Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 220/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-09-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Finanse publiczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2023 poz 1230
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Ciołek, Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Jankowska-Szostak, Asesor WSA Anna Kuczyńska-Szczytkowska (sprawozdawca), , Protokolant Specjalista Paulina Białkowska po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 26 września 2024 r. sprawy ze skargi R. D. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 kwietnia 2024 r., nr UP-237/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek od nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi nr 331/2024 z dnia 20 lutego 2024r.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 2 kwietnia 2024 r. (nr 470000/71/181455/2024) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS, organ), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: "k.p.a."), w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm., dalej: u.s.u.s.), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 20 lutego 2024 r. nr 331/2024 o odmowie umorzenia R. D. (dalej: skarżący, strona) odsetek z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek, odsetek z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika oraz odsetek od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 287.326 zł.

Z akt sprawy wynika, że w dniu 21 grudnia 2023 r. wpłynął do organu wniosek skarżącego o umorzenie odsetek z tytułu nieopłaconych składek. W uzasadnieniu wniosku skarżący powołał się na swoją trudną sytuację życiową, finansową oraz zdrowotną. Podkreślił, że spłaca w systemie ratalnym zaległości z tytułu nieopłaconych składek, a zadłużenie powstało z powodu nieuczciwości inwestorów, kontrahentów oraz współpracowników. Dodał, że wydatki na leczenie, lekarstwa, zabiegi i rehabilitację są znaczne i powodują pomniejszenie jego budżetu.

Decyzją z dnia 20 lutego 2024 r. ZUS odmówił umorzenia odsetek od nieopłaconych składek. W uzasadnieniu wskazał, że należności nie uległy przedawnieniu. Czynnością, która spowodowała zawieszenie biegu terminu przedawnienia było wszczęcie postępowania egzekucyjnego w dniu 26 lutego 2013 r. Na bieg terminu przedawnienia miało również wpływ zawarcie umów ratalnych. Wskazał, że aktualnie obowiązuje umowa ratalna z 19 sierpnia 2022 r. W dalszej części uzasadnienia ZUS dokonał analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i zauważył, że nie zachodzi żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. ZUS rozważył także możliwość umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz.U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie) i doszedł do przekonania, że żadna z przesłanek wskazanych w tym przepisie nie zachodzi.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący zaznaczył, że reguluje swoje zobowiązanie w układzie ratalnym, jednak spłata ta nie zmniejsza kwoty należności głównej zadłużenia, gdyż jest pochłaniana przez odsetki. Dodał, że nie ma innej możliwości spłaty zadłużenia, gdyż jego stan zdrowia nie pozwala na podjęcie dodatkowego zatrudnienia. Poinformował również, że miesięczna wysokości raty na rzecz ZUS wynosi około 1.600 zł. Wraz z żoną spłaca jeszcze inne zobowiązania wobec ZUS w łącznej kwocie 3.000 zł, a miesięczne obciążenia wynoszą 4.600 zł. Oświadczył, że i on i żona są obciążeni licznymi przewlekłymi chorobami, a wiele potrzebnych leków nie jest refundowana. Poinformował, że przyczyną powstania ciężkiej sytuacji finansowej był nieuczciwy deweloper i współpracownicy, a także niekorzystna sytuacja na rynku podwykonawców.

Zaskarżoną decyzją z 2 kwietnia 2024 r. ZUS, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję. Organ zauważył, że z przedłożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej wynika, że: skarżący jest żonaty (ma ustanowioną rozdzielność majątkową małżeńską); nie pracuje zarobkowo; pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 5.354,09 zł brutto, 3.191,70 zł netto miesięcznie; nie posiada dochodów z innych źródeł; nie pobiera zasiłków/świadczeń z Urzędu Pracy; nie korzysta z pomocy społecznej oraz innych form pomocy. Stałe wydatki związane z utrzymaniem, skarżący oszacował na łączną kwotę 1.600 zł miesięcznie, w tym: 150 zł czynsz, 1.450 zł opłaty eksploatacyjne; 400 zł koszty związane z leczeniem. Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, która otrzymuje dochód w kwocie 4.257,75 zł netto miesięcznie. Posiadane przez skarżącego zobowiązania pieniężne spłacane są w formie egzekucji prowadzonej przez ZUS oraz w formie układu ratalnego w łącznej miesięcznej kwocie 2.900 zł; skarżący nie posiada nieruchomości i praw majątkowych. Posiada [...],[...], środki transportu: samochód [...] z [...] r.; [...] z [...] r.; [...] z [...] r., [...] o wartości 500 zł oraz [...] o wartości 600 zł; nie posiada wierzytelności; sposobem na uregulowanie należności jest spłata w ratach po około 1.200 zł miesięcznie. Skarżący dodał, że choruje przewlekle z powodu: [...],[...],[...],[...], choroby [...],[...], choroby [...] oraz [...].

ZUS wskazał, że w celu rozpatrzenia sprawy skorzystał z danych wygenerowanych z systemu informatycznego oraz rejestrów centralnych: z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, Krajowego Rejestru Sądowego, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. Z dokonanych ustaleń wynika, że: 30 stycznia 2019 r. skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej; w Krajowym Rejestrze Sądowym figuruje jako wspólnik posiadający [...] udziały o wartości [...] zł w Przedsiębiorstwie D. Sp. z o.o.; pobiera świadczenie emerytalne oraz rentę z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem w pracy w łącznej wysokości 6.003,01 zł brutto; ze świadczenia dokonywane są potrącenia egzekucyjne na rzecz Dyrektora Oddziału ZUS we Wrocławiu w kwocie 1.500,75 zł, do wypłaty pozostaje 3.541,99 zł netto; żona skarżącego pobiera świadczenie emerytalne w kwocie 7.606,09 zł brutto i dodatek pielęgnacyjny w kwocie 330,07 zł brutto, ze świadczenia tego dokonywane są potrącenia egzekucyjne na rzecz Dyrektora Oddziału ZUS we Wrocławiu w wysokości 1.901,52 zł, do wypłaty pozostaje kwota 4.737,09 zł netto; skarżący ma dwie córki, jest właścicielem majątku ruchomego: samochodu osobowego marki [...] z [...] r. o szacowanej wartości rynkowej [...] zł, na którym ZUS dokonał zastawu skarbowego, [...],[...]; nie posiada nieruchomości; 19 sierpnia 2022 r. skarżący zawarł z ZUS umowę ratalną, z której się wywiązuje (ostatnia wpłata dokonana 19 marca 2024 r. w kwocie 1.617 zł). W dniu 15 października 2018 r. skarżący zbył w formie darowizny na rzecz córki posiadaną nieruchomość gruntową – [...] o powierzchni [...] ha. Na nieruchomości tej ZUS dokonał zabezpieczenia w postaci wpisu hipoteki na łączną kwotę [...] zł.

W dalszej kolejności ZUS dokonał analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w oparciu o przesłanki z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i wskazał, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych; przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe. Nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Skarżący zaprzestał co prawda prowadzenia działalności gospodarczej, jednak – jak wskazał ZUS – posiada dochód z pobieranego świadczenia emerytalnego, jest wspólnikiem w spółce, jest właścicielem samochodu osobowego, na którym ZUS dokonał zastawu skarbowego, ma następców prawnych – dwie córki. Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ wysokość odsetek nieopłaconych składek, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Nie została spełniona przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., gdyż Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie zachodzi również przesłanka wskazana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., ponieważ nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, gdyż prowadzone przez Dyrektora Oddziału ZUS we Wrocławiu postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone, z uwagi na zawarty układ ratalny.

W dalszej kolejności ZUS przywołał treść art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek. Organ zauważył, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania w sprawie, ponieważ działalność gospodarcza nie jest już prowadzona. Odnosząc się do przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, ZUS wskazał, że jej spełnienie uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Z dokumentacji medycznej dołączonej do akt sprawy wynika, że u skarżącego zdiagnozowano [...],[...],[...],[...],[...],[...] oraz [...]. Skarżący jest po [...],[...],[...],[...],[...] oraz [...]. ZUS podkreślił, że przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Skarżący dysponuje natomiast stałym źródłem dochodu w postaci świadczenia emerytalnego, które podlega corocznej waloryzacji i jest wypłacane niezależnie od stanu zdrowia.

W ocenie ZUS nie została także spełniona przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Zdaniem organu, przesłanka ta nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. W tym kontekście ZUS podkreślił, że skarżący pobiera świadczenie emerytalne, które po dokonanym zajęciu egzekucyjnym wynosi 3.541,99 zł netto. W ocenie ZUS, kontynuacja postępowania egzekucyjnego nie zagrozi egzystencji skarżącego ze względu na ustawowe ograniczenia w egzekucji, które są wyrazem zasady ochrony dłużnika w procesie dochodzenia należności pieniężnych. ZUS podkreślił, że żona skarżącego, z którą prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe pobiera świadczenie emerytalne oraz dodatek pielęgnacyjny, które po dokonanych potrąceniach egzekucyjnych wynosi 4.737,09 zł netto. Odnosząc się do kwestii rozdzielności majątkowej, ZUS wyjaśnił, że ustój taki zabezpiecza jedynie jedną ze stron przed odpowiedzialnością za długi współmałżonka w przypadku prowadzonych postępowań egzekucyjnych na majątku dłużnika. Natomiast przepisy prawa rodzinnego (art. 27 i art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, Dz. U. z 2023 r., poz. 2809) nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Organ zauważył, że aktualny dochód w gospodarstwie domowym skarżącego wynosi 10.458,78 zł netto (dochód skarżącego z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego przed potrąceniami oraz dochód żony skarżącego z pobieranego świadczenia emerytalnego przed potrąceniami). Kształtuje się on na poziomie znacząco wyższym od ustalonego minimum socjalnego, które w III kwartale 2023 r. dla 2-osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosiło 2.867,08 zł. Nawet łączny dochód w kwocie 8.279,08 zł, po potrąceniach egzekucyjnych, jest zdecydowanie wyższy od ww. minimum. W sprawie, w ocenie organu, niewątpliwie nie można stwierdzić zaistnienia sytuacji ubóstwa. ZUS dodał, że państwo polskie wspiera w ostatnich latach finansowo emerytów przyznając im dodatkowe świadczenia pieniężne w postaci trzynastej i czternastej emerytury, co z pewnością ma pozytywny wpływ na poziom zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Ponadto, jak podkreślił organ, skarżący ma dwie dorosłe córki, natomiast rodzice i dzieci powinni wspierać się wzajemnie, co wynika nie tylko z powodów moralnych i norm przyjętych przez społeczeństwo, ale i z przepisów prawa rodzinnego. Dodatkowo ZUS podkreślił, że ponoszone przez skarżącego opłaty za energię, gaz, czy wodę są wydatkami ponoszonymi przez ogół społeczeństwa i nie mają charakteru nadzwyczajnego.

ZUS wskazał także, że 15 października 2018 r. skarżący zbył w formie darowizny na rzecz córki nieruchomość gruntową - [...] o powierzchni [...] ha, położone we W. Zadłużenie względem ZUS dotyczy okresu od kwietnia 2013 r. do stycznia 2019 r., co oznacza, że w chwili zbycia nieruchomości skarżący był już dłużnikiem ZUS, który tym samym dysponuje prawem wniesienia skargi pauliańskiej. ZUS zaznaczył również, że na nieruchomości dokonał zabezpieczenia w postaci wpisu do hipoteki na łączną kwotę [...] zł. Ponadto organ dodał, że skarżący podjął się spłaty należności w układzie ratalnym zawartym 19 sierpnia 2022 r., z którego się wywiązuje. Świadczy to o możliwościach finansowych skarżącego do ponoszenia wysiłku celem regulowania zadłużenia.

W skardze na wyżej wskazaną decyzję skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy i wskazał, że obecne wpłaty ratalne nie zmieniają kwoty głównej, lecz są pochłaniane przez odsetki. Dodał, że w obecnej sytuacji zdrowotnej nie jest w stanie podjąć zatrudnienia i zwiększyć wysokości rat.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Na rozprawie skarżący wskazał, że przyczyną powstania zaległości w ZUS był brak płatności ze strony kontrahentów. Podkreślił, że z jego emerytury ściągane są należności w trybie egzekucyjnym w wysokości 1.500 zł oraz z tytułu układu ratalnego kwocie 1600 zł. Oświadczył, że emerytura jest również obciążona dochodzeniem przez ZUS należności na poczet nienależnie pobranych świadczeń emerytalnych w okresie prowadzenia działalności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek (w tym też odsetek od zaległych składek na podstawie art. 24 ust. 2 u.s.u.s.) jest powołany w decyzji art. 28 u.s.u.s. Wskazany przepis daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Jednocześnie na postawie art. 32 u.s.u.s. przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Ponadto, należności z tytułu składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w cytowanym na wstępie rozporządzeniu. Przepis § 3 ust. 1 ww. aktu stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w następujących przypadkach:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z przywołanych przepisów jednoznacznie wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tego rodzaju ulgi. W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego, nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA).

Sądowej kontroli legalności takiej decyzji podlega zaś prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru, o którym była mowa wyżej. Obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, rozstrzyga organ administracji publicznej.

Nie budzi w sprawie wątpliwości, że w ustalonym przez organ stanie faktycznym nie zaistniała żadna z podstaw całkowitej nieściągalności należności skarżącego z tytułu składek, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Z przyczyn oczywistych, nie wystąpiła przesłanka wskazana w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. (dłużnik zmarł). W sprawie, jak ustalił organ, nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe. W związku z tym nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. Nie została również spełniona przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. – nastąpiło co prawda zaprzestanie prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej, jednak skarżący jest właścicielem samochodu osobowego, na którym ZUS dokonał zastawu skarbowego, ma następców pranych – dwie córki. Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ wysokość odsetek nieopłaconych składek, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Nie została także spełniona przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., gdyż Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie zachodzi również przesłanka wskazana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., ponieważ nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, gdyż prowadzone przez Dyrektora Oddziału ZUS we Wrocławiu postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone, z uwagi na zawarty układ ratalny.

Zdaniem Sądu, organ w sprawie nie dokonał jednak rzetelnej i wnikliwej analizy sytuacji skarżącego biorąc pod uwagę jego aktualną sytuację materialną i finansową pod kątem wystąpienia przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Podnieść przy tym należy, że regulacja art. 28 ust. 3a, ze względu na treść art. 30 u.s.u.s., nie ma zastosowania do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami tych składek. Nie ma jednak przeszkód prawnych do prowadzenia postępowania w sprawie umorzenia odsetek od nieuregulowanych składek na ubezpieczenia w części finansowanej przez ubezpieczonych (pracowników). Jak wskazuje się w orzecznictwie, niemożność umorzenia składek wyłączona przepisem art. 30 u.s.u.s. nie stanowi przeszkody przy umarzaniu pozostałych elementów należności z tytułu składek, a zatem m.in. odsetek od nich. Wyjątek od zasady dopuszczalności umarzania "należności z tytułu składek" objęty art. 30 u.s.u.s. jest ściśle określony: umorzenia nie stosuje się do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek. Wyjątki muszą być interpretowane ściśle, a to oznacza, że inne "należności z tytułu składek" (odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata), także powiązane ze składkami niepodlegającymi umorzeniu (składkami finansowanymi przez ubezpieczonych niebędących płatnikami tych składek), mogą być umarzane w całości lub w części na podstawie art. 28 ust. 1 lub ust. 3a tej ustawy (por. wyrok WSA w Gliwicach z 10 grudnia 2015 r., sygn. akt I SA/Gl 657/15, wyrok NSA z 28 czerwca 2023 r., sygn. akt I GSK 1481/19, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Rozważając, czy konieczność spłaty zadłużenia wpłynie negatywnie na możliwość zaspakajania przez skarżącego niezbędnych potrzeb życiowych organ odniósł się do kryterium minimum socjalnego konkludując, że aktualny dochód w gospodarstwie domowym skarżącego wynosi 10.458,78 zł netto (dochód skarżącego z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego przed potrąceniami oraz dochód żony skarżącego z pobieranego świadczenia emerytalnego przed potrąceniami) i kształtuje się na poziomie znacząco wyższym od ustalonego minimum socjalnego, które w III kwartale 2023 r. dla 2-osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosiło 2.867,08 zł. Dodatkowo organ wskazał, że nawet łączny dochód w kwocie 8.279,08 zł, po potrąceniach egzekucyjnych, jest zdecydowanie wyższy od ww. minimum. ZUS oceniając możliwości płatnicze skarżącego wziął więc pod uwagę wysokość dochodu netto skarżącego i jego żony po dokonanych potrąceniach egzekucyjnych. Nie uwzględnił przy tym kwoty uiszczanej przez skarżącego z tytułu realizacji układu ratalnego zawartego z ZUS (1.617 zł). Ponadto, jak oświadczył skarżący na rozprawie, jego emerytura jest również obciążona dochodzeniem przez ZUS należności na poczet nienależnie pobranych świadczeń emerytalnych w okresie prowadzenia działalności. Ta kwestia, która powinna być znana organowi z urzędu, w ogóle nie została poruszona w wydanych decyzjach, co miało wpływ na ustalenie wysokości środków, którymi faktycznie dysponuje skarżący.

Ponadto należy wskazać, że w sprawach dotyczących umorzenia należności z tytułu składek, zdaniem Sądu, nie może być wystarczające samo stwierdzenie, że dochód skarżącego kształtuje się na poziomie wyższym od ustalonego minimum socjalnego. Sama koncepcja minimum socjalnego oparta jest o założenie, że chodzi o kwotę, która zabezpieczy istotne, podstawowe potrzeby. Organ w każdej indywidualnej sprawie musi ocenić, czy środki, którymi faktycznie dysponuje strona można uznać za wystarczające na zaspokojone jej zindywidualizowanych i niezbędnych potrzeb, w tym zatem tych wskazanych przez skarżącego, jak również tych koniecznych jak np. na zakup żywności, środków higieny, ubrań. O ile zatem sięgnięcie przez organ porównawczo do kryterium minimum socjalnego należy ocenić jako - co do zasady - uzasadnione, to wyprowadzenie z niego rzetelnych wniosków wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności indywidualnych sprawy, mogących rzutować na odmienności sytuacji od statystycznej i dokonania w tym zakresie analizy.

W sprawie ZUS nie wziął pod uwagę, że z osiąganego dochodu, poza kosztami związanymi z eksploatacją mieszkania, czynszu, kosztami związanymi z leczeniem, skarżący musi zaspokoić wszystkie podstawowe potrzeby życiowe, w tym m.in. wydatki na żywność, ubrania czy higienę osobistą, które to wydatki organy pominęły. Podkreślenia wymaga, że skarżący przedstawiając w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej, poszczególne stałe miesięczne wydatki (czynsz – 150 zł, opłaty eksploatacyjne – 1.450 zł, koszty związane z leczeniem – 400 zł) podał w tym względzie takie informacje, jakie obejmował formularz, w którym nie uwzględniono wydatków na: żywność, odzież i środki czystości, higieny osobistej. Konstrukcja tego formularza nie może, w ocenie Sądu, determinować zakresu istotnych ustaleń faktycznych dokonywanych w prowadzonym przez organ postępowaniu. Wskazać należy, że w oparciu o art. 77 § 4 k.p.a. organ, jako fakt powszechnie znany, powinien był uwzględnić okoliczność, iż w skład kosztów zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych wchodzą przede wszystkim koszty wyżywienia, a także koszty ubrania, środków czystości i higieny. Organ w każdej indywidualnej sprawie musi zatem ocenić, czy środki, którymi faktycznie dysponuje strona można uznać za wystarczające na zaspokojone jej (zindywidualizowanych) niezbędnych potrzeb, w tym zatem tych wskazanych przez skarżącego, jak również tych koniecznych.

Reasumując wskazać należy, że w sprawie organ ustalając sytuację majątkową skarżącego w kontekście spełnienia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie uwzględnił wszystkich obciążeń i wydatków ponoszonych przez skarżącego. W konsekwencji nie sposób ustalić, czy dochody, jakimi skarżący faktycznie dysponuje pozwalają na stwierdzenie, że spłata zadłużenia nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Dopiero rzetelne zestawienie strony dochodowej ze stroną wydatkową, a następnie odniesienie jej do ustalonej przez organ kwoty minimum socjalnego pozwoli na dokonanie prawidłowej oceny przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

W świetle powyższego Sąd uznał, że organ naruszył przepisy procesowe - art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a., gdyż nie ustalił i nie ocenił wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności, które to naruszenie niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ zobowiązany będzie do uwzględnienia powyższej oceny prawnej i wyeliminowania wskazanych nieprawidłowości.

Z tych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.