Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt III SA/Gl 1/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2024-04-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 28 ust. 2, ust. 3 i ust. 3a
journal: Dz.U. 1998 nr 137 poz 887
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek, Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Jankiewicz (spr.), Sędzia WSA Barbara Orzepowska-Kyć, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Izabela Maj-Dziubańska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 października 2023 r. nr UP-812/2023 (380000/71/411589/2023) w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w L. z dnia 10 sierpnia 2023 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 27 października 2023 r. nr UP-812/2023 Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 10 sierpnia 2023 r. nr [...], orzekającą o odmowie umorzenia należności z tytułu składek wobec skarżącej B. K.

W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z 26 czerwca 2018 r. strona wraz z niepełnoletnim synem nabyła spadek po zmarłym mężu po 1/2 części każde na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza.

20 października 2021 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję nr [...] o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek na spadkobierców do kwoty ustalonej w spisie inwentarza, tj. 153 000,00 zł. Decyzja uprawomocniła się 28 czerwca 2022 r.

2 czerwca 2023 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął wniosek, w którym w imieniu własnym oraz małoletniego syna strona zwróciła się o umorzenie należności z tytułu składek za zmarłego męża. Strona wniosła także o wykreślenie wpisów na hipotece dotyczących ww. należności. Wskazała, że pozyskała informację o wysokości wierzytelności męża (prawdopodobnie winno być: długów), które wynoszą ok. 200.000,00 zł. Zaznaczyła, że jedynym składnikiem masy spadkowej jest udział w nieruchomości, na którym widnieją wpisy hipoteki kaucyjnej na rzecz ZUS. Nadmieniła, że sporządzony spis inwentarza nie pokrywa kwot wszystkich wierzytelności.

W dalszej kolejności oświadczyła, że utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę na 3/4 etatu i uzyskuje w ten sposób ok. 2.200,00 zł miesięcznie. Poinformowała, że z uwagi na charakter zatrudnienia (praca zmianowa) nie jest w stanie podjąć dodatkowej pracy, a zajmowana część nieruchomości stanowi jedyne miejsce zamieszkania jej i syna, zaś obciążona hipoteka uniemożliwia jej sprzedaż. Uważa, że osiągane dochody nie pozwalają na spłatę zadłużenia nawet w ratach. Na zakończenie podkreśliła, że zadłużenie powstało wskutek zaniedbań zmarłego męża i dowiedziała się o nich dopiero po jego śmierci. Z tego też powodu jej syn nie otrzymuje renty rodzinnej po zmarłym ojcu. Spłaca też kredyt, którego miesięczna rata wzrosła do 860,00 zł. Podniosła także, że część składek uległa przedawnieniu.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych po przeprowadzeniu postępowania w sprawie umorzenia decyzją z 10 sierpnia 2023 r. nr [...]:

- odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych, za które strona jest odpowiedzialna zgodnie z decyzją o przeniesieniu odpowiedzialności z 20 października 2021 r. (prawomocna 28 czerwca 2022 r.) w łącznej kwocie 30 466,96 zł, w tym:

a) ubezpieczenia społeczne - za okres 09.2010 - 10.2011 w łącznej kwocie 21 363,06 zł, w tym z tytułu:

składek -10 470,06 zł odsetek - 10 893,00 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 09.2010 - 10.2011 w łącznej kwocie 7 247,18 zł, w tym z tytułu:

składek - 3 367,18 zł, odsetek - 3 880,00 zł,

c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres 09.2010 - 10.2011 w łącznej kwocie 1 856,72 zł, w tym z tytułu:

składek-1112,72 zł, odsetek - 744,00 zł,

2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 31 i 32 u.s.u.s. oraz §3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem":

- odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 19 323,84 zł, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne - za okres 09.2010 - 10.2011 w łącznej kwocie 14 203,86 zł, w tym z tytułu:

składek-7 532,86 zł odsetek - 6 671,00 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 09.2010 - 10.2011 w łącznej kwocie 6 357,18 zł, w tym z tytułu:

składek-3 367,18 zł, odsetek - 2 990,00 zł,

c) Fundusz Pracy - za okres 09.2010 - 10.2011 w łącznej kwocie 1 130,80 zł, w tym z tytułu:

składek - 678,80 zł, odsetek- 452,00 zł.

Organ I instancji stwierdził bowiem, że nie zachodzi żadna z przesłanek umożliwiających organowi umorzenie zaległości.

Rozpoznając złożony przez skarżącą wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes ZUS zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne.

Przedstawiając stan sprawy, Prezes ZUS stwierdził, że decyzją z 20 października 2021 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. przeniósł na stronę i jej małoletniego syna odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek po zmarłym 24 listopada 2017 r. mężu (i ojcu) .

Z informacji zamieszczonych w spisie inwentarza wynika, że w skład majątku spadkodawcy wchodził udział w 1/2 części prawa użytkowania wieczystego nieruchomości o powierzchni 368 m2 położonej w S., zabudowanej budynkiem o powierzchni użytkowej 110,35 m2. Jego wartość, ustalona na podstawie operatu szacunkowego sporządzonego 23 lutego 2021 r. przez biegłego sądowego, wynosiła 153.000,00 zł,.

Z akt sprawy wynika, że skarżąca jest wdową i prowadzi gospodarstwo domowe z nastoletnim synem, wobec którego organ także wydał decyzję odmawiającą umorzenia zobowiązania z tytułu składek. 7 grudnia 2017 r. strona wystąpiła z wnioskiem o rentę rodzinną dla syna po zmarłym mężu, jednak otrzymała decyzję odmowną, z uwagi na fakt, że zmarły na dzień zgonu nie spełniał warunków do uzyskania świadczenia emerytalno-rentowego. Jedynym źródłem utrzymania gospodarstwa domowego jest wynagrodzenie za pracę strony w Centrum [...], otrzymywane na podstawie umowy zawartej 13 lutego 2017 r. w wysokości 2.931,60 zł brutto, tj. 2.302,02 zł netto. W toku postepowania ZUS ustalił, że wykazane podstawy wymiaru składek z tego tytułu (dla wymiaru czasu pracy 7/10 etatu) wynosiły kolejno: 7/2023 - 2.931,60 zł, 8/2023 - 3.397,72 zł i 9/2023 - 3.024,00 zł, co dało miesięcznie kwotę 2.440,87 zł netto. Do tej kwoty należy doliczyć 500 zł tytułem zasiłku pobieranego na syna, który jednak nie wylicza się do dochodu. Organ podkreślił, że strona w żaden sposób nie wykazała, aby dążyła do osiągania wyższych lub dodatkowych dochodów, co byłoby możliwe w przypadku podjęcia pracy na cały etat lub lepiej płatnego zajęcia zarobkowego.

Organ stwierdził, że strona jest osobą młodą (44 lata) i w pełni zdolną do podjęcia zatrudnienia, wobec powyższego obecna sytuacja finansowa jest przejściowa i przy dołożeniu należytej staranności i przestrzeganiu zasad prawidłowej gospodarki oraz stosownie do swoich sił umysłowych i fizycznych skarżąca jest w stanie znaleźć lepiej płatną lub w pełnym wymiarze czasu pracę i osiągać w ten sposób wyższe dochody. Podniósł, że reguluje bieżące zobowiązania związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego, gdyż z akt sprawy nie wynika, aby zalegała z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu, wody itp., spłaca także kredyt w kwocie 859 zł, a okoliczność ta nie może przemawiać za umorzeniem składek, gdyż Zakład jako wierzyciel, nie jest uprawniony do dokonywania działań mogących wpływać na polepszenie sytuacji innych wierzycieli, w szczególności cywilnoprawnych, ponieważ należności z tytułu składek korzystają ze szczególnej ochrony prawnej.

Organ wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ww. ustawy, jednak żadna z nich nie zachodzi w sprawie. Organ stwierdził, że skarżąca jest zatrudniona w wymiarze ¾ etatu w Centrum [...] i otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenie w wysokości 3.024,00 zł (za 9/2023), co pozwala na skuteczne wdrożenie postępowania egzekucyjnego. Nadto strona jest współwłaścicielką części nieruchomości gruntowej, w której udział nabyła w drodze spadku. Posiadany majątek może stanowić przedmiot obrotu cywilnoprawnego, co skutkuje możliwością uznania go za źródło przychodu w celu spłaty zadłużenia.

Następnie organ przywołał art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 usus i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r.. Nr 141, poz. 1365), stanowiący, że należności z tytułu składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Odnośnie tych przesłanek organ stwierdził, że zadłużenie nie było wynikiem klęski żywiołowej lub jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia, gdyż powstało z tytułu odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe. Wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie zaległości. Natomiast we wnioskach o umorzenie i ponowne rozpatrzenie sprawy strona nie powoływała się na zły stan swojego zdrowia. Nie istnieją więc żadne przeszkody zdrowotne uniemożliwiające lub ograniczające możliwość uzyskania dochodów. Wiek strony wskazuje, że do osiągniecia wieku emerytalnego pozostało jej jeszcze 16 lat, więc będzie osiągała dochody, które pozwolą na spłatę zadłużenia wobec ZUS. Organ podkreślił, że skarżąca świadomie przyjęła spadek po zmarłym mężu. Możliwość umorzenia należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych została stworzona dla "uzasadnionych przypadków", a zatem wyjątkowych, powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych (niezależnych od dłużnika).

We wniesionej skardze strona decyzjom obu instancji zarzuciła:

-błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na braku ustalenia w sposób prawidłowych sytuacji materialnej skarżących,

-braku przyjęcia ograniczenia odpowiedzialności skarżących z tytułu nabycia spadku z dobrodziejstwem inwentarza,

-braku uwzględnienia przedawnienia części należności publicznoprawnych co stanowi naruszenie art. 24 ust. 5 d ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

-błędne ustalenie, iż możliwość przymusowego dochodzenia zaległości nie została wyczerpana przez organ rentowy wyczerpana,

-braku przyjęcia, iż w realiach niniejszej sprawy zachodzą uzasadnione okoliczności umożliwiające ich umarzanie pomimo braku całkowitej nieściągalności.

- błędne przyjęcie, iż opłacenie składek z tytułu przedmiotowej należności nie pozbawi jej możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych,

-przyjęcie, iż jej obecna sytuacja życiowa i dochody umożliwiają uzyskanie dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia,

-przyjęcie z naruszeniem zasad logiki, że z uzyskiwanego wynagrodzenia będzie w stanie dokonać spłaty zadłużenia na rzecz organu rentowego.

-naruszenie przepisów postępowania to jest art.7, 8, 9, 10 w zw. z art. 77 kpa poprzez brak należytego uzasadnienia decyzji i wszechstronnego uzasadnienia decyzji.

Podnosząc powyższe zarzuty wniosła o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634, ze zm.) - dalej także: ppsa, kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Tylko zatem stwierdzenie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub z innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonego aktu (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b, c ustawy).

Na wstępie Sąd przystąpił do analizy zarzutu przedawnienia i stwierdził, że nie jest to możliwe z uwagi na brak w zaskarżonej decyzji informacji w tym zakresie.

Należności z tytułu składek będące przedmiotem postępowania obejmują okres 09.2010 - 10.2011, co oznacza, że najstarsze z nich są należne za wrzesień 2010r., a więc ich wymagalność nastąpiła w październiku 2010r. , prawdopodobnie 10 dnia tego miesiąca.

Zgodnie z art. 24 usus, w wersji obowiązującej od 24 listopada 1998r. do 31 grudnia 2011r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna.

W związku z wejściem w życie ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, z dniem 1 stycznia 2012 r. do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zostały wprowadzone zmiany dotyczące m.in. skrócenia okresu przedawniania należności z tytułu składek do 5 lat.

Zatem składki wymagalne w październiku 2010r. uległyby przedawnieniu w październiku 2015r. Zgodnie jednak z art. 24 ust 5b usus, bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Nadto zgodnie z art. 24 ust. 6 usus, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy.

W decyzji I instancji organ wskazał, że w odniesieniu do poprzednika prawnego skarżącej bieg terminu przedawnienia został zawieszony

- od 3 sierpnia 2012 r. tj. od wszczęcia postępowania egzekucyjnego i trwał do dnia zgonu płatnika;

- od dnia zgonu płatnika tj. 24 listopada 2017 r. do 26 czerwca 2018 r. tj. do dnia postanowienia o nabyciu spadku przez spadkobierców.

Z powyższego wynika, że do dnia zawieszenia z okresu przedawnienia upłynął 1 rok, 9 miesięcy i 23 dni, co oznacza, że do jego upływu pozostało jeszcze 3 lata 2 miesiące i 7 dni, czyli – szacunkowo – upływałby on 3 sierpnia 2021r., podczas gdy decyzja o przeniesieniu odpowiedzialności na spadkobierców za zobowiązania zmarłego płatnika została wydana 20 października 2021 r. i – wg twierdzenia organu – stała się prawomocna 28 czerwca 2022 r. Co prawda organ powołuje się na fakt, że przed upływem terminu przedawnienia należności zostały zabezpieczone hipoteką na nieruchomości, jednak nie tylko brak na tę okoliczność dowodów w aktach, ale nie ma nawet informacji, kiedy to zabezpieczenie hipoteczne nastąpiło. Natomiast po upływie terminu przedawnienia należności mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu (art. 24 ust. 5 usus).

Z drugiej strony, skarżąca podnosząca zarzut przedawnienia w żaden sposób nie uzasadniła z czym wiąże taki właśnie skutek.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy okoliczność ta winna być wyjaśniona jako pierwsza. Co do zasady Sąd winien bowiem kontrolować prawidłowość działania organów administracji, a nie zastępować ją w tym działaniu, w tym także w zakresie obliczania terminu przedawnienia zobowiązania na gruncie konkretnego stanu faktycznego.

Odnosząc się do meritum sprawy - gdyby istotnie zobowiązania składkowe nie uległy przedawnieniu, jak konsekwentnie twierdzi organ - przytoczyć należy art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. z 2022r., poz. 1009) – dalej powoływana jako usus.

Zgodnie z tymi przepisami, należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

3. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2 zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228, z późn. zm.);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Z powyższego wynika, że decyzja ZUS w przedmiocie umorzenia składek ma charakter uznaniowy, jednak uznanie administracyjne nie może oznaczać dowolności. Organ przy wydawaniu decyzji uznaniowej obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności sprawy i wyartykułowaniu jej wyników w uzasadnieniu decyzji, aby nie można było decyzji postawić zarzutu dowolności. W ocenie sądu temu wymogowi organ nie sprostał.

Sąd podziela stanowisko organów, że nie zachodzi żadna z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 usus.

Co prawda dłużnik zmarł, ale pozostawił majątek w postaci nieruchomości, brak danych, aby toczyło się wobec dłużnika postępowanie upadłościowe lub likwidacyjne, wysokość nieopłaconych składek wynosi kilkadziesiąt tysięcy zł, a więc przekracza koszty upomnienia, organy egzekucyjne nie stwierdziły w przewidzianym trybie braku majątku, wartość pozostałego majątku, tj. udziału w domu jednorodzinnym jest prawdopodobnie wyższa, niż wydatki egzekucyjne. Istnieją także następcy prawni, wobec których może nastąpić przeniesienie na nich odpowiedzialności za zobowiązania składkowe, co zresztą nastąpiło wobec strony i jej syna.

Tym niemniej zauważyć należy, że art. 28 usus zawiera także ust. 3a, stanowiący, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Zasady umarzania należności w tym trybie określa rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ( t.j. Dz. U. z 2003r., Nr 141, poz.1365).

Zgodnie z jego § 3:

1. Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

O ile znów należy zgodzić się z organem, że w odniesieniu do strony nie zachodzi przesłanka 2 ani 3, gdyż strona nie stała się ofiarą klęski żywiołowej i sama działalności gospodarczej nie prowadzi, podobnie jak nie powoływała się na swój zły stan zdrowia, o tyle – zdaniem Sądu – ocena organów, że nie zachodzi również przesłanka pierwsza jest dowolna, a nie swobodna i nie wynika w żaden sposób ze zgromadzonego materiału dowodowego.

Sam organ w decyzji II instancji stwierdził, że "analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania, itp.), czy mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się."

Z decyzji organów obu instancji wynika zaś, że skarżąca obecną pracę w Centrum [...] podjęła 13 lutego 2017r., czyli 7 lat temu co oznacza, że ma ona już cechę trwałości. Średni dochód skarżącej uzyskiwany z pracy w okresie trzech miesięcy lipiec – wrzesień 2023r. wyniósł 2 440, 87 zł netto i jest powiększony o 500 zł z tytułu świadczenia 500+ na syna i nieznacznie przekracza minimum socjalne wynoszące dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego 2.851,12 zł. Organ wskazał, że strona "przy dołożeniu należytej staranności i przestrzeganiu zasad prawidłowej gospodarki oraz stosownie do swoich sił umysłowych i fizycznych jest w stanie znaleźć lepiej płatną lub w pełnym wymiarze czasu pracę". Tym niemniej zupełnie nie wyjaśnił, na czym opiera to przekonanie. Nie wskazał, jakie wykształcenie posiada strona, jakie są realne, a nie jedynie hipotetyczne możliwości uzyskania przez nią wyższych dochodów. Z akt sprawy wynika natomiast, że jest zatrudniona na stanowisku telefonistki, z czego nie można jednoznacznie wywieść wniosku, że ma rzeczywiste możliwości uzyskiwania wyższych dochodów.

Po wtóre – w ocenie Sądu – analizując, czy zapłata zobowiązań składkowych nie spowoduje sytuacji, że strona nie będzie dysponowała środkami do zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, takich jak wyżywienie czy ubranie, należy porównać wysokość zadłużenia z wysokością kwot, jakie będą możliwe do uzyskania w trybie ewentualnie wszczętego postępowania egzekucyjnego z wynagrodzenia za pracę i okresem, w jakim realnie będzie to możliwe.

Innymi słowy organ winien wyjaśnić dlaczego uważa, że skoro już teraz dochody strony oscylują wokół kwoty minimum socjalnego, to spłata zobowiązań, która z racji ich kwoty na pewno będzie rozciągnięta w długim okresie nie spowoduje u strony niemożności zaspokojenia jej potrzeb życiowych.

Sąd orzekający podziela pogląd WSA w Opolu, który w wyroku z 14 lutego 2024 r. o sygn. akt I SA/Op 331/23, stwierdził, że "W postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności, organ, ustalając sytuację majątkową dłużnika, winien porównać stwierdzoną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać jego dochody, które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Trzeba ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania." (Tak również WSA w Krakowie w wyroku z 17 października 2023r. sygn. akt I SA/Kr 755/22).

Nadto uzasadnienie decyzji wydaje się być także nieco tendencyjne. Organ z jednej strony podnosi, że strona pokrywa koszty mediów, z czego wywodzi wniosek, że jej sytuacja materialna nie jest zła, skoro jest w stanie to robić na bieżąco. Z drugiej podnosi, że spłaca też kredyt, a ZUS nie może rezygnować z egzekwowania składek z powodu spłacania przez zobowiązanego należności innych wierzycieli, z czego wynika, że nawet gdyby strona posiadała zadłużenie także z tego tytułu, to nie byłby to powód do umorzenia składek. Zatem niezależnie, czy strona swoje zobowiązania z tytułów innych niż składki spłaca, czy też nie, i tak okoliczność ta jest interpretowana jako przemawiająca przeciwko umorzeniu.

Analizując sytuację materialną strony organ podniósł, że skarżąca nie odrzuciła spadku po zmarłym mężu, choć miała taką możliwość. Co do tego zauważyć należy, że w skład spadku oprócz długów z tytułu składek wchodził także udział w nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym, w którym strona mieszka wraz z niepełnoletnim synem. Zatem skutkiem odrzucenia spadku byłoby to, że stałaby się wraz z synem bezdomna.

Dla Sądu niewątpliwymi jest, że skierowanie egzekucji do domu, w którym dłużnicy mieszkają (w tym jeden niepełnoletni w dacie wydawania decyzji przez Prezesa ZUS) stanowi wypełnienie przesłanki wskazanej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Nie wymaga chyba szerokiej argumentacji teza, że posiadanie miejsca zamieszkania jest fundamentalną potrzebą człowieka, od której zależy jego funkcjonowanie w społeczeństwie: możliwość podjęcia czy kontunuowania pracy czy nauki, tym bardziej, że strona ma niepełnoletniego syna, aczkolwiek nie wiadomo, czy się uczy, bo tego ustalenia organ w decyzji nie zawarł.

Ustalenie, iż skarżąca jest w stanie opłacić należności i nie pociągnie to dla niej zbyt ciężkich skutków, wymaga odniesienia się do wyników postępowania dowodowego w konkretnej sprawie i nie może być oparte na ogólnikach. W szczególności organ powinien wyjaśnić, na czym opiera przekonanie o efektywności egzekucji oraz dlaczego uważa, że w sytuacji majątkowej zobowiązanej spłata należności nie pozbawi jej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

W świetle powyższego uznać należy, że stwierdzenie, iż w przypadku strony nie zachodzi żadna z przesłanek umożliwiających organowi umorzenie zaległości z tytułu składek jest dowolne i nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym.

Jakkolwiek zgodzić należy się z organem, że umarzanie należności z tytułu składek winno mieć charakter wyjątkowy i być zastrzeżone dla szczególnie uzasadnionych przypadków, to przecież nie można wykładać przepisów w sposób, który czyniłby tę instytucję zupełnie martwą. Mimo tego, że umorzenie wiąże się ze zmniejszeniem wpływów do Funduszu, to przecież jednak ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie rozwiązań, które to umożliwiają i to zarówno do usus, jak i rozporządzenia.

Wobec powyższego, Sąd stwierdził, że organ naruszył przepisy proceduralne, regulujące postępowanie dowodowe, w szczególności art. 7, 77 § 1 i 80 Kpa poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy, tj. kwestii związanych z ewentualnym przedawnieniem zobowiązań składkowych, jak również poprzez błędną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego wskutek uznania, że w stanie faktycznym sprawy, zapłata zaległości składkowych – do których powstania strona w żaden sposób się nie przyczyniła ani nie miała wpływu - nie pozbawiłaby skarżącej i jej rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Ponownie rozpoznając sprawę, organ najpierw oceni kwestię ewentualnego przedawnienia składek. Jeśli dojdzie do przekonania, że ono nie nastąpiło, da temu wyraz w decyzji w sposób poddający się weryfikacji przez Sąd. Następnie ponownie rozważy możliwość umorzenia zaległości składkowych przy uwzględnieniu przedstawionej wyżej wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Oceni, czy egzekucja tych należności z majątku zobowiązanej może pozbawić ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a w konsekwencji zmusić do korzystania z pomocy społecznej w celu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych i innych, z której dotąd nie korzystała. Pozbawione racjonalności byłoby takie działanie organów państwa, które egzekwując powstałe zadłużenie z tytułu należności składkowych prowadziłoby do konieczności sięgania przez zobowiązaną do zasobów publicznych (zasiłków czy mieszkania socjalnego).

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji.

O kosztach nie orzeczono, gdyż sprawa korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych, a strona działała osobiście.