Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1694/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-03-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: Art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Maria Zawadzka Sędzia WSA Ewa Michna po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi E. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 11 lipca 2023 r. nr SKO-NP-4115-489/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala.


UZASADNIENIE

Wójt Gminy K. decyzją z dnia 21 września 2022 r. nr GOPS.5211.1675.1.2022 odmówił skarżącemu E. O. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad M. O.

Zdaniem organu w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sparowania opieki nad matką.

W odwołaniu skarżący zarzucił:

- dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że:

- zakres opieki świadczony przez niego nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej,

- brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia a sprawowaną opieką nad matką podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje;

- dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 ww. ustawy poprzez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego jednemu z nich pomimo spełnienia przez niego wszystkich ustawowych przesłanek;

- naruszenie art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art 7 w zw. z art 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie decyzji i przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego .

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzja z dnia 11 lipca 2023 r. nr SKO-NP-4115-489/22 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu SKO wyjaśniło, że decyzją z dnia 23 maja 2022 r. uchylono wcześniejszą decyzję organu I instancji odmawiającą skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego na matkę i przekazano sprawę do ponownego rozpatrzenia. Organ l instancji nie zweryfikował bowiem czy rodzeństwo skarżącego jest w stanie współuczestniczyć w opiece nad matką w sposób bezpośredni czy pośredni, czy istnieją obiektywne okoliczności dające podstawę do zwolnienia rodzeństwa strony z ciążącego na nich obowiązku zapewnienia opieki i pomocy względem niepełnosprawnej matki.

Kolegium wskazało na uzupełniony w sprawie materiał dowody i podało, że osoba wymagająca opieki jest wdową, w wieku 92 lat, mieszka razem ze skarżącym i jego synem, od 2009 r. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym ze względu na niepełnosprawność oznaczoną symbolem 05-R, jest po udarze, ma lewostronny paraliż, nadto jest leczona na choroby serca i układu krążenia, ma problemy z układem moczowym oraz leczy się z powodu zaburzeń depresyjno lękowych. Jest osobą leżącą - nie jest w stanie samodzielnie się poruszać, jest pampersowana, wymaga aby przygotować i podać jej posiłki - jest karmiona, nie jest w stanie wykonać takich czynności jak ubranie się, utrzymanie higieny osobistej (mycie, kąpiel), zażywanie leków, nie jest zdolna aby wykonywać czynności związane z prowadzaniem domu. Pomoc i opiekę w wykonaniu powyższych czynności niepełnosprawna uzyskuje od syna – skarżącego, który jak wskazano w wywiadzie środowiskowym zapewnia jej pomoc i opiekę w zakresie pielęgnacji, utrzymania higieny osobistej (mycie ubieranie, zmiana opatrunków, pampersów), utrzymuje kontakt z lekarzem, pielęgniarką środowiskową, ze względu na tę opiekę zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym.

W ocenie organu odwoławczego wykazany przez skarżącego zakres opieki, nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał go do definitywnej rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym, biorąc pod uwagę również to że są jeszcze inne osoby zobowiązane do współudziału w opiece nad niepełnosprawną oraz istnieje możliwość uzyskania wsparcia w opiece w ramach usług opiekuńczych.

Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego z bratem skarżącego wynika, że mieszka w S., prowadzi wspólne gospodarstwo wraz żoną, która nie pracuje i nie podejmuje żadnej aktywności zawodowej ale jednocześnie nie legitymuje się żadnym orzeczeniem o niepełnosprawności wskazującym, iż wymaga ona opieki lub, że jest niezdolna do tego aby podjąć pracę. Brat skarżącego jest rencistą i otrzymywane świadczenie rentowe jest źródłem utrzymania jego rodziny, leczy się na schorzenia kręgosłupa, ma problemy z poruszeniem, kilka lat temu przeszedł operacje na kolano i ma torbiel na nerce. W wywiadzie tym oświadczył, iż nie jest w stanie sprawować opieki nad matką w sposób bezpośredni bo przewlekle choruje lub pośredni bo ma niewielką rentę, jedynie w miarę możliwości ją odwiedza. Przy czym nie wykazał on, że legitymuje się orzeczeniem, które kwalifikowałoby go do znacznego stopnia niepełnosprawności i że sam wymaga opieki. Sam fakt posiadania uprawnienia do renty oznacza jedynie, że nie jest zdolny do pracy. Z akt nie wynika, że porusza się przy pomocy jakiegokolwiek sprzętu (np. wózka inwalidzkiego, chodzika) zatem trudno przyjąć, iż nie jest w stanie kilka godzin w ciągu dnia współuczestniczyć w opiece nad matką chociażby poprzez przygotowanie dla niej posiłków, pokarmienie jej czy też podanie lekarstw, picia czy też poprzez współtowarzyszenie jej.

Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego z siostrą skarżącego wynika, że jest emerytką, ma 69 lat, mieszka w M. wraz mężem który jest również emerytem i pozostaje w leczeniu. Oświadczyła, że ze względu na miejsce zamieszkania, swój wiek i choroby nie jest w stanie w żaden sposób wspomóc matki, utrzymuje z nią jedynie kontakt telefoniczny. Zdaniem Kolegium, przedstawione zestawienie dochodu rodziny siostry skarżącego, jak i wskazane przez nią wydatki związane z miesięcznym utrzymaniem - opłatami i leczeniem, nie wskazują, iż nie może ona współuczestniczyć w zorganizowaniu opieki nad matką w sposób pośredni.

Odnosząc się do zarzutów odwołania Kolegium wskazało, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest wykonywanie opieki przez osobę obciążoną wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. W niniejszej sprawie, oprócz skarżącego się są jeszcze inne osoby obciążone - w tym samym stopniu, co skarżący - ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej matki. W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i osoby te powinny się stosownie podzielić wykonywaniem tego obowiązku tak, aby nie była nim obciążona tylko jedna z nich.

W skardze do WSA w Krakowie skarżący zarzucił:

- dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego jednemu z nich pomimo spełnienia przez niego wszystkich ustawowych przesłanek;

- dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ww. ustawy;

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia a sprawowaną opieką nad matką podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje;

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej;

- naruszenie art. 6, art, 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki nad matką, co skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, decyzji organu I instancji, zobowiązanie organów I i Il instancji do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie oraz o zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują, m.in. wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyrażona w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) dalej - p.p.s.a.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu organu administracji publicznej. Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, na podstawie ww. ustaw, Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja SKO w Nowym Sączu utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminu K. odmawiającą przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieki nad matką.

Materialnoprawną podstawą wydania ww. decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) – dalej u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zdaniem Sądu, Kolegium słusznie uznało, że ustalony w sprawie stan faktyczny daje podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia.

W pierwszej kolejności wyjaśniać należy mając na względzie ww. art. 17 ust. 1 ustawy, że podstawowym wymogiem do uzyskania ww. świadczenia jest nie tylko sprawowanie stałej, ciągłej opieki, ale aby opieka ta (jej zakres) wykluczała możliwość podjęcia zatrudnienia lub powodowała konieczność zrezygnowania z pracy. Świadczenie to ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy, czy też niemożność jej podjęcia z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Świadczenie to nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy, należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., I OSK 1148/20). Pojęcie opieki, o którym mowa w powyższym przepisie, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej. Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy, opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. np. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19), przy czym w każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA I OSK 2820/13).

Ze względu na zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów postępowania, podkreślić należy, mając na uwadze zasady ogólne wyrażone w dziale I rozdział 2 k.p.a., że wprawdzie co do zasady gospodarzem postępowania administracyjnego jest organ administracji publicznej, który powinien je prowadzić zgodnie z zasadą oficjalności, to jednak strona ma prawo czynnego uczestniczenia w postępowaniu wyjaśniającym, a w szczególności ma prawo inicjatywy dowodowej, z którego powinna korzystać, chcąc wykazać zasadność podnoszonych przez siebie wniosków i twierdzeń, a tym samym uniknąć negatywnych konsekwencji związanych z poczynionymi przez organ ustaleniami w zakresie stanu faktycznego sprawy na podstawie znanych organowi środków dowodowych. Strona nie jest zatem zwolniona od współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. Powinna ona bowiem przedstawić wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak również udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu lub które tylko ona może przedstawić, potwierdzające okoliczności wskazane w uzasadnieniu wniosku wszczynającego postępowanie. Jeśli organ dokonał ustaleń w zakresie stanu faktycznego na podstawie wszystkich wskazanych przez wnioskodawcę dowodów, a strona kwestionuje te dowody i ustalenia, przeciwdowód może być przeprowadzony z jej inicjatywy. Organ nie ma natomiast obowiązku poszukiwania dowodów dla wykazania słuszności stanowiska strony (por. wyrok NSA z dnia 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08).

Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącego, lat 92, jest wdową, mieszka razem ze skarżącym i jego synem. Od 2009 r. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym ze względu na niepełnosprawność oznaczoną symbolem 05-R (tj. niepełnosprawność związaną z dysfunkcją narządu ruchu, w tym m.in. wady wrodzone i rozwojowe narządu ruchu, układowe choroby tkanki łącznej, zapalenie stawów, choroby zwyrodnieniowe stawów, nowotwory narządu ruchu czy amputacje oraz wiele innych schorzeń w obrębie narządu ruchu), jest po udarze, ma lewostronny paraliż, nadto jest leczona na choroby serca i układu krążenia, ma problemy z układem moczowym oraz leczy się z powodu zaburzeń depresyjno lękowych. Jest osobą leżącą - nie jest w stanie samodzielnie się poruszać, jest pampersowana, wymaga aby przygotować i podać jej posiłki - jest karmiona, nie jest w stanie wykonać takich czynności jak ubranie się, utrzymanie higieny osobistej (mycie, kąpiel), zażywanie leków, nie jest zdolna aby wykonywać czynności związane z prowadzaniem domu. Pomoc i opiekę w wykonaniu powyższych czynności niepełnosprawna uzyskuje od syna – skarżącego. Skarżący pomaga matce w czynnościach pielęgnacyjnych, utrzymaniu higieny osobistej (mycie ubieranie, zmiana opatrunków, pampersów), utrzymuje kontakt z lekarzem, pielęgniarką środowiskową. Ze względu na opiekę zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym. Nadto oprócz skarżącego zobowiązanymi do alimentacji matki jest jeszcze dwójka pozostałych jej dzieci. Syn mieszka w tej samej miejscowości co matka i skarżący. Prowadzi wspólne gospodarstwo wraz żoną, która nie pracuje, nie legitymuje się też żadnym orzeczeniem o niepełnosprawności. Brat skarżącego jest rencistą i otrzymywane świadczenie rentowe jest źródłem utrzymania jego rodziny, leczy się na schorzenia kręgosłupa, ma problemy z poruszeniem, kilka lat temu przeszedł operacje na kolano i ma torbiel na nerce. W przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym oświadczył, iż nie jest w stanie sprawować opieki nad matką w sposób bezpośredni bo przewlekle choruje lub pośredni bo ma niewielką rentę, jedynie w miarę możliwości ją odwiedza. Z kolej siostra skarżącego jest emerytką ma 69 lat mieszka w M. wraz mężem który jest również emerytem pozostaje w leczeniu. Oświadczyła, że ze względu na miejsce zamieszkania, swój wiek i choroby nie jest w stanie w żaden sposób wspomóc matkę utrzymuje z nią jedynie kontakt telefoniczny.

Zdaniem Sądu, ocena, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją z) zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W przypadku bowiem osób zobowiązanych w różnym stopniu, możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego została jednoznacznie określona w art. 17 ust. 4 ustawy i potwierdzona uchwałą NSA z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22, CBOSA).

Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia pozytywnych przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 ustawy wynika w pierwszej kolejności z obowiązku ustalenia przez organ faktu "konieczności" rezygnacji z zatrudnienia lub "niemożliwości" jego podjęcia (a nie jedynie faktu rezygnacji z zatrudnienia czy jego niepodejmowania), a po drugie z tego, że są to świadczenia z zakresu pomocy społecznej (zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości). Przyznanie zatem świadczenia pielęgnacyjnego powinno uwzględniać ww. zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka (rodzina) nie może poradzić sobie sama. Interpretacja przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych wymaga także odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1).

W ocenie Sądu, brak uwzględnienia przepisów o obowiązku alimentacyjnym przy ocenie konieczności rezygnacji (powstrzymania się) z zatrudnienia przez skarżącego, prowadziłoby do naruszenia przepisów k.r.o. i niedopuszczalnego modyfikowania przepisów określających obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, a w rezultacie do nieprzewidzianego ustawą zwolnienia pozostałego rodzeństwa skarżącego z obowiązków alimentacyjnych względem matki.

Zdaniem Sądu, nie może budzić również wątpliwości, że w zakresie nieuregulowanym w ustawie o świadczeniach rodzinnych zastosowanie znajdują inne przepisy prawa, w tym w szczególności przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "k.r.o."). NSA w ww. uchwale z 14 listopada 2022 r. wskazał, że uregulowania u.ś.r. mają charakter lex specialis, w stosunku do k.r.o. W zakresie jednak obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców w u.ś.r. brak jest regulacji, a zatem odwołać się należy do przepisów k.r.o. Trzeba bowiem podzielić pogląd, że zastosowanie modelu derywacyjnego wykładni wymaga odwołania się do wszystkich argumentów interpretacyjnych - językowych, systemowych oraz celowościowych (por. uchwała NSA z dnia 14 listopada 2022 r. I OPS 2/22). Wykładnia systemowa zakłada natomiast odwołanie się do kontekstu węższego (czyli miejsca przepisu w danym akcie prawnym) oraz szerszego (całego systemu prawa). Dokonując zatem interpretacji art. 17 ust. 1 u.ś.r. konieczne jest uwzględnienie zarówno miejsca przepisu w ustawie o świadczeniach rodzinnych, jak w całym systemie prawa, tj. w szczególności uwzględnienia postanowień Konstytucji RP (przede wszystkim zasad subsydiarności oraz pomocy rodzinie), a także przepisów k.r.o. W związku z powyższym należy uwzględnić sytuację rodziny jako całości.

Na konieczność systemowej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, przy uwzględnieniu zasady pomocniczości, wielokrotnie wskazywał także Trybunał Konstytucyjny, np. w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2010 r. sygn. akt P 38/09 stwierdzając: "Nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od spełnienia licznych warunków, wiążących się zarówno z osobą ubiegającą się o świadczenie, jak i osobą wymagająca opieki lub innymi członkami rodziny. Wynikają one przede wszystkim z art. 17 ust.1, 1a i 5 ustawy o świadczeniach, lecz ich pełna rekonstrukcja wymaga uwzględnienia zarówno przepisów tej ustawy(...) jak i nierzadko skomplikowanych i "wielopiętrowych" odesłań zewnątrzsystemowych, m.in. do ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...) ".

Wobec powyższego Sąd nie widzi podstaw prawnych aby organy oceniając ustawową przesłankę konieczności rezygnacji lub powstrzymania się z zatrudnienia (tu: rezygnacji w pracy w gospodarstwie rolnym) mogły pominąć sytuację rodziny osoby niepełnosprawnej.

W nin. sprawie należy zwrócić uwagę, że skarżący ma rodzeństwo, a zatem mogą i powinni oni wspólnie realizować obciążający ich z mocy prawa obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.

Podkreślić należy, że posiadanie własnej rodziny przez dzieci osoby wymagającej opieki czy też zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem. Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być, np. przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, czy stwierdzony znaczny stopień niepełnosprawności, który nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną (zob. np. wyroki WSA w Krakowie z dnia 16 stycznia 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 1365/23, z dnia 12 stycznia 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 1312/23; wyrok WSA w Lublinie z dnia 22 czerwca 2023 r. sygn. akt II SA/Lu 409/23). Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowanie opieki nad osobą wymagającą opieki, jednakże okoliczności takie tego nie uniemożliwiają, tym bardziej że wykonanie obowiązku alimentacyjnego nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych.

W aktach brak jakiegokolwiek dowodu aby skarżący, czy też jego matka próbowali wyegzekwować spełnienie ww. obowiązku od pozostałego rodzeństwa skarżącego. W konsekwencji, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie zostały wykazane jakiekolwiek obiektywne przeszkody w wywiązywaniu się przez pozostałe rodzeństwo skarżącego z obowiązku alimentacyjnego względem matki. Owszem z materiału dowodowego wynika, że rodzeństwo skarżącego cierpi na liczne choroby, jednakże brak jest jakichkolwiek dowodów (w tym orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności,) świadczących o tym, że są oni całkowicie niezdolni do jakiejkolwiek pomocy matce, np. w okresie letnim, w którym praca w gospodarstwie rolnym jest intensywniejsza.

Pomoc Państwa ma, jak już wyżej wskazano, charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Jest zatem możliwa jedynie wówczas gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący jakichkolwiek wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w nin. sprawie - pomocy rodzeństwa, skorzystanie z usług opiekuńczych, czy opiekuna), a pomimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, z posiadanych przez nią schorzeń) istnieje konieczność rezygnacji przez niego z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia podjęcie zatrudnienia.

Podsumowując, zdaniem Sądu, w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest bezpośredniego i ścisłego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją z) zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji. Nie chodzi przy tym o jakąkolwiek ingerencję organów w decyzje rodziny, kto stale będzie opiekować się osobą niepełnosprawną, ale o ocenę, czy zachodzi konieczność rezygnacji z zatrudnienia/niepodejmowania zatrudnienia – w przypadku realizacji obowiązku alimentacyjnego przez wszystkie dzieci wobec rodzica.

Zdaniem Sądu, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców a mimo to, ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego uzależnienie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego od konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując opiekę nad rodzicem, wykaże, że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa lub też nawet z pomocą rodzeństwa jest zmuszony zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (vide: wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 24 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 669/22, czy z 5 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 918/22).

Sądowi znane jest odmienne stanowisko prezentowane w niektórych orzeczeniach sądów administracyjnych np. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 stycznia 2022 r. I OSK 925/21, ale – w ocenie Sądu orzekającego w nin. sprawie - nie uwzględnia ono subsydiarnego charakteru udzielanej pomocy w ramach świadczeń z ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz konieczności badania nie tylko przesłanki faktycznego sprawowania opieki ale również konieczności rezygnacji z zatrudnienia/ niemożliwości jego niepodejmowania z powodu sprawowania tej opieki. W sytuacji bowiem, gdy żyje rodzeństwo osoby, która podejmuje się opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i są oni wszyscy w równym stopniu zobowiązani alimentacyjnie, to może okazać się, że nie ma konieczności rezygnacji z zatrudnienia. Mogą oni bowiem tak podzielić zakres wykonywanych czynności, że żadne z nich nie będzie zmuszone do rezygnacji z pracy zarobkowej, a w związku z tym nie zostanie spełniona jedna z podstawowych przesłanek art. 17 ust. 1 u.ś.r. – przesłanka konieczności rezygnacji z pracy zarobkowej czy przesłanka niemożności jej podjęcia.

Jeszcze raz przypomnieć należy, że opieka nie musi przybrać formy jedynie osobistego świadczenia, co wiązałoby się z potrzebą przebywania w pobliżu osoby potrzebującej stałej lub długotrwałej opieki przez każde dziecko, gdyż może być to także wsparcie finansowe. Takie rozwiązanie pozwoliłoby na zapewnienie opieki także przez osobę trzecią, co również niwelowałoby potrzebę całkowitej rezygnacji z zatrudnienia przez osoby ubiegające się o świadczenie pielęgnacyjne. Zdaniem Sądu, słuszne jest stanowisko WSA w Krakowie wyrażone w wyroku z dnia 12 lipca 2023 r., sygn. akt. III SA/Kr 598/23 zgodnie z którym "W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma częściowy obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko jednak osoba [...]".

Wykonując ustawę o świadczeniach rodzinnych organ ma obowiązek zbadać, zgodnie z wymogami k.p.a., spełnienie zarówno pozytywnych, jak i negatywnych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Uwzględnienie innych osób zobowiązanych alimentacyjnie w równym stopniu co skarżący w stosunku do niepełnosprawnej matką nie jest zatem nową przesłanką niewymaganą ww. ustawą, ale okolicznością istotną dla oceny podstawowej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. przesłanki konieczności rezygnacji z zatrudnienia (na równi z jego niepodejmowaniem) z powodu konieczności opieki. Skoro bowiem opieka może być sprawowana bądź zapewniona przez więcej osób nie ma konieczności całkowitej rezygnacji z zatrudnienia przez kogokolwiek. Sąd podziela pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarty w wyroku z dnia 24 sierpnia 2023 r. I OSK 1575/22, że "zarówno konieczność trwałej i nieprzerwanej opieki nad niepełnosprawnym łącząca się ze stałą obecnością w domu czy kontakt z innymi dziećmi, które mogą przynajmniej częściowo uczestniczyć w sprawowaniu opieki, mogą być okolicznościami pozwalającymi na prawidłową ocenę wystąpienia zależności pomiędzy sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym a możliwością podjęcia czy kontynuowania pracy zarobkowej".

Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że wykonanie obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe rodzeństwo skarżącego (dzieci niepełnosprawnej) w jakiejkolwiek wybranej przez nie formie, w tym również skorzystanie z usług opiekuńczych realizowanych w ramach polityki społecznej pozwoliłoby skarżącemu kontynuować pracę w gospodarstwie rolnym, bez szkody dla niepełnosprawnej. Skarżący z niewiadomych względów nie zwrócił się jednak do rodzeństwa o wykonanie ich prawnego obowiązku względem matki, jaki i nie korzystał ze wsparcia w postaci usług opiekuńczych.

Zwrócić też należy uwagę na uchwałę 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. (sygn. akt I OPS 5/12), w której wskazano, że rolnik przy właściwej organizacji pracy, może prowadzić gospodarstwo rolne – zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną.

W konsekwencji powyższych rozważań, prawidłowe jest stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Podkreślić należy, że pomimo niekwestionowanego złego stanu zdrowia matki skarżącego i konieczności opieki przez syna, samo sprawowanie opieki, jak wyżej podkreślono, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ww. ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając powyższe na względzie, Kolegium w zaskarżonej decyzji, a wbrew zarzutom skargi, w sposób prawidłowy dokonało wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Decyzja ta zawiera

wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia.

W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 119 pkt p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku