Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 914/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2023-09-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust 3a
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Nikiforów, Asesor WSA Anetta Makowska – Hrycyk, Aneta Brzezińska (sprawozdawca), Protokolant Referent Tomasz Gołębiowski, , po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 14 września 2023 r., sprawy ze skargi J. P., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 23 września 2022 r. nr UP-753/2022, w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek, , , uchylono zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 23 września 2002 r. (nr UP-753/2022) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS, organ) – na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.), dalej: k.p.a., w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022 r. poz. 1009 ze zm.), dalej: u.s.u.s., utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń z 25 lipca 2022 r. (nr 1436/2022) o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

W uzasadnieniu ZUS wskazał, że 7 maja 2022 r. J. P. (dalej: skarżący) zwrócił się do organu z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek, powołując się na trudną sytuację finansową i życiową.

Organ decyzją z 25 lipca 2022 r. (nr 1436/2022) odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek, ponieważ: nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 u.s.u.s.; skarżący nie wykazał, że zgodnie z art. 28 ust. 3a ww. ustawy, ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego; nie wykazał, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń; czy też, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Skarżący – nie zgadzając się z wydaną decyzją – 16 sierpnia 2022 r. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Organ wskazał, że z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi pełnej księgowości od 3 czerwca 2022 r. (wpływ do ZUS) wynika, że: skarżący jest żonaty, jest mikroprzedsiębiorcą, prowadzona przez niego działalność gospodarcza wygenerowała: w 2021 r. - przychód 28.410 zł, koszty 3.726,58 zł, dochód 24.683,42 zł, w 2020 r. - przychód 12.410 zł, koszty 772,64 zł, dochód 11.637,36 zł, w 2019 r. - przychód 54.193,83 zł, koszty 19.414,08 zł, dochód 34.779,75 zł., skarżący nie pracuje zarobkowo, nie pobiera renty czy emerytury, nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej, ponosi wydatki związane z utrzymaniem w łącznej wysokości 1.330 zł, w tym: z tytułu miesięcznych opłat w wysokości 30 zł, opłat eksploatacyjnych w wysokości 1.000 zł., kosztów leczenia w wysokości 300 zł. Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe: z żoną K. P., która nie uzyskuje dochodu; z córką K. (13 lat) i z synem L. (14). Posiada zobowiązania w bankach w wysokości 16.000 zł., spłata miesięczna wynosi 860 zł miesięcznie, zobowiązania te nie są spłacane. Skarżący jest właścicielem mieszkania własnościowego o powierzchni [...] m2, nie posiada praw majątkowych, posiada środki transportu marki C. rok produkcji [...], oraz inne składniki mienia ruchomego w postaci: lodówki E. o wartości 700 zł.; kuchenki mikrofalowej S. o wartości 800 zł.; pralki B. o wartości 1.000 zł.; nie posiada wierzytelności. Skarżący choruje na kręgosłup w związku z wypadkiem komunikacyjnym z 17 grudnia 2017 r., wymaga przyjmowania leków przeciwbólowych i korzystania z rehabilitacji, jednakże dokumentacja leczenia spłonęła w pożarze domu. Wpływ na sytuację finansową skarżącego miały obostrzenia związane z COVID dotyczące turystyki, jak również pożar domu wraz z całym dobytkiem, który miał miejsce 26 maja 2021 r.

W celu rozpatrzenia sprawy organ skorzystał z danych z systemu informatycznego oraz rejestrów centralnych i ustalił, że skarżący 1 września 2022 r. zawiesił działalność gospodarczą pod nazwą J. (kod PKD 79.90.A działalność pilotów wycieczek i przewodników turystycznych), nie jest zgłoszony do ubezpieczeń społecznych w ZUS, nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy. Z informacji z Centralnej Bazy Ksiąg Wieczystych wynika, że skarżący jest właścicielem lokalu mieszkalnego o powierzchni [...] m2 położnego w J., dla którego Sąd Rejonowy w Jeleniej Górze prowadzi księgę wieczystą o nr. KW JG1J/00020487/1. Jest właścicielem samochodu osobowego marki C.z [...] r. o szacowanej wartości rynkowej 30.700 zł. Żona skarżącego od 20 grudnia 2013 r. prowadzi działalność gospodarczą pod nazwą S. (kod PKD 56.10.A restauracje i inne stałe placówki gastronomiczne).

Organ wskazał, że ponowna analiza sprawy pod względem przepisów ustawy z 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (Dz.U. z 2021 r., poz. 743) doprowadziła do wniosku, że prawidłowo ustalono, że zostały spełnione wszystkie przesłanki wynikające z art. 107 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, a ewentualne umorzenie zadłużenia stanowiłoby pomoc de minimis.

Dalej organ przywołał art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s., podnosząc że wymienione w nich przesłanki stanowią zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, organ wskazał, że z przyczyn oczywistych nie wystąpiła przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s, zaś przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, gdyż nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że:

— sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo upadłościowe,

— nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

— nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

— ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe.

Organ podniósł dalej, że nie zachodzą również przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 3, 4a, 5 i 6 u.s.u.s. gdyż (odpowiednio) działalność gospodarcza została zawieszona, co nie jest równoznaczne z jej zaprzestaniem; wysokość nieopłaconych składek, o których skarżący wnosi o umorzenie przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję oraz nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, gdyż nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne; na obecną chwilę nie został ustalony brak możliwości dochodzenia egzekucyjnego przez uprawnione w tym zakresie organy.

Dalej organ przywołał treść art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), dalej: rozporządzenie i wskazał, że zgromadzone dowody nie wykazały, aby w sprawie zaszły przesłanki umorzenia w postaci poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub nadzwyczajnego zdarzenia, powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogło pozbawić skarżącego możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej. Skarżący nie udokumentował, że klęska żywiołowa, ani inne nadzwyczajne wydarzenie były powodem powstania zadłużenia. Skarżący we wniosku powołał się na pożar domu, który miał miejsce w maju 2021 r., jednak – jak zauważył organ – pożar domu nie był powodem likwidacji działalności, ani jej zawieszenia, gdyż skarżący był aktywnym przedsiębiorcą do 1 września 2022 r., a zaległości na jego koncie jako płatnika składek dotyczą okresu od grudnia 2021 r. do kwietnia 2022 r. Organ podniósł, że pomimo wezwania (pismo doręczone 3 czerwca 2022 r.) skarżący nie przedstawił dokumentacji dotyczącej powołanego zdarzenia. Dlatego też zdaniem organu nie można uznać, że pożar był bezpośrednią przyczyną powstania zadłużenia. W konsekwencji organ uznał, że w sprawie nie zaistniała przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia.

Dalej organ – odnosząc się do przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia –podniósł, że wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Skarżący poinformował o swoich problemach zdrowotnych zaistniałych w wyniku wypadku komunikacyjnego, który miał miejsce 17 grudnia 2017 r. Wskazał, że problemy z kręgosłupem zmusiły go do korzystania z rehabilitacji i przyjmowania leków. Dokumenty w tym zakresie spłonęły w pożarze domu. Z załączonego zaświadczenia lekarskiego z 26 kwietnia 2022 r. wynika że choruje na przewlekły zespół szyjny pourazowy i w związku z tym zmuszony jest przyjmować leki. W ocenie organu wskazane problemy są utrudnieniem w codziennej egzystencji, lecz nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności. Z dokumentacji nie wynika, że skarżący jest niezdolny do pracy. Stan zdrowia pozwalał mu na prowadzenie działalności do 1 września 2022 r. Zamierzone zawieszenie działalności prowadzi do wniosku, że skarżący liczy się z jej wznowieniem i będzie z tego tytułu osiągać dochody. Organ podniósł, że skarżący nie powołał się na konieczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny.

Dalej organ wskazał, że podnoszone przez skarżącego bardzo ograniczone możliwości płatnicze, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się bowiem do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.

Organ podkreślił, że skarżący nie odniósł się do kwestii związanej z pobieraniem świadczenia z programu 500+, które jest przyznane na każde dziecko do ukończenia 18 roku życia, niezależnie od osiąganych dochodów. Zatem na tej podstawie można stwierdzić, że skarżący pobiera świadczenie z programu 500+, które na pewno w dużej części służy zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych dzieci. ZUS wliczył świadczenie wychowawcze z programu 500+ do dochodu opierając się w tej kwestii na wyroku NSA z 26 lutego 2020 r. sygn. akt I GSK 1359/19.

Dalej organ podkreślił, że dokonując rozeznania sytuacji finansowej płatnika każdorazowo zobligowany jest do analizy dochodów osiąganych w rodzinie na podstawie minimum socjalnego ustalonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. Z uwagi jednak na brak informacji w zakresie dochodów otrzymywanych przez żonę skarżącego, która prowadzi działalność gospodarczą, organ (jak wskazał) nie mógł poczynić w tym zakresie dalszych ustaleń. Uniemożliwia to przeprowadzenia rzetelnej analizy obecnej sytuacji finansowej gospodarstwa domowego skarżącego.

W ocenie organu sytuacja gospodarstwa domowego skarżącego nie jest jednak jednoznaczna i nie pozwala na odniesienie jej do poziomu minimum socjalnego lub minimum egzystencji. Organ podkreślił, że osoba, która decyduje się na złożenie wniosku o umorzenie winna liczyć się z tym, że będzie musiała przedstawić swoją sytuację rodzinną i majątkową oraz, że te dane zostaną poddane szczegółowej analizie. Natomiast rolą organu jest ocena czy złożone oświadczenia i przedstawione dowody są wystarczające do udzielenia stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Tymczasem w sprawie skarżący nie wyjaśnił i nie udokumentował wielu istotnych okoliczności, które mogą kształtować jego sytuację materialno-bytową. Materiał dowodowy jest ogólnikowy i nie daje podstaw do uznania, że jego sytuacja materialna jest ciężka.

Dalej organ podkreślił, że z akt sprawy nie wynika aby skarżący zalegał z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu, wody itp. Wspomniane przez skarżącego wydatki nie są też nadzwyczajnymi kosztami jakie musi ponosić, a podniesione okoliczności w istotny sposób nie odróżniają się również od realiów finansowych osób, które także borykają się z trudnościami finansowymi. Organ nie może natomiast umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem.

Odnosząc się do możliwości zarobkowych skarżącego organ wskazał, że skarżący ma 44 lata i do osiągnięcia wieku emerytalnego pozostało 21 lat aktywności zawodowej. Obecna sytuacja finansowa jest przejściowa i przy dołożeniu należytej staranności oraz przestrzeganiu zasad prawidłowej gospodarki oraz stosownie do swoich sił umysłowych i fizycznych skarżący jest w stanie osiągać dochody na utrzymanie, jak i spłatę zaległości. Sama sytuacja związana z pandemią koronawirusa, na którą powołuje się skarżący i inne wiążące się z tym negatywne konsekwencje, zarówno dla aktywnych przedsiębiorców, jak i dla pozostałych ubezpieczonych nie jest podstawą do umorzenia zaległości, gdyż muszą tutaj zachodzić również inne szczególne okoliczności. Organ podkreślił, że stan epidemii był stanem przejściowym. Stwarzał pewne ograniczenia, ale nie wykluczał zupełnie możliwości prowadzenia działalności gospodarczej, jak również w podjęciu zatrudnienia. Ponadto skarżący, jak ustalił organ, na podstawie ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COV!D-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, otrzymał pomoc rekompensującą negatywne konsekwencje ekonomiczne związane z CON/ID-19, od: Starosty Powiatu Jeleniogórskiego w wysokości 5.000 zł brutto, Marszałka Dolnośląskiego w kwocie 23.535,33 zł brutto, Starosty Karkonoskiego w kwocie 5.000 zł brutto, Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który udzielił pomocy z tytułu:

- zwolnienia z opłacania składek za okres (marzec 2020 r., kwiecień 2020 r., maj 2020 r., lipiec 2020 r., sierpień 2020 r., listopad 2020 r, grudzień 2020 r., styczeń 2021 r, luty 2021r, kwiecień 2021 r.) w łącznej kwocie 7.608,01 zł;

- świadczenia postojowe w związku z przeciwdziałaniem skutkom wywołanym COVID-19, przyznane świadczenie (12 maja 2021 r., 24 maja 2020 r.,) w łącznej kwocie 2.080 zł.

Dalej organ podkreślił, że zaległość nie musi być spłacana w trybie jednorazowym (jest możliwość spłaty ratalnej) i dlatego podjęcie decyzji o umorzeniu nieopłaconych należności z tytułu składek byłoby działaniem przedwczesnym

Od niniejszej decyzji skarżący wniósł skargę, gdyż w jego ocenie organ "nieprecyzyjnie podszedł do jego sprawy". Wskazał, w szczególności na sytuację życiową (zawieszenie działalności, którą planuje podjąć od maja 2023 r., chorobę i pożar domu). Organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm. dalej: p.p.s.a.), który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Orzekając w powyższych ramach kontroli, Sąd uznał skargę za zasadną.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022 r. poz. 1009 ze zm.), dalej: u.s.u.s. należności z tytułu składek, przez co należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego przepisu.

W art. 28 ust. 3 u.s.u.s. wymieniono przypadki, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Zachodzi to, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn o których mowa w art.13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienie w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w tym przepisie określa zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Przedstawioną w uzasadnieniu skarżonej decyzji argumentację w zakresie powyższych przesłanek Sąd w pełni podziela i akceptuje.

Natomiast artykuł 28 ust. 3a u.s.u.s. daje ZUS możność uwzględnienia innych przesłanek umorzenia w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Należności te mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), dalej: rozporządzenie. Stosownie do § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Zaznaczyć należy, że określona w art. 28 u.s.u.s instytucja umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczeniowych, dokonywana w trybie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w indywidualnej sprawie, zbudowana jest przy zastosowaniu uznania administracyjnego. W świetle ukształtowanej w doktrynie i zaakceptowanej w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego koncepcji interpretacji przepisów zbudowanych na zasadzie uznania administracyjnego, zawierających w swojej treści kierunkowe dyrektywy wyboru, kompetencja do umorzenia zaległości przysługuje organowi. Organ ma zatem prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, przy czym zaznaczyć trzeba, że wybór taki nie może być dowolny, musi wynikać z wszechstronnego rozważenia wszystkich okoliczności sprawy i uwzględniać treści kierunkowe dyrektyw wyboru rozstrzygnięcia. W tym zawartą we wskazanym rozporządzeniu: gdy opłacanie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Uznanie administracyjne nie może więc oznaczać dowolności, czemu służą określone przez ustawodawcę dyrektywy wyboru. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest zatem do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego sprawy stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Ma to szczególne znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy organ ma pozbawić obywatela pewnych praw, nałożyć na niego obowiązek czy odmówić mu możliwości skorzystania z uprawnień przewidzianych przez prawo, jak miało to miejsce w sprawie (zob. wyrok NSA z 10 października 2007 r., II GSK 176/07, LEX nr 399183).

Rozstrzyganie podjęte w ramach uznania wymaga więc – co wymaga podkreślenia Sądu – od organu poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), tj. przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), a także załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.).

Uznaniowy, charakter decyzji w przedmiocie umorzenia ma z kolei mieć wpływ na zakres i sposób jej kontroli w toku postępowania przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się zazwyczaj, że ocenie ze strony sądu podlega w takich przypadkach jedynie poprawność postępowania dowodowo-wyjaśniającego i wynikających zeń konkluzji, nie zaś samo rozstrzygnięcie. Z tych też względów szczególnie istotne jest należyte uzasadnienie przez organ swojego stanowiska – które powinno być logiczne, spójne i znajdować oparcie w zebranym materiale dowodowym. Uzasadnienie takiej decyzji, jako jeden z elementów, winno zawierać ocenę zebranego materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych w sprawie przepisów prawa oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle wskazanych w nim norm prawa materialnego. Brak prawidłowego uzasadnienia decyzji, zwłaszcza tych o charakterze uznaniowym, uniemożliwia - w przypadku jej zaskarżenia - ustalenie, czy organ nie przekroczył granic przyznanego mu uznania administracyjnego. Skoro swobodne uznanie nie może być tożsame z dowolnością, dlatego uzasadnienie winno być wnikliwe i logiczne oraz zawierające dostatecznie zindywidualizowane przesłanki występujące w sprawie.

Sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się więc do zbadania, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo (wyczerpująco) zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności, w tym kierunkowe dyrektywy wyboru mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia w zakresie udzielenia bądź odmowy udzielenia ulgi.

Oceniając w świetle powyższego zaskarżoną decyzję stwierdzić należy, że jej uzasadnienie nie pozwala uznać, że organ należycie wyjaśnił sytuację majątkową i życiową w jakiej znajduje się skarżący wraz z rodziną i w konsekwencji, aby rozważył wszystkie istotne okoliczności dotyczące sytuacji ekonomicznej skarżącego w kontekście przesłanki umorzenia zawartej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, a w konsekwencji wyprowadził z niej prawidłowe i przekonujące wnioski.

W pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, że rozważając, czy konieczność spłaty zadłużenia wpłynie negatywnie na możliwość zaspakajania przez skarżącego i jego rodzinę niezbędnych potrzeb życiowych organ w ogóle nie odniósł się do kryterium minimum socjalnego. Choć – jak sam prawidłowo organ wskazał w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji – "ZUS dokonując rozeznania sytuacji finansowej płatnika każdorazowo zobligowany jest do analizy dochodów osiąganych w rodzinie na podstawie minimum socjalnego ustalonego przez Instytut Pracy i Praw Socjalnych". Jednakże – jak już dalej wskazał – z uwagi na brak informacji w zakresie dochodów otrzymywanych przez żonę skarżącego, która prowadzi działalność gospodarczą, nie może poczynić dalszych ustaleń. W konsekwencji organ sam podniósł, że "uniemożliwia to przeprowadzenie rzetelnej analizy sytuacji finansowej gospodarstwa domowego" skarżącego, a jednak pomimo tego przystąpił do jej oceny, w wyniku której wydał niekorzystne dla skarżącego rozstrzygnięcie.

Takie działalnie organu należy uznać za nieprawidłowo. Powyższe (czyli brak ustaleń ww. zakresie) uniemożliwia bowiem – jak słusznie zresztą sam organ zauważył – prawidłowe dokonanie dalszych rozważań, w tym prawidłowej oceny, czy w sytuacji skarżącego zaistniała przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, czy też nie. Organ nie tylko nie ustalił ostatecznie jakim dochodem dysponuje rodzina skarżącego. Organ nie wyjaśnił również z jakich środków pokrywane są wydatki związane z utrzymaniem w wysokości 1.330 zł. (z tytułu miesięcznych opłat w wysokości 30 zł, z tytułu miesięcznych opłat eksploatacyjnych w wysokości 1.000 zł oraz kosztów leczenia 300 zł). Tym bardziej jest to istotne skoro – jak wynika z akt administracyjnych sprawy skarżący od 1 września 2022 r. zawiesił działalność gospodarczą (i jak wynika z treści skargi planuje ją podjąć dopiero w 2023 r.), nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy, nie pracuje zarobkowo. Czyli pomimo braku pozyskiwania dochodów przez skarżącego organy nie ustaliły faktycznego źródła pokrycia wskazanych przez skarżącego wydatków .

Tym bardziej jest to istotne, że jak wynika z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji organ z jednej strony podał, że żona skarżącego prowadzi od 20 grudnia 2013 r. działalność gospodarczą pod nazwą Smaki Karkonoszy (kod PKD 56.10.A0, (str. 4), aczkolwiek "organ nie ma informacji, w zakresie dochodów otrzymywanych przez żonę" (str. 9). Z drugiej zaś strony podniósł, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną i dwójką dzieci (K., lat 13 i synem L. lat 14), przy czym żona "nie uzyskuje dochodów (str. 2). Sam organ z jednej strony sugeruje zatem, że żona skarżącego pozyskuje dochody z tytułu prowadzonej działalności, lecz nie zna ich wysokości, a z drugiej zaś strony (przecząc jednocześnie swoim ustaleniom) twierdził, że żona skarżącego nie uzyskuje żadnych dochodów.

Ponadto – chociaż organ nie ustalił ostatecznie globalnej kwoty dochodu przypadającego na rodzinę skarżącego, to jednocześnie organ wskazał, że " (...) wlicza zaświadczenie wychowawcze z programu 500 + do dochodu". Z takim stanowiskiem organu nie sposób jednak – zdaniem Sądu – się zgodzić. W uzasadnieniu projektu ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci w sposób wyraźny wskazano bowiem, że celem projektowanej ustawy jest przed wszystkim pomoc finansowa kierowana do rodzin wychowujących dzieci. Proponowane rozwiązanie ma zmniejszyć obciążenia finansowe związane z wychowaniem dzieci, a tym samym zachęcać do podejmowania decyzji o posiadaniu większej liczby dzieci. Jednocześnie podano, że istotą wprowadzonych projektowaną ustawa regulacji jest objęcie świadczeniem wychowawczym możliwie jak najszerszego zakresu osób posiadających na swoim utrzymaniu dzieci, realizując tym samym podstawowy cel, tj. wsparcie ekonomiczne rodzin, w szczególności tych zagrożonych ubóstwem, oraz częściowe pokrycie wydatków rodziców lub opiekunów dzieci z tytułu wysokich kosztów ich wychowania i wykształcenia. Świadczenie wychowawcze jest zatem ściśle związane z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem i ma służyć częściowemu pokryciu wydatków związanych z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem i ma służyć częściowemu pokryciu wydatków związanych z jego wychowaniem. Brak jest zatem podstaw prawnych aby świadczenie wychowawcze uwzględnić przy ustaleniu dochodu skarżącego, umożliwiającego spłatę zaległych składek w ZUS (wyroki WSA we Wrocławiu o sygn. akt III SA/Wr 564/22, III SA/Wr 620/22).

Dlatego też Sąd uznał, że organy nie zgromadziły należycie materiału dowodowego i nie oceniły go w sposób prawidłowy, a wywiedzione wnioski (jako przedwczesne, gdyż oparte na niepełnym materiale dowodowym) naruszają zasadę swobodnej oceny dowodów, czego konsekwencją jest formułowanie przedwczesnych i rozbieżnych wniosków, jako efektu przeprowadzonego postępowania. Powyższe przyczyniło się zaś do przedwczesnej oceny przez organy, że w sprawie skarżącego nie zachodzi przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest bowiem zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (wyrok NSA z 24 stycznia 2017 r., II GSK 1234/15). Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być zatem szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji (wyroki NSA: z 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09; z 19 lutego 2015 r., II GSK 2366/13 i II GSK 2377/13). Podczas gdy – jak wynika z akt sprawy – w rozpatrywanej sprawie (nieprawidłowo) w ogóle nie doszło do takiej analizy, gdyż jak stwierdził organ nie mógł on "poczynić w tym zakresie dalszych ustaleń".

Rozstrzygając ponownie w sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych powinien ustalić rzeczywistą sytuację majątkową skarżącego (stronę dochodową i wydatkową) i dopiero wówczas dokonać jej powtórnej analizy, z uwzględnieniem zaleceń Sądu.

Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a uchylił zaskarżoną decyzję.