów stanu cywilnego lub aktów zbiorowych stanu cywilnego lub skorowidzów alfabetycznych po upływie okresów wskazanych w art. 128 ust. 1a i 1b uPasc. W tym ostatnim przepisie mowa jest jedynie o ich przechowywaniu, co pozwala przyjąć, że przepis ten reguluje zasady udostępnienia materiałów o tyle, że wskazuje na podmiot odpowiedzialny za ich udostępnienie. Nie stanowi jednak podstawy do uznania, że brak upływu okresu przechowywania aktów stanu cywilnego ze względu chociażby na prowadzenie więcej niż jednej księgi stanu cywilnego w danej księdze stanu cywilnego, uniemożliwia udostępnienie tych ksiąg, dla których upłynął okres 100 lat w przypadku księgi urodzeń i 80 lat w przypadku księgi małżeństw lub zgonów.

6.6. Sąd w tym składzie podziela i przyjmuje za własny pogląd zaprezentowany w przywołanym uprzednio wyroku II OSK 192/22, że wykładnia art. 130 ust. 4 uPasc w zw. z art. 128 ust. 1 i 1a uPasc musi odbywać się w świetle ogólnej zasady powszechnego dostępu do materiałów archiwalnych określonej w art. 16a ust. 1 Unza, której przepisy stanowią lex specialis względem unormowań uPasc w zakresie, w jakim określają one co jest materiałem archiwalnym, oraz na jakich zasadach i w jakich formach odbywa się udostępnianie takich materiałów. Sąd w tym składzie podziela także i ten pogląd sformułowany w judykaturze, iż nie można ze sposobu sporządzenia ksiąg wyprowadzić naruszenia zasady powszechnego dostępu (do akt stanu cywilnego – dop. Sądu, por. wyrok NSA z 22 stycznia 2019 r., II OSK 417/17, CBOSA.nsa.gov.pl).

6.7. Co się tyczy podnoszonej w motywach decyzji I instancji argumentacji, wedle której, nawet upływ terminów określonych w art. 128 ust. 1 uPasc nie uprawniał ich do udostępnienia żądanych ksiąg, bowiem względem niektórych osób, dla których sporządzono akt urodzenia lub małżeństwa nie sporządzono aktu zgonu lub nie zarejestrowano informacji o zgonie, należy wskazać, że istotnie organ dokonując oceny możliwości udostępnienia aktów stanu cywilnego, winien ten aspekt wziąć pod uwagę. Jednocześnie, jak to słusznie wskazano w motywach przywoływanego wyroku II OSK 192/22, jednak nie można pominąć, że w przypadku stwierdzenia, że dla osoby, wobec której nie sporządzono aktu zgonu i nie zarejestrowano informacji o zgonie oraz stwierdzenia, że osoba nie ma nadanego numeru PESEL, kierownik urzędu stanu cywilnego jest uprawniony do przekazania ksiąg do właściwego archiwum państwowego, po upływie okresów, o których mowa w art. 128 ust. 1 uPasc (art. 128 ust. 1b uPasc). Przyjęcie zatem, że w rozpoznawanej sprawie zachodzi przeszkoda do udostępnienia akt stanu cywilnego ze względu na treść art. 128 ust. 1a uPasc – brak aktu zgonu lub informacji o zgonie osób, dla których sporządzono akt małżeństwa w księdze stanu cywilnego objętej postępowaniem, bez weryfikacji, czy osoby, których akty małżeństwa znajdują się w danej księdze miały nadany numer PESEL, stanowi naruszenie art. 128 ust. 1b uPasc.

6.8. Sąd Naczelny w tym składzie nie podziela tej argumentacji, która – jako dodatkowo użyta dla oddalenia skargi – została przywołana w motywach zaskarżonego na s. 11-12. Sąd pierwszej instancji zauważył, że w odniesieniu do aktów stanu cywilnego zawartych w rejestrach prowadzonych w systemie teleinformatycznym, z dniem 4 maja 2019 r., po upływie okresów przechowywania w urzędach stanu cywilnego aktów stanu cywilnego oraz akt zbiorowych rejestracji a przed przekazaniem do archiwów, została całkowicie wyeliminowana ich dostępność na zasadach określonych w Unza, albowiem ustawą zmieniającą z 21 lutego 2019 r. (Dz. U. 2019, poz. 730) dotychczasowy art. 28 ust. 4 uPasc, odsyłający do stosowania Unza otrzymał całkowicie inne brzmienie, "a w dodanym ust. 5 wprost przewidziano, że po upływie okresów, o których mowa w ust. 1 i 3, a przed przekazaniem akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego do właściwego archiwum państwowego, ich udostępnienie następuje zgodnie z art. 26 ust. 4 ustawy tj. wyłącznie na żądanie sądu, prokuratora, osoby, której akt stanu cywilnego dotyczy lub osoby mającej interes prawny". W ocenie sądu a quo, mimo, iż regulacja ta nie dotyczy aktów stanu cywilnego zarejestrowanych w księgach stanu cywilnego, to "kierunek zmian wskazuje na dążenie do zdjęcia z kierowników urzędów stanu cywilnego obowiązków ciążących na archiwach". Rzecz jednak w tym, że przywołana zmiana przepisów uPasc odnosi się, co przecież w zaskarżonym wyroku wyraźnie stwierdzono, do akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego prowadzonych w systemie teleinformatycznym. Z tego względu art. 26 ust. 4 uPasc wyraźnie stanowi, że "Dokumenty z akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego, na żądanie sądu, prokuratora, osoby, której akt stanu cywilnego dotyczy, lub osoby mającej interes prawny, mogą być wydawane w formie dokumentu elektronicznego, kopii lub wydruku dokumentu elektronicznego poświadczonych za zgodność z oryginałem przez kierownika urzędu stanu cywilnego". W ocenie Sądu Naczelnego, z przywołanej w zaskarżonym wyroku nowelizacji przepisów uPasc dokonanej ustawą z 21 lutego 2019 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z zapewnieniem stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych), nie można wyprowadzić przekonująco wniosku zawartego w zaskarżonym wyroku, jakoby "kierunek zmian wskazuje na dążenie do zdjęcia z kierowników urzędów stanu cywilnego obowiązków ciążących na archiwach". Przywołana nowelizacja nie skorygowała treści art. 130 ust. 3 uPasc odnośnie aktów stanu cywilnego sporządzonych w księgach stanu cywilnego prowadzonych przed dniem wejścia w życie uPasc, po upływie okresów, o których mowa w art. 128 ust. 1 i 1a, a które nie podlegają przeniesieniu do rejestru stanu cywilnego. Nie zmieniono także reguły zawartej w przywołanym przepisie, wedle której udostępnianie ich oraz akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego lub skorowidzów alfabetycznych przez kierownika urzędu stanu cywilnego przed przekazaniem księgi stanu cywilnego do właściwego archiwum państwowego odbywa się na zasadach określonych Unza.

7.1. Konkludując, w przedmiotowej sprawie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego (art. 28 ust. 4 i art. 130 ust. 4 uPasc) wskutek niewłaściwego ich zastosowania, które miało wpływ na wynik sprawy. Dochodząc zaś do przekonania, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, uchylono zaskarżony wyrok na podstawie art. 188 Ppsa, rozpoznano skargę, a uznając iż było uzasadniona, w myśl art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 Ppsa uchylono zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 Ppsa.

7.2. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ I instancji rozpozna wniosek skarżącego z uwzględnieniem wykładni przepisów przyjętej w niniejszym uzasadnieniu.