Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt I SA/Ke 524/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2024-01-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1, 2 , 3a i 3
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: par. 3 pkt 1 i 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Banach (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak Asesor WSA Andrzej Mącznik Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Szyszka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Sygn. akt I SA/Ke [...]

UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 10 października 2023 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie (dalej "Zakład", "ZUS"), po rozpoznaniu wniosku M. Z., odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą (płatnika opłacającego składki na własne ubezpieczenia) wynikających z decyzji z 28 września 2012 r. nr [...] o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania po zmarłej K. Z., w łącznej kwocie [...]zł, w tym:

a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu:

- składek za okres [...] - [...] w kwocie [...]zł;

- odsetek za zwłokę naliczonych na 14 sierpnia 2023 r. przypadających od ww. składek w kwocie [...]zł,

- kosztów upomnienia - w kwocie [...]zł;

b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu:

- składek za okres [...] - [...] oraz [...] - [...] w kwocie [...]zł;

- odsetek za zwłokę naliczonych na 14 sierpnia 2023 r. przypadających od ww. składek w kwocie [...]zł;

- kosztów upomnienia w kwocie [...]zł;

c) Fundusz Pracy w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu:

- składek za okres [...] - [...] w kwocie [...]zł;

- odsetek za zwłokę naliczonych na 14 sierpnia 2023 r. przypadających od ww. składek w kwocie [...]zł;

kosztów upomnienia w kwocie [...]zł.

Materialnoprawną podstawę powyższej decyzji stanowiły przepisy art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3a i art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1230), zwanej dalej "u.s.u.s." oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem. W uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia organ przedstawił następujący stan faktyczny sprawy i argumentację prawną.

Spadkodawca K. Z. (matka skarżącego) prowadziła działalność gospodarczą i z tego tytułu podlegała obowiązkowi opłacania składek w ZUS.

W związku z nieopłaceniem składek na koncie płatnika powstały zaległości. K. Z. zmarła [...] 2012 r. Decyzją z 28 września 2012 r. Zakład przeniósł odpowiedzialność za zobowiązania po zmarłej K. Z. na skarżącego. Decyzja jest prawomocna od 19 listopada 2012 r.

Wnioskiem z 14 sierpnia 2023 r. skarżący zwrócił się o umorzenie całości zadłużenia z tytułu składek, przedstawiając swoją sytuację zdrowotną i materialną.

ZUS wskazał, że zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w K. Wydział VIII Cywilny z 30 maja 2012 r., sygn. akt VIII Ns [...] spadek po zmarłej K. Z. na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza w całości nabył skarżący. W złożonym oświadczeniu majątkowym z 29 sierpnia 2023 r. skarżący poinformował, że jest kawalerem, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. W okresie od 21 kwietnia 2023 r. do 31 sierpnia 2023 r. pracował zarobkowo na podstawie umowy zlecenia i z tego tytułu uzyskiwał dochód w wysokości [...] zł/h. Skarżący oświadczył, że nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy.

W bazie danych KSI ZUS strona od 1 września 2023 r. figuruje jako świadczeniobiorca Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w K., podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne za [...] wynosi [...] zł. Zgodnie z Centralną Ewidencją i Informacją o Działalności Gospodarczej skarżący prowadzi działalność gospodarczą w zakresie działalności usługowej związanej z poprawą kondycji fizycznej, która od 1 marca 2023 r. została zawieszona. W rozmowie telefonicznej z pracownikiem ZUS 6 września 2023 r. pełnomocnik skarżącego poinformował, że obecnie skarżący nie pracuje i nie może podjąć pracy z uwagi na zły stan zdrowia, a w utrzymaniu finansowo pomaga mu rodzina. Skarżący zamierza złożyć wniosek o rentę i jest w trakcie kompletowania dokumentacji. Z ustaleń własnych Zakładu wiadomo, że 8 września 2023 r. skarżący wystąpił z wnioskiem o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Wniosek jest w trakcie procedowania. ZUS ustalił, że skarżący ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu: miesięcznych opłat w kwocie [...]zł, opłat eksploatacyjnych w kwocie [...]zł, kosztów związanych z leczeniem w kwocie [...]zł. Na potwierdzenie tych wydatków skarżący przedłożył m.in. faktury, blankiety wpłat oraz informację o wysokości opłat za lokal mieszkalny. Zaznaczył, że posiada zobowiązanie pieniężne w instytucjach za okres [...] - [...] w wysokości [...] zł, które nie jest spłacane. Wskazał, że nie jest właścicielem majątku ruchomego, posiada mieszkanie o powierzchni 49,1 m2 położone przy ulicy [...] w K. (współwłasność [...] udziału) oraz inne składniki mienia ruchomego (laptop, lodówka, pralka, telewizor) o łącznej wartości [...] zł. Do akt sprawy skarżący załączył informację z 30 grudnia 1989 r. ze spółdzielni o przydziale ww. lokalu mieszkalnego na warunkach własnościowego prawa do lokalu. Zgodnie z ustaleniami dokonanymi w Centralnej Ewidencji Pojazdów oraz w Centralnej Bazie Danych Ksiąg Wieczystych skarżący nie figuruje jako właściciel lub współwłaściciel majątku ruchomego i nieruchomości.

Jak podał organ, 5 kwietnia 2013 r. oraz 5 grudnia 2014 r. skarżący wniósł o umorzenie należności na podstawie ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz.U. z 2012 r., poz. 1551). W związku z tym, że strona nie opłaciła należności niepodlegających umorzeniu decyzjami z 25 listopada 2014 r. oraz 7 marca 2016 r. odmówiono skarżącemu umorzenia tych należności. Powyższe decyzje są prawomocne. Zatem wobec skarżącego od 19 października 2016 r. (data wystawienia tytułów wykonawczych) prowadzone jest postępowanie egzekucyjne na należności wynikające z decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności po zmarłej K. Z., które zostało zawieszone z uwagi na zawarty umową nr [...]/20 z 26 listopada 2020 r. układ ratalny. Zadłużenie zostało rozłożone na 84 raty w kwocie od [...] zł do [...] zł, ostatnia rata płatna 15 listopada 2027 r.

Z ustaleń własnych ZUS wiadomo, że na koncie widoczne są różnice poza układem ratalnym, ale układ nie został zerwany.

Dalej ZUS wskazał, że skarżący poinformował organ, że jest po dwóch udarach, cierpi na porażenie nerwu twarzowego, niedowład lewej ręki i nogi oraz cukrzycę. Przebywa pod stałą kontrolą lekarską, nie może podjąć pracy zarobkowej z uwagi na niepełnosprawność. W okresie od 24 kwietnia do 28 sierpnia 2023 r. przebywał w szpitalu, obecnie jest rehabilitowany w domu. Do akt sprawy załączył m.in. karty informacyjne z leczenia szpitalnego, e-skierowania, zaświadczenie o stanie zdrowia, faktury za leki oraz orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z orzeczeniem z 19 lipca 2022 r. skarżący posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności do 31 lipca 2024 r., a datowany od 30 kwietnia 2020 r. Zgodnie z tym orzeczeniem jest zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej, nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W rozmowie telefonicznej z pracownikiem organu 25 września 2023 r. strona poinformowała, że na 3 października 2023 r. ma wyznaczony termin komisji lekarskiej w sprawie podniesienia stopnia niepełnosprawności. Do dnia wydania decyzji Zakład nie dysponował informacją o zmianie stopnia niepełnosprawności.

Rozpoznając wniosek skarżącego, ZUS powołał się na treść art. 28 ust. 2 i ust. 3 pkt 1 - 6 u.s.u.s., podkreślając odnośnie całkowitej nieściągalności, że przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, pkt 4, pkt 4b i pkt 4c u.s.u.s., nie zachodzą w stosunku do zadłużenia. Z przyczyn oczywistych nie ma zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Ponieważ wysokość zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a w tej sprawie również nie ma zastosowania.

Odnosząc się do sytuacji materialnej skarżącego, organ podsumował, że skarżący pobiera świadczenie z MOPR w wysokości [...] zł. W ramach dziedziczenia nabył w całości spadek po K. Z.. Jest współwłaścicielem mieszkania o powierzchni 49,1 m2 położonego w K.. W stosunku do skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez ZUS, które zostało zawieszone z uwagi na zawarty układ ratalny. Naczelnik urzędu skarbowego ani komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Aktualnie zaległości wynikające z decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności skarżący reguluje w formie ratalnej. Ostatnia wpłata miała miejsce 7 września 2023 r. Zdaniem organu, na obecnym etapie nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wykluczeniu podlegają zatem przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, pkt 5 oraz pkt 6 u.s.u.s. Postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku, wyklucza bowiem zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Dopóki postępowanie toczy się, nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji. Z tych powodów nie zachodzą wobec skarżącego przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to zatem pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

ZUS podkreślił, że w ww. rozporządzeniu zostały zawarte przesłanki umożliwiające pozytywne rozpatrzenie wniosku o umorzenie, tj. Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną, że nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Organ dodał, że przesłanki uzasadniające umorzenie należności z tytułu składek jako należności publicznoprawnych w oparciu o przepisy rozporządzenia mają charakter wyjątkowy, a instytucja umorzenia tych należności winna być stosowana wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach.

Odnosząc się do sytuacji zdrowotnej wnioskodawcy organ ustalił, że skarżący jest po dwóch udarach, cierpi na porażenie nerwu twarzowego, niedowład lewej ręki i nogi oraz cukrzycę. Wobec tego legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności przyznanym do 31 lipca 2024 r., jednak nie jest to orzeczenie, które całkowicie i trwale wyklucza go z rynku pracy. Skarżący jest bowiem zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej oraz nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W ocenie organu, wskazane problemy zdrowotne mogą być przeszkodą w życiu codziennym, lecz nie stanowią podstawy do umorzenia należności. Nie bez znaczenia jest fakt, że skarżący figuruje jako osoba prowadząca działalność gospodarczą, której wykonywanie zostało zawieszone, czyli nadal pozostaje na rynku pracy. Ponadto zaległości wobec ZUS strona reguluje w formie ratalnej.

ZUS wykluczył również umorzenie należności ze względu na trudną sytuację finansową, że w przypadku spłaty zadłużenia pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ podniósł, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Do 31 sierpnia 2023 r. pracował na podstawie umowy zlecenia. Od 1 września 2023 r. jest świadczeniobiorcą MOPR, a wysokość świadczenia wynosi [...] zł. Zgodnie z CEIDG jest osobą prowadzącą działalność gospodarczą, która została zawieszona od 1 marca 2023 r. Ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w wysokości [...] zł miesięcznie, w utrzymaniu finansowo pomaga mu rodzina.

Organ podkreślił jednak, że skorzystanie z prawa umorzenia należności z tytułu składek uzasadnione jest wówczas, gdy faktycznie nie ma szansy na odzyskanie tych należności. Analizując możliwość umorzenia należności, należy mieć na uwadze to, czy trudności finansowe mają charakter przejściowy, czy stały i pogłębiający się. Organ zważył, że skarżący pozostaje w wieku aktywności zawodowej. Co prawda skarżący posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności, ale jest zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej. Nie ma zatem podstaw do stwierdzenia, że sytuacja finansowa skarżącego nie ulegnie poprawie. Umorzenie powoduje zwolnienie z długu na stałe, z tej przyczyny należy rozważyć, czy istnieje możliwość spłaty zadłużenia, jeżeli nie obecnie to w przyszłości, chociażby niewielkimi kwotami. Uzasadnione jest zatem stwierdzenie, że umorzenie obecnie należności z tytułu składek byłoby przedwczesne.

Organ podniósł, że w przypadku uciążliwości w regulowaniu zobowiązań zgodnie z ww. umową o rozłożeniu na raty zadłużenia z tytułu składek skarżący może podjąć starania w kierunku renegocjacji tej umowy i dostosować warunki spłaty do aktualnych możliwości finansowych. Dodał, że skarżący miał dwukrotną możliwość redukcji części zadłużenia w ramach ustawy, z której nie skorzystał z uwagi na brak opłacenia należności niepodlegających umorzeniu. Nadto organ stwierdził, że o sytuacji materialnej osoby zobowiązanej nie decyduje wyłącznie kwota uzyskiwanych dochodów, ale również posiadany majątek, a skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości. Prowadzone w stosunku do skarżącego postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone z uwagi na zawarty układ ratalny.

Sumując, ZUS stwierdził, że skarżący nie udowodnił, że jego sytuacja materialno-bytowa, rodzinna i zdrowotna całkowicie i trwale uniemożliwia spłatę zaległości wobec organu. Podjęcie decyzji o umorzeniu należności na obecnym etapie postępowania byłoby zatem działaniem przedwczesnym i nieuzasadnionym. Nawet w obiektywnie trudnej sytuacji finansowej wnioskodawcy ZUS nie jest zobligowany do umorzenia zaległości. W przypadku zaś braku przesłanek całkowitej nieściągalności lub ważnego interesu osoby zobowiązanej ZUS ma ustawowy obowiązek odmówić umorzenia należności z tytułu składek.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach na powyższą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wywiódł M. Z., podnosząc w szczególności, że jego mama była osobą ciężko chorą i nie mogła w ostatnich latach życia dopilnować swoich spraw. Nie opłacała składek z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności, ponieważ stale przebywała w szpitalach. Jej choroba zakończyła się przeszczepem wątroby, a potem śmiercią. Wskazał, że ZUS przeniósł na niego odpowiedzialność za długi mamy decyzją z 28 września 2012 r. Wyjaśnił, że starał się spłacać te należności w układzie ratalnym, ale jego choroba spowodowała, że nie jest w stanie temu sprostać. Jest osobą po dwóch udarach mózgu, w tym jednym bardzo rozległym, podlega codziennej rehabilitacji i nie może podjąć pracy. Posiad orzeczenie z 3 października 2023 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, od którego wniósł odwołanie. Dodał, że decyzja o przeniesieniu na niego odpowiedzialności za zobowiązania po zmarłej mamie wydana została w 2012 r., więc prawdopodobnie wskazane w niej należności uległy przedawnieniu. Skarżący zwrócił się o umorzenie tych należności.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie 11 stycznia 2024 r. skarżący poparł skargę. Dodał, że jego zdaniem przedmiotowe należności składkowe uległy przedawnieniu. Jego sytuacja zdrowotna jest nadal ciężka, nie może ruszać ręką. Nie może podjąć pracy w systemie pracy chronionej. Nadal pobiera zasiłek z MOPR-u w kwocie [...]zł.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:

Na podstawie art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), ogranicza podstawy prawne uwzględnienia skargi do stwierdzenia naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Z uwagi na treść art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną – z zastrzeżeniem art. 57a, który w tej sprawie nie ma zastosowania.

Sąd, poddając kontroli zaskarżoną decyzję, stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Zakładu odmawiająca skarżącemu umorzenia należności z tytułu z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą (płatnika opłacającego składki na własne ubezpieczenia) wynikających z decyzji z 28 września 2012 r. o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania po zmarłej K. Z..

W pierwszej kolejności podnieść należy, że ZUS niedostatecznie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wyjasnił kwestię przedawnienia należności z tytułu składek, których dotyczy rozpoznawany w tej sprawie wniosek o umorzenie. Warunkiem dopuszczalności wydania decyzji merytorycznej w sprawie z wniosku o umorzenie należności publicznoprawnych jest weryfikacja istnienia ważnego zobowiązania (zob. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., I GSK 1471/21, Lex nr 3354169). Organ w tej sprawie nie powołał podstawy prawnej w tym zakresie, nie przeanalizował okoliczności, które mają wpływ na bieg terminu przedawnienia ww. należności, jak również nie przedstawił w aktach administracyjnych dowodów umożliwiających weryfikację tych okoliczności. Stwierdzenie w uzsadnieniu kontrolowanego aktu, że od 2016 r. toczy się postępowanie egzekucyjne wobec skarżącego to za mało w powyższym aspekcie. Również wypowiedź organu w odpowiedzi na skargę jest niepełna, a poza tym nie podlegająca zweryfikowaniu wobec braku w aktach dokumentów związanych z biegiem terminu przedawnienia.

Przechodząc dalej, trzeba wskazać, że podstawą prawną dla podjęcia kontrolowanego rozstrzygnięcia były przede wszystkim przepisy art. 28 ust. 1, 2 i 3 u.s.u.s. Z treści tych regulacji wynika, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Z kolei całkowita nieściągalność, o której mowa wyżej, zachodzi w sytuacjach wskazanych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s, a zatem gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W zakresie należności z tytułu składek ubezpieczonego będącego równocześnie płatnikiem tych składek, pomimo braku całkowitej nieściągalności, organ ma możliwość umorzenia tych należności także w innych uzasadnionych przypadkach (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). Na te uzasadnione przypadki wskazuje § 3 rozporządzenia. Są nimi w szczególności sytuacje, gdy:

1. opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2. w przypadku poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3. w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Na pierwszym etapie postępowania z wniosku o umorzenie należności składkowych organ bada, czy w ogóle występują przesłanki do umorzenia należności. Jeśli żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona organ bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania ulgi. W przypadku zaś ustalenia zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek umorzenia należności, postępowanie wchodzi w drugi etap – uznania administracyjnego, tj. możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia. Z treści wyżej zacytowanych przepisów wynika bowiem, że dopiero na tym etapie postępowania organ korzysta ze swobody uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, może zatem w przypadku stwierdzenia przesłanki uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia.

Konsekwencją takiego modelu postępowania organu jest kontrola sądu sprawowana zasadniczo na trzech poziomach: 1. kontrola prawidłowości przeprowadzonego postępowania, w tym postępowania dowodowego (zwłaszcza kompletności materiału dowodowego); 2. kontrola prawidłowości oceny przesłanek umorzenia oraz w przypadku ich zaistnienia: 3. kontrola granic przyznanego organowi uznania administracyjnego.

W każdym wypadku rozstrzygnięcie organu musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Dokonując tych czynności organy podatkowe muszą kierować się regułami zapisanymi w art. 80 k.p.a., tj. ocenić na podstawie całego zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

W niniejszej sprawie, w związku ze stwierdzeniem przez organ braku przesłanek umorzenia zaległości z tytułu składek, kontrola Sądu sprowadza się do oceny prawidłowości takiego wnioskowania, bowiem organ nie orzekał w warunkach uznania administracyjnego.

W celu ustalenia istnienia przesłanek umorzenia należności składkowych niezbędne jest zbadanie sytuacji finansowej, określenie dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami oraz sytuacji rodzinnej i zdrowotnej osoby zobowiązanej. Ustalając istnienie przesłanek, organ bierze przy tym pod uwagę aktualną sytuację życiową i majątkową osoby wnoszącej o umorzenie zaległości.

ZUS prawidłowo dokonał ustalenia, że w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność należności. Organ przeanalizował przesłanki z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Wyjaśnił, że wobec skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku. Naczelnik urzędu skarbowego ani komornik sądowy nie stwierdzili brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję.

Organ jednak w sposób niepełny ustalił stan faktyczny sprawy oraz nieprawidłowo przeanalizował zgromadzone dotąd dowody pod kątem wystąpienia przesłanek z § 3 pkt 1 i 3 rozporządzenia.

Odnośnie sytuacji zdrowotnej skarżący wskazał we wniosku o umorzenie, że w 2017 r. doznał pierwszego udaru niedokrwiennego mózgu, a w 2018 r. porażenia nerwu twarzowego. W dniu 24 kwietnia 2023 r. wnioskodawca dostał kolejnego udaru niedokrwiennego. Cierpi na niedowład lewej ręki i nogi oraz cukrzycę. Jest pod stałą kontrolą lekarską. Ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności. Skarżący podnosi, że z powodu złego stanu zdrowia nie jest w stanie pracować. Złożył wniosek o rentę z tytułu niezdolności do pracy.

Organ stwierdził z kolei, że wnioskodawca jest zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej i nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Organ ustalił, że do 31 sierpnia 2023 r. wnioskodawca pracował na podstawie umowy zlecenia. Od 1 września 2023 r. jest świadczeniobiorcą MOPR w K., wysokość świadczenia wynosi [...] zł. Ponadto zgodnie z CEIDG jest osobą prowadzącą działalność gospodarczą, która została zawieszona z dniem 1 marca 2023 r.

Zakład podniósł, że skarżący pozostaje w wieku aktywności zawodowej. Wprawdzie posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności, nie jest to jednak równoznaczne z brakiem możliwości świadczenia pracy w warunkach pracy chronionej. Stąd w opinii organu nie ma podstaw do stwierdzenia, że sytuacja finansowa skarżącego nie ulegnie poprawie. Ponadto obecnie skarżący spłaca zaległości z tytułu składek w formie ratalnej, na koncie widnieją różnice poza układem ratalnym, ale umowa nie została zerwana. Skarżący może podjąć starania w kierunku renegocjacji umowy i dostosować warunki spłaty do jego aktualnych możliwości finansowych. Poza tym ZUS zauważył, że skarżący miał dwukrotną możliwość redukcji części zadłużenia w ramach ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność, z której nie skorzystał z uwagi na brak opłacenia należności niepodlegających umorzeniu w ramach ww. ustawy.

Organ ustalił ponadto, że skarżący jest współwłaścicielem mieszkania o powierzchni 49,1 m2 położonego w K.. Naczelnik urzędu skarbowego ani komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Zakład dostrzega, że skarżący ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w wysokości [...] zł miesięcznie, a w utrzymaniu finansowo pomaga mu rodzina.

W świetle reguł logicznego rozumowania i zasad doświadczenia życiowego, budzi jednak zastrzeżenia Sądu dokonana w sprawie przez ZUS prawnomaterialna ocena okoliczności faktycznych w świetle przesłanek określonych w § 3 rozporządzenia.

Po pierwsze, nie sposób uznać, że stan zdrowia skarżącego nie wyklucza go zawodowo. Skarżący ma niedowład lewej ręki i nogi, co rodzi poważne trudności z chodzeniem i chwytaniem. Przed utratą zdrowia skarżący wykonywał zawód masażysty. Z całą pewnością nie jest on zdolny do wykonywania takiej pracy. Mało prawdopodobne jest także, aby w obecnym stanie zdrowia jakikolwiek pracodawca zgodził się zatrudnić skarżącego, zwłaszcza, że w codziennym funkcjonowaniu pomaga wnioskodawcy rodzina. To ma istotne znaczenie dla możliwości podjęcia przez M. Z. jakiejkolwiek pracy, nawet tej w warunkach pracy chronionej. Jego działalność gospodarcza jest zawieszona. Jedynym dochodem jest zasiłek z MOPR. Skarżący korzysta zatem nie tylko z pomocy finansowej rodziny, ale także organów publicznych. Jest współwłaścicielem nieruchomości, ale jest to jedyny majątek nieruchomy, który przecież zaspokaja potrzeby mieszkaniowe skarżącego.

Po drugie, sytuacja zdrowotna skarżącego z całą pewnością determinuje jego sytuację materialną, która jest na tyle niekorzystna, że skarżący – jak deklaruje - nie posiada środków finansowych nawet na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, dlatego korzysta z pomocy rodziny. Jego wydatki przekraczają niemal dwukrotnie dochody. Bez pomocy rodziny (emerytowanych babci i cioci) nie mógłby więc godnie żyć.

Przed oceną zaistnienia przesłanki określonej w § 3 pkt 1 rozporządzenia tj. czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, organ zobowiązany był ustalić wielkość wydatków i przychodów skarżącego, uwzględniając okoliczność, że prowadzi on samodzielnie gospodarstwo domowe, a następnie posłużyć się aktualną na datę orzekania wysokością minimum socjalnego. Organ nie dokonał natomiast odniesienia sytuacji faktycznej ujawnionej w sprawie do wysokości tego minimum, przez co niewystarczająco ustalił rzeczywiste możliwości płatnicze strony.

Nie może mieć rozstrzygającego znaczenia dla wyniku sprawy wyłącznie to, że w przyszłości zaległości składkowe mogą zostać od skarżącego wyegzekwowane, bo – jak twierdzi organ - skarżący zawiesił działalność gospodarczą, komornik nie umorzył dotąd postępowania egzekucyjnego, a układ ratalny z 2020 r. był spłacany do września 2023 r. Argumentacja Zakładu, która ma przekonywać o zasadności zaskarżonego aktu, opiera się w zasadzie wyłącznie na założeniu organu, że spłata zaległości składkowych nastąpi w przyszłości. Wypada przypomnieć, że w sprawie o umorzenie zaległości składkowych organ ocenić ma aktualną sytuację zdrowotną, rodzinną, majątkową i dochodową wnioskodawcy, a nie rozstrzygać wniosku w oparciu o przypuszczenie, że ta sytuacja ulegnie kiedyś zmianie.

Z powyższych powodów Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja narusza prawo procesowe w stopniu, który może mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.). Materiał dowodowy zgromadzony przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie dawał dostatecznych podstaw do tego, by stanowczo rozstrzygnąć sprawę skarżącego. Organ nie dokonał dotąd wyczerpujących ustaleń dotyczących kwestii przedawnienia objętych decyzją zaległości składkowych, dlatego w prowadzonym ponownie postępowaniu należy zgromadzić wszystkie dowody, które mają istotne znaczenie w tej sprawie, w tym tytuły wykonawcze, stanowiące podstawę egzekucji administracyjnej. Na tej podstawie ustalić należy to, czy i kiedy je wystawiono, czy odbyło się to prawidłowo oraz na jaką opiewają kwotę. Zakład niedostatecznie wyjaśnił nadto, czy i jakie możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ma skarżący. Wnioski, jakie ZUS wyciągnął ze zgromadzonych w sprawie dowodów, są przedwczesne. Orgn nie odniósł do aktualnej sytuacji życiowej skarżącego w sposób pełny, opierając ocenę prawnomaterialną faktów w kontekście § 3 rozporządzenia wyłącznie na możliwościach strony w spłacie zaległości, które dopiero wystąpią w przyszłości.

Z tych przyczyn Sąd na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w wyroku.