Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 445/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2024-10-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Świadczenie socjalne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 5 ust. 2a, art. 25 ust. 2, art. 4 ust. 1, art. 24 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2023 poz 810
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder (spr.), Sędziowie asesor sądowy WSA Marta Joanna Czubkowska, sędzia WSA Elżbieta Lemańska, , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 października 2024 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 czerwca 2024 r. nr 010070/680/2508061/2023 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 1 marca 2024 r. numer 010070/680/2508061/2023.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 7 czerwca 2024 r. nr 010070/680/2508061/2023, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin (dalej: "ZUS") z dnia 1 marca 2024 r. nr 010070/680/2508061/2023 o zmianie wysokości przyznanego świadczenia wychowawczego.

Decyzje wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Wnioskiem z dnia 8 lutego 2023 r. M. G. (dalej: "Skarżąca") zwróciła się o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2023/2024 na dziecko Z. G.

Informacją z dnia 27 lutego 2023 r. Skarżąca została poinformowana o przyznaniu wnioskowanego świadczenia w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r., a informacją z dnia 26 grudnia 2023 r. o podwyższeniu świadczenia do kwoty 800 zł miesięcznie na okres od 1 stycznia 2024 r. do 31 maja 2024 r.

Następnie po uzyskaniu wiedzy o ugodzie zawartej przed Sądem Rejonowym w B. w dniu 2 czerwca 2020 r. (sygn. akt [...] w której ustalono naprzemienne sprawowanie pieczy nad małoletnią Z. G., ZUS zweryfikował uprawnienia Skarżącej do ww. świadczenia i decyzją z dnia 1 marca 2024 r. zmienił wysokość przyznanego świadczenia wskazując, że przysługuje one Skarżącej na okres: od 1 czerwca 2023 r. do 31 grudnia 2023 r. w kwocie 250 zł miesięcznie, od 1 stycznia 2024 r, do 31 maja 2024 r. w kwocie 400 zł miesięcznie.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia wskazano, że na mocy orzeczenia sądu w sprawie o sygn. akt [...] z dnia [...] czerwca 2020 r. ustalono, że dziecko jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców, wobec czego świadczenie przysługuje obojgu rodzicom po połowie. Organ oparł swoje rozstrzygnięcie na art. 5 ust. 2a ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r., poz. 810 ze zm., dalej: "u.p.p.w.d."). Jednocześnie organ uznał, że wypłacone świadczenie wychowawcze za okres od 1 czerwca 2023 r. do 29 lutego 2024 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie, o którym mowa w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. Skarżąca została zobowiązana do zwrotu tego świadczenia na rachunek bankowy ZUS.

W odwołaniu od powyższej decyzji Skarżąca wskazała m.in., że do tej pory obowiązuje opieka naprzemienna. Jej zdaniem to, że córka przebywa na wyłączność u swojego ojca od października 2023 r. do chwili obecnej, czyli do marca 2024 r., jest niezgodne z prawem.

Decyzją z dnia 7 czerwca 2024 r. organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Prezes ZUS wskazał, że zgodnie z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d., w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

Organ odwoławczy stwierdził, że do akt załączono protokół z rozprawy z dnia 2 czerwca 2020 r. odbytej przed Sądem Rejonowym w B. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich (sygn. akt [...]), zawierający ugodę uprawomocnioną 10 czerwca 2020 r., ustalającą naprzemienną opiekę obojga rodziców nad dzieckiem. Prezes ZUS wyjaśnił, że wniosek o świadczenie wychowawcze zgłosili oboje rodzice dziecka. Wniosek Skarżącej wpłynął do ZUS w dniu 8 lutego 2023 r., natomiast wniosek ojca wpłynął do ZUS w dniu 20 stycznia 2024 r.

W ocenie organu podniesione w odwołaniu okoliczności, że Skarżąca ustaliła z drugim rodzicem, D. G., że zrzeka się on roszczeń do świadczenia wychowawczego, nie mają wpływu na wysokość przyznanego świadczenia. Organ zaznaczył, że aby na dane dziecko rodzice otrzymali świadczenia wychowawcze w sumarycznej wysokości 500 zł (od 1 stycznia 2024 r. – 800 zł), rodzice muszą złożyć dwa oddzielne wnioski, tj. każdy z rodziców we własnym imieniu. W takim wypadku ZUS po rozpatrzeniu wniosków przyznaje każdemu z rodziców świadczenie wychowawcze w wysokości 250 zł, co w sumie daje 500 zł na dziecko (od 1 stycznia 2024 r. odpowiednio 400 zł, co w sumie daje 800 zł).

Skarżąca, nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, zarzucając mu:

1. rażące naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik, a konkretnie naruszenie:

a) art. 6 w zw. z art. 138 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024, poz. 572, dalej: "k.p.a.") - poprzez nieuprawnioną ingerencję organu w prawomocny wyrok wraz z uzasadnieniem Sądu Rejonowego w B. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 7 października 2021, wydanego w sprawie o sygnaturze akt [...], polegającą na nieuzasadnionym przyjęciu, że M. G. przysługuje jedynie połowa świadczenia wychowawczego, w sytuacji gdy D. G. zrzekł się prawa do pobierania połowy świadczenia wychowawczego, mimo orzeczonej opieki naprzemiennej nad córką, co stanowi rażące naruszenie przepisów prawa, stanowiącą nieważność wskazaną w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

Niezależnie od powyższego Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji:

2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik, a konkretnie naruszenie:

a) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego, co skutkowało błędnym ustaleniem stanu faktycznego, a w konsekwencji nieuzasadnionym przyjęciem, że Skarżącej przysługuje jedynie połowa świadczenia wychowawczego, w sytuacji gdy na mocy porozumienia pomiędzy rodzicami Skarżąca była uprawniona do pobierania całości świadczenia, jak również D. G. zrzekł się prawa do pobierania połowy świadczenia wychowawczego, mimo orzeczonej opieki naprzemiennej nad córką,

b) art. 7a § 1 w zw. z art. 8 § 2 w zw. z art 81a § 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji, w sytuacji gdy wszelkie niedające się usunąć wątpliwości, dotyczące ograniczenia lub odebrania stronie uprawnienia winny być rozstrzygane na jej korzyść, a co ewidentnie zostało naruszone w przedmiotowej sprawie, albowiem skoro organ administracji miał wątpliwości, co do treści oraz istnienia porozumienia pomiędzy rodzicami w zakresie poboru świadczenia w pełni przez jednego z rodziców oraz odpowiedniego zastosowania przepisów prawa adekwatnie do okoliczności sprawy winien rozstrzygnąć wszelkie wątpliwości na korzyść strony,

c) art. 10 § 1 w zw. z art. 81 k.p.a. poprzez ustalanie przez organ administracji publicznej okoliczności faktycznych na podstawie dowodów, co do których strona nie miała możliwości wypowiedzenia się, albowiem Skarżąca nie miała możliwości zaznajomienie się z aktami sprawy oraz wypowiedzenia co do całości zgromadzonego przez organ administracji materiału dowodowego stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia,

d) art. 75 § 1 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. art. 89 § 1 i 2 k.p.a. w zw. z art. 136 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. poprzez niewyznaczenie rozprawy w sprawie i zaniechanie wysłuchania zarówno D. G., jak i Skarżącej w sytuacji, gdy w sprawie istniała potrzeba uwzględnienia interesów stron oraz wyjaśnienia powodów pobierania przez skarżącą całości świadczenia,

– co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia przez organ art. 138 6 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie zaskarżonej decyzji w mocy.

3. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a konkretnie naruszenie:

a) art. 4 ust. 1 w zw. z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie, że Skarżąca jest uprawniona do pobierania jedynie połowy wysokości świadczenia wychowawczego, w sytuacji gdy zgodnie z porozumieniem rodziców oraz z uwagi na zrzeczenie się przez D. G. do pobierania ww. świadczenia, Skarżąca posiadała pełne uprawnienia i prawo do pobierania świadczenia w pełnej wysokości, przeznaczając niniejsze środki w pełni na potrzeby małoletniej córki,

b) art. 24 ust. 1 i 2 u.p.p.w.d. poprzez błędne zastosowanie i uznanie, że świadczenie wychowawcze zostało wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia, co skutkowało zobowiązaniem skarżącej do zwrotu pobranego świadczenia,

c) art. 71 ust. 1 zd. 1 w zw. z art. 72 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. poprzez ustalenie, że Skarżąca jest uprawniona jedynie do połowy świadczenia wychowawczego na dziecko, co w sytuacji braku złożenia tożsamego wniosku przez D. G. o wypłatę drugiej połowy świadczenia, skutkowało bezpodstawnym pozbawieniem prawa oraz możliwości do wypłaty niniejszego świadczenia w pełnej, ustawowo określonej wysokości, a tym samym naruszeniem dobra rodziny i praw dziecka, które to jako wartości konstytucyjne oraz podlagające szczególnej ochronie winny skutkować zupełnie odmiennym rozstrzygnięciem organu administracji publicznej.

Skarżąca wniosła o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji oraz stwierdzenie nieważności poprzedzającej ją decyzji ZUS. Ewentualnie wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji ZUS i umorzenie postępowania administracyjnego. Wniosła również o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a także wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji w całości.

Ponadto na zasadzie art. 106 § 3 oraz § 5 p.p.s.a. wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z wyroku Sąd Rejonowego w B. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich z [...] października 2021 r., wydanego w sprawie o sygnaturze akt [...] wraz z uzasadnieniem, w celu wykazania, że pomiędzy stronami zostało zawarte porozumienie w zakresie poboru świadczeń wychowawczych na małoletnią Z. G. prawa Skarżącej do pobierania świadczenia w pełnej wysokości, mimo orzeczonej opieki naprzemiennej, błędnych ustaleń organu administracji publicznej co do zakresu i wysokości świadczenia wychowawczego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli dokonywanej przez Sąd w niniejszej sprawie, z punktu widzenia kryterium legalności jest decyzja Prezesa ZUS z dnia 7 czerwca 2024 r. utrzymująca w mocy decyzję ZUS o zmianie wysokości świadczenia wychowawczego przyznanego Skarżącej na rzecz dziecka Z. G. w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r.

Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

W tym miejscu wyjaśnić należy, że w sprawach o świadczenie wychowawcze organy ZUS działają jako organy administracji publicznej, w sposób arbitralny rozstrzygając o prawach i obowiązkach obywatela. Odmowa przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenie lub zmiana prawa do świadczenia wychowawczego oraz rozstrzygnięcie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wymaga przeprowadzenia postępowania administracyjnego i wydania decyzji administracyjnej. W przypadku, gdy przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci nie regulują określonej kwestii procesowej związanej z postępowaniem w sprawach o świadczenie wychowawcze stosuje się wprost przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Jeśli zaś jakaś kwestia procesowa została w ustawie szczególnej uregulowana w sposób odmienny niż w Kodeksie pierwszeństwo mają przepisy tejże ustawy szczególnej.

W postępowaniu administracyjnym podstawowym zadaniem organu administracji publicznej jest prawidłowe ustalenie przedmiotu postępowania. Przy czym przedmiotem postępowania jest konkretna sprawa indywidualnego podmiotu rozstrzygana przez organ administracji publicznej w drodze decyzji administracyjnej. O przedmiocie postępowania prowadzonego w trybie zwyczajnym przesądza regulacja zawarta w przepisach materialnego prawa administracyjnego. Z tego też względu w pierwszej kolejności omówione zostaną uchybienia organów obu instancji dotyczące błędnego zastosowania przepisów prawa materialnego, tj. art. 25 i art. 27 u.p.p.w.d.

Zgodnie z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W natomiast art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. wskazuje na możliwość wydania decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Są to zasadniczo różne instytucje, oparte na odmiennych przesłankach, wobec czego w zasadzie powinny być rozstrzygane w odrębnych decyzjach. Trzeba mieć bowiem na uwadze, że decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc, tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji. Decyzja taka powoduje zmianę bądź uchylenie dotychczasowych uprawnień podmiotu (por. wyroki NSA z 15 czerwca 2020 r., I OSK 2390/19 i 14 września 2022 r., I OSK 2157/21, dostępne w CBOSA). Analiza art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. w kontekście systemowym a także celowościowym, nie daje podstaw do twierdzenia, że decyzja wydawana na podstawie tego przepisu może dotyczyć także zmiany lub uchylenia decyzji przyznającej świadczenie z mocą wsteczną, w szczególności za okres, za jaki świadczenie zostało już wypłacone (patrz: wyroki NSA z 24 maja 2018 r., I OSK 2842/17 i 28 kwietnia 2022 r., I OSK 1465/21, CBOSA). W trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega zatem uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane, czyli świadczenie pobrane. Pozbawienie strony prawa do wypłaconego świadczenia może nastąpić jedynie przy zastosowaniu instytucji świadczenia nienależnie pobranego, podlegającego zwrotowi - art. 25 u.p.p.w.d. (vide: wyrok WSA w Lublinie z dnia 12 września 2024 r. II SA/LU 39/24).

Wobec powyższego należy zgodzić się w pełni z Naczelnym Sądem Administracyjnym, który wyrokach z 28 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1014/21 i z 30 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 172/22 (CBOSA.) stwierdził, że z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. w brzmieniu obowiązującym po 1 lipca 2019 r. nie wynika, by przepis ten miał zastosowanie wyłącznie do decyzji, którymi przyznano prawo do świadczeń wychowawczych, a przepis ten ma zastosowanie również do świadczeń wychowawczych przyznanych na podstawie informacji, o których mowa w art. 13a ust. 1 zd. 1 ustawy. Odrębną kwestią od rozstrzygnięcia podjętego w trybie art. 27 u.p.p.w.d. jest możliwość domagania się przez organ zwrotu świadczeń nienależnie pobranych w trybie art. 25 tej ustawy, co może mieć miejsce niezależnie od uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego w trybie art. 27 ustawy. NSA wyjaśnił w przywołanym orzeczeniu, że jakkolwiek w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie będzie podlegało uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego, które zostało już skonsumowane, to nie stoi na przeszkodzie, aby organ administracji wdrożył, na podstawie art. 25 ust. 1 tej ustawy, postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i doprowadził do orzeczenia o jego zwrocie decyzją administracyjną. Powyższe rozumienie relacji przywołanych przepisów znacznie ogranicza prawną doniosłość rozstrzygnięcia podejmowanego w trybie art. 27 u.p.p.w.d., przewidując możliwość jego wydania jedynie w okresie, gdy "jeszcze nie wygasło rozstrzygnięcie przyznające prawo do świadczenia wychowawczego, a tym samym prawo to nie zostało całkowicie skonsumowane, a ujawnione zostały okoliczności wskazujące na odpadnięcie materialnych podstaw przyznania tegoż prawa wskazanych w treści tegoż przepisu".

Zatem mimo, że istnieje możliwość ujęcia tych rozstrzygnięć w jednej decyzji, to jednak taka ewentualność zachodziłaby wyłącznie wtedy, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane (por. wyrok NSA z 15 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 2390/19, CBOSA). Obydwa te rozstrzygnięcia w takiej sytuacji obejmować muszą różne okresy, tj. w odniesieniu do nienależnie pobranych świadczeń okres, w którym świadczenie to zostało pobrane (wypłacone), a zmiana lub uchylenie prawa do świadczenia - okres wyłącznie na przyszłość.

Z decyzji I instancji wynika, że przedmiotem postępowania była zmiana wysokości przyznanego świadczenia wychowawczego, mimo że nie powołano w tej decyzji przepisu art. 27 u.p.p.w.d. Decyzja ta zawiera bowiem wyraźne rozstrzygnięcie w przedmiocie zmiany wysokości świadczenia wychowawczego przyznanego w informacji z dnia 27 lutego 2023 r. Natomiast w dalszej części decyzji ZUS umieścił informację, że wypłacone świadczenie wychowawcze za okres od 1 czerwca 2023 r. do 29 lutego 2024 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie, o którym mowa w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. i wskazał na obowiązek wpłacenia go na rachunek bankowy ZUS, z którego świadczenie zostało wypłacone. Organ nie wskazał przy tym żadnej kwoty świadczeń, które miałyby podlegać zwrotowi (wpłaceniu na rachunek ZUS). Z kolei Prezes ZUS rozpatrzył sprawę, wskazując, że dotyczy ona zmiany wysokości świadczenia wychowawczego i powołując w podstawie prawnej przepis art. 28 ust. 1 p.p.w.d., który stanowi, że w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, z zastrzeżeniem ust. 2 oraz z zastrzeżeniem, że organem wyższego stopnia w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Organ odwoławczy faktycznie rozpoznał sprawę na gruncie przepisów art. 25, art. 27 ust. 1 i art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d.

Ponadto organy orzekające w sprawie uzasadniając konieczność zmiany wysokości świadczenia wychowawczego skupiły się wyłącznie na treści protokołu rozprawy Sądu Rejonowego w Białymstoku [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich sygn. akt [...] z [...] czerwca 2020 r., z którego wynika, że dziecko jest pod opieką naprzemienna obydwojga rodziców. W konsekwencji uznano, że zgodnie z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d., w przypadku gdy dziecko zgodnie z orzeczeniem sądu jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującej za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

Tymczasem jak wskazano powyżej w sprawie dotyczącej zmiany wysokości świadczenia wychowawczego powinny być zbadane przesłanki wynikające z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., a rozstrzygnięcie w tym przedmiocie może być wydane jedynie na przyszłość. Natomiast sprawa nienależnie pobranego, czyli skonsumowanego prawa do świadczenia wychowawczego, powinna być procedowana na podstawie art. 25 u.p.p.w.d. W niniejszej sprawie zachodzi możliwość ujęcia tych dwóch rozstrzygnięć w jednej decyzji, albowiem przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane na datę podejmowania decyzji przez organ I instancji (nie upłynął jeszcze termin, na jaki świadczenie to zostało przyznane). Obydwa te rozstrzygnięcia powinny jednak obejmować różne okresy, tj. w odniesieniu do nienależnie pobranych świadczeń okres, w którym świadczenie to zostało pobrane (wypłacone), a zmiana lub uchylenie prawa do świadczenia - okres wyłącznie na przyszłość.

W ocenie Sądu, zmiana wysokości świadczenie wychowawczego, biorąc pod uwagę datę wydania decyzji organu I instancji (1 marca 2024 r.), została dokonana z mocą wsteczną objęła bowiem okres od 1 czerwca 2023 r. i ze względów już wyżej opisanych rozstrzygnięcie to, w zakresie w jakim obejmowało świadczenie już pobrane było niedopuszczalne. Jeszcze raz powtórzyć należy, że w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane (patrz: wyrok NSA z 29 listopada 2022 r. sygn. akt I OSK 173/22, CBOSA). W tej ostatniej sytuacji, jeżeli wyjdą na jaw okoliczności wskazujące na to, że przyznane świadczenie jest nienależne, stanowi to podstawę do rozstrzygnięcia w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia za okres, w jakim zostało ono wypłacone. Jednocześnie zauważyć należy, że choć organ prawidłowo przyjął okres w odniesieniu do nienależnie pobranych świadczeń (okres, w którym świadczenie to zostało pobrane), to jednak uzasadnienie decyzji nie zawiera rozważenia przesłanek z art. 25 u.p.p.w.d. Przeprowadzenie postępowania w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wymagało bezwzględnego ustalenia, czy zachodzą przesłanki do uznania wypłaconych skarżącej świadczeń za świadczenia nienależnie pobrane na gruncie art. 25 u.p.p.w.d.

W świetle art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. tylko osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Nie wystarcza zatem proste stwierdzenie, że świadczenie zostało wypłacone pomimo braku prawa do tego świadczenia. Z konstrukcji art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. wynika, że decyzja orzekająca o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym i obowiązku jego zwrotu jest aktem administracyjnym związanym z konkretnym stanem faktycznym i prawnym. Składają się na niego: fakt przyznania stronie na dany okres przez właściwy organ świadczenia wychowawczego na zindywidualizowane dziecko, zaistnienie następnie sytuacji, która spowodowała, że pobieranie pierwotnie przyznanego świadczenia nie jest prawnie dozwolone (tak wyrok NSA z dnia 15 grudnia 2023 r. I OSK 2342/22). Wykładnia art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. w celu ustalenia warunków nienależnie pobranego świadczenia musi przy tym uwzględniać cel przyznania świadczenia wychowawczego wynikający z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., tj. udzielenie przez Państwo pomocy rodzicom (opiekunom) w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Intencją ustawodawcy było zatem powiązanie tej formy pomocy z pokryciem wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci (tak np. NSA w wyroku z dnia 29 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 293/22, dostępnym jw.). Poza tym organy powinny mieć na uwadze, że jakkolwiek "technicznie wnioskodawcą oraz stroną postępowania administracyjnego są osoby wymienione w art. 4 ust. 2 pkt 1-4 u.p.p.w.d., to faktycznie uprawnionym do tego świadczenia wychowawczego oraz jego beneficjentem jest dziecko".

W okolicznościach niniejszej sprawy zwrócić należy uwagę, że ojciec dziecka po raz pierwszy wystąpił o świadczenie wychowawcze na rzecz córki w dniu 20 stycznia 2024 r. i takie świadczenie zostało mu przyznane od 1 kwietnia 2024 r. do 31 maja 2024 r., co wynika z informacji ZUZ z dnia 1 kwietnia 2024 r. znajdującej się w aktach sprawy. Stąd stanowisko, że świadczenie na dziecko powinno być przyznane rodzicowi tylko w połowie wysokości, w sytuacji, gdy drugi rodzic takiego wniosku nie składa uznać należy za sprzeczne z celem powołanej wyżej regulacji, albowiem faktycznie dojdzie do pozbawienia dziecka wsparcia finansowego, o którym mowa w przepisach ustawy. Co więcej pozbawienie pełnego świadczenia w wyniku literalnej wykładni art. 5 ust. 2a ustawy, narusza także konstytucyjne zasady uwzględnienia dobra rodziny (art. 71 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP) oraz ochrony praw dziecka (art. 72 ust. 1 Konstytucji RP).

W ocenie Sądu zaskarżone decyzje nie spełniają również wymogów z art. 107 § 3 k.p.a. w kontekście zasad z art. 8 i art. 11 k.p.a. W decyzji z dnia 1 marca 2024 r. ZUS jako podstawę prawną rozstrzygnięcia przywołał ogólnikowo jedynie przepis art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. oraz przepis art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. bez jakiegokolwiek przytoczenia i wyjaśnienia jego treści. W decyzji nie został powołany przepis art. 27 u.p.p.w.d. Ponadto organ I instancji w istocie nie wyjaśnił motywów swojego rozstrzygnięcia. Natomiast organ odwoławczy dysponując już stanowiskiem skarżącej przedstawionym w odwołaniu, poprzestał na przywołaniu art. 5 ust. 2a i 28 ust. 1 u.p.p.w.d. i stwierdzeniu, że z przedłożonego do akt protokołu rozprawy z dnia 2 czerwca 2020 r. Sądu Rejonowego w Białymstoku sygn. akt [...] wynika, że zawarto ugodę ustalająca naprzemienna opiekę obojga rodziców nad dzieckiem, wobec czego stronie skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego w pełnej wysokości. Organ odwoławczy nie wskazał ani nie omówił podstaw do zastosowania art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. w tej sprawie. Nie odniósł się też do całokształtu stanowiska wyrażonego przez Zakład w decyzji z 1 marca 2024 r. Organy obu instancji w istocie zatem nie wyjaśniły motywów swojego rozstrzygnięcia. Tymczasem strona ma prawo znać argumenty i przesłanki podejmowanych decyzji, bowiem w przeciwnym wypadku nie ma ona możliwości obrony swoich słusznych interesów przed organem odwoławczym, jak i przed sądem administracyjnym (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 4 października 2017 r. sygn. akt IV SA/Po 650/17).

Z uwagi na powyższe Sąd stwierdza, że zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem podstawowych zasad postępowania administracyjnego - art. 6-11 k.p.a. oraz art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a., a także z naruszeniem art. 25 i 27 u.p.p.w.d.

Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organy uwzględnią wskazania wynikające z rozważań przedstawionych w niniejszym uzasadnieniu.

Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a., należało orzec jak w sentencji.