Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 683/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-03-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magdalena Dobek-Rak (spr.) Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 marca 2023 r. sprawy ze skargi G. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 28 czerwca 2022 r., nr SKO Gd/1229/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej G. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

G. S. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 28 czerwca 2022 r., nr SKO Gd/1229/22, którą utrzymano w mocy decyzję Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z 2 lutego 2022 r., nr GOPS-ŚR.179-2022, wydaną z upoważnienia Wójta Gminy S., o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym

i prawnym:

G. S. złożyła w dniu 23 listopada 2020 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym ojcem I. S.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że ojciec skarżącej, I. S. (ur. 31 lipca 1939 r.) legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z 25 marca 2019 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane na stałe, a wynika z niego, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 22 lutego 2019 r. W orzeczeniu wskazano także, że I. S. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Do wniosku skarżąca dołączyła własne orzeczenie o znacznym stopniu o niepełnosprawności (orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 25 października 2018 r.), wydane na okres do 31 października 2020 r. Jak ustalono, decyzją z dnia 17 grudnia 2020 r. przedłużono skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu posiadania tego orzeczenia do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii, nie dłużej jednak niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności.

Z dołączonych do wniosku dokumentów wynikało ponadto, że skarżąca z uwagi na orzeczoną uprzednio przez Lekarza Orzecznika ZUS częściową niezdolność do pracy uzyskała prawo do renty chorobowej na okres do 31 sierpnia 2021 r. Skarżąca przedłożyła także wypis z orzeczenia Komisji Lekarskiej KRUS z dnia 28 kwietnia 2020 r., z którego wynika, że I. S. – małżonka wymagającego opieki I. S., jest częściowo niezdolna do samodzielnej egzystencji od 22 listopada 2019 r. do kwietnia 2021 r.

W trakcie przeprowadzonego w dniu 23 grudnia 2020 r. wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił, że ojciec skarżącej jest w podeszłym wieku, choruje na nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, tarczycę, raka prostaty oraz demencję. Nie ma kontaktu z rzeczywistością, nie poznaje najbliższej rodziny. Od około roku nie chodzi - porusza się na wózku inwalidzkim, jest pampersowany. Nie jest w stanie samodzielnie wstać z łóżka, wymaga pomocy w utrzymaniu higieny osobistej, przyjmowaniu leków i w kontaktach ze służbą zdrowia. Skarżąca opiekuje się ojcem razem ze swoją matką. Podczas wywiadu skarżąca wskazała, że pracowała wcześniej, a obecnie pobiera rentę chorobową (do lipca 2021 r.). Skarżąca oświadczyła ponadto, że nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na opiekę, którą sprawuje nad ojcem. Ojciec skarżącej wymaga bowiem wsparcia w takich czynnościach jak: rano – pobudka, toaleta, ubieranie, podnoszenie z łóżka i posadzenie na wózku inwalidzkim, kilkukrotne w ciągu dnia karmienie, podawanie leków, zmianę pampersów, smarowanie maściami na odparzenia.

W świetle tak zgromadzonego materiału dowodowego, decyzją z 12 stycznia 2021 r., Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S., działający z upoważnienia Wójta Gminy S., odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Organ I instancji za negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia uznał, w oparciu o art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, okoliczność, że niepełnosprawność ojca skarżącej powstała najprawdopodobniej po ukończeniu przez niego 25. roku życia. Ponadto, za przeszkodę w przyznaniu wnioskowanego świadczenia uznano, w świetle treści art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych okoliczność, iż skarżąca pobiera rentę chorobową.

Na skutek wniesionego odwołania decyzją z dnia 29 kwietnia 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku uchyliło opisaną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Kolegium uznało, że okoliczność pobierania renty chorobowej nie może stanowić podstawy odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, ponieważ skarżąca ma możliwość zawieszenia prawa do renty. Ponadto, organ odwoławczy uznał, że w sprawie zachodzi konieczność ustalenia szczegółowego zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą, aktualnego stanu zdrowia ojca skarżącej, a także zakresu pomocy w opiece matki skarżącej.

W dniu 21 maja 2021 r. przeprowadzono kolejny wywiad środowiskowy, w którym pracownik socjalny ustalił, że z powodu zaawansowanej demencji I.S. nie ma kontaktu z rzeczywistością, nie poznaje najbliższej rodziny, nie rozumie co się do niego mówi, nie umie wyartykułować własnych potrzeb, a co z tego wynika nie współpracuje podczas wykonywania czynności związanych z opieką czy pielęgnacją. Jak wskazano, I. S. nie jest w stanie samodzielnie poradzić sobie z opieką nad mężem, dlatego opiekę nad nim sprawuje głównie skarżąca, ale nawet ona w niektórych czynnościach potrzebuje pomocy ze strony matki. Pracownik socjalny wskazał, że zakres obowiązków względem niepełnosprawnego przekracza wymiar 8 godzin dziennie, w związku z czym skarżąca nie ma możliwości pogodzić ewentualnego powrotu do aktywności zawodowej z opieką sprawowaną nad ojcem.

Skarżąca przedstawiła także wykaz czynności wykonywanych w ramach sprawowanej opieki nad ojcem. Czynności te obejmują: budzenie, poranną i wieczorną toaletę, kąpiel raz w tygodniu, zmianę pielucho-majtek na bieżąco w razie potrzeby, przygotowanie codzienne ubrań i ubieranie chorego, mierzenie ciśnienia w zależności od potrzeb, raz w nocy przewracanie na inny bok w celu przeciwdziałania odleżynom, smarowanie kremami przeciw oparzeniom, codzienne oklepywanie i układanie do snu, podawanie leków rano i wieczorem, codzienne przygotowywanie posiłków i karmienie chorego, zakup leków, raz w tygodniu gruntowne pranie i prasowanie, codzienne zakupy spożywcze, palenie w piecu codziennie w sezonie grzewczym.

W aktach sprawy znajduje się także wykaz czynności opiekuńczych, wykonywanych przez I. S. Matka skarżącej wskazała, że razem z córką budzi chorego i dwa razy dziennie przeprowadzają razem czynności higieniczne. W zależności od potrzeb wymienia pielucho-majtki przy pomocy córki, przygotowuje ubrania, przewraca w nocy chorego na drugi bok, co drugi dzień mierzy choremu kontrolnie ciśnienie, co drugi dzień na zmianę z córką podaje choremu leki, codziennie na zmianę z córką sprząta, pierze i prasuje, wraz z córką układa męża do snu i kilka razy w ciągu nocy czuwa nad chorym, bo śpi w tym samym pokoju.

Skarżąca złożyła także oświadczenie, w którym wskazała, że jest bierna zawodowo i nie może podjąć zatrudnienia z uwagi na obowiązki wobec niepełnosprawnego ojca. Zakres obowiązków przekracza 8 godzin dziennie, ponieważ ojciec wymaga całodobowej opieki, pomocy i nadzoru. Wyjaśniła przy tym, ze od dwóch lat nie pozostaje w zatrudnieniu i pobiera rentę chorobową z ZUS. Świadczenie to ma przyznane do sierpnia 2021 r.

W dniu 24 maja 2021 r. skarżąca złożyła oświadczenie, w którym wskazała, że rezygnuje z renty chorobowej od dnia 1 czerwca 2021 r. z uwagi na nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zobowiązała się przy tym do dostarczenia organowi I instancji zaświadczenia w tym zakresie do 31 maja 2021 r. Do oświadczenia skarżąca dołączyła kserokopię pisma złożonego przez w oddziale ZUS z prośbą o wstrzymanie wypłaty renty od 1 czerwca 2021 r., ponieważ ubiega się o przyznanie zasiłku z Domu Pomocy Społecznej.

Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, decyzją z 31 maja 2021 r., Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S., działający z upoważnienia Wójta Gminy S., odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Organ I instancji za negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia uznał, w oparciu o treść art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, okoliczność, że niepełnosprawność ojca skarżącej powstała najprawdopodobniej po ukończeniu przez niego 25. roku życia.

Na skutek wniesionego odwołania decyzją z 19 października 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku uchyliło opisaną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki, wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych wyjaśniając, że przepis ten, utracił moc w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Organ odwoławczy wskazał na konieczność ustalenia, czy I. S., małżonka wymagającego opieki I. S., nadal legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ewentualnie czy jest obiektywnie zdolna do sprawowania opieki nad mężem. Kolegium uznało także, że organ I instancji winien ustalić staż pracy skarżącej poparty stosownymi dokumentami, jej kwalifikacje i dodatkowe umiejętności, a także pobrać od niej oświadczenie, jakie zatrudnienie mogłaby ewentualnie podjąć, gdyby nie sprawowana opieka nad ojcem.

W dniu 28 października 2021 r. do organu I instancji wpłynął wypis z orzeczenia Komisji Lekarskiej KRUS z dnia 26 lipca 2021 r., z którego wynika, że I. S. – małżonka wymagającego opieki I. S., jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji od 26 marca 2021 r.

W dniu 1 lutego 2022 r. skarżąca przedłożyła własne orzeczenie o umiarkowanym stopniu o niepełnosprawności (orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 15 stycznia 2022 r.), wydane na stałe.

W świetle tak zgromadzonego materiału dowodowego, decyzją z 2 lutego 2022 r., Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S., działający z upoważnienia Wójta Gminy S., odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Organ I instancji za negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia uznał, w oparciu o treść art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, okoliczność, że niepełnosprawność ojca skarżącej powstała najprawdopodobniej po ukończeniu przez niego 25. roku życia.

Na skutek wniesionego odwołania decyzją z 28 czerwca 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki, wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych wyjaśniając, że przepis ten, utracił moc w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Jednakże w ocenie organu odwoławczego nie można przyjąć, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia i nie podejmuje go z racji konieczności sprawowania stałej opieki nad ojcem.

Kolegium wyjaśniło, że co prawda I. S. (małżonka niepełnosprawnego) legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, faktycznie jednak, co jest potwierdzone w sprawie jej wyjaśnieniami, a także wyjaśnieniami skarżącej, uczestnicy ona w dużej mierze w opiece nad niepełnosprawnym mężem. Ponadto, I. S. posiada sześcioro dzieci i to one wszystkie są zobowiązane do jego alimentacji. Wynika to bezpośrednio z treści art. 87 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zdaniem Kolegium to, że odwołująca nie pracuje zawodowo, ponieważ jest osobą niepełnosprawną pobierającą wcześniej rentę chorobową nie uzasadnia tego, że to właśnie ona musi opiekować się niepełnosprawnym ojcem. Jak wskazał organ II instancji, jedna z sióstr skarżącej również nie pracuje i potencjalnie może opiekować się ojcem. Przyjmując jednak, ze rodzeństwo skarżącej nie może bezpośrednio opieki takiej sprawować, należy zauważyć, że opieka taka nie musi być sprawowana osobiście. Obowiązek alimentacyjny wobec ojca skarżącej może bowiem zostać spełniony poprzez np. przeznaczenie środków finansowych na zatrudnienie płatnej opieki lub zapewnienia miejsca w domu opieki.

W ocenie organu odwoławczego, skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad ojcem. Od 27 września 2018 r. była osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności i pobierała rentę chorobową. Wprawdzie, jak wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, skarżąca mogła podjąć pracę w warunkach chronionych, ale Kolegium jest przekonane, że z uwagi m.in. na pobieraną rentę chorobową z takiej możliwości skorzystać by nie chciała. Organ II instancji zwrócił także uwagę, że I. S. uzyskał znaczny stopień niepełnosprawności dopiero od 22 lutego 2019 r. Kolegium nie zaprzeczyło temu, że ojciec skarżącej nie wymagał wcześniej opieki drugiej osoby, ale w ocenie organu, brak jest ku temu podstaw faktycznych. Skarżąca nie przedstawiła bowiem dokumentacji medycznej ojca, co oznacza, że takiej opieki wymagał on dopiero w okresie złożenia wniosku tj. w lutym 2019 r. Powyższe okoliczności, w ocenie Kolegium, stanowią o braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zaniechaniem zatrudnienia lub brakiem możliwości jego podjęcia z uwagi na konieczność opieki nad ojcem, niezbędnego do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Ustalając związek przyczynowo-skutkowy niezbędny do oceny zasadności przyznania wnioskowanego świadczenia Kolegium wzięło również pod uwagę pomoc, jaką w opiece nad ojcem świadczy jej matka. Jak wskazano, I. S. deklarowała sprawowanie opieki nad mężem, część czynności wykonywała mimo stwierdzonego później znacznego stopnia niepełnosprawności samodzielnie, a część wspólnie z córką. Organ odwoławczy, uwzględniając przy tym zakres czynności opiekuńczych stanęło na stanowisku, że nie jest on na tyle obciążający, by faktycznie pozbawiał skarżącą możliwości podjęcia zatrudnienia nawet w niewielkim stopniu. W znacznej mierze czynności opiekuńcze wskazane przez skarżącej nimi nie są. Takie czynności jak przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, wykupowanie leków, przygotowywanie opału, palenie w piecach, odśnieżanie nie należą do czynności opiekuńczych. Są to czynności wykonywane niezależnie od tego czy w domu znajduje się osoba chora czy niepełnosprawna. Skarżąca mieszka bowiem wspólnie z rodzicami i nie można nie zauważyć, że korzysta z tego, że mieszkanie jest zadbane i ogrzane, zrobione są zakupy i przygotowane są posiłki.

Ponadto Kolegium stwierdziło, że podejmowane przez skarżącą i jej matkę czynności opiekuńcze wykonywane są w głównej mierze rano - pobudka, czynności higieniczne, prowadzenie do toalety i wymiana pieluchomajtek, przygotowanie ubrań i ubieranie, podawanie leków. W ocenie organu odwoławczego, skarżąca przy dobrej organizacji pracy w zakresie tej opieki i przy uwzględnieniu tego, że w sprawowanej opiece w dużym stopniu pomaga jej matka, mogłaby podjąć zatrudnienie choćby w niewielkim wymiarze czasu pracy. Organ II instancji wskazał, że z uwagi na wynikającą z orzeczenia o niepełnosprawności możliwość podjęcia pracy w warunkach chronionych lub na stanowisku przystosowanym, uzasadnionym jest wykonywanie przez skarżącą pracy np. chałupniczej czy zdalnej, nie wymagającej długich dojazdów. Jak wskazano, organ I instancji nie ustalił, jakie skarżącą ma wykształcenie i umiejętności, a także gdzie poprzednio pracowała, ale różnorodność ofert pracy np. zdalnej czy chałupniczej stwarza duże możliwości zatrudnienia. Kolegium wyraziło jednak wątpliwość, by skarżąca ze względu na wiek i niepełnosprawność faktycznie chciała podjąć zatrudnienie.

Skarżąca wniosła skargę na opisaną decyzję, której zarzuciła:

1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

a. dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych:

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad ojcem, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo-skutkowy istnieje i przesądzające znaczenie ma pozostawanie bez zatrudnienia bez względu na to, czy oznacza ono rezygnację z trwającego stosunku prawnego, czy też niepodejmowanie pracy, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia;

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej, co nie wpływa na uprawnienie opiekuna do świadczenia pielęgnacyjnego;

b. dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegającej na jego jedynie literalnym odczytaniu i zaniechaniu wykładni systemowej i celowościowej powołanego przepisu a w konsekwencji przyjęciu, że przepis ten uniemożliwia ustalenie prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki ma inne dzieci nie legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak z obiektywnych i niekwestionowanych względów dzieci te nie sprawują nad nim opieki;

2. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad ojcem oraz związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem dalszego zatrudnienia przez skarżącą a pogorszającym się stanem zdrowia jej ojca, determinującym konieczność stałego sprawowania opieki, co skutkuje brakiem ustalenia prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego.

W związku z powyższym wniesiono m.in. o uchylenie decyzji organów I i II instancji. W uzasadnieniu wskazano, że na gruncie niniejszej sprawy, z pola widzenia organu nie powinna znikać okoliczność, iż od chwili, w której konieczne stało się sprawowanie opieki nad ojcem skarżącej, opieka ta jest sprawowana przez nią. Fakt niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą jest spowodowany wyłącznie koniecznością opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Nie sposób przyjąć, aby w okolicznościach niniejszej sprawy stan zdrowia osoby wymagającej opieki był na tyle dobry, by przez większość czasu mogła ona funkcjonować samodzielnie. Tym samym, wbrew temu co twierdzi organ II instancji, bezpośredni związek między niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem zachodzi - skarżąca z uwagi na zły stan zdrowia ojca nie ma możliwości świadczenia pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W przedmiotowej sprawie zakres opieki nad I. S. jest stały, permanentny i niekwestionowany.

Ponadto skarżąca wyjaśniła, że pozostałe dzieci I.S. nie są w stanie sprawować opieki nad ojcem w wymaganym zakresie z przyczyn, których organ nie wziął pod uwagę. Pozostałe dzieci pracują, posiadają własną rodzinę lub własne zobowiązania, a więc nie są w stanie sprawować bezpośredniej, osobistej opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Nie są oni w stanie zapewnić również niepełnosprawnemu ojcu środków finansowych mogących zapewnić fachową opiekę, gdyż środki uzyskane ze świadczenia pracy wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. W związku z tym nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacji a ewentualne uzyskanie od nich na czas potrzebnych I. S. środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (zgodnie z treścią art. 132 k.r.o.). Aktualny zatem pozostaje obowiązek alimentacyjny skarżącej względem ojca, przy niepodważalnym fakcie sprawowania przez nią osobistej opieki. Tym samym spełnia ona przesłanki do ustalenia na jej rzecz prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W związku z podniesionymi zarzutami naruszenia prawa procesowego skarżąca wskazała, że w jej ocenie działanie organu odwoławczego na gruncie niniejszej sprawy były sprzeczne z zasadami państwa prawa. Przywołano również treść naczelnych zasad prawa administracyjnego, które w ocenie strony zostały naruszone. Podsumowując rozważania sformułowano wniosek, iż zastosowanie przez organ rozstrzygający w niniejszej sprawie wyłącznie wykładni gramatycznej doprowadziło do rozstrzygnięcia, które w świetle powszechnie akceptowanych wartości jest rażąco niesłuszne, niesprawiedliwe, nieracjonalne i niweczące ratio legis ustawy o świadczeniach rodzinnych. W sytuacjach gdy ścisłe, literalne interpretowanie zapisu ustawowego prowadzi do zniekształcenia albo wypaczenia jego treści, obowiązkiem organu stosującego prawo jest sięgnięcie do innych sposobów wykładni. Organ II instancji winny był zatem podjąć próbę zinterpretowania przepisu ustawy odwołując się do aksjologicznej racjonalności ustawodawcy oraz kierując się systemowymi i celowościowymi bądź funkcjonalnymi regułami wykładni prawa.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację sformułowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 28 czerwca 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z 2 lutego 2022 r., wydaną z upoważnienia Wójta Gminy S., o odmowie przyznania skarżącej na jej wniosek świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem, stwierdził, że narusza ona prawo.

Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615), zwanej dalej u.ś.r., a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Organ I instancji w wydanej decyzji jako przyczynę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazał niespełnienie warunku wynikającego z art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem z orzeczenia o niepełnosprawności wynika, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność ojca skarżącej, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 22 lutego 2019 r., zatem niepełnosprawność ojca skarżącej nie powstała przed ukończeniem przez niego 18. lub 25. roku życia. Organ odwoławczy uznał natomiast, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia (rezygnacją z pracy), a sprawowaniem opieki nad ojcem, zatem nie została spełniona przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że Sąd podziela stanowisko Kolegium, które uznało, że odmowy ustalenia skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie mogła uzasadniać okoliczność, że niepełnosprawność ojca skarżącej powstała po ukończeniu przez niego 25. roku życia. Niewątpliwie, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże, powyższy przepis winien być, jak słusznie wskazało Kolegium, interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18. roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W tej sytuacji ocenie należało poddać stanowisko organu odwoławczego, który uznał, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia (rezygnacją z pracy), a sprawowaniem opieki nad ojcem. Organ odwoławczy uznał bowiem, że skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad ojcem, ponieważ od 27 września 2018 r. posiadała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ponadto pobierała rentę chorobową. Zdaniem Kolegium, w tej sytuacji trudno przyjąć, że skarżąca miała wolę podjęcia pracy, mimo iż z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wynikała możliwość podjęcia pracy w warunkach chronionych. Organ II instancji zwrócił także uwagę, że I. S. uzyskał znaczny stopień niepełnosprawności dopiero od 22 lutego 2019 r. Kolegium nie zaprzeczyło temu, że ojciec skarżącej nie wymagał wcześniej opieki, ale w ocenie organu brak jest ku temu podstaw faktycznych, bowiem skarżąca nie przedstawiła dokumentacji medycznej ojca.

Zdaniem Sądu, argumentacja organu II instancji na tle okoliczności faktycznych sprawy jest wadliwa, a wydane rozstrzygnięcie nie może być zaakceptowane. Z przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej lub jej niepodejmowanie spowodowane koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym rezygnację z czegokolwiek należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie (zob. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wykładnia powyższego pojęcia musi się więc odbywać przez pryzmat celu, jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom tę opiekę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia celu tego świadczenia, nie jest zatem istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku, istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą (por. wyrok WSA w Gdańsku z 28 maja 2020 r., III SA/Gd 408/20, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W pierwszej kolejności wskazać należy, że w okolicznościach niniejszej sprawy, w świetle art. 17 ust. ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r., skarżąca jako zobowiązana do alimentacji względem ojca należy do kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem. Jej uprawnienie wyprzedza uprawnioną w pierwszej kolejności żonę podopiecznego – I. S., która legitymuje się orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 20 lipca 2021 r. stwierdzającym jej trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji od dnia 1 czerwca 2021 r. Powyższy udokumentowany stan niepełnosprawności I. S. normatywnie równoważny jest znacznemu stopniowi niepełnosprawności, co wynika z art. 3 pkt 21 lit. e u.ś.r. Stwierdzony stan niepełnosprawności wyklucza I. S. jako żonę podopiecznego z możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad nim, o czym stanowi art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., a co potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny stwierdzając w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, że "(...) Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.". Tym samym skarżąca jako córka niepełnosprawnego w stopniu znacznym I. S. mogła ubiegać się o świadczenie z tytułu sprawowania opieki nad ojcem.

Przeszkodą w przyznaniu świadczenia skarżącej nie mógł być również fakt posiadania przez skarżącą licznego rodzeństwa, które potencjalnie mogłoby sprawować opiekę nad ojcem, i to nie tylko – zdaniem Kolegium - poprzez osobiste zaangażowanie, ale również poprzez wkład finansowy. Wskazać bowiem należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego kto z spośród osób będących w tym samym stopniu pokrewieństwa względem osoby niepełnosprawnej winien sprawować opiekę nad nią i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W niniejszej sprawie nie było zatem podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia I. S. niezbędnej opieki przez pozostałe osoby zobowiązane względem niego do alimentacji w sytuacji, gdy to skarżąca pozostaje w pełnej dyspozycji niepełnosprawnego ojca, udzielając mu wszechstronnej pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną nie daje podstawy do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która w sposób niejako zinstytucjonalizowany się jej podjęła, rezygnując bądź nie podejmując z tego powodu z aktywności zawodowej i ubiegając się o świadczenie z tego tytułu (zob. wyroki NSA z 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21, z 28 lipca 2022, I OSK 1867/21, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Sąd uznał stanowisko Kolegium odnośnie braku związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia) a opieką nad ojcem za nieprawidłowe, stanowiące wyraz niewłaściwej oceny ustalonego stanu faktycznego w świetle dyspozycji art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

W myśl powołanego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (niż wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 1-3 u.ś.r.), na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Pomimo tego, że ustawodawca nie definiuje pojęć "niepodejmowania" ani "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", to nie budzi wątpliwości w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne może przysługiwać opiekunowi, który nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, mając co najmniej potencjalną możliwość (zdolność), by zatrudnienie lub inną pracę zarobkową podjąć.

Zdaniem Sądu, możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącą nie przekreślało posiadanie przez nią w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia (w dniu 23 listopada 2020 r.), znacznego stopnia niepełnosprawności do dnia 31 października 2020 r., stwierdzonego orzeczeniem z 25 października 2018 r., przedłużonego z mocy prawa na okres 60 dni po odwołaniu stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, ani legitymowanie się, w dacie podejmowania zaskarżonego rozstrzygnięcia, orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 15 stycznia 2022 r. na stałe. Z treści przedłożonych do akt sprawy powyższych orzeczeń wynika, że pomimo niepełnosprawności zachowała ona zdolność do pracy w warunkach chronionych, na stanowisku przystosowanym.

Podobnie, ustalenie częściowej niezdolności do pracy do 31 sierpnia 2021 r., na podstawie orzeczenia Lekarza orzecznika ZUS z dnia 17 sierpnia 2020 r., nie mogło stanowić przeszkody do stwierdzenia zdolności skarżącej do podjęcia zatrudnienia stanowiącego element niezbędny do wypełnienia pozytywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zrezygnować bowiem z zatrudnienia bądź nie podejmować go w okolicznościach opisanych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. może tylko osoba niezdolna do jakiejkolwiek (bez żadnych wyjątków) pracy (por. wyrok WSA z 25 lutego 2021 r., II SA/Sz 1027/20, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tymczasem zgodnie z poglądem ugruntowanym już w orzecznictwie Sądu Najwyższego, przesłanka niezdolności do jakiejkolwiek pracy - warunkująca orzeczenie całkowitej niezdolności do pracy - odnosi się do każdego zatrudnienia w innych warunkach niż specjalnie stworzone na stanowiskach pracy odpowiednio przystosowanych do stopnia i charakteru naruszenia sprawności organizmu (zob. wyrok WSA w Poznaniu z 22 października 2021 r., IV SA/Po 729/21, LEX nr 3289403 wraz z przywołanym tam orzecznictwem Sądu Najwyższego), czyli do każdego zatrudnienia w tzw. normalnych (otwartych) warunkach pracy (por. wyrok SN z 1 marca 2018 r., I UK 570/16, LEX nr 2486884). Zgodnie z art. 13 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 504), zwanej dalej u.e.r., zachowanie zdolności do pracy w warunkach określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych nie stanowi przeszkody do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. Skoro orzeczenie całkowitej niezdolności do pracy nie stoi na przeszkodzie zachowaniu zdolności do pracy w warunkach chronionych, to tym bardziej takiej przeszkody nie stanowi orzeczenie częściowej niezdolności do pracy, w sytuacji utraty w znacznym stopniu zdolności do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji (art. 12 ust. 3 u.e.r.), z czym mamy do czynienia w niniejszej sprawie.

Przepis art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 573), zwanej dalej u.r.z.s.z.o.n., stanowi, że do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Natomiast do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych (ust. 2). Zaliczenie do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności osoby, o której mowa w ust. 1 lub 2, nie wyklucza możliwości zatrudnienia tej osoby u pracodawcy niezapewniającego warunków pracy chronionej, w przypadkach: 1) przystosowania przez pracodawcę stanowiska pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej; 2) zatrudnienia w formie telepracy (art. 4 ust. 5 u.r.z.s.z.o.n.).

Samo zatem orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, którym skarżąca legitymowała się w dacie podejmowania zaskarżonej decyzji, czy też orzeczenie jej częściowej niezdolności do pracy nie wyklucza sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym ojcem i ubiegania się z tego tytułu o świadczenie pielęgnacyjne, co potwierdzają również przepisy u.ś.r., a mianowicie art. 17 ust. 1a pkt 1 in fine, pkt 2 in fine i pkt 3 in fine u.ś.r. oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a in fine u.ś.r. Z przepisów tych wynika, że legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wyklucza oceny możliwości zatrudnienia, jeśli dopuszczona jest praca w warunkach chronionych, ale powoduje możliwość ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne osób zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności, z czym w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia.

Wszystko to prowadzi do wniosku, że sam fakt legitymowania się przez skarżącą orzeczeniem o znacznym, a następnie umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jak również częściową niezdolnością do pracy nie mógł uzasadniać odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. W konsekwencji, przywołane okoliczności – co do zasady – nie eliminowały skarżącej z rynku pracy, a skarżąca konsekwentnie podnosiła, że podjęłaby pracę zawodową, gdyby nie musiała sprawować opieki nad ojcem, a akta sprawy nie dostarczają podstaw do kwestionowania tego oświadczenia.

Sąd przychyla się do stanowiska wyrażonego już w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, że "(...) "niepodejmowanie" zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w rozumieniu art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. - w odróżnieniu od użytego w tym przepisie pojęcia "rezygnacji" z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) - nie jest zdarzeniem, które zachodzi w określonym momencie, lecz stanem trwającym przez jakiś (w praktyce zwykle: dłuższy) czas. Z biegiem tego czasu powody niepodejmowania zatrudnienia mogą się zmieniać - początkowo mogą one wiązać się np. z koniecznością opieki nad małoletnimi dziećmi, albo z własną długotrwałą niedyspozycją zdrowotną, by następnie, z upływem miesięcy lub nawet lat i w związku ze zmianą sytuacji osobisto-rodzinnej, przybrać postać np. konieczności opieki nad coraz bardziej niesprawnymi (czy wręcz niepełnosprawnymi) rodzicami. Dlatego - inaczej niż przy przesłance "rezygnacji z zatrudnienia" - dla oceny istnienia prawnie relewantnego związku pomiędzy (dalszym) "niepodejmowaniem zatrudnienia", a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym krewnym (tu: ojcem), istotne znaczenie ma nie to, z jakiego powodu zakończył się ostatni okres zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) opiekuna i od kiedy nie pozostaje on już w zatrudnieniu, lecz to, z jakiego powodu ów opiekun nadal nie podejmuje zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w czasie sprawowania opieki na niepełnosprawnym podopiecznym i ubiegania się oświadczenie pielęgnacyjne - czy właśnie w związku ze sprawowaniem tej opieki, czy może z innej przyczyny. Ustawodawca nie określił bowiem, jaki czas może upłynąć (maksymalnie) od "popadnięcia" w stan "niepodejmowania zatrudnienia" do momentu rozpoczęcia opieki nad niepełnosprawnym rodzicem" (tak wyrok WSA w Poznaniu z 22 października 2021 r., IV SA/Po 729/21, LEX nr 3289403). Z tego powodu organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku wcześniejszego zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne, a jest zobowiązany wyłącznie do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną niepodejmowania zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną.

Skoro skarżąca, mając co najmniej potencjalną możliwość podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (której, nie wyklucza jej udokumentowany stan niepełnosprawności) nie podejmuje zatrudnienia sprawując jednocześnie opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem, to nie ma, w ocenie Sądu, dostatecznych podstaw do twierdzenia o braku wymaganego w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. związku pomiędzy niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad ojcem.

Przy tym podkreślić należy, że w ocenie Sądu, zakres czasowy tej opieki, determinowany udokumentowanym stanem niepełnosprawności ojca, a także pozostawanie skarżącej w dyspozycji niepełnosprawnego ojca wskazują, iż nieuprawniona jest teza o możliwości podjęcia przez skarżącą zatrudnienia, które możliwe byłoby do pogodzenia ze sprawowaną opieką. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły (zob.: wyrok NSA z 28 sierpnia 2019 r., I OSK 940/19; wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., I OSK 516/19, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przeprowadzone w toku niniejszego postępowania dowody wyraźnie wskazują, iż niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia ma ścisły związek z opieką sprawowaną nad ojcem.

W sprawie bowiem ujawniono okoliczności potwierdzające stałą i codzienną pomoc świadczoną ojcu przez skarżącą, bez której podopieczny nie byłby w stanie samodzielnie funkcjonować ze względu na ograniczenia wynikające ze stanu zdrowia. Ojciec skarżącej jest osobą w podeszłym wieku, bardzo schorowaną, choruje na nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, tarczycę, raka prostaty oraz demencję. Nie chodzi, porusza się jedynie na wózku inwalidzkim, jest pampersowany. Nie jest w stanie samodzielnie wstać z łóżka, wymaga pomocy w utrzymaniu higieny osobistej, przyjmowaniu leków oraz w kontaktach ze służbą zdrowia. W trakcie wywiadu pracownik socjalny ustalił także, że z powodu zaawansowanej demencji I. S. nie ma kontaktu z rzeczywistością, nie poznaje najbliższej rodziny, nie rozumie co się do niego mówi, nie umie wyartykułować własnych potrzeb, a przez to nie współpracuje podczas wykonywania czynności związanych z opieką czy pielęgnacją.

W ocenie Sądu, z materiału dowodowego wynika, wbrew temu co przyjęło Kolegium, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem jest szeroki i uniemożliwia jej podjęcie aktywności zawodowej nawet w częściowym zakresie, ze względu na niepodważoną potrzebę pozostawania skarżącej w stałej dyspozycyjności związanej ze stanem zdrowia ojca. Ojciec skarżącej wymaga stałej opieki, a skarżąca mu taką opiekę zapewnia. Powyższego stwierdzenia nie podważa okoliczność, iż w sprawowanej opiece skarżącej pomaga matka (legitymująca się znacznym stopniem niepełnosprawności). Z ujawnionych okoliczności faktycznych wynika, że matka skarżącej pełni rolę wspomagającą, pomocniczą, zaś główny ciężar opieki nad I. S. spoczywa na skarżącej. Wspieranie skarżącej przez niepełnosprawną w stopniu znacznym matkę w opiece nad ojcem poprzez pomoc przy wykonywaniu niektórych czynności nie podważa niezbędności stałej i kompleksowej pomocy udzielanej przez skarżącą ojcu i w konsekwencji uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego przysługującego jej jako opiekunowi pozostającemu w dyspozycji osoby niepełnosprawnej, udzielającemu wszechstronnej pomocy oraz wykazującemu ciągłą gotowość i zdolność do jej niesienia. Żona I. S. – I. S., sama posiadająca orzeczony znacznym stopień niepełnosprawności, ani prawnie ani faktycznie nie jest w stanie samodzielnie poradzić sobie z opieką nad mężem, dlatego opiekę nad nim sprawuje skarżąca. Pomoc niepełnosprawnej I. S. w sprawowaniu opieki nad mężem nie daje podstaw do podważania faktu sprawowania opieki przez skarżącą w zakresie uzasadniającym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Okoliczności te świadczą o tym, iż zakres sprawowanej opieki przez skarżącą jest na tyle szeroki, że uniemożliwia jej podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Powyższe potwierdza także spostrzeżenie pracownika socjalnego, który w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w miejscu zamieszkania skarżącej i podopiecznego wskazał, że zakres obowiązków względem niepełnosprawnego przekracza wymiar 8 godzin dziennie, w związku z czym skarżąca nie ma możliwości pogodzić ewentualnego powrotu do aktywności zawodowej z opieką sprawowaną nad ojcem.

Z powyższego wynika w sposób niewątpliwy, że sprawowana przez skarżącą opieka stanowi przeszkodę do podjęcia przez nią zatrudnienia, czego nie podważono w toku postępowania dowodami przeciwnymi. Nie sposób zatem dopatrzeć się okoliczności, które negowałyby istnienie związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem przez skarżącą opieki a niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia.

Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie podważa twierdzeń skarżącej

o sprawowaniu przez nią opieki nad ojcem w sposób stały, długotrwały i kompleksowy. Wykonywanie przez opiekuna nawet zwykłych czynności związanych z zapewnieniem podopiecznemu właściwych warunków życia (w tym załatwianie codziennych sprawunków i dbałość o dom), z zapewnieniem stabilnego stanu zdrowia podopiecznego, których szczegółowy opis strona przedstawiła w trakcie postępowania, wchodzi w zakres opieki nad osobą niepełnosprawną uzasadniającej prawo do świadczenia, której organy nie zdołały podważyć ustaleniami przeciwnymi.

W ocenie Sądu, wynikające z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie okoliczności dotyczące zakresu świadczonej przez skarżącą opieki nad ojcem oraz ich związek z niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie został przez Kolegium podważony w sposób, który uzasadniał odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji za nieuzasadnione należało uznać stanowisko organu odwoławczego o braku istnienia związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 259), zwanej dalej p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania w wysokości 480 zł, stanowiących wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 265).

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, w trybie przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., albowiem wniosek w tym zakresie złożyła skarżąca oraz organ administracji publicznej.