Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 745/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2024-09-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17c ust. 6, art. 30
journal: Dz.U. 2024 poz 323
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 7, art. 8, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 września 2024 r. sprawy ze skargi P. G. (G.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 24 kwietnia 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/913/2024/6517 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzicielskiego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta M. z dnia 11 marca 2024 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 24 kwietnia 2024 r., nr SKO.PSŚ/41.5/913/2024/6517 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję wydaną przez Prezydenta M. (dalej "Prezydent" lub "Organ pierwszej instancji") z 11 marca 2024 r., nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzicielskiego.

Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie sprawy.

Organ pierwszej instancji uznał za nienależnie pobrane świadczenie rodzicielskie, wypłacone P. G. (dalej "Skarżąca") w okresie od 1 sierpnia 2023 r. do 31 stycznia 2024 r. w wysokości 5 843,60 zł oraz zobowiązał Skarżącą do jego zwrotu wraz z odsetkami za opóźnienie.

Podstawę prawną decyzji stanowiły w szczególności przepisy art. 17c ust. 6, art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 323 z późn. zm.; dalej "u.ś.r.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.; dalej "k.p.a.").

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że Skarżąca w okresie od 1 sierpnia 2023 r. do 27 stycznia 2024 r. uprawniona była do pobierania zasiłku dla bezrobotnych. Z zaświadczeń wydanych przez Powiatowy Urząd Pracy w M. wynika, że Skarżąca w okresie od 1 sierpnia 2023 r. do 31 grudnia 2023 r. pobierała zasiłek w wysokości 1 193,60 zł, natomiast w okresie od 1 stycznia 2024 r. do 27 stycznia 2024 r. w wysokości 843,60 zł. W świetle dokonanych ustaleń i treści przepisu art. 17c ust. 6 u.ś.r. Organ pierwszej instancji uznał, że Skarżącej w okresie od 1 sierpnia 2023 r. do 31 grudnia 2023 r. świadczenie rodzicielskie nie przysługiwało bowiem wysokość pobieranego zasiłku dla bezrobotnych była wyższa niż kwota świadczenia rodzicielskiego. Natomiast w styczniu 2024 r. świadczenie rodzicielskie przysługiwało w wysokości 156,40 zł, w związku z czym podlega zwrotowi w wysokości różnicy między kwotą wypłaconego świadczenia rodzicielskiego a kwotą przysługującego świadczenia, tj. 843,60 zł (1 000,00 zł – 156,40 zł).

W odwołaniu od decyzji Skarżąca wyjaśniła, że informowała pracownika MOPS o pobieranym zasiłku z Urzędu Pracy. Pracownik MOPS uznał, że wszystko jest w porządku i że Skarżąca nie musi wypełniać żadnych formularzy ani nikogo dodatkowo informować. Skarżąca podkreśliła, że sama nie ma wiedzy jakie zasiłki można jednocześnie pobierać, a jakie nie. Aktualnie nie posiada środków na zwrot nienależnego świadczenia.

Organ odwoławczy zaskarżoną obecnie decyzją orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji Prezydenta. Kolegium uznało, że prawidłowe są ustalenia Organu pierwszej instancji co do stanu faktycznego i prawnego sprawy. Zdaniem Kolegium Skarżąca w okresie od 1 sierpnia 2023 r. do 31 stycznia 2024 r. nienależnie pobrała świadczenie rodzicielskie na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Jednocześnie Organ odwoławczy poinformował Skarżącą, że zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. może ona skorzystać z ulg w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć należność na raty.

Skarżąca w skardze na decyzję Kolegium wskazała, że nie zgadza się z zapadłymi w jej sprawie rozstrzygnięciami. Ponownie wyjaśniła, że informowała pracownika MOPS o pobieraniu zasiłku dla bezrobotnych. Podkreśliła, że gdyby była świadoma i poinformowana, że nie może pobierać dwóch zasiłków równocześnie to by tego nie zrobiła i nie pakowałaby się w problemy mając małoletnie dzieci na utrzymaniu.

Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej "p.p.s.a.") aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji. Zakres kontroli sądu wyznacza art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a (który nie znajduje zastosowania w rozpatrywanej sprawie).

Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 p.p.s.a. - decyzji Organu pierwszej instancji wykazała, że akty te dotknięte są uchybieniami uzasadniającymi ich wzruszenie.

W rozpoznawanej sprawie kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem wydanych decyzji jest ustalenie, czy organy prawidłowo uznały, że świadczenie rodzicielskie wypłacone Skarżącej za okres od 1 sierpnia 2023 r. do 31 stycznia 2024 r. w kwocie 5 843,60 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie. Zdaniem organów Skarżąca nie powiadamiając o pobieraniu zasiłku dla bezrobotnych, swoim zachowaniem wypełniła przesłanki do uznania wypłaconego jej świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 17c ust. 6 u.ś.r.

Wskazać zatem należy, że zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Katalog przesłanek uznania świadczenia za nienależne pobrane wskazany został w art. 30 ust. 2 u.ś.r. W myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Stwierdzenie, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymaga łącznego spełnienia następujących warunków: 1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; 2) dokonania wypłaty świadczenia rodzinnego pomimo wystąpienia ww. okoliczności; 3) pouczenia osoby pobierającej świadczenie rodzinne o skutkach zaistnienia ww. okoliczności, tj. o sytuacjach, w których następuje brak prawa do pobierania świadczenia rodzinnego.

Natomiast w myśl art. 17c ust. 6 u.ś.r. w razie urodzenia dziecka przez kobietę pobierającą zasiłek dla bezrobotnych w okresie, o którym mowa w art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2023 r. poz. 735, 1429, 1723 i 1737), lub w ciągu miesiąca po jego zakończeniu, lub w okresie przedłużenia zasiłku dla bezrobotnych na podstawie art. 73 ust. 3 tej ustawy, świadczenie rodzicielskie przysługuje jednemu z rodziców w wysokości różnicy między kwotą świadczenia rodzicielskiego a kwotą pobieranego przez kobietę zasiłku dla bezrobotnych pomniejszonego o zaliczkę na podatek dochodowy od osób fizycznych. Z zacytowanej regulacji wynika, że ograniczenie wysokości świadczenia rodzicielskiego o kwotę pobieranego zasiłku dla bezrobotnych ma miejsce tylko w przypadku, w którym dziecko urodzi się w czasie pobierania przez kobietę zasiłku dla bezrobotnych lub w ciągu miesiąca po zakończeniu jego pobierania lub w okresie przedłużenia zasiłku dla bezrobotnych. Przepis ten nie odnosi się do sytuacji, w której kobiecie otrzymującej świadczenie rodzicielskie, w czasie pobierania tego świadczenia, przyznany zostaje zasiłek dla bezrobotnych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 9 września 2021 r., II SA/Gl 404/21, opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA").

Odnosząc powyższe uwagi ogólne do okoliczności sprawy należy wskazać, że decyzją Prezydenta z 4 lipca 2023 r. przyznano Skarżącej prawo do świadczenia rodzicielskiego na dzieci, zgodnie z jej wnioskiem z 29 czerwca 2023 r. We wniosku Skarżąca wskazała, że wnosi o przyznanie świadczenia rodzicielskiego na dwójkę jej dzieci urodzonych [...] r.

Z zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy w M. z 2 lutego 2024 r. wynika, że Skarżąca została zarejestrowana w Urzędzie Pracy od dnia 1 sierpnia 2023 r. do nadal jako osoba bezrobotna. Natomiast w okresie od 1 sierpnia 2023 r. do 27 stycznia 2024 r. była uprawniona do pobierania zasiłku dla bezrobotnych. Z dniem 28 stycznia 2024 r. Skarżąca wyczerpała okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych przewidziany w art. 73 ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (pismo Powiatowego Urzędu Pracy w M. z 6 lutego 2024 r.). Zatem Skarżąca urodziła dzieci przed przyznaniem jej zasiłku dla bezrobotnych, co oznacza, że jej sytuacja faktyczna jest odmienna od tej regulowanej przepisem art. 17c ust. 6 u.ś.r. Przepis art. 17c ust. 6 u.ś.r. ma bowiem zastosowanie tylko w przypadku, w którym dziecko urodzi się w czasie pobierania przez kobietę zasiłku dla bezrobotnych lub w ciągu miesiąca po zakończeniu jego pobierania lub w okresie przedłużenia zasiłku dla bezrobotnych. Okoliczności faktyczne sprawy nie wypełniają zatem dyspozycji art. 17c ust. 6 u.ś.r.

Niezależnie od powyższego należy wskazać, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Świadczeniem nienależnie pobranym jest bowiem świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro art. 30 ust. 1 u.ś.r. posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego" to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2010 r., I OSK 981/10, opubl. w CBOSA).

W świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest dodatkowo świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do pobierania świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Z tego względu prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 17 czerwca 2021 r., I OSK 348/21; 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12; 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12 – opubl. w CBOSA). Nie ulega zatem wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do jego pobierania.

W decyzji z 4 lipca 2023 r. przyznającej Skarżącej świadczenie rodzicielskie zawarto ogólne pouczenie o obowiązku wynikającym z art. 25 ust. 1 u.ś.r., tj. niezwłocznego powiadamiania organu właściwego wypłacającego świadczenie o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. W pouczeniu wskazano także, że nienależnie pobrane świadczenia podlegają zwrotowi stosownie do art. 30 u.ś.r. W uzasadnieniu decyzji przytoczono treść art. 17c ust. 1 – ust. 5, ust. 7 – ust. 9 u.ś.r. Z kolei w złożonym przez Skarżącą formularzu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia rodzicielskiego znajdują się pouczenia o treści art. 1 ust. 2 i ust. 3, art. 17c i art. 27 ust. 5 u.ś.r. Skarżąca ani we wniosku ani w decyzji nie została pouczona o konieczności powiadomienia organów o uzyskaniu prawa do zasiłku dla bezrobotnych i o pobieraniu tego zasiłku. Skarżąca nie została także pouczona, że pobieranie zasiłku dla bezrobotnych skutkować będzie pomniejszeniem wysokości przyznanego jej świadczenia rodzicielskiego. Co więcej Skarżąca w toku postępowania administracyjnego konsekwentnie twierdziła, że informowała pracownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. o pobieranym zasiłku i uzyskała informację, że okoliczność ta pozostaje bez wpływu na przyznane świadczenie rodzicielskie. Organy w ogóle nie odniosły się do tych twierdzeń Skarżącej.

W toku postępowania administracyjnego w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzicielskiego obowiązkiem organów było poczynienie ustaleń w zakresie okoliczności determinujących prawo Skarżącej do tego świadczenia, a następnie wykazanie, że doszło do przyjęcia świadczenia w złej wierze, przy czym świadomość braku przysługiwania świadczenia powinna być odniesiona do udzielonego pouczenia.

Przeprowadzona w sprawie kontrola sądowoadministracyjna doprowadziła do wniosku, iż organy orzekające w sprawie nie zbadały w sposób prawidłowy czy w sprawie zaistniała okoliczność powodująca ustanie prawa do świadczenia rodzicielskiego, a jeśli tak to czy zachodziła sytuacja świadomego działania, stanowiąca następstwo pouczenia przez organ o skutkach zaniechania poinformowania organu o uzyskaniu prawa do zasiłku dla bezrobotnych i o pobieraniu tego zasiłku.

Tym samym decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 17c ust. 6 u.ś.r., która miało wpływ na wynik sprawy oraz z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę, kierując się wskazaną przez Sąd wykładnią art. 17c ust. 6 u.ś.r. oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., ustali czy pobrane przez Skarżącą świadczenie rodzicielskie nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia, względnie rozważy umorzenie postępowania w tym przedmiocie, uzasadniając swoje stanowisko stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, oraz - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. decyzję ją poprzedzającą. O kosztach postępowania nie orzeczono, ponieważ Skarżąca, zwolniona z mocy ustawy od kosztów sądowych i działająca osobiście nie wykazała, aby w związku ze sprawą poniosła wydatki niezbędne do celowego dochodzenia swych praw (art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.).