Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 1000/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-06-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 38 ust. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 7 czerwca 2023 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi I. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 25 października 2022 r., nr SKO Gd/2789/22 w przedmiocie zasiłku okresowego oddala skargę.


UZASADNIENIE

I. T., reprezentowana przez swoją córkę M. T., wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 25 października 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję organu pierwszej instancji w przedmiocie zasiłku okresowego.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z 31 marca 2022 r. Prezydent Miasta Gdyni odmówił skarżącej przyznania zasiłku okresowego.

W uzasadnieniu organ pierwszej instancji wskazał, że zgodnie z art. 38 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej (u.p.s.) zasiłek okresowy przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Zasiłek okresowy można przyznać ze względu na m.in. niepełnosprawność czy długotrwałą chorobę, jeżeli powodują wzrost kosztów utrzymania. Wzrost ten wynikać powinien z potrzeby uczestnictwa w zajęciach rehabilitacyjnych, z konieczności zaopatrzenia się w przedmioty ortopedyczne lub środki pomocnicze oraz w oprzyrządowanie ułatwiające niepełnosprawnym funkcjonowanie w środowisku i eksploatacji pojazdu inwalidzkiego albo konieczności likwidacji barier architektonicznych, konieczności stosowania specjalnej diety, zażywania leków, których zakup stanowi znaczny uszczerbek materialny, dojazdów do placówek zdrowia, stosowania zabiegów medyczno-rehabilitacyjnych oraz stosowania środków higieniczno-opatrunkowych i sanitarnych.

Organ pierwszej instancji ustalił, że wnioskodawczyni zamieszkuje w mieszkaniu własnościowym wraz z niepracującą córką M. T., sprawującą opiekę nad wnioskodawczynią. Natomiast córka A. T. przebywa na stałe w DPS, a mąż K. T. w Areszcie Śledczym. Wnioskodawczyni jest osobą niepełnosprawną na stałe i otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny z Urzędu Miasta w kwocie 215,84 zł oraz zasiłek stały z MOPS w kwocie 492,08 zł. Ponadto w zasobach finansowych rodziny jest kwota 500 zł, tj. świadczenie z ZUS dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

Prezydent wyjaśnił, że od osoby ubiegającej się o przyznanie tego zasiłku wymaga się m.in przedłożenia zaświadczeń lekarskich potwierdzających występowanie wyżej wymienionych okoliczności, dowodów potwierdzających poniesienie kosztów związanych z tymi wydatkami. Wnioskodawczyni jednak nie przedstawiła ww. nadto ani ona ani jej córka nie uczęszczają do lekarzy. Podczas rozmów telefonicznych mówi, że "wychodzi jedynie na klatkę schodową" zapytana dlaczego, odpowiada "nie mam potrzeby wychodzić nigdzie". Podczas ostatniej wizyty pracownika socjalnego w środowisku tj. w czerwcu 2021 r. mieszkanie było całkowicie zagracone, nie było możliwości swobodnego poruszania się. Jak wynika z powyższego wnioskodawczyni ani jej córka nie podejmują żadnych kroków w celu poprawy funkcjonowania w środowisku, rehabilitacji wizyt lekarskich. Przedstawione przez M. T. rachunki za leki wskazują, że są to głównie suplementy, lub leki, które można zakupić bez recepty.

Z uwagi na pozyskiwanie przez pracownika socjalnego informacji do celów pomocy społecznej dotyczących stanu zdrowia I. T., ww. zmieniła przychodnię lekarską i nie chciała udzielić informacji odnośnie do wybranej przychodni. Organ pozyskał informację od Narodowego Funduszu Zdrowia (pismo z 18 lutego 2022 r.), że I. T. złożyła deklarację wyboru lekarza pierwszego kontaktu w Przychodni Lekarskiej [...].

Placówka poinformowała pismem z 28 marca 2022 r., że I. T. nie miała udzielonych porad lekarskich w okresie, od 1 listopada 2021 r. do chwili obecnej, tj. do dnia otrzymania przez przychodnię pisma oraz, że jedyne świadczenia jakie zostały udzielone, to powtórne wystawienie recept na leki stałe (Diclofenac GSK, kwas foliowy), co nie wymaga osobistego kontaktu z lekarzem, ponieważ zapotrzebowanie na leki mogą złożyć osoby trzecie w formie papierowej na wymaganym w przychodni druku.

W rezultacie, w ocenie organu pierwszej instancji, przyznanie pomocy w formie zasiłku okresowego wydaje się być całkowicie nieuzasadnione i przeczące jej założeniom, tym samym nie spełniałby swojej funkcji, ponieważ I. T. nie wykorzystuje swoich możliwości w poprawę swojej sytuacji zdrowotnej poprzez podjęcie specjalistycznego leczenia rehabilitacyjnego, czy też zakup sprzętu rehabilitacyjnego. Odmawia wszelkiej współpracy w tym zakresie. Brak przedstawionych recept lekarskich, skierowań na rehabilitację, brak rachunków będących dowodem zwiększenia wydatków związanych z leczeniem i utrzymaniem zdrowia. Jednocześnie I. T. odmawia przyjęcia od tutejszego Ośrodka pomocy w formie usług opiekuńczych, realizowanych w miejscu zamieszkania i uważa, że zdrowie to jej sprawa. W opinii Ośrodka zasiłek okresowy nie zostałby wykorzystany zgodnie z przeznaczeniem oraz na określony czas czyli na czas podjętych działań zmierzających do poprawy swojej sytuacji zdrowotnej, tj. na podtrzymanie, leczenie i poprawę stanu zdrowia klientki, ponieważ jak wykazano powyżej, wnioskodawczyni nie przejawia chęci podjęcia działań zmierzających do poprawy swojego zdrowia.

Po rozpoznaniu wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 25 października 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że z materiału zebranego w toku postępowania dotyczącego wniosków skarżącej, m.in. o przyznanie pomocy w postaci zasiłku celowego z przeznaczeniem na zakup leków, kosztów leczenia, żywność, środki higieniczne, rachunki za gaz, czynsz, opłacanie zaległości czynszowych oraz zakup posiłku zakończonego wydaniem przez Prezydenta Miasta Gdyni decyzji z 7 grudnia 2021 r. nr [...] w sprawie odmowy przyznania M. T. pomocy w postaci zasiłku celowego z przeznaczeniem na zakup leków, kosztów leczenia, żywność, środki higieniczne, rachunki za gaz, czynsz, opłacanie zaległości czynszowych oraz zakup posiłku utrzymanej w mocy decyzją Kolegium o sygn. akt. SKO Gd/41/22 z notatki służbowej z 22 października 2021 r. wynika, że także 20 października 2021 r. pracownik socjalny próbował nawiązać kontakt telefoniczny ze skarżącą, pojawił się komunikat o poczcie głosowej. Skarżąca nie nawiązała kontaktu z pracownikiem socjalnym. W piśmie z 26 października 2021 r. skarżąca wniosła o przeprowadzenie wywiadu telefonicznego z uwagi na COVID-19. Skarżąca wskazała, że pracownik socjalna wiedziała, że nie będzie można z nią nawiązać kontaktu 30 września i 1 października 2021 r. ponieważ była w Gdyńskim Ośrodku Wsparcia OPS-u i u prawnika. Skarżąca wskazała, że nie życzy sobie, aby pracownik socjalna A. J. uczestniczyła w jej sprawach albo prowadziła jej sprawy, ponieważ pisze nieprawdę.

Organ odwoławczy wskazał, że skarżąca oświadczyła, że jedyną możliwością jest przeprowadzenie wywiadu telefonicznie z uwagi na epidemię Covid - 19. Jednakże organ pierwszej instancji podejmował bezskuteczne próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania (wysyłane pisma, osobista wizyta w miejscu zamieszkania skarżącej).

Kolegium w poprzednio wydanych decyzja administracyjnych wskazywało skarżącej, że zgodnie z art. 107 ust. 4a u.p.s. niewyrażenie przez nią zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub na jego aktualizację stanowić będzie podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Ponadto skarżąca powinna dążyć do wykorzystania wszystkich swoich możliwości poprawy swej sytuacji.

Nadto organ drugiej instancji wskazał, że z wniosku strony skarżącej toczy się wiele postępowań o przyznanie jej świadczeń z pomocy społecznej rozpatrywanych zarówno przez organ pierwszej instancji jak i następnie przez Kolegium. Skarżąca składa wnioski o pomoc w bardzo szerokim zakresie praktycznie co miesiąc. Skarżącej, na podstawie innych wniosków przyznane zostały świadczenia. Odrębnymi decyzjami z 3 września 2021 r. organ pierwszej instancji przyznał Skarżącej zasiłek celowy na zakup leków w wysokości 60 zł, zasiłek celowy na zakup posiłków i żywności w ramach programu wieloletniego "Posiłek w szkole i w domu" w kwocie 150 zł we wrześniu 2021 roku, pomoc w postaci zasiłku okresowego na okres od 1 sierpnia 2021 r. do 30 września 2021 r. w wysokości 350,50 zł miesięcznie. Ponadto M. T. zostały przyznane świadczenia opieki zdrowotnej finansowane ze środków publicznych.

W niniejszym postępowaniu Kolegium rozpatruje wniosek skarżącej złożony 29 grudnia 2021 r. w którym wskazuje ona na konkretny stan faktyczny tj. sytuację rodzinną, majątkową, zdrowotną, które powinny spowodować przyznanie jej wnioskowanych świadczeń. Zdaniem Kolegium organ pierwszej instancji ustalił stan faktyczny w zakresie możliwym do ustalenia na podstawie posiadanych kompetencji. Z uwagi na niemożność przeprowadzenia wywiadu w miejscu zamieszkania organ prawidłowo ocenił jedynie oświadczenia Skarżącej uzyskane podczas rozmowy telefonicznej. Celem ustalenia stanu faktycznego organ zwrócił się do m.in. do ZUS-u, innych jednostek Urzędu Miasta celem ustalenia dochodów uzyskiwanych przez rodzinę.

Kolegium stwierdziło, że na dzień złożenia wniosku dochodem rodziny był zasiłek pielęgnacyjny matki 215,84 zł. Ponadto I. T. otrzymywała także nie wskazane we wniosku z 29 grudnia 2021 r. świadczenie uzupełniające w wysokości 500 zł. Organ pierwszej instancji nie miał natomiast możliwości obiektywnej weryfikacji informacji przekazanych podczas rozmowy telefonicznej przez M. T. i jej matkę min. dotyczących stanu zdrowotnego, osób zamieszkujących w lokalu, ich sytuacji osobistej, rzeczywistych potrzeb.

Jak wynika z poprzednich postępowań toczących się przed Kolegium skarżąca przebywając także w szpitalu odmówiła przeprowadzenia jej badania celem ustalenia ewentualnego stopnia jej niepełnosprawności co mogłoby być dla niej korzystne np. przy korzystaniu ze świadczeń zdrowotnych, uzyskaniu świadczeń z pomocy społecznej lub też rodzinnych oraz umożliwić jej leczenie gdyby zaszła taka konieczność. I. T. i M. T. podczas rozmowy telefonicznej obwiniały za swoją sytuację organ pierwszej instancji. Zdaniem pytanych to właśnie organy są odpowiedzialne za aktualna sytuację jej rodziny. Strona nie podejmuje działań w celu polepszenia stanu zdrowia, negatywnie ocenie pobyt w szpitalu. Skarżąca nie wykazała także, że kupiła jakieś inne niezbędne jej leki (brak dowodów zakupu leków dla siebie), natomiast pytania organu dotyczące przyjmowanych leków w związku z wypisem ze szpitala uznaje za ingerencję w jej sprawy osobiste.

Kolegium wskazało, że łączne zasoby finansowe rodziny wynoszą 715,84 zł. Rodzina posiada zadłużenie w Spółdzielni (wymiar czynszu 735,21 zł), jednakże czynsz za mieszkanie w okresie od kwietnia 2021 roku do lutego 2022 był regulowany.

Zdaniem Kolegium pełnomocnik I. T. nie współpracuje z organem w sprawie ustalania swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Oświadcza, że nie pracuje, nie jest zarejestrowana w PUP i pozostaje bierna zawodowo, nie zamierza podjąć pracy, ani też nie podaje na co się leczy i nie wskazuje swojego lekarza prowadzącego. Jako przyczynę niepodejmowania pracy podaje konieczność opieki nad matką. Powyższych okoliczności opieki nad matką nie można zweryfikować ponieważ skarżąca i jej córka nie wpuszcza nikogo do mieszkania.

Nadto podczas rozmowy telefonicznej I. T. oświadczyła, że śpią z córką wspólnie w jednym łóżku. Organ pierwszej instancji słusznie wskazał, że może to wskazywać, iż w dalszym ciągu mieszkanie jest zagracone, nieuprzątnięte i warunki życia rodziny są nieodpowiednie. Jednakże nie można powyższego zweryfikować, ponieważ pracownicy socjalni nie są wpuszczani do mieszkania.

Zdaniem Kolegium skarżąca i jej pełnomocnik swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwiły przeprowadzenie wywiadu, żadne okoliczności natomiast nie uzasadniała takiego zachowania. Stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, gdyż brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy, w tym wypadku oświadczeń strony złożonych telefonicznie.

Jak wynika z dokumentów, pracownicy socjalni wielokrotnie próbowali przeprowadzić wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania, jednakże próby te okazały się bezskuteczne. Jak wynika z oświadczeń córki skarżącej jest ona osobą, która samodzielnie porusza się po mieście, jeździ do Gdyńskiego Ośrodka Wsparcia OPS-u oraz do swojego prawnika. W związku z tym, żadne okoliczności obiektywne nie przemawiają za tym, aby nie przeprowadzić wywiadu środowiskowego w jej miejscu zamieszkania, tym bardziej, że pracownicy deklarują zachowanie wszelkich środków ochrony osobistej podczas przeprowadzania wywiadu.

Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 4 u.p.s. osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Natomiast przepis art. 11 ust. 2 u.p.s. wymienia szereg okoliczności, związanych z brakiem współpracy zainteresowanych z organami pomocy społecznej, które mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych. Jedną z takich okoliczności jest odmowa zawarcia kontraktu socjalnego

Ustawodawca bowiem przyjął, że celem pomocy społecznej nie jest trwałe wyręczanie beneficjenta w zaspokajaniu jego potrzeb bytowych, lecz jego aktywizacja, tak aby mógł samodzielnie zaspokajać swe potrzeby. Natomiast celem uregulowanego w art. 108 u.p.s. kontraktu socjalnego jest określenie sposobu współdziałania w rozwiązywaniu problemów beneficjenta pomocy społecznej oraz wzmocnienie jego aktywności i samodzielności życiowej, zawodowej lub przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu. W związku z powyższym niezwykle istotna jest realizacja obowiązku współdziałania przez osobę zainteresowaną, ponieważ pomoc społeczna nie może się sprowadzać do prostego rozdawnictwa świadczeń. Dlatego też bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia.

Ponadto Kolegium wskazało należy, że decyzją z 14 lutego 2022 r. przyznano I. T. zasiłek stały od 1 listopada 2021 r. bezterminowo w wysokość 420,08 zł miesięcznie.

Organ pierwszej instancji do akt dołączył analizę zrealizowanych świadczeń z pomocy społecznej z której wynika, że jednostka dysponuje łączną kwotą przeznaczoną na zadania własne i zlecone w wysokości 4.037.662,68 zł z czego przyznano 79.349,50 świadczeń. Z pomocy społecznej korzysta 759 osób co stanowi 682 rodziny. Zatem posiadane przez organ środki nie są nieograniczone i powinny zostać przeznaczone także na pomoc innym osobom.

W związku z powyższym z uwagi na brak współpracy z organem pierwszej instancji, niekorzystanie z przysługujących uprawnień, np. w postaci specjalistycznego leczenia, rehabilitacji brak jest podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. W toku postępowania dołączono jedynie recepty na leki, które jak wskazała I. T. wykupuje dla niej córka. Wskazać także należy, że I. T. przyznano zasiłek stały od listopada 2021 roku w wysokości po 420,08 zł miesięcznie brak podstaw do przyznania jej zasiłku okresowego ponieważ potrzeby I. T. wynikające z choroby i niepełnosprawności zostały zaspokojone.

W skardze na tak wydaną decyzję podniesiono, że brak jest podstaw do uznania braku współpracy z jej strony, gdyż wywiad środowiskowy należy przeprowadzić zgodnie z ustawą przeciwdziałającą COVID-19. Zdaniem skarżącej nie można jej zarzucić uniemożliwienia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, gdyż ten odbył się telefonicznie, zgodnie z ustawą COVID-ową. Pełnomocnik skarżącej oświadczyła, że mieszka sama z matką, która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i niezdolności do samodzielnej egzystencji. Niezdolność ta świadczy o konieczności całodobowej opieki nad nią, co wyklucza aktywizację zawodową córki skarżącej. M. T. oświadczyła także, że w jej przypadku nie występuje także sytuacja nieuzasadnionej odmowy podjęcia leczenia odwykowego.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga jest niezasadna.

Niesporne jest, że skarżąca I. T. prowadzi gospodarstwo domowe z córką M. T., będącą jej pełnomocnikiem w niniejszej sprawie. Skarżąca posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jej mąż przebywa w areszcie śledczym, a jedna z córek skarżącej A. T. przebywa w zakładzie opiekuńczym.

Jak wynika przy tym z treści zaskarżonej decyzji, powodem odmowy przyznania skarżącej wnioskowanej przez nią pomocy finansowej były dwie kwestie: po pierwsze, brak współdziałania skarżącej i jej pełnomocnika (córki), która zdaniem organów swoim zachowaniem uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz po drugie, niewykorzystywanie przez rodzinę własnych możliwości poprawy swojej sytuacji.

W aktach Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej odzwierciedlono czynności pracowników socjalnych podejmowane w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (wezwanie do kontaktu z pracownikiem socjalnym w celu ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania z 31 grudnia 2021 r., doręczone 19 stycznia 2022 r., notatka z 3 stycznia 2022 r., notatka z 12 stycznia 2022 r., notatka z 17 stycznia 2022 r., notatka z 21 stycznia 2022 r.). W aktach organu I instancji znajduje się także notatka urzędowa z przeprowadzonego wywiadu telefonicznego z 24 stycznia 2022 r. Jak wynika z pisma Zespołu do spraw Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych M. T., córce skarżącej, zostały przyznane świadczenia opieki zdrowotnej finansowane ze środków publicznych: decyzją z 3 września 2021 r. na okres od 30 lipca 2021 r. do 27 października 2021 r., decyzją z 16 listopada 2021 r. na okres od 4 listopada 2021 r. do 1 lutego 2022 r. Nadto znajduje się także oświadczenia córki skarżącej, że nie pracuje zawodowo.

Sąd z urzędu posiada także wiedzę, że wyrokiem z 10 grudnia 2021 r. o sygn. I OSK 826/21 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną M. T. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad matką I. T. Tym samym prawomocny jest wyrok tut. Sądu z 16 lipca 2020 r. III SA/Gd 169/20 oddalający skargę M. T. na decyzję w przedmiocie odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką.

Zgodnie z art. 38 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 901, dalej jako u.p.s.) zasiłek okresowy przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego rodzinie, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego rodziny. Wskazane świadczenie uzależnione jest więc przede wszystkim od spełnienia kryterium dochodowego. Wszystkie inne przesłanki ustawodawca wymienia przykładowo. Niewątpliwie są one jednak uwzględniane przy określaniu przez organ okresu na jaki przyznaje zasiłek, który powinien być adekwatny i dopasowany do okoliczności faktycznych konkretnej sprawy, to jest do stwierdzonej w toku postępowania wyjaśniającego trudnej sytuacji, w jakiej znajduje się rodzina. Zgodnie bowiem z art. 38 ust. 5 u.p.s. okres na jaki jest przyznawany zasiłek okresowy, ustala ośrodek pomocy społecznej na podstawie okoliczności sprawy.

Aby organ mógł w ogóle rozpatrzyć pozytywnie wniosek o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej musi w tym celu dokonać stosownych ustaleń faktycznych, co umożliwia w szczególności (obligatoryjny) dowód w postaci wywiadu środowiskowego. O ile jednak organy orzekające zobowiązane są do wnikliwego przeprowadzenia postępowania dowodowego zgodnie z art. 7 k.p.a., o tyle na osobie ubiegającej się oświadczenie z pomocy społecznej spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych zgodnie z art. 4, art. 11 ust. 2, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1 i 4a ustawy u.p.s. Tym samym dokonanie wykładni tych przepisów ma istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego uznaje się bowiem za przejaw uniemożliwienia ustalenia rzeczywistej sytuacji rodzinno-majątkowej, a tym samym brak współdziałania przez wnioskodawcę, który wystąpił o świadczenie z organem prowadzących postępowanie w celu merytorycznego rozpoznania jego wniosku (por. wyrok WSA w Warszawie z 7 października 2021 r., sygn. akt VIII SA/Wa 403/21). Osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej (art. 4 u.p.s.), a decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 106 ust. 4 u.p.s.). Jak stanowi ustawa, wywiad taki przeprowadza się i służy on ustaleniu sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób oraz rodzin ubiegających się o świadczenie z pomocy społecznej (art. 107 ust. 1 u.p.s.).

Przyjmuje się, że rodzinny wywiad środowiskowy, przeprowadzany na podstawie art. 107 i nast. u.p.s., jak również jego aktualizacja, jest szczególnym dowodem w sprawie osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, który jest sporządzany we współdziałaniu z osobą zainteresowaną. Na wywiad składa się szereg czynności organu wykonywanych przez pracownika socjalnego, takich jak m.in. przesłuchanie strony i jej rodziny pod rygorem odpowiedzialności karnej za udzielenie nieprawdziwych informacji, wykorzystanie istotnych dla sprawy dokumentów oraz przeprowadzenie własnych obserwacji w celu zweryfikowania informacji uzyskanych z innych źródeł dowodowych, w szczególności z oświadczenia o stanie majątkowym, złożonego przez stronę. Wywiad jest specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji strony, stanowiącym dla organu pomocy społecznej konieczne i podstawowe źródło informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będący podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej i poddawanych prawnej ocenie (por. wyrok WSA w Łodzi z 30 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 766/19).

Zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 2017 r., poz. 1788) wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy ośrodka pomocy społecznej lub powiatowego centrum pomocy rodzinie albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej (ust. 3). Pracownik socjalny, przeprowadzając wywiad, bierze pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby samotnie gospodarującej lub osób w rodzinie, mogące mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy (ust. 4). W ramach przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z nich wynikające, stanowiące podstawę planowania pomocy (ust. 5). Natomiast, konsekwencje braku współdziałania z organem zostały ogólnie unormowane w art. 11 ust. 2 u.p.s., zgodnie z którym brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych, a także odmowa lub przerwanie udziału w działaniach w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu Aktywizacja i Integracja, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia, odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Jednocześnie przyjmuje się, że odmowa przeprowadzenia wywiadu lub uniemożliwienie prowadzenia wywiadu środowiskowego musi być kwalifikowane właśnie jako wyraz braku współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s. W sytuacji bowiem, gdy wnioskodawca swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu, a żadne okoliczności nie uzasadniają jego zachowania, to stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, gdyż brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy (por. wyrok WSA w Krakowie z 11 października 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 580/21).

Co więcej, uszczegółowienie konsekwencji braku współdziałania z organami pomocy społecznej ma miejsce w art. 107 ust. 4a ustawy u.p.s., zgodnie z którym niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

Biorąc pod uwagę powyższe przepisy oraz okoliczności faktyczne niniejszej sprawy, w ocenie Sądu, zgodzić należy się z organami, że skarżąca nie wypełniła obowiązku współdziałania, o którym mowa w powyższych przepisach. Nie ulega wątpliwości, że pracownik socjalny wielokrotnie podejmował próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej i próby te okazały się bezskuteczne. Znajduje to potwierdzenie w aktach sprawy, w szczególności notatek pracowników MOPS i doręczonego wezwania organu I instancji z 31 grudnia 2021 r. wystosowanego do pełnomocnika i córki skarżącej celem ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania. Pracownica socjalna próbowała umówić się ze skarżącą poprzez jej pełnomocnika na wywiad środowiskowy w miejscu jej zamieszkania, jednak spotkała się z odmową.

W toku całego postępowania skarżąca i jej pełnomocnik nie wyrażały zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, wnosząc zamiast tego o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej. W takiej też formie wywiad środowiskowy został ostatecznie przeprowadzony. Niemniej jednak w ocenie Sądu nie sposób uznać, że w okolicznościach tej sprawy skarżąca tym samym wypełniła obowiązek współdziałania z organem pomocowym. Jak wskazał pracownik w adnotacji z wywiadu telefonicznego z 24 stycznia 2022 r., skarżąca podtrzymała, że nie ma możliwości i potrzeby, aby wejść, z zachowaniem reżimu sanitarnego, do mieszkania i zobaczyć, czy obecne warunki lokalowe dostosowane są do zamieszkania.

Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 15o ust. 1 ustawy covidowej, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, ilekroć zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wymagane jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji, w szczególności z osobą lub rodziną, które zostały poddane kwarantannie w związku z podejrzeniem zakażenia lub choroby zakaźnej, ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej zamiast przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może nastąpić na podstawie:

1) rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym, a w przypadku osób niepełnosprawnych z powodu dysfunkcji narządu słuchu przy wykorzystaniu środków wspierających komunikowanie się, o których mowa w art. 3 pkt 5 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz.U. z 2017 r. poz. 1824) oraz,

2) dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub

3) informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 tej ustawy.

Należy podkreślić, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawcy jest zasadą, natomiast przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie przewidzianej w art. 15o ust. 1 ustawy covidowej jest wyjątkiem od tej zasady i jako taki przepis ten nie powinien być nadużywany. Zastosowanie tego przepisu jest uzasadnione tylko wówczas, gdy ze względów związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 przeprowadzenie wywiadu w formie wymaganej przez przepisy ustawy o pomocy społecznej napotyka obiektywne problemy. Z akt sprawy nie wynika, aby na przeszkodzie przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni stały powody związane z przeciwdziałaniem COVID-19, w szczególności aby którykolwiek z domowników pozostawał na kwarantannie. Pełnomocnik skarżącej, żądając przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej, powoływała się ogólnie na stan epidemii i obawę o zdrowie swoje i członków swojej rodziny, niemniej jednak nie jest to wystarczające, zwłaszcza że pracownik socjalny gwarantował zachowanie reżimu sanitarnego, a ponadto córka skarżącej, poruszała się po mieście, jeździła na pocztę, robiła zakupy. Trudno zatem dopatrzeć się istnienia obiektywnych okoliczności uniemożliwiających przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni. Podkreślić należy, że wywiad telefoniczny może okazać się niewystarczający w pewnych sytuacjach, gdy np. istnieją wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji rodziny, nie daje on bowiem możliwości poczynienia przez pracownika socjalnego własnych obserwacji i zweryfikowania podawanych mu telefonicznie informacji. W tej sytuacji organ I instancji nie miał zatem możliwości wdrożyć jakiejkolwiek pomocy adekwatnej do sytuacji rodziny.

Na gruncie niniejszej sprawy pracownik socjalny nie mógł zobaczyć, w jakich warunkach żyje rodzina, w jakim stanie są jej członkowie, co jest tym bardziej istotne, że podczas zatrzymania ojca skarżącej K. T. mieszkanie było zagracone mnóstwem niepotrzebnych rzeczy i ubrań, z uwagi na co ciężko było się przemieszczać. Nadto w mieszkaniu zamieszkuje skarżąca I. T., będąca osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, której od dłuższego okresu czasu nikt nie widział. I. T. oświadczyła przy tym w rozmowie telefonicznej z pracownikiem MOPS, że śpi razem z córką na jednej wersalce oraz że nie wychodzi z mieszkania, za wyjątkiem wyjścia na klatkę schodową. W tych okolicznościach, w ocenie Sądu, zgodzić należy się z organami, że uniemożliwienie przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, przy jednoczesnym braku przesłanek do zastosowania art. 15o ust. 1 ustawy covidowej, uznać należy za nieuzasadnione i wskazujące na brak współdziałania skarżącej w rozwiązywaniu jej trudnej sytuacji życiowej. Wskutek takiego postępowania pozostały wątpliwości, co do rzeczywistej sytuacji skarżącej i jej rodziny. Udzieliła ona bowiem wprawdzie telefonicznie niepełnych informacji o dochodach rodziny, jednak to nie wyczerpuje zakresu ustaleń, do jakich zobowiązany jest organ pomocy społecznej. Udzielając świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, organ kieruje się bowiem ogólną zasadą dostosowywania rodzaju, formy i rozmiaru świadczeń do okoliczności konkretnej sprawy, jak również uwzględnienia potrzeb osób korzystających z pomocy, jeżeli potrzeby te odpowiadają celom i możliwościom pomocy społecznej (art. 3 ust. 3 i 4 u.p.s.). Kryterium dochodowe nie jest zatem wyłączną przesłanką, jaką organ udzielający świadczeń z pomocy społecznej zobowiązany jest ustalić. Ustawodawca wielką wagę przywiązuje do współdziałania świadczeniobiorców z pracownikami pomocy społecznej, ponieważ pomoc społeczna nie może sprowadzać się do prostego rozdawnictwa świadczeń. Dlatego też bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia, o czym mowa w przepisach art. 11 i art. 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej (por. wyrok NSA z 27 kwietnia 2017 r., I OSK 3327/15). W sprawach z zakresu pomocy społecznej kryteriami wyboru rozstrzygnięcia powinny być zatem cele i zadania pomocy społecznej, a nie subiektywne oczekiwania osób uprawnionych, zmierzające do obarczenia organów pomocy społecznej pełnym zakresem obowiązków przejęcia całkowitej opieki finansowej i życiowej nad osobą dotkniętą jedną z form niedostatku, określonych w art. 7 ustawy o pomocy społecznej (por. wyrok NSA z 28 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 116/10).

Podstawowym obowiązkiem osoby ubiegającej się o pomoc społeczną jest zatem udzielenie organowi pomocy w ustaleniu sytuacji faktycznej – nie tylko dochodowej, ale też osobistej, rodzinnej, majątkowej, a utrudnianie organowi poczynienia takich ustaleń obliguje organ do odmownego załatwienia wniosku, skoro nie jest on w stanie dostosować udzielanej pomocy do zadań i celów pomocy społecznej, zgodnie z art. 3 u.p.s.

Pomoc społeczna przysługuje dopiero wówczas, gdy osoba mimo wykorzystania wszystkich swoich możliwości poprawy swej sytuacji, nadal pozostaje w niedostatku uniemożliwiającym zaspokajanie potrzeb o charakterze elementarnym. Co do zasady bowiem ustawa o pomocy społecznej jest ukierunkowana na udzielanie wsparcia osobom rzeczywiście go potrzebującym. Nie dopuszcza ona wykorzystywania środków społecznych przez osoby, które mają możliwość zaspokojenia potrzeb życiowych z własnych środków, nie czynią tego jednak z własnej woli i wyboru. Należy też podkreślić, że zgodnie z intencją ustawodawcy, celem pomocy społecznej jest jedynie udzielenie wsparcia, a nie zastąpienie indywidualnych wysiłków w dążeniu do poprawy sytuacji bytowej określonej osoby. Przepis art. 3 u.p.s. nie dopuszcza możliwości uczynienia z pomocy społecznej stałego źródła dochodów, ani nie pozwala na udzielenie tej pomocy osobom, które dysponują możliwościami samodzielnego przezwyciężenia trudności na jakie napotkały lub też realizowania tylko takiej formy pomocy jakiej strona subiektywnie oczekuje. Przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z jego uzasadnionych i rozsądnych propozycji pomagających osobie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe, w jakich się znalazła w celu "wyjścia" z systemu pomocy społecznej i umożliwienia samodzielnego i odpowiedzialnego życia w społeczeństwie. W niniejszej sprawie natomiast słusznie organ stwierdził brak współdziałania ze strony członków rodziny skarżącej w przezwyciężeniu ich trudnej sytuacji życiowej. Nie bez znaczenia pozostaje – na co słusznie wskazało Kolegium w skarżonej decyzji - przyznanie I. T. decyzją z 14 lutego 2022 r. zasiłku stałego bezterminowo od 1 listopada 2021 r. w kwocie 420,08 zł miesięcznie, a także ograniczone środki, jakimi dysponuje ośrodek pomocy społecznej. Potwierdza to złożona do akt Kolegium analiza zrealizowanych świadczeń w zakresie pomocy społecznej (k. 14).

Sąd w składzie orzekającym podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 stycznia 2023 r. I OSK 352/22, że organy administracji w zakresie pomocy społecznej działają w oparciu o środki finansowe, których wysokość jest ściśle określona i w tak wyznaczonych granicach muszą realizować zadania z zakresu pomocy społecznej. Organy pomocy społecznej są więc upoważnione do limitowania rozmiaru przyznawanych świadczeń z uwagi na ograniczone środki finansowe, a posiadane fundusze muszą rozdzielać pomiędzy stale rosnącą liczbę osób wymagających wsparcia. W ramach pomocy społecznej nie jest zatem możliwe zaspokojenie wszystkich, nawet uzasadnionych, potrzeb osób uprawnionych do przedmiotowych świadczeń. W takich sytuacjach odmowa ich przyznania osobie ubiegającej się o tego rodzaju świadczenia może być podyktowana wyłącznie brakiem dostatecznych środków na ich pokrycie i to nawet wówczas, gdy potencjalny beneficjent, z uwagi na swoją sytuację osobistą i majątkową, spełnia kryteria niezbędne do ich otrzymania.

Reasumując, w ustalonym stanie faktycznym i prawnym brak jest w ocenie Sądu orzekającego podstaw prawnych do pozytywnego załatwienia wniosku skarżącej, gdyż Sąd uznał działanie organów administracji w sprawie za zgodne z regulacją prawa materialnego. Skład orzekający nie dopatrzył się również naruszenia przepisów procedury w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Wobec czego, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej jako p.p.s.a.), orzekł o oddaleniu skargi.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, o co wnioskował organ w odpowiedzi na skargę, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądu administracyjnego dostępne jest w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).