Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 36/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-05-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1-3a
journal: Dz.U. 2023 poz 1230
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j.)
article: § 3 ust. 1 pkt 1-3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Dnia 7 maja 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędzia WSA Mirella Ławniczak Asesor sądowy WSA Piotr Ławrynowicz (spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Agnieszka Raczkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 maja 2024 roku sprawy ze skargi A. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 października 2022r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R. z dnia 19 kwietnia 2022 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 11 października 2022 r. (nr jak w sentencji) Zakład Ubezpieczeń Społecznych/ZUS (dalej: ZUS) po rozpoznaniu odwołania A. S. od decyzji ZUS Oddział w R. z 19 kwietnia 2022 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Rozstrzygnięcie wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Dnia 21 lipca 2021 r. do ZUS wpłynął wniosek A. S. o umorzenie należności z tytułu składek z powodu trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej.

W wyniku przeprowadzenia postępowania ZUS Oddział w R. ww. decyzją z 19 kwietnia 2022 r. odmówił wnioskodawczyni umorzenia należności wskazując, że: nie wystąpiła żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1230 ze zm., dalej: u.s.u.s.), strona nie wykazała zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jej gospodarstwa domowego, ani, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń, a także, iż stan zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiły stronę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

A. S. wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy wskazując, że decyzję wydano przedwcześnie, nie umożliwiając jej zapoznania się ze zgromadzoną dokumentacją i ostatecznego wypowiedzenia się. Podniosła, że w czasie, kiedy korespondowała z Zakładem co do uzupełnienia dokumentów i informacji potrzebnych do uzupełnienia wniosku o umorzenie zaległych składek wydano decyzję.

W piśmie procesowym z 14 czerwca 2022 r. strona podała, że nie może osobiście stawić się w ZUS, aby zapoznać się z dokumentacją i wniosła o jej przesłanie, celem ustosunkowania się przed wydaniem decyzji.

Organ pismem z 21 czerwca 2022 r. wyjaśnił, że uprzednio przesłał stronie kopie aktualnych dokumentów zgromadzonych w sprawie.

Następnie strona przesłała organowi orzeczenie komisji lekarskiej z 2 czerwca 2022 r. o całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji A. C. (do 30.06.2023 r.). W piśmie z 26 września 2022 r. strona podała, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb i spowodowało utratę dachu nad głową. Wspomniała, że już uprzednio przedstawiła wysokość aktualnych dochodów i dodała, że sprawuje opiekę nad przewlekle chorymi członkami rodziny, co pozbawia ją możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję (jak wskazano na wstępie) ZUS wskazał, że rozstrzygnięcie oparto na wnikliwej analizie zebranego materiału dowodowego. Organ stwierdził, że w decyzji z 19 kwietnia 2022 r. wyjaśniono, iż bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek uległ zawieszeniu na podstawie art. 24 ust. 5a i 5f u.s.u.s. i szczegółowo przedstawił czynności zawieszające bieg terminu przedawnienia za poszczególne okresy. Aktualnie ZUS podziela te ustalenia i przyjmuje za własne. Organ powołał art. 24 ust. 5 u.s.u.s., by wskazać, że należności z tytułu składek zostały zabezpieczone hipotekami przymusowymi w księdze wieczystej nr [...]:

- w wys. 16.702,91 zł – wpisaną 11.08.2015 r. na podstawie decyzji nr [...] z 7.07.2015 r.,

- w wys. 7.988,10 zł – wpisaną 19.02.20216 r. na podstawie decyzji nr [...] z 9.12.2015 r.,

- w wys. 8.970,66 zł – wpisaną 27.08.2018 r. na podstawie decyzji nr [...] z 14.04.2016 r.

W tej sytuacji organ uznał, że należności z tytułu składek są wymagalne i uległy przedawnieniu.

Wskazując na treść art. 28 ust. 3 u.s.u.s. organ stwierdził, że nie wystąpiła żadna z przyczyn całkowitej nieściągalności składek. Nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wiosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe, nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, czy ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V Prawa upadłościowego. Wskazano, że strona zaprzestała wykonywania działalności gospodarczej 31.12.2018 r., lecz nie zachodzi przesłanka braku majątku, ponieważ strona jest właścicielką nieruchomości (ww nr KW), co do której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego należności. Nadto wysokość należności z tytułu składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Naczelnik Urzędu Skarbowego ani Komornik Sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, jak i nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ przymusowe dochodzenie należności prowadzi Dyrektor ZUS Oddział w [...].

Następnie ZUS powołując art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie) przedstawił powody odmowy umorzenia należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Podał, że nie wystarczy wskazanie przez zobowiązanego na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdy to należy do jego obowiązków, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy.

Co do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia organ wskazał, że skarżąca prowadząc działalność gospodarczą od początku aż do dnia zaprzestania zobowiązana była do zachowania należytej staranności, w tym w opłacaniu składek. Ustawodawca nie uzależnił regulowania składek od osiąganego wyniku finansowego płatnika. Powołanie się na przesłankę poniesienia strat materialnych – uszkodzenia domu w wyniku nawałnicy w 2017 r. o tyle nie znajduje zastosowania, że ww. przepis dotyczy przedsiębiorców, którzy prowadzą działalność i ponieśli straty spowodowane klęską lub innymi, nadzwyczajnymi zdarzeniami, a konieczność zapłaty należnych składek mogłaby pozbawić ich możliwości dalszego jej prowadzenia. Strona zaprzestała zaś prowadzenia działalności gospodarczej.

Odnośnie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, tj. istnienia choroby zobowiązanego lub jego członka rodziny, skutkiem czego zobowiązany pozbawiony jest możliwości uzyskania dochodu, ZUS stwierdził, że w aktach sprawy brak jest dokumentacji medycznej lub orzeczeń potwierdzających trwałe i całkowite wykluczenie strony z rynku pracy ze względu na stan zdrowia. Strona posiada status osoby bezrobotnej, a zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, za bezrobotnego uważa się osobę niezatrudnioną i niewykonującą innej pracy zarobkowej, zdolną i gotową do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy (...). Odnośnie konieczności opieki skarżącej nad bliskimi członkami rodziny organ wskazał, że strona przedłożyła orzeczenie o niepełnosprawności syna R. S. z 8.11.2021r., orzeczenie o niepełnosprawności babci H. A. z 28.04.2021 r. i orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 17.03.2020 r. dot. matki - A. C.. Z orzeczenia 12-letniego syna wynika, że jest on osobą niepełnosprawną od urodzenia, wymaga konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie, korzystanie z usług specjalistycznych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji oraz stałego współdziałania na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem ZUS dziecko strony nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Dopiero orzeczenie o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji uprawniałoby stronę do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z aktywności zarobkowej w celu sprawowania opieki nad synem. ZUS wskazał, że według jego ustaleń H. A. zmarła 5.05.2021 r. Z kolei A. C. zgodnie z orzeczeniem była całkowicie niezdolna do pracy oraz samodzielnej egzystencji do 31.03.2022 r., a według danych organu aktualnie posiada tytuł do ubezpieczeń w ZUS jako rencista z kodem niepełnosprawności 3, tj. jako osoba posiadająca orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jest jednak zamężna z R. C., co oznacza, że skarżąca nie jest jedyną osobą, która może sprawować nad nią opiekę. Tym samym strona nie dowiodła definitywnego wykluczenia z rynku pracy w związku ze stanem jej lub członkiem rodziny stanem zdrowia.

Co do przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia – tj. stanu, w którym opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych ZUS zważył, że ciężar udowodnienia faktów spoczywa na osobie, która wywodzi z tego skutki prawne. Skarżąca podała, że od 4.12.2018 r. posiada status osoby bezrobotnej, bez prawa do zasiłku. Jest rozwiedziona, prowadzi 2-os. gospodarstwo domowe z synem i uzyskuje miesięczne dochody z: alimentów – 750 zł, świadczenia 500+, zasiłku rodzinnego – 224 zł i świadczenia pielęgnacyjnego na dziecko – 215,84 zł, tj. łącznie 1689,84 zł. Budżet gospodarstwa domowego strony jest więc o 28% niższy niż poziom minimum socjalnego z VI 2022 r., które wyniosło w I kw. 2022 r. dla 2-os. gospodarstwa pracowniczego (wg. IPiSS) 2.362,46 zł Jednocześnie ów budżet jest wyższy o 538,44 zł niż poziom minimum egzystencji określony na kwotę 1.151,40 zł w 2021 r. Wskazuje to na trudną sytuację, ale nie stan zagrożenia bytu. Zważywszy, że strona podała, iż nie korzysta z żadnych form wsparcia socjalnego, niezbędne potrzeby jej gospodarstwa domowego są zaspokajane. Poza tym strona tylko częściowo wypełniła oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym, a Zakład nie posiada informacji, czy i w jakiej wysokości strona ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem oraz czy posiada zobowiązania pieniężne wobec innych wierzycieli. Trudno przyjąć, by w przedmiotowym postępowaniu to ZUS obarczony był obowiązkiem zbierania dowodów. Organ ustalił również, że strona jest właścicielka nieruchomości gruntowej - dz. nr [...] o pow. 0,06 ha w P. , zabudowanej domem mieszkalnym o nr [...], przy ul. [...] i oboje rodzice strony są zameldowaniu pod tym adresem. Zdaniem ZUS umorzenie służy wsparciu osób w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi czy innymi niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami, w sytuacji gdy status materialny trwale nie rokuje spłaty zadłużenia. Zgromadzone dowody nie dają podstaw do stwierdzenia, że sytuacja rodzinna i zdrowotna definitywnie wyklucza skarżącą z rynku pracy i trwale pozbawia możliwości uzyskiwania dochodów na sukcesywną np. ratalną spłatę należności. Umorzenie należności w tych okolicznościach naruszałoby interes publiczny oraz konstytucyjną zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych. A. S. wniosła skargę na powyższą decyzję ZUS żądając jej uchylenia i umorzenia należności.

W odpowiedzi Zakład wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Skarżąca pismem z 31 stycznia 2023 r. wniosła o przyznanie pełnomocnika z urzędu. Referendarz sądowy tut. Sądu postanowieniem z 23 maja 2023 r. sygn. akt III SPP/Po 12/23 odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wskutek sprzeciwu skarżącej Sąd postanowieniem z 16 sierpnia 2023 r. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.

W związku z powyższym, zarządzeniem z 31 sierpnia 2023 r. wyznaczono termin rozprawy w niniejszej sprawie na dzień 27 września 2023 r. W reakcji na powyższe skarżąca pismem z 20 września 2023 r. wniosła o odroczenie rozprawy oraz o zwolnienie od kosztów sądowych i przyznanie pełnomocnika z urzędu. Rozprawę odroczono. Referendarz sądowy tut. Sądu postanowieniem z 4 stycznia 2024 r. sygn. akt III SPP/Po 73/23 umorzył postępowanie w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i odmówił zmiany postanowienia z 23 maja 2023 r. sygn. akt III SPP/Po 12/23 o odmowie przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. Sąd rozpatrując sprzeciw skarżącej – postanowieniem z 1 marca 2024 r. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. Po wyznaczeniu terminu rozprawy na dzień 7 maja 2024 r., o czym zawiadomiono skarżącą 24 kwietnia 2024 r., w dniu 6 maja 2024 r. do Sądu wpłynął ponowny wniosek skarżącej o odroczenie rozprawy i przyznanie pełnomocnika z urzędu. Skarżąca podała, że nie jest w stanie samodzielnie bronić swoich praw, ponieważ nie zna się na sprawach sądowych. Sąd nie przychylił się do wniosku i na rozprawie 7 maja 2024 r. rozpoznał sprawę. Kwestia zmiany postanowienia o odmowie przyznania pełnomocnika z urzędu pozostaje w gestii referendarza sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skargę należało uwzględnić.

Przedmiotem oceny Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja ZUS z 11 października 2022 r. i poprzedzająca ją decyzja z 19 kwietnia 2022 r. odmawiające skarżącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy za osobę ubezpieczoną będącą równocześnie płatnikiem składek w łącznej kwocie 59.121,18 zł. Oceniając zaskarżone decyzje według wskazanych kryteriów stwierdzić należy, że naruszają ona prawo w stopniu nakazującym ich uchylenie.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowi art. 28 ust. 2 u.s.u.s. zgodnie, z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1. dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Powyższe przesłanki ustanawiają zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Zatem dopiero wystąpienie którejkolwiek z nich umożliwia umorzenia tych należności. W niniejszej sprawie okoliczności sprawy nie pozostawiały wątpliwości, iż żadna z przesłanek określonych w powołanym art. 28 ust. 3 u.s.u.s. nie ziściła się, co organ wystarczająco przedstawił w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Organ prawidłowo również ustalił, że należności, o których umorzenie wnioskuje strona są nadal wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Zakład, mając na względzie zgromadzony materiał sprawy, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że dokonał analizy kwestii przedawnienia i uznał, że w decyzji z 19 kwietnia 2022 r. wyjaśniono, iż bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek uległ zawieszeniu na podstawie art. 24 ust. 5a i 5f u.s.u.s. oraz szczegółowo przedstawił czynności zawieszające bieg terminu przedawnienia za poszczególne okresy. W szczególności trafnie uznano na podstawie art. 24 ust. 5f u.s.u.s., że bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia przez Zakład postępowania w sprawie wydania decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna. Odnośnie poszczególnych należności składkowych organ przywołał, kiedy doszło do wydania decyzji dotyczących poszczególnych należności składkowych, ich doręczenia stronie oraz wskazał na daty ich uprawomocnienia się, celem wykazania, że do przedawnienia nie doszło. Nadto wskazano, że wpływ na zawieszenie biegu terminu przedawnienia miały zawierane przez zobowiązaną z ZUS umowy układu ratalnego z 6 marca 2014 r. (zerwana 15.07.2014 r.), z 3 czerwca 2015 r. (zerwana 19.08.2015 r.), z 29 października 2015 r. (zerwana 26.01.2016 r.), z 8 grudnia 2016 r. (zerwana 25.01.2017 r.) oraz z 8 grudnia 2017 r. (zerwana 17.10.2018 r.). Zgodnie zaś z art. 24 ust. 5a u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty. Organ wziął również pod uwagę treść art. 24 ust. 5 u.s.u.s. i wskazał, że zadłużenie zostało zabezpieczone wpisem do hipoteki przymusowej. Zwrócono uwagę na zaistniałą w sprawie okoliczność zabezpieczenia hipotekami przymusowymi należności z tytułu składek w księdze wieczystej nr [...]: w wys. 16.702,91 zł – wpisaną 11 sierpnia 2015 r. na podstawie decyzji z 7 lipca 2015 r., w wys. 7.988,10 zł – wpisaną 19 lutego 2016 r. na podstawie decyzji z 9 grudnia 2015 r. oraz w wys. 8.970,66 zł – wpisaną 27 sierpnia 2018 r. na podstawie decyzji z 14 kwietnia 2016 r. Powyższe znajduje odzwierciedlenie w przedłożonych przez organ aktach administracyjnych sprawy. W tej sytuacji zasadnie uznano, że należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu i są wymagalne i.

Należy szerzej przyjrzeć się ocenie organu dokonanej na gruncie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia, tj. czy organ prawidłowo - w świetle zgromadzonego materiału dowodowego - przyjął, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne skarżącej jako ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem składek na te ubezpieczenia, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, nie mogą zostać umorzone, bowiem nie jest to uzasadnione na gruncie przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia.

Zgodnie z ostatnio wymienionym przepisem Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Wymaga wyjaśnienia, że dopuszczenie w podanych regulacjach możliwości umorzenia należności przez Zakład wskazuje na uznaniowy charakter wydawanych w tym przedmiocie decyzji, który polega na tym, że w przypadku zaistnienia którejkolwiek z przesłanek warunkujących możliwość umorzenia, organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. W przypadku stwierdzenia ziszczenia się przesłanki umorzenia może, lecz nie jest do tego zobowiązany, uwzględnić wniosek. Rozstrzygnięcie ma więc charakter uznaniowy. Tego zaś rodzaju rozstrzygnięcie nie może mieć charakteru dowolnego, lecz powinno stanowić wynik rzetelnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 K.p.a., wyczerpującego zebrania oraz rozpatrzenia materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 K.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 K.p.a. Dowolność w tym zakresie wyklucza również norma określona w art. 6 K.p.a. zobowiązująca organy administracji publicznej do działania na podstawie przepisów prawa.

Ze względu na powyższe regulacje, sądowej kontroli podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, a nie zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów K.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocena. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru. Istotne jest dokonanie oceny, czy zostały spełnione przesłanki umorzenia. O tym zaś, czy należności z tytułu składek powinny być umorzone, czy też nie, decyduje organ. Przy czym negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności z tytułu składek, powinno być szczególnie przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały rzetelnie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją.

Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy wskazać należy, iż jak wynika z ustaleń dokonanych przez ZUS skarżąca posiada status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku. Opiekuje się niepełnosprawnym 12-letnim synem R. S. oraz niepełnosprawną matką A. C.. Syn jest niepełnosprawny od urodzenia, wymaga konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie, korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji oraz stałego współdziałania na co dzień opiekuna dziecka w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji. Organ zwrócił uwagę, że syn skarżącej nie wymaga jednak konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Gdyby taka konieczność istniała skarżąca uprawniona byłaby do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z aktywności zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą. Dalej organ podważa okoliczność konieczności sprawowania osobistej opieki przez skarżącą nad niepełnosprawną matką, wskazując, że matka skarżącej jest zamężna z R. C., co oznacza, że skarżąca nie jest jedyną osobą, która może sprawować opiekę nad matką.

W ocenie Sądu ustalenia i stanowisko organu w powyższym zakresie są niespójne i nierzetelne z dwóch powodów. Po pierwsze ZUS de facto zignorował oświadczenie strony, iż z podjęcia pracy zarobkowej wyklucza ją konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnymi synem i matką. W tym kontekście organ nie dał wiary dowodom przedstawionym przez stronę w postaci orzeczeń o niepełnosprawności ww. członków rodziny strony, z których jasno wynika R. S. wymaga "stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji", a A. C. "jest niezdolna do samodzielnej egzystencji".

Zdaniem organu z okoliczności, że orzeczenie o niepełnosprawności syna skarżącej wynika, że nie wymaga on konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji należy wnioskować, że opieka skarżącej nad synem nie pozbawia jej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W zakresie tym organ nie poczynił żadnych ustaleń, ani nie przeprowadził stosownych wywodów prawnych. Jednocześnie a priori założył, że dopiero, gdyby orzeczenie o niepełnosprawności syna zawierało wskazanie o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji skarżąca byłaby uprawniona do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z aktywności zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Tymczasem przepis § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia nie warunkuje uznania możliwości umorzenia należności z tytułu składek z powodu konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności od legitymowania się przez zobowiązanego orzeczeniem niepełnosprawnego członka rodziny, które zawierałoby zapis o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Nadto w tym zakresie organ nie wziął pod uwagę, że skarżąca wskazała, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, a jednocześnie – jak podała w piśmie z 2 maja 2022 r. – uzyskuje dochód m.in. z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego (kwota 215,84 zł). Taki zaś zasiłek – zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. 615 ze zm. – tj. w dacie złożonego oświadczenia) - przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Organ nie odniósł się również do wskazanej przez stronę w piśmie z 6 kwietnia 2022 r. okoliczności, że od grudnia 2021 r. stan zdrowia jej syna nie pozwala mu na chodzenie do szkoły i objęty jest nauczaniem domowym. W tej sytuacji skarżąca opiekuje się dzieckiem całodobowo.

Podobnie rzecz się ma z oceną w zakresie konieczności sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką. Organ przyjął, że skoro niepełnosprawna, aktualnie rencistka, matka skarżącej A. C. jest zamężna z R. C. to skarżąca jako córka nie jest jedyną osobą, które może sprawować nad nią opiekę, a tym samym nie jest konieczne sprawowanie przez skarżącą opieki nad matką. Zważyć należy jednak, że i w tym zakresie przepis § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia nie uzależnia uznania możliwości umorzenia należności z tytułu składek z powodu konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności od przedłożenia orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności współmałżonka (w tym wypadku R. C. – męża matki skarżącej) tegoż niepełnosprawnego członka rodziny (tu: matki skarżącej), które pozwoliłoby przyjąć, że ów niepełnosprawny współmałżonek członka rodziny zobowiązanego do zapłaty należności składkowych nie jest w stanie sprawować opieki.

Nadto zdaniem Sądu ustalenie, że skarżąca jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku i odwołanie się przez organ do pojęcia "bezrobotnego" zawartego w art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 690 ze zm.) oraz wskazanie, że taka osoba ex definitione jest zdolna i gotowa do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie lub w danej służbie albo innej pracy zarobkowej, samo w sobie oznacza, że skarżąca faktycznie nie jest pozbawiona możliwości uzyskiwania dochodu. Taka konstatacja jest tym bardziej wątpliwa, że skarżąca przedstawiła orzeczenia o niepełnosprawności syna i matki, a organ nie wskazał na żadne dowody dające podstawę przyjąć, że skarżąca ma zdolność na podjęcie pracy zarobkowej.

Zdaniem Sądu należy również uznać, że nie mieści się w granicach uznania administracyjnego ocena organu w zakresie przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. stwierdzenia, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ wskazał, że skarżąca jest rozwiedziona, a gospodarstwo domowe tworzy wspólnie z synem. Uzyskuje miesięczne dochody z: alimentów – 750 zł, świadczenia 500+, zasiłku rodzinnego – 224 zł i świadczenia pielęgnacyjnego na dziecko – 215,84 zł, tj. łącznie 1689,84 zł. Podane przez skarżącą comiesięczne dochody organ odniósł do kwoty minimum socjalnego wskazując, że budżet gospodarstwa domowego strony jest o 28% niższy niż poziom minimum socjalnego z VI 2022 r., które wyniosło w I kw. 2022 r. dla 2-os. gospodarstwa pracowniczego 2.362,46 zł. ZUS uzasadniając negatywną ocenę w tym zakresie wskazał jednak, że ów budżet jest wyższy o 538,44 zł niż poziom minimum egzystencji (1.151,40 zł w 2021 r.). Z tego zaś wywiódł, że choć wskazuje to na trudną sytuację, to nie stan zagrożenia bytu. Dodał nadto, że strona podała, iż nie korzysta z żadnych form wsparcia socjalnego, co prowadzi do wniosku, że niezbędne potrzeby jej gospodarstwa domowego są zaspokajane. Poza tym strona tylko częściowo wypełniła oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym. Nie podała, czy i w jakiej wysokości strona ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem oraz czy posiada zobowiązania pieniężne wobec innych wierzycieli.

Zdaniem Sądu nie do zaakceptowania jest stanowisko ZUS, w ramach którego stwierdziwszy, że miesięczny dochód skarżącej nie przekracza poziomu minimum socjalnego dla 2-osobowego gospodarstwa pracowniczego odwołano się do poziomu minimum egzystencji dla 2-osobowego gospodarstwa pracowniczego, celem wykazania, że skarżąca ma możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zważyć należy, że kryterium minimum socjalnego stanowi kategorię socjalną, mierzącą koszty utrzymania gospodarstw domowych, uwzględniając podstawowe potrzeby bytowo-konsumpcyjne. Konstruując koszyk minimum socjalnego eksperci Instytutu Pracy i Polityki Społecznej kierują się wyznaczeniem granicy wydatków gospodarstw domowych, mierzącej minimalnie godziwy poziom życia. Inaczej mówiąc, wzorzec minimum socjalnego jest modelem zaspokajania potrzeb na zupełnie niskim poziomie, ale jeszcze wystarczającym dla reprodukcji sił witalnych człowieka, na każdym etapie jego biologicznego rozwoju, w tym utrzymania jego więzi ze społeczeństwem. Z tego względu w koszyku minimum socjalnego uwzględnia się nie tylko dobra służące zaspokojeniu potrzeb egzystencjalnych (żywność, odzież i obuwie, mieszkanie, higiena, czy ochrona zdrowia), ale także dobra służące do wykonywania pracy, kształcenia, czy też, utrzymywania więzi rodzinnych, towarzyskich oraz skromnego uczestnictwa w kulturze.

Tymczasem Zakład nie dokonał jakichkolwiek ustaleń w zakresie kosztów składających się na minimum socjalne ponoszonych przez skarżącą, w tym wydatków ponoszonych na żywność, ubiór, higienę, leczenie i rehabilitację niepełnosprawnego syna, itp. Prawidłowa analiza powinna zaś obejmować porównanie stwierdzonej sytuacji materialnej skarżącej i jej syna z wysokością zaległej należności z tytułu składek, jak i obejmować zestawienie wysokości posiadanych przez nią środków z niezbędnymi kosztami utrzymania jej rodziny w celu ustalenia, czy jest w stanie spłacać istniejące zadłużenie bez popadnięcia w realny niedostatek. Twierdzenia organu odwołujące się do poziomu minimum egzystencji miały zaś charakter arbitralny, a wskazanie, że gospodarstwo domowe skarżącej nie jest w stanie zagrożenia bytu nijak się ma do oceny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wprawdzie to w interesie wnioskodawczyni pozostaje wykazanie wszelkich okoliczności przemawiających za zasadnością jej żądania, jednakże mając na uwadze ciążący na organach administracji ustawowy obowiązek wydania rozstrzygnięcia na podstawie dokładnie ustalonego stanu faktycznego sprawy oraz zebranego i ocenionego materiału dowodowego (art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.), Sąd uznał poczynione ustalenia w powyższym zakresie za niewystarczające do wydania rozstrzygnięcia w sprawie. Kierując się doświadczeniem życiowym oraz zasadą prawdy obiektywnej, a także mając na względzie wynikający z art. 9 K.p.a. obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania oraz czuwania, aby strona nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa, organ winien wezwać skarżącą do rzetelnego przedstawienia kosztów utrzymania rodziny. Strona nie podała żadnych wydatków, jak choćby kosztów leczenia, wyżywienia, odzieży, środków czystości, pozostałych wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania (jak opłaty za prąd czy gaz). Zważywszy, że postępowanie zostało wszczęte na wniosek strony, organ zobowiązany był na podstawie art. 79a § 1 K.p.a., informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Chodzi bowiem o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawiania tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego (por. prawomocny wyrok WSA w Poznaniu z 21 kwietnia 2021 r., sygn. akt III Sa/Po 650/21).

Sąd dostrzega, że bezpośrednio po złożeniu przez stronę wniosku z 4 sierpnia 2021 r. z oświadczeniem o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji rodzinnej ZUS w piśmie z 16 sierpnia 2021 r. wezwał stronę m.in. do złożenia wyjaśnień i dokumentów potwierdzających jej dochody, wydatki, zadłużenie i wskazał, że ich niedostarczenie spowoduje, że wniosek zostanie rozpatrzony wyłącznie na podstawie posiadanych informacji. Jednakże zważywszy, że postępowanie przed organem I instancji trwało do 19 kwietnia 2022 r. (data wydania decyzji), a strona składała kilkukrotnie wyjaśnienia, ZUS winien precyzyjnie zwrócić jej uwagę na konieczność ujawnienia kosztów prowadzonego gospodarstwa domowego. Takich działań organ nie podjął. Nie wyczerpuje znamion takiego działania zawiadomienie organu z 24 maja 2022 r. w postępowaniu prowadzonym na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Pismo to jako informacyjne nie wskazało stronie jasno, jak wymaga tego przepis art. 79a § 1 K.p.a., przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony.

Nie sposób zgodzić się również z twierdzeniem Zakładu, iż skoro skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej to oznacza, że jej sytuacja nie jest na tyle trudna, aby uznać, że spełniona została przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Organ nie uwzględnił okoliczności, że wysokość dochodu rodziny skarżącej (1689,84 zł) przekracza kryterium dochodowe na osobę w rodzinie (600 zł), a tym samym skarżąca nie jest uprawniona do korzystania z podstawowych zasiłków z pomocy społecznej – zasiłku celowego i okresowego. Prawo do tychże świadczeń, zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 38 i art. 39 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm.), zależy od spełnienia kryterium dochodowego, które na osobę w rodzinie wynosi 600 zł.

Zważyć należy, iż skoro ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach - organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności tej konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowanie skarżącej w sposób szczególny. Działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada bowiem na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 K.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W realiach rozpoznawanej sprawy nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącej, dając w sposób arbitralny prymat interesowi publicznemu. Organ nie wykazał, że w sytuacji, w jakiej znajduje się skarżąca, twierdzenie o możliwościach spłacenia zadłużenia sięgającego niemal 60 tys. zł jest realne i oparte na zasadzie logiki i doświadczenia życiowego. Decyzje Zakładu są dowolne i jako takie naruszają art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 79a § 1 i art. 80 Kpa w zw. z art. 107 § 3 K.p.a.

Konieczne jest ponowienie przez ZUS postępowania dowodowego celem ustalenia w sposób wszechstronny sytuacji zdrowotnej, majątkowej i rodzinnej zobowiązanej. Sąd wymaga od organu, aby poinformował stronę - stosownie do przepisu art. 79a § 1 K.p.a. – o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, wskazując opisane wyżej przesłanki zależne od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Skarżąca winna zaś również przejawić aktywność w wyjaśnieniu swego stanu rodzinnego i materialnego. Sąd zauważa, że badając sytuację finansową należy zawsze dokonać oceny pod kątem czy ściąganie poprzez egzekucję należności na rzecz ZUS nie narusza interesu społecznego z tego powodu, że kwota pozostała po dokonaniu potrącenia egzekwowanej z tego tytułu należności jest poniżej minimum socjalnego. Nie jest bowiem w interesie państwa doprowadzenie rodzin z osobami niepełnosprawnymi do życia w ubóstwie.

W świetle powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję, o czym orzeczono w sentencji wyroku.