Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 31/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2024-03-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 27, art. 128, art. 129, art. 617
journal: Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Michał Ruszyński Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Rogalski Sędzia WSA Jarosław Piątek (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 13 marca 2024 r. sprawy ze skargi I.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza z dnia [...] r. nr [...], II. zasądza od organu Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz strony skarżącej I.W. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] czerwca 2023 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 11, art.17 ust. 1 pkt 1,1a,1b, ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 20, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej jako u.ś.r.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej jako k.p.a.) Burmistrz [...] odmówił przyznania I.W. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem M.W.

W uzasadnieniu decyzji organ I wskazał, że w dniu 1 czerwca 2023 r. I.W. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem M.W., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] w dniu [...] r. Przeprowadzony przez organ wywiad środowiskowy potwierdził fakt i konieczność sprawowania opieki nad M.W. przez żonę I.W. Organ wskazał, że M.W. jest osobą przewlekle chorą, stale przyjmuje leki, jest pod kontrolą lekarską. I.W. opiekuje się mężem, który ma kłopoty z pamięcią. I.W. pomaga mężowi we wszystkich czynnościach, w których mąż wymaga pomocy m.in. czynnościach higienicznych, przyjmowaniu leków. MM.W. ma dorosłego syna, z którym nie utrzymuje kontaktu. Jednocześnie ustalono, że niepełnosprawność M.W. powstała w wieku 28 lat.

Następnie organ I instancji podkreślił, że zapis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Powyższy zapis ustawy, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności - z dniem 23 października 2014 r. został uznany za niezgodny z art. 32 Konstytucji RP (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia

21 października 2014 r.). Jednocześnie w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. Trybunał stwierdził, że wejście w życie powyższego wyroku nie powoduje ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenia decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowania prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych powstała w okresie odpowiednio po ukończeniu 18 lub 25 roku życia. Ponadto Trybunał Konstytucyjny wyraźnie zaznaczył, że wykonanie wyroku należy wyłącznie do ustawodawcy, który powinien tego dokonać w celu przywrócenia stanu zgodnego z Konstytucją RP. Tak wyrażone stanowisko jest zgodne z oceną skutków prawnych wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego prezentowaną przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Mimo upływu czasu ustawodawca nie zmienił dotychczasowych zapisów w ustawie, wobec czego nadal w/w negatywna przesłanka uniemożliwia organowi przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Organ stwierdził, że z uwagi na fakt, że niepełnosprawność M.W. istnieje od 28 roku życia, nie było możliwości przyznania I.W. świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ art. 17 ust. 1 b u.ś.r. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, a decyzje wydane na jego podstawie mają charakter decyzji związanych. W ocenie organu drugą negatywną przesłanką do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest pozostawanie osoby wymagającej opieki w tym przypadku M.W. w związku małżeńskim, a małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniem niepełnosprawności.

Od powyższej decyzji, z zachowaniem ustawowego terminu, odwołanie wniosła I.W. Zaskarżając decyzję w całości, w uzasadnieniu odwołania wskazała, że nie zgadza się z argumentacją organu I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Odwołująca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzją z dnia [...]r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy w pierwszej kolejności powołał się na art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspierani rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Obowiązek alimentacyjny - zgodnie z art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy - obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Pokrewieństwo wynika z więzów biologicznych. Krewnymi w linii prostej są więc osoby, z których jedna pochodzi od drugiej (art. 61 kro). Jednocześnie, zgodnie z art. 17 ust. 1a, świadczenie pielęgnacyjne osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Ponadto świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia,

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. (ust. 1b).

Dalej Kolegium zaznaczyło, że niesporne w sprawie są okoliczności dotyczące stanu zdrowia męża odwołującej, który - jak wynika z orzeczenia, wydanego przez Wojewódzki Zespół ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] r. posiada znaczny stopień niepełnosprawności. Orzeczenie wydano na stałe. Zdaniem organu spór dotyczy daty, od której ustalono M.W. istnienie niepełnosprawności oraz daty, od której organ I instancji winien rozpatrzyć przyznanie I.W. świadczenie pielęgnacyjne w związku z rezygnacją i niepodejmowaniem zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad mężem.

W ocenie organu przy wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie można obecnie pominąć skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, który wszedł w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. Wyrokiem tym orzeczono, że w zakresie, w jakim powyższy przepis różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. Dokonując wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału, w ocenie organu należy stwierdzić, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Utracił on jednak przymiot konstytucyjności w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później i względem nich oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiającego uzyskanie tego świadczenia.

Dalej Kolegium podniosło, że chociaż Trybunał w uzasadnieniu wydanego wyroku wskazał, że skutkiem jego wejścia w życie nie jest ani uchylenie art. 17

ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa,

w aktualnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b, której niekonstytucyjność została stwierdzona. Trybunał nie skorzystał bowiem z możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej derogowanej części przepisu art. 17 ust. 1b (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP), co oznacza, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata domniemania konstytucyjności przez art. 17 ust. 1b we wskazanym zakresie z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r. Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych zgodnie ze stanowiskiem TK powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej – wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawczyni spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17, która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjna.

Organ odwoławczy stwierdził, że jednak w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki ustawowe, które kwalifikują I.W. do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad mężem M.W. Kolegium wskazało, ze M.W. ma syna, który zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zobowiązany jest do alimentacji. Przeszkodą w wykonaniu obowiązku alimentacyjnego jest np. śmierć osoby zobowiązanej lub posiadanie przez nią orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika z akt przedmiotowej sprawy, syn M.W. jest pełnoletni, żyje i nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W art. 128 k.r.o. ustawodawca definiuje obowiązek alimentacyjny jako obowiązek dostarczania środków utrzymania. Co do zasady obowiązek alimentacyjny ma zatem wymiar finansowy i materialny. Niepełnosprawność w stopniu znacznym jest niewątpliwie okolicznością mogącą wyłączać możliwość sprawowania opieki przez dziecko nad niepełnosprawnym ojcem, co czyni tę przesłankę zbieżną z przesłanką z art. 132 k.r.o. dotyczącą sytuacji, gdy osoba zobowiązana nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi (dostarczania środków utrzymania) osobie, którą powinna

się opiekować. Dopuszczalna jest każda postać świadczeń alimentacyjnych, w tym poprzez świadczenia w naturze, jeżeli sposób ten będzie skuteczniej zabezpieczać interesy uprawnionego i będzie wygodniejszy dla zobowiązanego. Decydować o tym będą każdorazowo okoliczności sprawy. Zatem obowiązek alimentacyjny może być spełniony również przez wypłatę niezbędnych środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę, ale również przez osobiste świadczenie. Ponadto według Kolegium, podstawowym i koniecznym warunkiem do spełnienia przy ustalaniu prawa do świadczenia (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) jest niepodejmowanie zatrudnienia lub faktyczna rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, związana z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą

się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym, na podstawie art. 3 pkt 22 u.ś.r., zatrudnienie lub inna praca zarobkowa oznacza wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

Zdaniem SKO, biorąc pod uwagę zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie można stwierdzić, że zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy oraz czasowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez I.W. a powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności u M.W., bowiem z akt sprawy nie wynika, że wnioskodawczyni w związku z powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności u M.W. zrezygnowała z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem. Przeciwnie, z dokumentów wynika, że M.W. zawarł związek małżeński z I.W. tuż przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego tj. [...] maja 2023 r. i w okresie po zawarciu związku małżeńskiego I.W. nie posiada okresu zatrudnienia. Natomiast orzeczenie o powstaniu znacznego stopnia niepełnosprawności u M.W. zostało wydane przez właściwy organ na długo przez zawarciem związku małżeńskiego z I.W., tj. [...] maja 2021 r. Zdaniem organu odwoławczego brak jest zatem dowodów w postaci dokumentów, potwierdzających związek przyczynowo-skutkowy oraz czasowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez I.W. a powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności u M.W.. Kolegium wskazało, że odwołująca sprawuje nad mężem całodobową opiekę. Mając na uwadze powyższe organ II instancji uznał za zasadną zaskarżoną decyzję odmawiającą przyznania I.W. świadczenia pielęgnacyjnego, jednak z innych przyczyn niż wskazano w zaskarżonej decyzji.

I.W., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła do Sądu skargę na decyzję SKO w [...] zarzucając:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.:

1. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą.

Na podstawie tak sformułowanych zarzutów strona skarżąca na podstawie

art. 145 § 1 pkt 1 lit "a" p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. wniosła o:

1. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz uchylenie decyzji Burmistrza [...]z dnia [...] r., znak sprawy [...] w przedmiocie odmowy ustalenia skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w całości;

2. zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego wg norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącej podniósł w szczególności, iż organ nie wziął pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez skarżącą w złożonym oświadczeniu.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.). Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.).

Przedmiotem kontroli dokonywanej przez sąd w niniejszej sprawie, z punktu widzenia kryterium legalności jest decyzja o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu mężem. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest ustawa z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej: u.ś.r.).

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia

9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób

o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy czym świadczenie pielęgnacyjne, w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W pierwszej kolejności należy podnieść, że SKO zasadnie uznało, iż z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie może być brany pod uwagę przy ocenianiu przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność została stwierdzona powyższym wyrokiem (por. wyrok NSA dnia 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 11 kwietnia 2018 r., II SA/Rz 298/18, wyrok WSA w Szczecinie z dnia 19 czerwca 2019 r., II SA/Sz 450/19, www.orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej CBOSA). Obowiązkiem organu było zatem zbadanie, czy skarżący spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, z wyłączeniem tej części przepisu, która z dniem

21 października 2014 r. została w następstwie wydania powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Kwestią wymagającą rozstrzygnięcia jest również to, czy skarżąca, jako żona może skutecznie ubiegać się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem, jeżeli są jeszcze inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu w linii prostej w stosunku do osoby wymagającej opieki. Kolegium wskazało, że M.W. ma dorosłego syna, który jest zobowiązany do alimentacji. Organ uznał, że nie zachodzą przeszkody w spełnianiu tego obowiązku przez dziecko osoby wymagającej opieki, w szczególności poprzez posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zdaniem Sądu zaprezentowana przez organy wykładnia przepisów u.ś.r. nie jest prawidłowa. Uzasadniając powyższe stanowisko w pierwszej kolejności zauważyć należy, że w treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Regulacja ta wyraźnie ogranicza zatem krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną osobą wyłącznie do osób zobowiązanych do alimentacji. W celu prawidłowego zrozumienia normy prawnej wynikającej z treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i art. 17 ust. 1a u.ś.r. niezbędne jest zatem przybliżenie stosownych unormowań kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w części dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Wskazać należy, że legalną definicję obowiązku alimentacyjnego zawiera przepis art. 128 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 617 k.r.o., krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są z kolei osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.) oraz linię zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki itd.). Krąg osób zobowiązanych do alimentacji określa także przepis art. 129 § 1 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Sąd jednocześnie zauważa, że obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, o których mowa w Tytule II "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z usytuowania przepisów, ale z ich treści, przy czym obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie. Zgodnie bowiem z art. 23 k.r.o. małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Z kolei art. 130 k.r.o. stanowi, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. W związku z tym, bezspornie małżonek należy do tego kręgu. Wynika to jednoznacznie z treści art. 130 k.r.o. Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie art. 27 k.r.o. Obowiązek małżonka opieki i pielęgnacji względem niepełnosprawnego współmałżonka, wyprzedza zatem obowiązek innych osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnego. Pozbawianie w tej sytuacji małżonka realnej możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, przez interpretację norm prawnych dopuszczającą wykluczenie go z grona osób uprawnionych do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy żyją bliscy krewni niepełnosprawnego współmałżonka, byłoby działaniem na szkodę rodziny jaką tworzą małżonkowie, czego nie da się zaakceptować w świetle norm konstytucyjnych (por. wyrok NSA z dnia z dnia 14 grudnia 2018 r.,I OSK 3539/18, CBOSA). Z kolei przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. powinien być rozumiany w ten sposób, że normuje przypadki, gdy

o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim, ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1 (lub ust. 1a), niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji (uchwała składu siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, wyrok NSA z dnia 4 sierpnia 2023 r., I OSK 1259/21, CBOSA).

Celem uregulowania z art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a podjęciem opieki. Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą. W treści zaskarżonej decyzji organ odwoławczy stwierdził, że nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy oraz czasowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez I.W. a powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności u M.W., bowiem z akt sprawy nie wynika, że wnioskodawczyni w związku z powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności M.W. zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad mężem. Kolegium wskazało, że po zawarciu związku małżeńskiego z M.W. wnioskodawczyni nie posiadała żadnego zatrudnienia.

Zdaniem Sądu powyższe stanowisko nie jest prawidłowe. Zważyć trzeba, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeśli wnioskodawca nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie chodzi zatem o bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy oraz czasowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności jej męża. Wymaga podkreślenia, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa jako przesłankę przyznania świadczenia nie tylko rezygnację z zatrudnienia, ale także niepodejmowanie zatrudnienia i obie te przesłanki traktuje jako równorzędne. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W każdym razie związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. W orzecznictwie wskazuje się, że dla oceny istnienia prawnie relewantnego związku pomiędzy (dalszym) "niepodejmowaniem zatrudnienia", a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym krewnym, istotne znaczenie ma nie to, z jakiego powodu zakończył się ostatni okres zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) opiekuna i od kiedy nie pozostaje on już w zatrudnieniu, lecz to, z jakiego powodu ów opiekun nadal nie podejmuje zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w czasie sprawowania opieki nad niepełnosprawnym podopiecznym i ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne – czy właśnie w związku ze sprawowaniem tej opieki, czy może z innej przyczyny. Ustawodawca nie określił bowiem, jaki czas może upłynąć (maksymalnie) od "popadnięcia" w stan "niepodejmowania zatrudnienia" do momentu rozpoczęcia opieki nad niepełnosprawnym rodzicem (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 października 2021 r., IV SA/Po 729/21, CBOSA).Dla uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego nie ma znaczenia, od kiedy utrzymuje się taki stan rzeczy, a zatem rezygnacja z zatrudnienia podyktowana opieką mogła nastąpić w znacznym okresie czasu przed złożeniem wniosku o świadczenie pielęgnacyjne. Wymaga podkreślenia, że art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. nie wymaga, by skarżąca zrezygnowała z pracy zarobkowej, lecz wystarczy, by jej nie podjęła z uwagi na opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Spełnienie tej przesłanki następuje także wówczas, jeżeli osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie podejmuje zatrudnienia w zawiązku z koniecznością sprawowania opieki, przy czym cytowany przepis nie wyznacza żadnych ram czasowych dotyczących podejmowania aktywności zawodowej. Z oświadczenia skarżącej wynika, że ostatni okres zatrudnienia (ubezpieczenia społecznego) miał miejsce w 2022 r. Okoliczność, że skarżąca nie była aktywna zawodowo bezpośrednio przed złożeniem wniosku, nie wyklucza zatem, co do zasady, przyznania świadczenia w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki (zob. wyrok NSA z 22 września 2022 r., I OSK 2156/21, wyrok NSA z dnia 18 sierpnia 2022 r., I OSK 1939/21 wyrok NSA z dnia z 28 sierpnia 2019 r., I OSK 940/19, wyrok WSA w Gdańsku z 21 lipca 2022 r., III SA/Gd 35/22, CBOSA). W orzecznictwie wskazuje

się, że nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu,

w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Może się zdarzyć taka sytuacja, w której osoba niepełnosprawna z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności nie wymaga opieki, która absorbuje opiekuna w taki sposób, aby rezygnował z zatrudnienia lub z tego powodu jej nie podejmował. Dlatego istotne jest, czy w dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wnioskująca osoba spełnia ustawowe przesłanki do jego przyznania (zob. wyrok NSA z dnia 18 sierpnia 2022 r., I OSK 1939/21, wyrok WSA w Krakowie z dnia 15 marca 2023 r., III SA/Kr 1365/22, CBOSA). Nie tylko rezygnacja z zatrudnienia stanowi o spełnieniu przesłanki niezbędnej do uzyskania świadczenia. Wystąpienie drugiej z przesłanek - niepodejmowanie zatrudnienia w celu sprawowania opieki, jest okolicznością wystarczającą do spełnienia przesłanki przyznania świadczenia, wymaganej przez normę art. 17 ust. 1 u.ś.r. Jak już wyżej wskazano ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być dokonywana jako aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym skarżąca wystąpiła o przyznanie świadczenia. W orzecznictwie wskazuje się, że organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej

się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie obowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Należy mieć bowiem na uwadze, że przyznanie przedmiotowego świadczenia jest niemożliwe w sytuacji, gdy

o niepodejmowaniu zatrudnienia zadecydowały inne przyczyny, zwłaszcza leżące po stronie wnioskodawcy (zob. wyrok NSA z dnia 29 czerwca 2023 r., I OSK 1557/22, wyrok NSA z dnia 16 listopada2023 r., I OSK 1899/22, CBOSA). Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w 2023 r., w okresie, w którym jej mąż legitymował się orzeczeniem o zaliczeniu do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym. Jak już wyżej wskazywano opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej – powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

W każdym razie związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły (por. B. Chludziński /w/ P.Rączka, Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, t. 4.1 i powołane tamże orzecznictwo). Zauważyć trzeba, że na gruncie u.ś.r. ustawodawca nie wprowadził definicji legalnej wyrażenia "opieka" ani "sprawowanie opieki". Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub jej charakter. Nie chodzi przy tym o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy, przez 24 godziny na dobę (por. wyrok NSAz dnia 5 czerwca 2012 r.,

I OSK 2454/11, wyrok NSA z dnia 6 października 2020 r.,I OSK 371/20, CBOSA). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości lub długoterminowości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia (por. wyrok NSA z dnia 22 lipca 2022 r., I OSK 1867/21, CBOSA). Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11, CBOSA). W zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługą chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może - co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 19 lipca 2022 r., II SA/Po 354/22, CBOSA). Pamiętać należy, że rezygnacja z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą potrzebującą oznacza całkowite poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu fizycznym oraz psychicznym (zob. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 18 sierpnia 2022 r., II SA/Gd 359/22, CBOSA). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi

o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę (zob. wyrok NSA z dnia 28 lipca 2022 r., I OSK 1867/21, CBOSA). Omawiane świadczenie nie jest więc przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za zaprzestanie lub niepodejmowanie zatrudnienia z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jako rekompensata za zaprzestanie zatrudnienia z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Jak wskazuje się w orzecznictwie świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną osobą, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między zaprzestaniem lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje (por. wyrok NSA

z 8 lutego 2023 r., I OSK 631/22, wyrok NSA z dnia 22 września

2022 r., II SA/Gd 1028/22, wyrok NSA z dnia 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21 CBOSA). Obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu administracyjnym jest więc ustalenie związku między niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Wskazać trzeba, że organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji wadliwie ocenił kwestię wystąpienia bezpośredniego związku między zaprzestaniem lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Jednocześnie należy zauważyć, że organy nie kwestionowały samego faktu sprawowania opieki przez skarżącą nad mężem i jej zakresu.

Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego i procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy. Organ odwoławczy niewłaściwie ocenił zagadnienie zaistnienia związku między "rezygnacją z zatrudnienia" lub "niepodejmowaniem zatrudnienia"

a sprawowaniem opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. Organy dokonały również błędnej wykładni przepisów u.ś.r. w zakresie uprawnienia małżonka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z zatrudnienia w celu opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem.

Z przytoczonych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu

I instancji. Rozpoznając ponownie sprawę organ będzie związany oceną prawną

i wskazaniami zawartymi w niniejszym uzasadnieniu (art. 153 p.p.s.a.).

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a. Zasądzono od organu na rzecz skarżącej zwrot kosztów w wysokości 480 zł, tytułem wynagrodzenia pełnomocnika procesowego będącego adwokatem ustalonego na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1964).