Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 731/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2024-10-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję w części, w pozostałej części oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Janiszewska-Ziołek Sędziowie sędzia WSA Joanna Brzezińska sędzia WSA Katarzyna Korycka (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 23 października 2024 r. sprawy ze skargi H. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2022 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję w części w jakiej utrzymuje pkt 1 decyzji Wójta [...] B. z dnia [...].07.2022 r. nr [...]; 2. oddala skargę w pozostałej części.


UZASADNIENIE

Po ponownym rozpoznaniu sprawy w następstwie wyroku WSA w Bydgoszczy z dnia [...] stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Bd 1015/21, Wójt [...] B. decyzją z dnia [...] lipca 2022 r. nr [...] odmówił skarżącej H. M. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z tytułu opieki nad mężem Z. M. – za okres od [...] lutego 2021 r. do [...] października 2021 r. oraz umorzył postępowanie w sprawie przyznania ww. świadczenia za okres od [...] października 2021 r. - wobec śmierci podopiecznego Z. M.. Organ I instancji stwierdził, że opieka sprawowana nad niepełnosprawnym nie miała charakteru opieki stałej i długoterminowej, gdyż mąż skarżącej miał możliwość samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, poruszania się i komunikacji. Opieka skarżącej mieściła się w ramach zwykłych obowiązków wynikających z obowiązku alimentacyjnego pomiędzy małżonkami. Organ wyjaśnił przy tym, że syn skarżącej pracuje, więc tylko w niewielkim stopniu pomagał matce w opiece nad ojcem. Dodatkowo organ podkreślił, że skarżąca jest bierna zawodowo od 2007 r. Ponadto organ stwierdził, że wobec śmierci Z. M. w dniu [...] października 2021 r. należało umorzyć postępowanie za okres od [...] października 2021 r.

W odwołaniu od powyższej decyzji skrząca wskazała, że nieprawdziwa jest informacja zawarta w wywiadzie środowiskowym, iż wspomagała męża w czynnościach dnia codziennego jedynie przez ostatnie 3 dni jego życia, w sytuacji gdy trwało to 3 miesiące. Wyjaśniła również, że zrezygnowała z pracy zarobkowej w 2007 r. w związku z wykluczeniem komunikacyjnym związanym z miejscem pracy oraz koniecznością opieki nad małoletnim synem, że w 2019 r. mąż miał zawał serca i nasiliły się objawy cukrzycy (nagłe zasypianie), przepukliny kręgosłupa i neuropatii oraz, że konsekwencją tego było uzyskanie przez męża w 2021 r. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, co ponownie uniemożliwiło jej podjęcie pracy zarobkowej. Podkreśliła, że przez ostatni okres życia mąż nie był w stanie samodzielnie funkcjonować, wymagał ciągłej kontroli i podawania leków, gdyż z powodu cukrzycy zasypiał i nie kontrolował czasu oraz, że prosi o przyznanie jej świadczenia przez okres 3 ostatnich miesięcy życia męża, kiedy to sprawowała bezpośrednią i rzeczywistą opiekę nad mężem i wspomagała go w podstawowych czynnościach dnia codziennego.

Po rozpatrzeniu ww. odwołania Samorządowego Kolegium Odwoławcze (SKO) w B. decyzją z dnia [...] września 2022 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. SKO stwierdziło, że nie podziela stanowiska organu I instancji, iż opieka nad chorym na nowotwór mężem co najmniej w ostatnim okresie jego życia (tj. 3 miesięcy - zgodnie z oświadczeniem strony) nie może być zakwalifikowana jako opieka stała lub długoterminowa. Jednakże, zdaniem SKO, w sprawie nie występuje związek przyczynowo–skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem/rezygnacją z pracy zarobkowej przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad mężem, gdyż skarżąca jest bierna zawodowo od 2007 r. z powodu jak wyjaśniła wykluczenia komunikacyjnego (mąż nie mógł dowozić ją do pracy z powodu delegacji służbowej, a między jej miejscem zamieszkania i miejscem pracy nie kursowała żadna komunikacja) oraz koniecznością opieki nad małoletnim synem. Zdaniem SKO na brak ww. związku przyczynowo–skutkowego wskazuje też okoliczność, że niepełnosprawności męża skarżącej powstała w 2020 r., a skarżąca w ostatnich latach, gdy syn był już samodzielny, mogła podjąć pracę w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, czego nie uczyniła. Organ odwoławczy zauważył, że z akt sprawy nie wynika, by strona pracy poszukiwała i zmuszona była z tego zrezygnować w 2020 r. ze względu na chorobę męża. Organ II instancji podał również, że skarżąca jest obecnie w wieku emerytalnym, co w tych okolicznościach oznacza, że chęć i próba podjęcia pracy powinny zostać przez skarżącą wykazane. Reasumując SKO stwierdziło, że choć skarżąca faktycznie sprawowała opiekę nad mężem w ostatnich 3 miesiącach jego życia, to jednak nie wiązała się z tym rezygnacja z aktywności zawodowej.

W skardze do Sądu H. M. podniosła, że nie miała realnej możliwości połączenia pracy zarobkowej z opieką nad mężem, wskazując że mąż wymagał regularnego podawania leków, czego ze względu na cukrzycę i niekontrolowane zasypianie nie mógł sam robić, a poza tym wymagał pomocy przy innych podstawowych czynnościach, takich jak kąpiel czy podawanie posiłków. Podniosła, że domaga się przyznania świadczenia za okres ostatnich 3 miesięcy życia jej męża, kiedy to świadczyła nad nim stałą opiekę, co potwierdziło SKO, i wobec czego nie miała możliwości podjęcia zatrudnienia. Podkreśliła, że nie mogła podjąć pracy zarobkowej, ponieważ naraziłaby życie swojego męża na niebezpieczeństwo związane z jego nagłym zasypianiem, powodowanym cukrzycą oraz ryzykiem zakrzepicy.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie.

Wyrokiem z dnia 21 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Bd 1059/22, WSA w Bydgoszczy ponownie uchylił decyzje organów obu instancji, wskazując że orzekające organy wbrew przepisom art. 7 i art. 77 § 1 kpa nie zgromadziły i nie rozważyły w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego koniecznego do rozstrzygnięcia sprawy. Zdaniem WSA, fakt braku zatrudnienia skarżącej przed momentem rozpoczęcia opieki nad mężem może przemawiać na rzecz tezy, że opiekun, nawet gdyby miał możliwość świadczenia pracy, nie podjąłby takiego działania – jednak nie z racji konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym, a dlatego, że wcześniej dokonał wyboru życiowego, iż nie będzie podejmował zatrudnienia. Istnienia takiego wyboru nie można jednakże domniemywać, i brak jest podstaw prawnych, by to wnioskodawca, a nie organ miał ustalać i dowodzić czy sytuacja takiego wyboru życiowego zaistniała w sprawie. WSA, za właściwy do czynienia tego typu ustaleń uznał organ administracji. W tej sytuacji Sąd I instancji uznał, że organy nie zgromadziły i nie rozważyły w sposób wyczerpujący dowodów przemawiających na rzecz tezy, że skarżąca w okresie do momentu powstania konieczności opieki nad niepełnosprawnym mężem - mogła podjąć zatrudnienie, ale z własnego wyboru tego nie uczyniła. Stwierdził, że nie jest w tym przypadku wystarczającym wskazanie, że skarżąca od 2007 r. nie pracuje zawodowo (przyczyny tego stanu są bezsporne). Zdaniem WSA w sprawie nie jest wiadomym czy od 2007 r. cały czas istnieje przyczyna braku możliwości podjęcia przez skarżącą pracy w postaci niemożliwości dojazdu do miejsca, w którym taka praca mogła być przez nią wykonywana. Można jedynie wnioskować, że na pewno ustała przyczyna braku podejmowania pracy w postaci konieczności opieki nad synem, skoro ten osiągnął pełnoletność. Jeżeli począwszy od roku 2007 oraz przez cały okres sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem istniała wskazywana przez skarżącą przyczyna braku podjęcia zatrudnienia w postaci niemożności dojazdu do miejsca, w którym jakakolwiek praca mogła być podjęta – to jak podkreślił WSA wyklucza to konieczność sprawowania opieki nad mężem jako przyczynę niepodejmowania zatrudnienia. Jeżeli jednak przyczyna w postaci braku możliwości dojazdu odpadła – to co do zasady za przyczynę braku podjęcia zatrudnienia może być uznana konieczność sprawowania opieki nad mężem. Twierdzenie, że jednak tak nie jest wymagałoby staranniejszego zbadania i rozważenia okoliczności sprawy. Dlatego też WSA wskazał, że w sprawie organy w szczególności powinny uzyskać od skarżącej odpowiedzi na pytanie: cyt.: "czy po zaprzestaniu opieki nad synem zamierzała podjąć zatrudnienie i jakie ewentualne przeszkody (np. choroba własna, opieka sprawowana nad innym członkiem rodziny) uniemożliwiały jej podjęcie zatrudnienia, a następnie zweryfikować jej twierdzenia poprzez zgromadzenie stosownych dowodów." Powyższe, WSA ocenił, jako nieodzowne dla rozpoznania sprawy.

Po rozpatrzeniu skargi kasacyjnej SKO od powyższego wyroku, NSA wyrokiem z dnia 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2500/23 uchylili zaskarżony wyrok i przekazał sprawę WSA w Bydgoszczy do ponownego rozpoznania. NSA stwierdził, że WSA błędnie przyjął, że organy nie poczyniły ustaleń faktycznych pozwalających na ocenę spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ("uśr"), warunkujących merytoryczne rozstrzygnięcie wniosku o ustalenie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Dlatego też WSA powinien skontrolować zaskarżoną decyzję i wydać rozstrzygnięcie w oparciu o ustalony już w sposób wystarczający stan sprawy. Zdaniem NSA, okoliczności których wyjaśnienia WSA żąda od organów, są w sprawie jasne, a zebrany materiał dowodowy nie daje podstaw do poszukiwania nowych dowodów na okoliczność stałego wykluczenia komunikacyjnego skarżącej od 2007 r., czy badanie jej intencji ewentualnie implikujących przyczynę bierności zawodowej. Okoliczności te nie stanowią kontynuacji niezbędnego postępowania wyjaśniającego, prowadzonego w toku postępowania przed organami. NSA wskazał, że skarżąca w treści złożonych w sprawie wyjaśnień wprost wyraziła uwarunkowania jakimi kierowała się nie podejmując aktywności zawodowej od 2007 r. Na marginesie NSA wskazał, że irrelewantnym dla zaistnienia związku przyczynowo-skutkowego, w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr pozostaje, czy wnioskodawczyni zrezygnowała z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn niż opieka), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca opiekunowi podjęcie zatrudnienia. Podkreślił, że przepis art. 17 ust. 1 uśr nie wymaga bowiem, by strona zrezygnowała z wykonywanej pracy zarobkowej bezpośrednio przed złożeniem wniosku o przyznanie wsparcia z uśr (ani też w dacie powstania niepełnosprawności podopiecznego). Istotne jest, by nie miała realnej możliwości podjęcia zatrudnienia (jego kontunuowania) z uwagi na sprawowaną opiekę. Przepis art. 17 ust. 1 uśr nie formułuje także warunku udokumentowania uprzedniego starania się przez wnioskującego o kontynuowanie pracy, czy jej poszukiwanie, ani też wyczerpania alternatywnych możliwości zapewnienia opieki niepełnosprawnemu, poprzez wsparcie innych krewnych, również zobowiązanych do alimentacji. Na gruncie art. 17 ust. 1 uśr, jak podkreśliło NSA, wystarczającym i niezbędnym warunkiem ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest sam fakt zaistnienia realnej przeszkody w realizacji aktywności zawodowej opiekuna, implikowany zakresem i intensywnością wsparcia dla niepełnosprawnego, jako obiektywnej przyczyny bierności zawodowej wnioskującego. Określając wskazania, które należy uwzględnić przy ponownym rozpoznawaniu sprawy, NSA określił, że Sąd I instancji powinien w szczególności wziąć pod rozwagę - wynikające ze złożonych przez stronę w trakcie postępowania przed organami pism oraz z treści skargi do WSA z dnia 3 października 2022 r. - kwestie wyjaśniające przyczyny jej bierności zawodowej. Zobowiązał także WSA do wzięcia pod uwagę okoliczności zmiany stanu prawnego, związanej z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429, dalej powoływanej jako "uśw").

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W związku z tym, że o sprawie wypowiedział się Naczelny Sad Administracyjny w wyroku z dnia 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2500/23 (a uprzednio także WSA w Bydgoszczy w prawomocnym wyroku z dnia 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Bd 1015/21) wskazać należy, że ocena legalności zaskarżonej decyzji wymaga w okolicznościach sprawy uwzględnienia przede wszystkim treści art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej powoływanej jako "ppsa"), który to przepis stanowi, że

Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny oraz, że nie można oprzeć skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wykładnia prawa, o której mowa w art. 190 ppsa, obejmuje zarówno prawo materialne, jak i przepisy postępowania, przy czym ocena ustaleń faktycznych jest pochodną oceny wykładni (a w konsekwencji zastosowania) przepisów postępowania. W tym sensie orzeczenie NSA może pośrednio wiązać sąd pierwszej instancji przy ponownym rozpoznawaniu sprawy co do oceny ustaleń faktycznych dokonanych przez organy administracyjne (wyrok NSA z dnia 23 listopada 2023 r., sygn. akt I FSK 1111/23, LEX nr 3769221). Samo zaś użyte w art. 190 ppsa pojęcie "wykładni prawa" należy rozumieć jako wyjaśnienie znaczenia przepisów prawa, ich wiążące odkodowanie (ustalenie jednoznacznej normy) w konkretnej sprawie przez NSA, co w konsekwencji umożliwia prawidłowe ich zastosowanie przez sąd pierwszej instancji, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania. Zgodnie z powyższym konsekwencją uchylenie orzeczenia przez NSA i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania jest fakt, że pewne kwestie sporne w sprawie zostały już ostatecznie przesądzone (wyrok NSA z dnia 25 września 2024 r., sygn. akt III OSK 2889/22, LEX nr 3768075). Związanie sądu pierwszej instancji wykładnią prawa dokonaną w sprawie przez NSA oznacza więc, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, a zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie, nawet wówczas, gdy nie podziela wyrażonych w tym wyroku ocen. Oznacza to, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy, oparcie skargi kasacyjnej na podstawach sprzecznych z przyjętą wykładnią/oceną prawną w tym zakresie kwalifikuje ten środek zaskarżenia jako bezzasadny (wyrok NSA z dnia 17 maja 2022 r., sygn. akt I FSK 507/21, LEX nr 3353941). Jedynie w wyjątkowych wypadkach sąd pierwszej instancji może odstąpić od wykładni prawa dokonanej przez NSA. Pierwsza z tych sytuacji dotyczy zmiany stanu faktycznego. W judykaturze wskazuje się, że moc wiążąca wykładni NSA przestaje obowiązywać także w razie zmiany stanu prawnego. Można odstąpić od zastosowania art. 190 ppsa również z uwagi na podjęcie uchwały przez NSA w składzie siedmiu sędziów, zawierającej stanowisko dotyczące wykładni prawa, odmienne od wyrażonego w poprzednim wyroku NSA, do którego to stanowiska zastosował się wojewódzki sąd administracyjny (wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2023 r., sygn. akt III OSK 7225/21, LEX nr 3563052).

W przedmiotowej sprawie NSA w wyroku z dnia 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2500/23 wskazał na zmianę stanu prawnego związaną z art. 63 uśw i zobowiązał WSA do wzięcia pod uwagę tej okoliczności. W związku z tym wskazać należy, że z dniem 1 stycznia 2024 r. nastąpiła istotna zmiana stanu prawnego w zakresie zasad przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. Na mocy art. 43 pkt 4 lit. a uśw zmieniano bowiem treść art. 17 ust. 1 uśr, w ten sposób, że określono, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w związku z opieką sprawowaną nad osobą w wieku do ukończenia 18 roku życia. W obecnym stanie prawnym ustawodawca przewidział zatem, że o świadczenie pielęgnacyjne można ubiegać się w związku z opieką jedynie nad osobą niepełnosprawną, która nie ukończyła 18 roku życia. Tym samym wyraźnie zawężono krąg uprawnionych. Wcześniej wiek osoby wymagającej opieki nie warunkował uprawnienia do świadczenia. Przy czym, w niniejszej sprawie skarżąca domaga się przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowanej opieki nad mężem, który urodził się [...] sierpnia 1959 r. Nie ulega wątpliwości zatem, że z racji na wiek osoby wymagającej opieki, świadczenie to w obecnym stanie prawnym nie mogłoby być przyznane wnioskodawczyni za okres sprawowania opieki w czasie życia osoby niepełnosprawnej (mąż skarżącej zmarł w dniu [...] października 2021 r.).

Jednakże wniosek o przyznanie przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego wpłynął do organu I instancji w poprzednim stanie prawnym, tj. w dniu [...] marca 2021 r., w następstwie uzyskania przez męża skarżącej na wniosek z dnia [...] lutego 2021 r. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności Poza tym wymagający opieki mąż skarżącej zmarł przed wskazaną zmianą stanu prawnego. W świetle tych okoliczności koniecznym jest wskazanie na przepis intertemporalny, tj. art. 63 ust. 1 uśw, który stanowi, iż w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia [...] grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Wobec tak sformułowanego przez ustawodawcę przepisu przejściowego, z uwagi na złożenie w sprawie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przed upływem 2023 r. oraz ze względu na okoliczność, że ustawodawca w ww. przepisie posłużył się sformułowaniem "powstanie prawa", a nie "ustalenie prawa", wskazać należy, że dotychczasowe przepisy należy stosować do wnioskodawców, którzy do dnia [...] grudnia 2023 r. złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (co ma miejsce w niniejszej sprawie) i spełnili określone w ustawie przesłanki jego przyznania, a więc do wnioskodawców dla których prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstałoby do dnia [...] grudnia 2023 r.

Skoro w sprawie skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia przed upływem 2023 r., to oznacza to, że stwierdzenie, iż prawo skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego powstałoby do dnia [...] grudnia 2023 r., a więc że skarżąca do tego dnia spełniła przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, obliguje organ do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisów dotychczasowych, w oparciu o art. 63 ust. 1 uśw. W razie zaś ustalenia, że przesłanki te nie zostały spełnione do dnia [...] grudnia 2023 r., art. 63 ust. 1 uśw nie znajdzie zastosowania, co oznacza że organ w takiej sytuacji powinien rozpatrzyć wniosek na gruncie przepisów obowiązujących w dniu orzekania, tj. uwzględniając nowe brzmienie art. 17 uśr.

W tych okolicznościach, dla oceny legalności zaskarżone decyzji, istotne jest ustalenie czy SKO prawidłowo stwierdziło, że skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na brak spełnienia przesłanki przyznania świadczenia w postaci wymogu zaistnienia związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem/rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad mężem, jako że ta okoliczność została wskazana przez SKO jako podstawa odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. W związku z tym wskazać należy, że zgodnie z dotychczasowym brzemieniem art. 17 ust 1 uśr (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że podstawową przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest zaistnienie bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem przez osobę, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (w sprawie przez skarżącą) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną przez nią opieką nad osobą wymagającą opieki (w sprawie nad mężem skarżącej). Przepis art. 17 ust. 1 uśr mówi o osobach, które "w celu sprawowania opieki" – "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Powyższy zwrot użyty przez ustawodawcę oznacza, że realizacja tego celu nie jest możliwa bez niepodjejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Pomiędzy tymi okolicznościami tj. rezygnacją/niepodejmowaniem pracy zarobkowej a sprawowaną opieką musi więc zachodzić bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Przedmiotowe świadczenie nie jest zatem przyznawane za sam fakt sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi więc sprawować osobistą opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze i zakresie, które uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej.

W mającym moc wiążącą w sprawie wyroku z dnia 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2500/23, NSA po pierwsze stwierdził, że materiał dowody zgromadzony w sprawie – wbrew stanowisku WSA wyrażonym w wyroku z dnia 21 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Bd 1059/22 - jest wystarczający dla oceny spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 uśr, a po drugie wskazał, że dla zaistnienia związku przyczynowo-skutkowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr irrelewantnym jest z jakiej przyczyny i kiedy osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zrezygnowała z pracy zarobkowej, czy jest w stanie udokumentować uprzednie staranie się o kontynuowanie lub poszukiwanie pracy, jak też czy w danym wypadku wyczerpane zostały alternatywne możliwości zapewnienia opieki niepełnosprawnemu poprzez wsparcie innych krewnych, albowiem na gruncie art. 17 ust. 1 uśr dla zaistnienia związku przyczynowo-skutkowego istotne jest to, aby w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, która uniemożliwia opiekunowi podjęcie zatrudnienia, w związku z czym wystarczającym i niezbędnym warunkiem ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest sam fakt zaistnienia realnej przeszkody w realizacji aktywności zawodowej opiekuna, implikowany zakresem i intensywnością wsparcia dla niepełnosprawnego, jako obiektywnej przyczyny bierności zawodowej wnioskującego.

Rozpatrując ponownie sprawę tut. Sąd związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez NSA, co oznacza konieczność uwzględnienia stanowiska wyrażonego w wyroku z dnia 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2500/23, zarówno co do braku naruszenia przez organy przepisów postępowania w zakresie niezbędnym dla dokonania oceny spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 uśr (tj. art. 7 i art. 77 § 1 kpa - na które to naruszenie wskazał WSA w wyroku z dnia 21 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Bd 1059/22), jak i odnośnie kwestii prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 uśr, w ramach której NSA wskazał, że związek przyczynowo-skutkowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr determinowany jest wyłącznie zakresem i intensywnością opieki, wykluczającym aktywność zawodową osoby wnioskującej o świadczenie pielęgnacyjne.

W świetle powyższego, uznając zgromadzony materiał dowodowy za wystarczający dla dokonania oceny spełnienia w sprawie przesłanek z art. 17 ust. 1 uśr, Sąd stwierdził, że SKO w zaskarżonej decyzji naruszyło przepis prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 uśr przyjmując, iż w sprawie nie występuje związek przyczynowo–skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem/rezygnacją z pracy zarobkowej przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad mężem, z uwagi na – jak wskazało SKO - okoliczność: że skarżąca jest bierna zawodowo od 2007 r. (ze względu na wykluczenie komunikacyjne i sprawowaną opiekę nad synem), że niepełnosprawność męża skarżącej powstała dopiero w 2020 r., że skarżąca w ostatnich latach, gdy jej syn był już samodzielny, mogła podjąć pracę w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, czego nie uczyniła, że z akt sprawy nie wynika, by skarżąca pracy poszukiwała i zmuszona była z tego zrezygnować w 2020 r. ze względu na chorobę męża, a także że nie wykazała ona, będąc obecnie w wieku emerytalnym, chęci i próby podjęcia pracy zarobkowej. Jak podkreślono, w świetle wyroku NSA z dnia 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2500/23 żadna ze wskazanych powyżej przez SKO okoliczności nie ma znaczenia dla oceny zaistnienia w sprawie związku przyczynowo-skutkowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr. Ten bowiem zależy wyłącznie od tego czy zakres i intensywność sprawowanej opieki wyklucza możliwość wykonywania pracy zarobkowej, a nie od przyczyny i czasu rezygancji z pracy zarobkowej, czy uprzedniego poszukiwania pracy zarobkowej. Przepis art. 17 ust. 1 uśr nie wymaga bowiem, jak podkreślił to NSA, by strona zrezygnowała z wykonywanej pracy zarobkowej bezpośrednio przed złożeniem wniosku o przyznanie wsparcia z uśr lub w dacie powstania niepełnosprawności podopiecznego, jak też nie zawiera wymogu udokumentowania uprzedniego starania się o kontynuowanie lub poszukiwanie pracy. Istotnym jest zaś wyłącznie, aby wnioskodawczyni nie miała realnej możliwości podjęcia zatrudnienia (jego kontunuowania) z uwagi na sprawowaną opiekę. Skoro więc w sprawie SKO ocenę zaistnienia związku przyczynowo-skutkowego oparło na okolicznościach, które NSA uznał za niemające znaczenia w sprawie, to tym samym uznać należy, że naruszyło ono art. 17 ust. 1 uśr w związku z dokonaniem jego nieprawidłowej wykładni, i w konsekwencji niewłaściwym uznaniem, że czynniki i warunku na które powołało się SKO stanowią o braku zaistnienia w sprawie związku przyczynowo-skutkowego. Wskazane naruszenie stanowiło podstawę do uchylenia zaskarżonej decyzji.

Jednocześnie należy zauważyć, że w SKO w wydanej decyzji stwierdziło, że nie podziela stanowiska organu I instancji, iż opieka nad chorym na nowotwór płuc mężem "co najmniej" w ostatnim okresie jego życia (tj. 3 miesięcy - zgodnie z oświadczeniem strony) nie może być zakwalifikowana jako opieka stała lub długoterminowa. Oznacza to, że SKO uznało, że zakres faktycznie sprawowanej przez skarżącą opieki nad chorym na nowotwór mężem "co najmniej" w ostatnim okresie jego życia (tj. 3 miesięcy), miał taki wymiar, że kwalifikował sprawowaną przez skarżącą opiekę jako opieką stałą lub długoterminową. Tak zaś opieka wiąże się zdaniem Sądu z brakiem możliwości wykonywania aktywności zawodowej, a zatem w świetle stanowiska wyrażonego w wyroku NSA z dnia 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2500/23, oznacza konieczny i wystarczający warunek stwierdzenia zaistnienia związku przyczynowo-skutkowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr. Sąd podziela stanowisko SKO, że zasady doświadczenia życiowego wskazują, że osoby chorujące na nowotwory w końcowej fazie życia wymagają bezwzględnego wsparcia osób bliskich zarówno w sferze fizycznej, jak i psychicznej. Z oświadczeń skarżącej, zawartych w szczególności w odwołaniu i skardze wynika, że takiego wsparcia udzielała ona mężowi podając mu leki, sprawując nad nim kontrolę, przygotowując posiłki i wspomagając go w podstawowych czynnościach dnia codziennego. Jednocześnie należy podkreślić, że skarżąca zarówno w odwołaniu, jak i w skardze, ograniczyła zakres czasowy żądania, wnosząc o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego za okres jedynie 3 ostatnich miesięcy życia męża. Stosownie do treści do art. 24 ust. 2 uśr, prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Zauważyć jednak należy, iż zasady wyrażonej w normie procesowej określonej w art. 24 ust. 2 uśr nie można traktować jako bezwzględnego nakazu. Dlatego też w sytuacji ograniczenia przez stronę, na której wniosek zostało wszczęte postępowanie zakresu czasowego żądania, tj. zwrócenia się przez nią w toku postępowania o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po miesiącu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, przepis art. 24 ust. 2 uśr nie powinien stanowić przeszkody do uwzględniania woli strony w tym zakresie. W takiej więc sytuacji organ powinien uwzględnić wolę strony co do okresu za jaki domaga się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i na dzień podejmowania rozstrzygnięcia ocenić spełnienie przez skarżącą "w okresie za jaki domaga się przyznania świadczenia" warunków przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego, w tym warunku dotyczącego zaistnienia związku przyczynowo-skutkowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr, który jak podkreślono wiąże się jedynie z wymogiem sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze i zakresie, który uniemożliwia wykonywanie pracy zarobkowej, a taki charakter ma opieka sprawowana stale lub długoterminowo. Powyższe wskazanie należy uwzględnić przy ponownym rozpatrywaniu sprawy przez SKO.

Odnosząc się natomiast do okoliczności powołanej przez SKO, iż skarżąca jest obecnie osobą w wieku emerytalnym, wymaga wskazania, że skarżąca nie była w takim wieku w okresie, za który domaga się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a poza tym nawet okoliczność osiągnięcia wieku emerytalnego nie stanowi przeszkody do wykonywania pracy zarobkowej. Jednocześnie podkreślić należy, że w aktach sprawy nie ma żadnego dokumentu potwierdzającego, że skarżąca miała ustalone prawo do emerytury w okresie, za który domaga się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a więc że zaistniała w sprawie przesłanka negatywna do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a uśr; na taką przesłankę nie powołało się także SKO w zaskarżonej decyzji.

W tym stanie rzeczy, uwzględniając wszystkie wskazane powyżej okoliczności Sąd stwierdzając naruszenie art. 17 ust. 1 uśr, które miało wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa uchylił zaskarżoną decyzję w części w jakiej SKO utrzymało w mocy pkt 1 decyzji organu I instancji, w którym to Wójt [...] B. odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres od [...] lutego 2021 r. do [...] października 2021 r. Jak wykazano utrzymanie w tej części decyzji organu I instancji oparte zostało na nieprawidłowej ocenie przez SKO (jak i organ I instancji) kwestii zaistnienia w sprawie związku przycznowo-skutkowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr, co stanowiło podstawę uchylenia zaskarżonej decyzji. Ponownie rozpoznając sprawę SKO będzie zobligowane do oceny zaistnienia tej przesłanki w sprawie z uwzględnieniem wskazań Sądu zawartych w niniejszym wyroku oraz do wzięcia pod uwagę wskazanego przez Sąd sposobu zastosowania art. 63 ust. 1 uśw.

Jedocześnie Sąd w oparciu o art. 151 ppsa oddalił skargę w pozostałej części, gdyż SKO prawidłowo utrzymało w mocy decyzję organu I instancji w zakresie obejmującym pkt 2 tej decyzji. W punkcie tym Wójt [...] B. umorzył postępowanie administracyjne w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres od [...] października 2021 r. - wobec śmierci męża skarżącej. Śmierć w trakcie okresu świadczeniowego osoby podlegającej opiece, nie świadczy o bezprzedmiotowości skierowanego przez opiekuna do organu żądania przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres rzeczywiście sprawowanej przez niego opieki. Jeżeli bowiem w tym czasie opieka była już sprawowana, to przy spełnieniu wszystkich ustawowych przesłanek, konieczne jest przyznanie wnioskowanego świadczenia i nie może dojść do umorzenia postępowania w tej części. Jednakże w takim przypadku bezprzedmiotowe staje się rozstrzyganie o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od daty śmierci tej osoby. Z uwagi bowiem na takie zdarzenie, opieka nie może być już sprawowana. Tym samym nie może już być mowy o spełnieniu przez kogokolwiek przesłanek warunkujących możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (patrz wydany w sprawie wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Bd 1015/21).