Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 1061/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-04-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 10, art. 77, art. 80, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 28 ust. 1 - 3, 3a, ust. 2, ust. 3 pkt 1- 6
journal: Dz.U. 2021 poz 423
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
article: § 3 ust. 1 pkt. 1 -3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Dnia 6 kwietnia 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca: Sędzia NSA Teresa Rutkowska Sędziowie: Sędzia WSA Joanna Wyporska-Frankiewicz (spr.) Asesor WSA Anna Dębowska po rozpoznaniu w dniu 6 kwietnia 2022 roku na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi I. W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi radcy prawnemu K. J. prowadzącej Kancelarię Radcy Prawnego przy ul. A 11a, [...] K., kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych, zawierającą podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych - dalej: ZUS lub Zakład, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.) – dalej: kpa, w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 423 ze zm.) - dalej: usus, utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] o odmowie I. W. - dalej: wnioskodawczyni, skarżąca lub strona - umorzenia należności z tytułu składek z powodu trudnej sytuacji finansowej.

W sprawie ustalono następujące okoliczności faktyczne i prawne.

W dniu 18 marca 2021 r. do ZUS wpłynął wniosek strony o umorzenie należności z tytułu składek z powodu trudnej sytuacji finansowej.

Jak wynika z akt sprawy ZUS po przeprowadzeniu postępowania w sprawie wniosku o umorzenie decyzją z dnia [...] nr [...] odmówił uczynienia mu zadość tj. odmówił umorzenia: po pierwsze, należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą oraz po drugie, należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, iż strona prowadziła do dnia 31 grudnia 2006 r. działalność gospodarczą – Zakład Produkcyjno-Handlowo-Usługowy [...]" W. I., a w dniu 18 marca 2021 r. do organu wpłynął wniosek strony o umorzenie całości zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek w ZUS. Organ przedstawił poczynione w sprawie ustalenia, podkreślając, iż należności strony nie uległy przedawnieniu i są nadal wymagalne – szczegółowo wyjaśniając co wpłynęło na zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Przywołano również art. 28 ust. 2 i 3 usus wskazując, iż analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie wykazała okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem postępowania. Wobec strony nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, co z kolei uniemożliwiło pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w oparciu o art. 28 ust. 3 usus. Dalej wskazano, iż analiza zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów spowodowała, iż ZUS nie znalazł też podstaw do umorzenia należności w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. Zaznaczono, iż: nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne; strona nie wykazała, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jej gospodarstwa domowego; strona nie wykazała, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń (losowych lub klęsk żywiołowych); strona nie wykazała, że stan jej zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Zaznaczono też, iż zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia trwałego ubóstwa oraz uznania, że sytuacja materialna strony ma charakter definitywny. Wskazano przy tym, że strona nie przedłożyła dokumentu stwierdzającego całkowitą i trwałą niezdolność do pracy. Nadto podkreślono, iż do dnia 12 lipca 2021 r. strona pracowała zarobkowo na podstawie umowy o pracę, a od 1 lipca 2021 r. figuruje jako emeryt – wysokość świadczenia emerytalnego wynosi 1.661.62 zł netto, zatem strona posiada stałe źródło dochodu przyznane bez względu na stan zdrowia. W konkluzji zaznaczono, iż postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec całości zadłużenia strony nie zostało zakończone, a instytucja umorzenia przewidziana jest dla przypadków szczególnie drastycznych – gdy ze względu na stan zdrowia, wiek i inne obiektywne, niezależne od dłużnika okoliczności, nie jest możliwe uzyskiwanie przez niego dochodów, a w ocenie ZUS w sytuacji strony okoliczności takie nie występują.

W dniu 18 sierpnia 2021 r. wpłynął wniosek strony o ponowne rozpatrzenie jej sprawy. Wnioskodawczyni wskazała, iż wydana w sprawie decyzja jest niesprawiedliwa i podkreśliła, iż nieopłacanie składek było spowodowane kradzieżą jej majątku - samochodu oraz maszyn szwalniczych, na co nałożył się kryzys gospodarczy i bezrobocie. Podkreśliła, że przez cały okres zatrudnienia tj. 15 lat komornik egzekwował 50% jej wynagrodzenia, czyli ponad 90.000,00 (dziewięćdziesiąt tysięcy) złotych, a mimo to jej dług wobec ZUS się nie zmniejszył. Wyjaśniła też, że ponosi koszty nie tylko opłat, musiała bowiem kupić pralkę, a konieczność wymiany psującej się lodówki jest tylko kwestią czasu. Dodała, że do końca roku będzie zobowiązana do uregulowania opłat za dwa miejsca na cmentarzu, bo po 20 latach grozi im likwidacja. Oświadczyła również, że świadczenie emerytalne, które wynosi 1.661,62 zł netto miesięcznie nie pozwala jej na spłatę zadłużenia i grozi ubóstwem. Podkreśliła również, iż ma 60 lat i znajduje się w bardzo złym stanie psychicznym.

Po zapoznaniu się z treścią wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz biorąc pod uwagę całości materiału dowodowego Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał w dniu [...] decyzję o nr [...], utrzymując w mocy decyzję ZUS z dnia [...] o nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. ZUS dokonał ponownej analizy kwestii przedawnienia uznając, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Nadto dokonano ponownego rozpoznania sytuacji rodzinnej i materialnej strony, rodzaju, okresu i wysokości należności oraz przyczyn ich powstania na podstawie wszystkich uzyskanych i przedłożonych do sprawy dokumentów. W świetle powyższego wskazano, iż w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z dnia 22 kwietnia 2021 r. strona wskazała, iż: jest mężatką; pracuje zarobkowo na podstawie umowy o pracę zawartej 12 kwietnia 2007 r. za wynagrodzeniem w wysokości 1.800 zł netto miesięcznie; nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych i nie uzyskuje dochodów z innych źródeł; nie pobiera zasiłków z pomocy społecznej, świadczeń z urzędu pracy oraz nie korzysta z innych form pomocy; prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe z mężem (S. W.), który uzyskuje dochody w wysokości 3.300 zł netto miesięcznie; ponosi stałe, miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej wysokości 1.517,00 zł, w tym z tytułu miesięcznych opłat - 366 zł, opłat eksploatacyjnych - 321 zł, kosztów związanych z leczeniem - 400 zł oraz innych - 430 zł; posiada zobowiązania pieniężne u osób fizycznych w wysokości 5.000 zł, które spłaca w formie dobrowolnych wpłat; posiada telewizor, pralkę i lodówkę; nie posiada majątku ruchomego, nieruchomego, wierzytelności i praw majątkowych. Organ wskazał, iż w sprawie wykorzystał dane wygenerowane z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych takich jak: Baza Internetowa Regon, Centralna Ewidencja Pojazdów oraz Baza Danych Ksiąg Wieczystych – przyjmując powyższe dokumenty jako dowód w przedmiotowej sprawie i stwierdził, że:

- w dniu 31 grudnia 2006 r. strona zakończyła prowadzenie działalności gospodarczej pod firmą Zakład Produkcyjno-Handlowo-Usługowy "[...]" W. I.;

- od dnia 1 lipca 2021 r. strona jest zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego jako emeryt i otrzymuje wolne od potrąceń egzekucyjnych świadczenie emerytalne w wysokości 1.978,70 zł brutto, tj. 1.661,62 zł netto;

- strona nie jest właścicielką pojazdu;

- strona nie jest ani właścicielką, ani współwłaścicielką nieruchomości;

- przymusowe dochodzenie należności z tytułu składek jest prowadzone przez uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne.

Dalej wskazano, iż zgodnie z art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 usus, należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 usus. Całkowita nieściągalność ma miejsce wówczas, gdy: 1) zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego, ZUS stwierdził, że przytoczone powyżej przypadki stanowią zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że występuje całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. A co za tym idzie dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Oznacza to jednak – jak wskazał organ - tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. Dalej zaznaczono, iż w toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że: przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 usus nie wystąpiła z przyczyn oczywistych; przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b usus nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, iż: - sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowania upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, - nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, - nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 usus, strona zaprzestała wykonywania działalności gospodarczej 31 grudnia 2006 r., jednak nie zostało spełnione kryterium braku następców prawnych oraz nie zachodzi przesłanka braku majątku, ponieważ strona otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 1.978,70 zł brutto, które pozwala na skuteczne prowadzenie egzekucji; przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a usus nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniosła strona przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 usus nie zachodzi - Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję; przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 usus nie zachodzi, gdyż nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ przymusowe dochodzenie należności prowadzą uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne i w ostatnich 6 miesiącach wyegzekwowano łączną kwotę 7.808,86 zł. Dalej ZUS wskazał, przywołując poglądy prezentowane w judykaturze, iż postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. W ocenie organu skoro nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, to uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 usus. Następnie organ wskazał, iż zgodnie z art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 usus i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek - dalej: rozporządzenie, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zaznaczono przy tym, iż ZUS może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Wobec tego ZUS podjął czynność zmierzające do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone we wskazanych powyżej przepisach. Podniesiono przy tym, że o istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria. Nie wystarczy, że zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązków, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy. W zakresie wystąpienia przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia ZUS stwierdził, że powstanie zadłużenia było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Podkreślono przy tym, że jeżeli w danym okresie wnioskodawczyni nie posiadała wystarczających środków finansowych na opłacenie należnych składek w terminie, to obecnie jest zobowiązana do ich uregulowania wraz z odsetkami za zwłokę. Co więcej wskazano, iż decydując się na prowadzenie działalności gospodarczej strona powinna być świadoma, że dodatkowo zobowiązuje się do opłacenia należnych składek z tego tytułu za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet w przypadku poniesienia strat, czy pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów. Obligatoryjność opłacania składek dotyczy wszystkich płatników składek. Składki są publicznym świadczeniem o charakterze powszechnym i powyższego obowiązku ustawodawca nie uzależnił od osiąganego wyniku finansowego płatnika. Podejmując się wykonywania działalności gospodarczej strona wzięła więc na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawnymi i ich respektowania tak, aby nie dochodziło do naruszeń prawa. ZUS wskazał również, iż strona powołała się na nadzwyczajne zdarzenie – tj. kradzież z włamaniem, które miały miejsce w dniu 4 sierpnia 1993 r. Niemniej jednak zdaniem organu, aktualnie okoliczności te nie mogą stanowić podstawy do umorzenia należności z tytułu składek, ponieważ strona zakończyła prowadzenie działalności gospodarczej 15 lat temu – w grudniu 2006 r. Z literalnego brzmienia przepisu wynika, że dotyczy on przedsiębiorców, którzy prowadzą działalność i ponieśli straty spowodowane klęską lub innymi, nadzwyczajnymi zdarzeniami, a konieczność zapłaty należnych składek mogłaby pozbawić ich możliwości dalszego jej prowadzenia. W zakresie wystąpienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia - dotyczącej stanu zdrowia – organ wyjaśnił, iż uwarunkowana jest ona nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Odnotowano przy tym, że strona poinformowała, iż pozostaje pod stałą opieką lekarza rodzinnego i kardiologa oraz codziennie przyjmuje leki, co zostało potwierdzone zaświadczeniem lekarskim wydanym w dniu 6 kwietnia 2021 r. ZUS wskazał, iż rozumie sytuację zdrowotną strony, niemniej jednak otrzymuje ona świadczenie emerytalne, które jest jej stałym źródłem dochodu i jest wypłacane bez względu na stan zdrowia czy ewentualną konieczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny i może stanowić źródło sukcesywnej spłaty zadłużenia wobec organu, a co za tym idzie i ta przesłanka nie zachodzi. Dalej analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, ZUS wziął pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych czy mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. Zaznaczono przy tym, że trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały. W świetle powyższego wskazano, iż podnoszone przez stronę jej ograniczone możliwości płatnicze, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się bowiem do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie, w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste. Zaznaczono przy tym, iż od 1 lipca 2021 r. strona otrzymuje wolne od potrąceń egzekucyjnych świadczenie emerytalne w wysokości 1.978,70 zł brutto (tj. 1.661,62 zł netto). Ponadto, prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe z mężem, który uzyskuje dochody w wysokości 3.300 zł netto miesięcznie. Organ wskazał przy tym, że mąż strony – S. W. - uzyskuje dochody z tytułu zatrudnienia, a podstawa wymiaru składek od czerwca 2021 r. do sierpnia 2021 r. wyniosła średnio 4.985,75 zł (tj. 3.603 zł netto) miesięcznie. ZUS zaznaczył przy tym, iż poziom ubóstwa i trudnej sytuacji każdy człowiek odczuwa bardzo subiektywnie, dlatego też wskaźnik minimum socjalnego pozwala na stosunkowo obiektywną ocenę poziomu zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Wskazano przy tym, że minimum socjalne wyznacza kwotę, która jest niezbędna gospodarstwu domowemu w celu zapewnienia odpowiednich warunków do odtworzenia sił życiowych i utrzymania więzi społecznych. Przy czym z poczynionych przez organ ustaleń wynika, iż budżet gospodarstwa domowego strony wynosi 5.264,62 zł miesięcznie i jest zdecydowanie wyższy niż poziom minimum socjalnego, określonego w kwietniu 2021 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych na kwotę 2.101,27 zł netto w IV kwartale 2020 r. dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego. Organ odniósł się również do oświadczenia strony, iż nie korzysta ona z żadnych form pomocy skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku wskazując, że prowadzi to do wniosku, iż może ona zaspokajać niezbędne potrzeby bytowe bez wsparcia ze strony instytucji socjalnych. Zaznaczono przy tym, że udzielenie pomocy ze środków pomocy społecznej poprzedzone jest szczegółowym, obowiązkowym wywiadem środowiskowym, a ustawodawca określił kryterium dochodowe na osobę w rodzinie. Organ odniósł się również do wskazywanych przez stronę stałych, ponoszonych przez nią miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem w łącznej wysokości 1.517 zł (w tym z tytułu miesięcznych opłat - 366 zł, opłat eksploatacyjnych – 321 zł, kosztów związanych z leczeniem – 400 zł oraz innych - 430 zł) – wskazując, iż budżet gospodarstwa domowego pozwala na ich sfinansowanie w całości. Zaznaczono przy tym, że w stałych miesięcznych kosztach utrzymania nie uwzględniono podstawowych wydatków ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym (zakupu żywności, ubrań, artykułów higienicznych, itp.) – wskazując, iż nie są to nadzwyczajne koszty, a ZUS nie może umarzać zaległości każdej osobie, która ponosi, podobnie jak ogół społeczeństwa, zwykłe koszty utrzymania. Nadto, odnosząc się do oświadczenia strony, iż posiada zobowiązania pieniężne u osób fizycznych w wysokości 5.000 zł, które spłaca w formie dobrowolnych wpłat – wskazano, iż fakt posiadania zobowiązań wobec innych niż ZUS wierzycieli nie stanowi przesłanki do zwolnienia z obowiązku opłacania należnych składek. ZUS nie może bowiem uwzględniać interesów innych wierzycieli, a obowiązek zapłaty składek wynika bezpośrednio z zapisów ustawowych. W konkluzji organ wskazał, iż instytucja umorzenia służy wsparciu osób w zupełnie wyjątkowych okolicznościach, związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi czy innymi, niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami, w sytuacji gdy status materialny trwale nie rokuje w kontekście spłaty zadłużenia. Umorzenie należności może być uzasadnione jedynie okolicznościami o charakterze obiektywnym, wyjątkowym i trwałym. W przedmiotowej sprawie brak jest dowodów, że takie okoliczności zachodzą. W toku postępowania strona nie wykazała bowiem, że jej sytuacja zdrowotna, rodzinna lub finansowa definitywnie pozbawia ją możliwości opłacenia należności z tytułu składek. Dlatego ich umorzenie naruszałoby interes publiczny i konstytucyjną zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych. Słuszny interes zabezpiecza dochód przekraczający poziom minimum socjalnego. Organ zwrócił również uwagę strony na to, że szansą na wyjście z zadłużenia mogłoby być zawarcie przez nią z ZUS umowy o rozłożenie zaległości na raty, co stwarza szereg wskazanych przez organ korzyści. Dalej ZUS wskazał, iż obowiązkiem wierzyciela jest przede wszystkim poszukiwanie możliwości odzyskania zaległych należności, możliwość ich umarzania przewidziana jest bowiem dla przypadków wyjątkowych. Płatnik składek odpowiada za zobowiązania całym swoim majątkiem, zarówno obecnym, jak i przyszłym, co potwierdza orzecznictwo sądów administracyjnych. Zaznaczono również, iż w przypadku gdy organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania długu, czy z obecnego majątku dłużnika, czy też w dalszej perspektywie czasowej, to umorzenie należności byłoby przedwczesne. Podkreślono przy tym, że względy społeczne wymagają, by zobowiązania publicznoprawne były realizowane, a płatnik nie był pochopnie z nich zwalniany. Podniesiono też, za poglądami prezentowanymi w judykaturze, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza określoną w art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 usus zasadę równego traktowania ubezpieczonych. Umorzenie stanowi bowiem wyraz definitywnej rezygnacji ZUS z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, jak wskazano w uzasadnieniu skarżonej decyzji, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności oraz uwzględniając cele, na jakie składki są przeznaczone, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczegółowej staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania. Jednym słowem ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o przepisy rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a usus – gdyż w ocenie organu, okoliczności wymienione w ich treści nie zachodzą. Zaznaczono również, że na wydanie korzystnego dla strony rozstrzygnięcia nie pozwalają organowi również zasady: sprawiedliwości społecznej i równości obywateli wobec prawa. Decyzja odmawiająca umorzenia nie nakłada na stronę żadnych dodatkowych obowiązków, które nie ciążyły na niej do tej pory i których nałożenie spowodowałoby pogorszenie jej obecnej sytuacji materialnej i osobistej. Wydana decyzja odmawia jednak stronie przyznania "przywileju" polegającego na zwolnieniu z obowiązku opłacania składek - umorzenie oznaczałoby bowiem uprzywilejowanie jej względem innych podmiotów, które regulują zobowiązania w terminie. Tym samym więc po ponownym rozpoznaniu sprawy, biorąc pod uwagę zgromadzony materiał dowodowy oraz publicznoprawny charakter należności, nie znaleziono podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji z dnia [...] nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

W skardze z dnia 13 października 2021 r. strona zaskarżyła decyzję ZUS z dnia [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] stwierdzając, m.in. że są one rażąco niesprawiedliwe, w szczególności w zakresie narastających, ogromnych odsetek naliczanych do chwili obecnej. Skarżąca przypomniała, że w 1990 r. otworzyła zakład krawiecki, który dobrze prosperował przez 10 lat - problemy zaczęły się w 2000 r. i były związane z brakiem: zamówień, nowych odbiorców, płynności finansowej, zadłużeniem w spółdzielni mieszkaniowej oraz szczególnymi zdarzeniami tj. kradzieżą samochodu oraz maszyn szwalniczych. Strona podniosła, że nic nie było ubezpieczone, a strona stała się bankrutem, pozostała bez pracy z trójką dzieci. Zaznaczyła też, iż w 2006 r. zamknęła zakład, natomiast w 2007 r. podjęła pracę, a od lipca 2021 r. jest emerytką. Strona podniosła, iż ostatnie 15 lat pracy były dla niej bardzo wyczerpujące, ponieważ pracowała 7 dni w tygodniu z przerwami trwającymi półtora dnia. Pracowała również w święta oraz w weekendy z wolną sobotą i niedzielą raz w miesiącu. Strona zwróciła również uwagę na to, że od momentu podjęcia pracy komornik sądowy zabierał jej 50% wynagrodzenia. Obecnie, jak wskazuje strona, jej zdrowie jest w fatalnym stanie - po 40 latach pracy jest wyczerpana psychicznie i fizycznie. Strona wskazała, iż w trakcie 15 lat pracy pobierano z jej konta nawet do 1200 zł miesięcznie. Za sumiennie wykonywaną pracę skarżąca otrzymywała wyróżnienia i premie, jednak – co podkreśliła - po dokonywanych potrąceniach na rzecz ZUS w rezultacie otrzymywała co miesiąc pensję w wysokości około 1800 zł. Obecnie emerytura skarżącej wynosi 1661 zł, a co miesiąc pobiera się z jej konta około 400 zł. Strona wskazuje, iż jej dług w tej chwili wynosi około 130.000,00 zł, przy czym na początku dług wynosił 55.000,00 zł, a ZUS pobrał z jej konta ponad 90.000,00 zł. Według strony spłaciła ona już swój dług, a ZUS dodatkowo ma nadwyżkę w postaci 40.000,00 zł.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W piśmie z dnia 26 listopada 2021 r. skarżąca podniosła m.in. że jej sytuacja finansowa znacznie się pogorszyła, gdyż od listopada 2021 r. komornik znowu zabiera część jej emerytury, a co za tym idzie otrzymuje ona jedynie kwotę 1.100,00 zł netto emerytury.

Postanowieniem z dnia 20 stycznia 2022 r., sygn. akt III SPP/Łd 169/21, starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi przyznał wnioskodawczyni prawo pomocy w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego poprzez ustanowienie radcy prawnego.

Pismem z dnia 24 marca 2022 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącej poparł wniesioną przez nią skargę, zarzucając skarżonej decyzji z dnia [...] naruszenie:

po pierwsze, przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art, 107 § 3 k.p.a. poprzez niezebranie w sposób wyczerpujący i nierozpatrzenie w sposób wszechstronny pełnego materiału dowodowego w sprawie, błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, a także poprzez wydanie decyzji o odmowie umorzenia składek w sytuacji, w której powinna zostać wydana decyzja o umorzeniu składek oraz umorzeniu postępowania w stosunku do najdalej wymagalnych, a nieopłaconych składek w związku z ich przedawnieniem lub przymusowym ściągnięciem przez organ egzekucyjny w latach 2002 - 2021. Zaznaczono przy tym, że ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie należności, organ jest związany określonymi w kpa zasadami oraz regułami logiki. W postępowaniu, organ obowiązany jest stać na straży praworządności, podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa), a także w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa). W przypadku decyzji uznaniowej organ zobowiązany jest w sposób czytelny, umożliwiający kontrolę poszczególnych etapów rozumowania, przedstawić wszystkie przesłanki faktyczne i interpretacyjne wnioskowania (art. 107 § 3 kpa);

po drugie, przepisów prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3a usus oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez odmowę umorzenia składek, w sytuacji kiedy okoliczności sprawy uzasadniały umorzenie tych zobowiązań.

Pełnomocnik skarżącej podniósł, że decyzja ZUS z dnia [...] jak i poprzedzająca ją decyzja ZUS z dnia [...], powinna być uchylona i zmieniona. Ponadto wniósł on o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, gdyż nie została ona opłacona w całości ani w części. Swoje stanowisko pełnomocnik strony szczegółowo uzasadnił.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje.

Skarga nie jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329) – dalej: ppsa, który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

W pierwszej kolejności należy podkreślić, że zaległości składkowe powstały w okresie prowadzenia przez stronę działalności gospodarczej. Przy czym w judykaturze ugruntowany jest pogląd, że działalność gospodarcza jest aktywnością profesjonalną, a ryzyko związane z jej realizacją ciąży na płatniku, który jako osoba prowadząca i monitorująca działalność gospodarczą, ponosi odpowiedzialność za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych, w tym należności z tytułu składek ubezpieczeniowych.

Analiza przedłożonych akt administracyjnych pozwala na stwierdzenie, że znalazły się w nich wszelkie dokumenty pozwalające na ustalenie istnienia zaległości z tytułu składek. Organ prawidłowo ocenił, że należności strony z tytułu składek nie uległy przedawnieniu. W uzasadnieniu obu decyzji organ wskazał, że należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu – postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec całości zadłużenia nie zostało zakończone, a w aktach sprawy znajduje się dokumentacja świadcząca o prowadzonej egzekucji. Nadto fakt ten potwierdza sama strona – podnosząc, że przez cały czas jej zatrudnienia, a także obecnie z otrzymywanej emerytury, są dokonywane potrącenia komornicze. W ocenie Sądu kwestia nieprzedawnienia składek została wyjaśniona przez organ.

Zasady podlegania ubezpieczeniu społecznemu określają przepisy ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 423 ze zm.) – dalej: usus, które w sposób ścisły regulują sytuacje dające możliwość ubiegania się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczenia społecznego. Zgodnie z art. 28 usus należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4 (art. 28 ust. 1 usus). Należności z tytułu składek, co do zasady, mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 usus), z zastrzeżeniem ust. 3a. Przy czym całkowita nieściągalność, w rozumieniu art. 28 ust. 3 usus, zachodzi - zgodnie z wolą ustawodawcy - gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 5) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 6) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 7) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 8) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Nadto, stosownie do art. 28 ust. 3a usus, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach, umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zasady umarzania tych należności zostały określone w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365) - dalej rozporządzenie. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Podkreślić również należy, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. Tym samym więc w sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tej ulgi. W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego - nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2007 r., II GSK 141/07). Kontroli Sądu podlega w związku z tym nie zasadność odmowy umorzenia należności - gdyż sąd administracyjny nie jest organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może zastępować tego organu w podejmowaniu decyzji uznaniowej - lecz zgodność podjętej decyzji z przepisami prawa. W tej sytuacji obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy w sposób prawidłowy, z zachowaniem reguł wynikających z Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisów prawa materialnego, przeprowadzono postępowanie i czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast, co należy podkreślić, Sąd nie rozstrzyga o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, bowiem o tym decyduje organ administracji publicznej w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego. Sąd bada więc, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, w myśl której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 77 kpa). Nadto, czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 kpa) i czy zapewniono stronie czynny udział w postępowaniu (art. 10 kpa) oraz czy wydane decyzje odpowiadają wymogom określonym w art. 107 § 3 kpa, w szczególności czy uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, dla których organ nie zastosował instytucji umorzenia istniejącej zaległości.

W niniejszej sprawie, w ocenie Sadu, organ prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy i dokonał jego trafnej oceny prawnej.

W świetle przedłożonych akt sprawy Sąd uznaje za legalne działanie organu, który uznał, że w przypadku strony nie zaistniała przesłanka do umorzenia. Ustalenia poczynione przez organ zostały oparte na wiarygodnych informacjach i dokumentach, a zebrane w sprawie dowody dostatecznie potwierdzały i uzasadniały stanowisko organu. W wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ZUS poczynił ustalenia faktyczne w oparciu o dokumenty przedłożone przez stronę, jak również skorzystano z danych wygenerowanych z Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych. Dane te zostały wyczerpująco przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, Sąd przytoczył je również w niniejszym uzasadnieniu (w części dotyczącej stanu faktycznego sprawy) i nie ma powodów, by kolejny raz te dane w tym miejscu przywoływać. Oznacza to, że ZUS zgromadził materiał dowodowy, a następnie dokonał jego oceny, która stała się podstawą do merytorycznego rozstrzygnięcia zgodnie z art. 77 kpa. Ocena dowodów dokonana przez organ, a prowadząca do rozstrzygnięcia negatywnego dla strony, nie jest oceną dowolną, ale podjętą zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów określoną w art. 80 kpa. Zaznaczyć należy, że ciężar udowodnienia faktów, na które powołuje się strona spoczywa na tym, kto z faktów tych wywodzi skutki prawne. A zatem to strona musi udowodnić fakty, które według niej przemawiałyby za umorzeniem, zwłaszcza w sytuacji, gdy organ administracyjny nie jest władny zweryfikować danej okoliczności w ramach prowadzonego postępowania.

W skardze strona podnosi przede wszystkim okoliczności związane z niewyjaśnieniem przez organ kwestii przedawnienia należności z tytułu składek. Argumentacja ta sprowadza się zarzutów o braku dokładnej analizy organu w tym zakresie. Jednakże argumenty te nie mogą przynieść oczekiwanego rezultatu, bowiem kontroli sądu podlega nie postępowanie egzekucyjne prowadzone od lat wobec skarżącej (na co ona sama zwraca wielokrotnie uwagę), w oparciu o przepisy ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2022 r,. poz. 479), ale postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek.

Podkreślić też należy, że obecny etap postępowania sądowego nie służy prowadzeniu postępowania dowodowego, lecz sprowadza się do kontroli legalności skarżonego aktu, biorąc pod uwagę stan faktyczny sprawy oraz stan prawny istniejący w dniu wydania kwestionowanego aktu. W takim przypadku kontrola sądowoadministracyjna ogranicza się i sprowadza jednocześnie do badania, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Kontroli Sądu w związku z tym nie podlega sama zasadność odmowy umorzenia należności, gdyż sąd administracyjny nie może zastępować organu w podejmowaniu decyzji uznaniowej, lecz zgodność podjętej decyzji z przepisami prawa. Charakter kasacyjny wyroków sądów administracyjnych oznacza zatem, że sąd nie może rozstrzygnąć co do istoty sprawy będącej przedmiotem zaskarżonego aktu (por. np. wyrok NSA z dnia 14 stycznia 2021 r., sygn. akt I GSK 1569/20).

W świetle powyższego stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja o odmowie umorzenia należności z tytułu składek nie narusza prawa. W ocenie Sądu, organ podjął wszelkie niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego działania i wyjaśnił sytuację majątkową strony, w tym źródła dochodów jej gospodarstwa domowego, posiadanych i ponoszonych wydatków (w oparciu o dane uzyskane od samej zainteresowanej) oraz rozważył wszystkie istotne okoliczności faktyczne sprawy. Znalazło to odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, w której szeroko odniesiono się do indywidualnej sytuacji strony, a wyciągniętym z poczynionych ustaleń wnioskom nie można zarzucić dowolności. W konsekwencji Sąd uznał, że zgromadzony materiał dowodowy został oceniony zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 80 kpa, a sporządzone uzasadnienie decyzji spełnia wymogi z art. 107 § 3 kpa. Organ wyraźnie wykazał, że należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu, a w uzasadnieniu zaskarżonej do Sądu decyzji przedstawił stan faktyczny związany z tymi składkami. Swoje stanowisko organ opatrzył stosowną argumentację prawną, że należności te nie uległy przedawnieniu. Organ wskazał w tym zakresie, że należności te są wymagalne, a postępowanie egzekucyjne jest w toku. Nadto do akt sprawy zostały załączone stosowne dokumenty, w tym upomnienia oraz tytuły wykonawcze, a wszczęte postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone – na co również zwraca uwagę strona.

Następnie organ w sposób przekonujący wyjaśnił dlaczego w sprawie nie zaistniała żadna przesłanka całkowitej nieściągalności wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy, co uniemożliwiało w ogóle pozytywne rozpatrzenie wniosku skarżącego. Jak już wyżej zaznaczono dopiero bowiem stwierdzenie istnienia przesłanki całkowitej nieściągalności otwiera w ogóle organowi możliwość pozytywnego załatwienia wniosku o umorzenie. Brak przesłanki całkowitej nieściągalności możliwość taką zamyka. W judykaturze wskazuje się (por. np. wyrok NSA z dnia 23 marca 2011 r., sygn. akt II GSK336/10), że należności mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w art. 28 ust. 3 usus. W przepisie tym – tj. art. 28 ust. 3 usus - ustawodawca wskazał bowiem zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. Należy również odnotować, że w uchwale z dnia 6 maja 2004 r. (sygn. akt II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285) Sąd Najwyższy wskazał między innymi, iż "(...) przepis art. 28 ust. 2 ustawy (...) jest oparty na konstrukcji tzw. »uznania administracyjnego«, co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 ustawy wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone". Natomiast przy braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 usus, organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 usus pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, gdyż nie zaistniała możliwość uznania całkowitej nieściągalności należności wobec skarżącego, a w konsekwencji brak było prawnej możliwości umorzenia należności w oparciu o to kryterium. Należy jeszcze raz podkreślić, że w sytuacjach, w których nie występuje całkowita nieściągalność składek w świetle art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 usus mamy do czynienia z tzw. decyzją związaną w przedmiocie odmowy umorzenia należności ZUS, nie zaś decyzją wydaną w ramach uznania administracyjnego w przedmiocie umorzenia tych należności, gdyż wydanie takiej decyzji nie jest możliwe, bowiem naruszałaby ona prawo materialne.

Organ przekonująco i logicznie wyjaśnił, dlaczego w sprawie nie ma mowy o całkowitej nieściągalności. Zgodzić się przy tym należy z organem, że fakt, iż egzekucja należności z tytułu składek jest w toku (prowadzone jest postępowanie egzekucyjne odnośnie do tych należności), wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności. Dopóki bowiem postępowanie to jest w toku nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczność egzekucji (por. np. wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 grudnia 2009 r., V SA/Wa 969/09).

W ocenie Sądu organowi nie można również zarzucić wadliwości odnośnie do rozstrzygnięcia w oparciu o przepisy rozporządzenia, w którym zostały zawarte przesłanki umożliwiające pozytywne rozpatrzenie wniosku o umorzenie tj. ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ obszernie odniósł się do wskazanych przesłanek i na podstawie dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy nie znalazł podstaw do umorzenia należności w oparciu o przepisy rozporządzenia. Co więcej nie ulega wątpliwości, że – jak słusznie wskazał organ - przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma w stosunku do strony zastosowania, ponieważ nie prowadzi ona już działalności gospodarczej. Ustawodawca w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia stwierdził, że jedną z okoliczności przemawiających za umorzeniem pomimo braku całkowitej nieściągalności jest choroba przewlekła zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Jako przewlekłą chorobę należy uznać jedynie chorobę o długotrwałym charakterze i nie każdą, a tylko taką, która uniemożliwia uzyskiwanie dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Strona wskazała, że pozostaje pod opieką lekarza rodzinnego i kardiologa oraz codziennie przyjmuje leki - potwierdzając tę okoliczność zaświadczeniem lekarskim. Jednakże, na co zwrócił uwagę organ, pomimo trudności zdrowotnych, strona dysponuje stałym źródłem dochodu w postaci pobieranego (niezależnie od stanu zdrowia) świadczenia emerytalnego. A uzyskiwane przez stronę świadczenie może stanowić źródło stopniowej spłaty należności z tytułu składek. Strona nie wykazała także, że nie może uzyskiwać dochodów w związku z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny.

Organ odniósł się także do możliwość umorzenia ze względu na trudną sytuację finansową strony, która w przypadku spłaty zadłużenia pozbawiłaby ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Wskazał on bowiem, że strona zaprzestała prowadzenia działalności, aktualnie uzyskuje dochód ze świadczenia emerytalnego (1.661,62 zł netto miesięcznie). Co więcej strona pozostaje w związku małżeńskim, prowadząc wspólnie ze swoim mężem gospodarstwo domowe – a mąż strony, jak poinformowała, uzyskuje miesięczny dochód w wysokości 3.300,00 zł netto. Organ ustalił, iż z tytułu zatrudnienia mąż strony uzyskuje średnio dochód w wysokości 3.603,00 zł netto miesięcznie. Zatem jak słusznie wyliczył organ dochód dwuosobowego gospodarstw domowego strony jest wyższy od minimum socjalnego. Zatem obecna sytuacja materialna strony umożliwia jej zaspokojenie podstawowych potrzeb i nie wyczerpuje znamion ubóstwa – organ wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, dlaczego i w oparciu o jakie okoliczności doszedł do takiej konkluzji. Wyjaśnienia organu Sąd uznał za przekonujące.

Organ nie zakwestionował możliwego negatywnego wpływu obowiązku uregulowania zaległości na sytuację bytową strony, ale uznał, że jest to niewystarczające do umorzenia należności. Podstawy umorzenia należności ZUS zostały stworzone dla "uzasadnionych przypadków", a zatem przypadków wyjątkowych, powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych (niezależnych od dłużnika). Organ uznał, że zgromadzone w trakcie toczącego się postępowania dowody nie wskazują na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek na ubezpieczenia w czasie prowadzonej działalności gospodarczej.

Zgodzić się również należy z konkluzją organu, że zasadą powinno pozostać płacenie składek, nie zaś ich umarzanie. Podkreślić bowiem należy, że umorzone składki w istocie pokrywają inni ubezpieczeni. Dbając o stan finansów funduszów emerytalno-rentowych ZUS musi bowiem każdorazowo ważyć zasadność podejmowanego rozstrzygnięcia. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 17 stycznia 2018 r., II GSK 2937/17, stwierdził – co Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela - iż sprzeciwia się interpretacji art. 28 ust. 3a usus i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia prowadzącej do przyjęcia, że przedsiębiorca, który nie wywiązywał się z obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne doprowadzając do kumulacji należności, może uniknąć spłaty zaległości z tego tylko powodu, że powołał się na niewysokie dochody i związaną z tym dysproporcję między tymi dochodami, a zaległościami. Słusznie więc wskazał ZUS, iż obowiązkiem wierzyciela jest przede wszystkim poszukiwanie możliwości odzyskania zaległych należności, możliwość ich umarzania przewidziana jest bowiem dla przypadków szczególnie drastycznych. Dlatego też jeśli organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania długu, czy to z obecnego majątku dłużnika, czy też w dalszej perspektywie czasowej, to podjęcie w ramach uznania administracyjnego negatywnego dla wnioskodawcy rozstrzygnięcia, nie może być uważane za dowolne, a umorzenie należności składkowych byłoby przedwczesne (por. np. wyrok WSA w Warszawie z dnia 21 grudnia 2016 r., V SA/Wa 833/16). Co więcej, jak słusznie wskazał ZUS, o istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria. Nie wystarczy więc, że zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych zaległości. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązków, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy. W ocenie Sądu organ trafnie wskazał, że umorzenie należności z tytułu składek jest co do zasady wyjątkiem, a ZUS może ale nie musi umorzyć należności nawet jeżeli zachodzą przesłanki do umorzenia. W tej sprawie charakter spornych należności pozwala uznać, że ZUS nie przekroczył granic uznania administracyjnego odmawiając umorzenia skarżącemu tych należności.

Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji.

Sąd orzekał na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniu COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842).

a.l.