Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 525/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-05-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 23 maja 2024 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: sędzia NSA Zygmunt Zgierski sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) Protokolant: asystent sędziego Piotr Radziejewicz po rozpoznaniu w dniu 23 maja 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej G. Ś. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 sierpnia 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 2329/19 w sprawie ze skargi G. Ś. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 6 sierpnia 2020 r. I SA/Wa 2329/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę G. Ś. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (Minister) z [...] sierpnia 2019 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Skarżąca zaskarżyła wyrok Sądu Wojewódzkiego skargą kasacyjną w całości zarzucając mu naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest :

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 76 k.p.a. poprzez odmowę przyjęcia domniemania prawdziwości oraz domniemania zgodności z prawdą oświadczenia organu, od którego pochodzi - znajdującego się w aktach sprawy zaświadczenia wydanego przez M. Powiatową Radę Narodową z [...] marca 1945 r. w sytuacji braku obalenia w/w domniemań, z uwagi na brak przeprowadzenia dowodu przeciwko treści dokumentu,

2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. art. 6, art. 7, art. 8 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. a to naruszenie zasady legalności, zasady podjęcia przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zasady załatwienia sprawy z uwzględnieniem słusznego interesu obywatela i prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej,

3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. art. 7 w zw. z art. 77 i art. 80 kpa gdyż Wojewódzki Sąd Administracyjny oraz organy I i II instancji nie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący i całościowy materiału dowodowego i nie ustaliły prawidłowo okoliczności faktycznych, dokonując wybiórczego i niekorzystnego dla strony wyboru materiału dowodowego,

4. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego odniesienia się w uzasadnieniu decyzji oraz wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego do przyczyn, z powodu których sąd i organy określonym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej,

5. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. art. 75 § 1 k.p.a. w zw. z art. 76 § 1 k.p.a., poprzez niepoparte dowodami przeciwnymi zakwestionowanie domniemania prawdziwości zeznań świadków,

6. art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez brak odniesienia się przez Wojewódzki Sąd Administracyjny do wszystkich okoliczności sprawy i zarzutów zawartych w skardze, a w szczególności tych istotnych dla przedmiotowej sprawy,

7. art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) przez niedopełnienie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny przewidzianego w tych przepisach obowiązku kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem przepisów prawa materialnego,

8. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 2 pkt 1 i 2, art. 3 ust. 2 w związku z art. 13 ust. 2 oraz art. 1 ust 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej poprzez bezzasadną odmowę potwierdzenia prawa do rekompensaty,

9. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. - art. 2, art. 7, art. 31 oraz art. 64 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej oraz Konwencji o ochronie praw i podstawowych wolności oraz art. 1 Protokołu nr 1 do w/w Konwencji gdyż organy administracyjne oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny naruszyli podstawowe zasady ustrojowe Rzeczpospolitej Polskiej, w szczególności zasadę państwa prawnego realizującego pryncypia sprawiedliwości społecznej, zasadę działania na podstawie i w granicach prawa, zapewnienia praw człowieka i obywatela, w tym ochronę dziedziczenia oraz zakaz ograniczania obywatelowi praw skutkujące na gruncie tej sprawy brakiem rekompensaty za część majątku (nieruchomości) postawionego na Kresach Wschodnich przez spadkodawcę Skarżącej, co jest szczególnie rażące w świetle fundamentalnych dla kwestii rekompensat orzeczeń tj.: orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8.11.1989 K 7/89, OTK 1989 Nr 1 poz. 8, orzeczenia SN z 10.10.2003 , II CK 36/02, orz treści wyroku Wielkiej Izby ETPC w Strasburgu z 22 czerwca 2004 r., w sprawie Broniowski przeciwko Polsce

10 art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 6 ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej poprzez bezzasadne przyjęcie, że świadkowie S. B. oraz B. S. są osobami bliskimi właściciela nieruchomości lub jego spadkobiercy ubiegającego się o rekompensatę, a w konsekwencji pominięcie dowodu z zeznań w/w świadków.

11. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej poprzez bezzasadne pominiecie dowodu z zaświadczenia wydanego przez M. Powiatową Radę Narodową 5 marca 1945 r.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego Wyroku WSA w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz pozostawienie temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego, zgłaszając wniosek o ich zasądzenie od Organu na rzecz Skarżącej wraz z kosztami zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.

Przed przystąpieniem do ustosunkowania się do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej przypomnieć należy istotę sprawy poddanej pod rozstrzygnięcie Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Organy obu instancji odmówiły Skarżącej przyznania prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. Ś. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej położonej w M. oraz gminie wiejskiej M., pow. T., woj. T. w części obejmującej działkę gruntową o pow. 1,7107 ha, stodołę, stajnię, gorzelnię i spichlerz.

Podstawą faktyczną rozstrzygnięcia organów było ustalenie, że brak jest jakichkolwiek dowodów, z których wynikałoby w sposób wiarygodny, by K. Ś. był właścicielem nieruchomości objętych decyzją.

Podstawą prawną rozstrzygnięcia organów stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm., dalej : "ustawa o prawie do rekompensaty").

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a. podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez organy i dokonaną przez nie ich ocenę prawną.

Przystępując do rozpoznania skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że Skarżąca podniesione przez siebie zarzuty określiła jako zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Takie określenie uznać należy za prawidłowe w odniesieniu do zarzutów objętych punktami 1-7 petitum skargi kasacyjnej. Zarzuty wskazane w punktach 8-11 petitum skargi kasacyjnej uznać należy jednak za zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego.

Za najdalej idący uznać należy zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. (punkt 6 petitum skargi kasacyjnej), jego uwzględnienie skutkowałoby bowiem koniecznością uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji.

Zgodnie przepisem przywołanym przez Skarżącą jako wzorzec kontroli, uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie.

Wszystkie powyższe elementy zawiera uzasadnienie zaskarżonego wyroku. Sąd przedstawił stan faktyczny sprawy, stanowisko przedstawione przez Skarżącą w skardze oraz stanowisko wyrażone przez Ministra w odpowiedzi na skargę. Następnie wyjaśnił z jakich przyczyn podziela stanowisko Ministra, w tym co do braku podstaw dla przyjęcia, że poprzednik prawny Skarżącej był właścicielem mienia opisanego w decyzji.

Sąd pierwszej instancji odniósł się do zeznań świadków oraz Skarżącej wyjaśniając, z jakich przyczyn uznaje, że nie mogą one stanowić dowodu potwierdzającego pozostawienie przez K. Ś. mienia opisanego w zaskarżonych decyzjach. Wyjaśnił również dlaczego za dowód potwierdzający przysługiwanie ojcu Skarżącej prawa własności do powyższego mienia nie może zostać uznane zaświadczenie z [...] marca 1946 r.

Okoliczność, że Skarżąca nie podziela powyższego stanowiska, czy też, że w jej ocenie winno być ono szerzej uzasadnione nie może być uznana za wadliwość wyroku w rozumieniu art. 141 § 4 p.p.s.a.

Sąd kasacyjny w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną w pełni podziela wyrażane wielokrotnie w orzecznictwie stanowisko, że wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. jeżeli nie wiadomo jaki stan faktyczny Sąd I instancji przyjął jako podstawę wyrokowania, a także w sytuacji, gdy uzasadnienie sporządzone jest w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku. Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. może być również podstawą uwzględnienia skargi kasacyjnej, gdy wada uzasadnienia nie pozwala na kontrolę instancyjną orzeczenia, lub gdy uzasadnienie obejmuje rozstrzygnięcie, którego nie ma w sentencji orzeczenia. Okoliczności te nie zaistniały w niniejszej sparwie.

W konsekwencji zarzut objęty punktem 6 petitum skargi kasacyjnej uznać należało za niezasadny.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty koncentrują się wokół prawidłowości ustaleń faktycznych poczynionych przez organy i przyjętych przez Sąd Wojewódzki za podstawę kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Ministra, utrzymującej w mocy decyzji Wojewody M. (Wojewoda) z [...] czerwca 2019 r.

Podstawowe znaczenie w sprawie ma kwestia oceny przedłożonego przez Skarżącą zaświadczenia z [...] marca 1945 r. jak również zeznań świadków.

Sąd kasacyjny przypomina, że zgodnie z art. 6 ust. 4 punkt 3 ustawy o prawie do rekompensaty dowodami potwierdzającymi fakt pozostawienia mienia poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej mogły być dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki B., Republiki L., Federacji R., U. lub innych państw.

Skarżąca przedstawiła zaświadczenie M. Powiatowej Rady Narodowej z [...] marca 1945 r. W treści tego dokumentu wskazano, że " "H. Ś. posiada dom murowany kryty blachą o długości 12 m, szerokości 6 m, wysokości 3 m, stajnię murowaną, krytą blachą o długości 15 m, szerokości 6 m, wysokości 3 m, do swojego własnego użytkowania posiada 12,76 ha ziemi (...) posiada ogród i sad 0,58 ha".

Sąd pierwszej instancji dokonując oceny tego dowodu uznał go, tak jak i orzekające w sprawie organy, za dokument urzędowy. Wskazał jednak, że z zaświadczenia tego w żaden sposób nie wynika tytuł prawny do mienia pozostawionego przez K. Ś. Sąd podzielił stanowisko organów, że informacja zawarta w zaświadczeniu dotyczy posiadania przez H. Ś. wymienionych w nim nieruchomości, a nie prawa ich własności K. Ś., co oznacza, że zasadnie organy uznały, że zaświadczenie to nie może stanowić podstawy do uznania istnienia tytułu własności do przedmiotowej nieruchomości K. Ś.

Skarżąca kwestionując dokonaną przez Sąd pierwszej instancji ocenę zaświadczenia z [...] marca 1945 r. podnosiła, że pozycja prawna kobiet w małżeństwie w okresie II Rzeczypospolitej Polskiej nie była równa pozycji męża. Wskazywała, że system prawny obowiązujący na terenach byłego zaboru [...] instytucję małżeństwa regulował wyłącznie jako związek wyznaniowy, w którym pozycję zdecydowanie nadrzędną miał mąż. On m, in. również zarządzał majątkiem własnym żony (tak: Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 sierpnia 2013 r. I OSK 32/13). Stąd wszelkie czynności prawne i wszelkie dokumenty z nimi związane dokonywane były (podpisywane) przez męża, a nie przez żonę, dlatego też jako właściciel pozostawionych nieruchomości wskazany jest K. Ś. (mąż), gdyż to on jako mężczyzna (mąż, głowa rodziny) był stroną wszelkich czynności prawnych.

Odnosząc się do tego argumentu zwrócić należy uwagę, że Skarżąca wnosiła o przyznanie rekompensaty za mienie pozostawione przez swojego ojca, K.Ś. Celem zaś wykazania przysługiwania mu prawa własności do owego mienia przedstawiła zaświadczenie, z którego wynika, że było ono w posiadaniu H.Ś. Podnoszone zatem przez Skarżącą argumenty, z których zdaje się wynikać, że mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej stanowiło w istocie majątek H.Ś. a K. Ś. tylko nim zarządzał nie mogą prowadzić do uznania, że wbrew treści zaświadczenia to on był właścicielem nieruchomości.

Wyjaśnić następnie należy, że stanowisko Skarżącej co do zarządzania majątkiem żony przez męża oraz podpisywania przez niego wszystkich dokumentów związanych z tymże majątkiem nie znajduje potwierdzenia w przepisach cytowanego przez nią Zwodu Praw. Zgodnie z przywołanym przez Skarżącą aktem prawnym "stosunki majątkowe między małżonkami, uregulowane w art. 109-117, oparte zostały na zasadzie rozdzielności majątkowej. "Przez małżeństwo nie powstaje wspólnota majątków małżonków" - stwierdzał art. 109. Następne artykuły precyzowały tę ogólną deklarację. Art. 110 stanowił, że posag żony oraz mienie nabyte przez nią w czasie trwania małżeństwa w drodze kupna, darowizny, spadku lub w inny sposób stanowią jej własność osobistą. Art. 114 stanowił z kolei, że każdy z małżonków ma prawo dysponowania swoim majątkiem bez potrzeby uzyskiwania zgody drugiego, zaś art. 115 stwierdzał expressis verbis, że mężowi nie służy prawo zarządu majątkiem żony bez jej pełnomocnictwa. Konsekwencją tych regulacji była możliwość dokonywania czynności prawnych kupna, darowizny i zastawu między małżonkami (art. 116, 117).(por. P. Fiedorczyk Prawo rodzinne ziem wschodnich II Rzeczypospolitej, w: Wielokulturowość polskiego pogranicza. Ludzie-idee-prawo, pod. red. Adama Lityńskiego i Piotra Fiedorczyka, Białystok 2003, s. 509-520)

Skarżąca podnosiła również, że po przystąpieniu ZSRR do II wojny światowej, obszary wschodnie II Rzeczypospolitej Polskiej weszły w skład Związku Radzieckiego i w związku z tym zostały objęte jego (socjalistycznym) ustawodawstwem. Z kolei art. 21 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. kodeks rodzinny (Dz. U. Nr 34, poz. 308 ze zm., dalej "kodeks rodzinny z 1950 r."), przewidywał, iż przedmioty majątkowe nabyte przez któregokolwiek z małżonków w czasie trwania małżeństwa i stanowiącego jego dorobek są wspólnym majątkiem małżonków (wspólność ustawowa). W czasie jej trwania zaś w majątku tym nie ma określonych udziałów. Zatem na gruncie w/w ustawy, nieruchomości (a właściwie prawo do rekompensaty) stanowiło wspólną własność małżeństwa Ś.

Odnosząc się do tej argumentacji wyjaśnić należy na wstępie, że skoro – jak twierdzi Skarżąca – jej rodzice podlegali w zakresie stosunków majątkowych małżeńskich Zwodowi Praw a jednocześnie nie wykazuje, by zawarli oni umowę majątkową małżeńską dopuszczoną ewentualnie przez inne przepisy obowiązujące na terenie Rzeczpospolitej Polskiej w dwudziestoleciu międzywojennym, to uznać należy, że nie mogli być oni objęci system wspólności majątkowej małżeńskiej. Co za tym idzie nabywane przez nich mienie również nie mogło być objęte tym reżimem.

Rzeczywiście, w świetle art. XVIII ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. przepisy wprowadzające kodeks rodzinny (Dz. U. nr 34, poz. 309, dalej p.w.k.r.), którego naruszenia Skarżąca nie zarzuca jednak w skardze kasacyjnej : "Jeżeli w chwili wejścia w życie kodeksu rodzinnego stosunki majątkowe małżonków podlegały ustrojowi ustawowemu, przewidzianemu w prawie małżeńskim majątkowym (Dz. U. R. P. z 1946 r. Nr 31, poz. 196 oraz z 1947 r. Nr 24, poz. 95), przepisy kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej stosuje się do istniejącego jeszcze majątku dorobkowego małżonków bez względu na czas jego nabycia".

Skarżąca w swojej argumentacji pomija jednak okoliczność, iż przed wprowadzeniem kodeksu rodzinnego z 1950 r. wszedł w życie dekret z dnia 29 maja 1946 r. Prawo małżeńskie majątkowe (Dz. U. z 1946 r. nr 31, poz. 196, sprost. z 1947 r. nr 24, poz. 95, dalej "prawo majątkowe małżeńskie z 1946 r.") wprowadzający ustrój ustawowy, w świetle którego majątek niestanowiący majątku osobistego jest majątkiem dorobkowym.

Stosownie jednak do postanowień dekretu z dnia 29 maja 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo małżeńskie majątkowe (Dz. U. Nr 31, poz. 197 z późn. zm., dalej "p.w.p.m.m.) małżonkowie, którzy przed dniem wejścia w życie prawa małżeńskiego majątkowego, to jest przed 1 stycznia 1947 r. nie zawarli majątkowej umowy małżeńskiej, podlegają przewidzianemu w tym prawie ustrojowi ustawowemu dopiero po upływie roku od wejścia jego w życie. Według tej daty ocenia się stosunki majątkowe małżeńskie zależne od czasu powstania ustroju ustawowego (por. art. XI § 1 i § 2).

Skoro, jak już wskazano, brak jest podstaw do uznania by mienie nabywane przez rodziców Skarżącej w okresie przed 1 września 1939 r. mogło być uznane za podlegające reżimowi innemu niż system rozdzielności wynikający z cytowanego przez nią Zwodu Praw, to brak jest podstaw do uznania, że mienie to, czy też prawo do rekompensaty za to mienie stanowiło ich majątek dorobkowy. Podkreślenia wymaga fakt, że Skarżąca nie wskazała z jakich konkretnie przepisów wynikać miałoby objęcie mienia nabywanego – jak twierdzi Skarżąca – w drugiej połowie lat 30 ubiegłego wieku przez jej ojca systemem wspólności majątkowej. Co więcej, Skarżąca nie zarzuca Sądowi pierwszej instancji naruszenia jakichkolwiek przepisów prawa materialnego, które miałyby regulować tę materię. Samo przywołanie w skardze kasacyjnej Zwodu Praw czy też kodeksu rodzinnego z 1950 r. nie może być uznane za podniesienie w tym zakresie zarzutów naruszenia prawa materialnego.

Zatem zarzut objęty punktem 1 petitum skargi kasacyjnej, to jest zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 76 k.p.a. i powiązany z nim zarzut objęty punktem 11, to jest zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 6 ust. 4 ustawy o prawie do rekompensaty uznać należy za niezasadny. Ani organy ani Sąd pierwszej instancji nie kwestionowali, że przedstawione przez nią zaświadczenie stanowi dokument urzędowy. Jego brzmienie nie potwierdza jednak przysługiwania K. Ś. prawa własności do spornej nieruchomości.

W zarzucie objętym punktem 5 petitum skargi kasacyjnej Skarżąca zarzuca Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. art. 75 § 1 k.p.a. w zw. z art. 76 § 1 k.p.a., poprzez niepoparte dowodami przeciwnymi zakwestionowanie domniemania prawdziwości zeznań świadków art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. Z zarzutem tym wiąże się zarzut objęty punktem 10 petitum skargi kasacyjnej, to jest zarzut naruszenia art. 6 ust. 5 pkt 2 ustawy o prawie do rekompensaty.

Sąd kasacyjny przypomina, że w toku postępowania organy przeprowadziły dowód z zeznań S.B., B. S. i T. Ś. Uznały jednak, że świadkowie ci są osobami bliskimi w rozumieniu art. 6 ust. 5 ustawy o prawie do rekompensaty. Sąd pierwszej instancji uznał, że B. S. nie może być uznana za osobę bliską. Podzielił natomiast stanowisko organu, że za osobę bliską mogą być uznani pozostali dwaj świadkowie.

Zgodnie z przywołanym przez Skarżącą jako wzorzec kontroli art. 6 ust. 5 punkt 2 ustawy o prawie do rekompensaty, w przypadku braku dokumentów, o których mowa w ust. 4 pkt 1 i 2, dowodami, o których mowa w ust. 1 pkt 1, mogą być oświadczenia dwóch świadków złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2016 r. poz. 2147, z późn. zm.) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty.

Definicja osoby bliskiej zawarta została w art. 4 pkt 13 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Zgodnie z nią pod pojęciem osoby bliskiej należy rozumieć zstępnych, wstępnych, rodzeństwo, dzieci rodzeństwa, małżonka, osoby przysposabiające i przysposobione oraz osobę, która pozostaje ze zbywcą faktycznie we wspólnym pożyciu.

W ocenie Sądu kasacyjnego oznacza to, że dla oceny zasadności zarzutu podniesionego przez Skarżącą należy zbadać, który ze świadków był osobą bliską w rozumieniu powyższych przepisów w stosunku do K. Ś., jako właściciela nieruchomości. Bez wątpienia osobą taką był T.Ś., którego ojciec był bratem K. Ś.

Organy za osoby bliskie uznały również S.B., oraz B. S., których matki były siostrami H. Ś., żony K. Jak już wskazano, Sąd pierwszej instancji nie uznał za osobę bliską B. S., nie wyjaśnił jednak z jakich przyczyn pomimo identycznego stopnia pokrewieństwa za osobę bliską uznaje S. B.

Rację ma Skarżąca, że zarówno S. B. jak i B. S. nie mogą być uznane za osoby bliskie K. Ś. w rozumieniu art. 6 ust. 5 pkt 2 ustawy o prawie do rekompensaty w związku z art. 4 pkt 13 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Świadkowie ci są osobami bliskimi w stosunku do H. Ś. Powstaje zatem pytanie czy ich oświadczenia mogą być uznane za odpowiadające wymogom z art. 6 ust. 5 pkt 2 ustawy.

Zgodnie z przywołanym przepisem, nie stanowią przewidzianego w nim dowodu oświadczenia osób bliskich w stosunku do właściciela nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej jak również oświadczenia osób bliskich w stosunku do spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty.

W niniejszej sprawie wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty złożony został przez Skarżącą oraz jej matkę, H. Ś., którą jako spadkobierczynię K. Ś. uznać należy za spadkobiercę ubiegającego się o potwierdzenie prawa do rekompensaty.

H.Ś. zmarła w toku postępowania to jest [...] lipca 2010 r., przed dniem przesłuchania świadków. Skarżąca jest spadkobierczynią H. Ś. i w tej części przysługujące jej ewentualnie prawo do rekompensaty powiązane jest z faktem jego przysługiwania H. Ś.

W konsekwencji podzielić należy stanowisko organów, w świetle którego zeznania S. B. i B. S. jako osób bliskich spadkobiercy byłego właściciela nieruchomości (dzieci rodzeństwa H. Ś.) nie spełniają odpowiadają wymogom wynikającym z art. 6 ust. 5 pkt 2 ustawy o prawie do rekompensaty. Co za tym idzie, zarzut objęty punktem 10 petitum skargi kasacyjnej uznać należało za niezasadny.

Zarówno organy jak i Sąd pierwszej instancji dokonały oceny wiarygodności zeznań świadków będących osobami bliskimi jak i zeznań Z. Ś. (którą jako jedyną uznać należy za osobę nie będącą osobą bliską ani w stosunku do byłego właściciela ani do jego spadkobierców) jako dowodów uzupełniających. W konsekwencji niezasadny jest zarzut objęty punktem 5 petitum skargi kasacyjnej. Organy zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. dopuściły jako dowodów wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a co nie było sprzeczne z prawem. Wyjaśnić należy również, że przywołany w zarzucie objętym punktem 5 petitum skargi kasacyjnej art. 76 § 1 k.p.a., zgodnie z którym dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone nie może stanowić wzorca kontroli dla oceny dowodu z zeznań świadków.

Zarzut objęty punktem 3 petitum skargi kasacyjnej to jest zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7, 77 i 80 k.p.a. polegającego na dokonaniu wybiórczego i niekorzystnego dla strony wyboru materiału dowodowego Skarżąca uzasadniała odmową przyznania mocy dowodowej projektowi umowy dzierżawy, planom i fotografiom zgromadzonym w aktach, kalendarzowi sądowemu na rok 1929 wymieniającemu jako notariusza M. K. Skarżąca podkreślała, że świadek Z. Ś.podała prawidłową nazwę pobliskiego lasu – S. Przywołała także wspomnienia zawarte w czasopiśmie Głosy [...], zawierające opis majątku hr. R., jak również wymieniające ówczesną elitę miasteczka, to jest notariusza M. K.(który jak twierdzi Skarżąca sporządzić miał testament hrabiny R.) proboszcza N., oraz dwóch lekarzy S.

Skarżąca twierdzi, że jej ojciec prawo własności spornej nieruchomości otrzymał w drodze darowizny od hrabiny R., która fakt dokonania owej darowizny potwierdziła następnie testamentem sporządzonym przez M. K. Jak wywodzi Skarżąca, skoro taki sposób nabycia prawa własności wskazują świadkowie, zgromadzone w aktach dowody potwierdzają, że istniał notariusz M. K., hrabina R. zmarła bezpotomnie w 1938 r., zaś z zeznań Skarżącej wynika, że sporządzeniu testamentu hrabiny R. brał udział notariusz M. K., proboszcz N. oraz dr. Z., to uznanie, że jej ojciec nie był właścicielem spornej nieruchomości narusza przywołane przez nią przepisy postępowania, to jest art. 7, 77 i 80 k.p.a.

Sąd kasacyjny wskazuje, że jak wynika z akt sprawy K. Ś. nabywał w okresie międzywojennym kolejne nieruchomości w tym od hrabiny R. Nabycia te potwierdzane były aktami notarialnym zaintabulowanymi następnie do ksiąg wieczystych. Sąd kasacyjny przypomina, że za nieruchomości te na które składały się parcele gruntu nr 470/28, 470/27, 467/22, 472, 471, 473, 474/1 oraz 97/2 i 97/3 Wojewoda decyzją z 11 sierpnia 2015 r. przyznał Skarżącej prawo do rekompensaty.

Oznacza to, że K.Ś. znał przepisy dotyczące obrotu nieruchomościami i nabywał prawo własności w formie przewidzianej ówcześnie obowiązującym prawem. Również hrabina R. znała owe przepisy i wiedziała w jaki sposób i w jakiej formie można i należy dysponować majątkiem nieruchomym. Przedstawiona zaś przez Skarżącą argumentacja opiera się na twierdzeniu, że właścicielka nieruchomości objętej wnioskiem podarowała ją bez zachowania formy przewidzianej prawem K.Ś. ale w taki sposób, że nieruchomość ta nadal pozostała jej własnością, a następnie ową darowiznę potwierdziła sporządzając testament, który nie został odnaleziony. Zatem to argumentacja przedstawiona przez Skarżącą, skonfrontowana z pozostałym materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie przeczy zasadom wynikającym z przywołanych przez nią przepisów k.p.a., w szczególności zasadom logiki i doświadczenia życiowego.

Sąd kasacyjny zwraca w tym miejscu uwagę, że wbrew zarzutom objętym punktem 2 petitum skargi kasacyjnej, to jest zarzutom naruszenia art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. art. 6, art. 7, art. 8 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez zaniechanie podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do wyjaśnienia sprawy organ pierwszej instancji zwracał się do archiwów poszukując dowodów mogących potwierdzić fakt przysługiwania ojcu Skarżącej prawa własności spornej nieruchomości. Podejmował również czynności mające na celu odnalezienie testamentu hrabiny R. Poszukiwania te nie przyniosły rezultatu. Skarżąca zaś wyjaśniając szeroko w uzasadnieniu skargi kasacyjnej jakie obowiązki ciążą na organie w toku postępowania administracyjnego i zarzucając mu ich naruszenie wskazuje jakie jeszcze czynności organ mógłby podjąć, by ustalić stan faktyczny sprawy.

Wyjaśnić również należy, że wbrew argumentom podnoszonym w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, zostały przeprowadzone czynności wskazane w decyzji z Ministra z [...] września 2015 r., to jest wystąpienie do archiwów i przesłuchanie Skarżącej.

Przywoływane przez Skarżącą w uzasadnieniu skargi kasacyjnej dowody nie potwierdzają przysługiwania jej ojcu prawa własności do spornej nieruchomości. Potwierdzają jedynie, że istniała hrabina R., której majątek obejmował piękny pałac, otoczony gazonem i duży folwark oraz gorzelnię, istniał notariusz K. i proboszcz N. Z faktów tych nie można jednak wywodzić przysługiwania ojcu Skarżącej prawa własności określonej nieruchomości. Sąd kasacyjny zwraca uwagę, że Skarżąca opisująca szczegółowo kto brał udział w sporządzeniu testamentu hrabiny R. urodziła się kilka lat po jej śmierci, ta część jej zeznań nie może się więc opierać na jej wiedzy własnej. Oczywiste jest również, że brudnopis umowy dzierżawy nie może stanowić dowodu nabycia prawa własności.

Rację ma Skarżąca, że przesłuchiwani w sprawie świadkowie powoływali się na przysługiwanie jej ojcu prawa własności do nieruchomości w tym nieruchomości na której znajdować się miała gorzelnia. Sama Skarżąca również w swoich zeznaniach wymieniała numery parcel, stanowiących własność jej ojca. Zwrócić należy jednak uwagę, że za wymienione przez nią w protokole przesłuchania parcele nr 470/28, 470/27, 467/22, 472, 471, 473, 474/1 otrzymała już rekompensatę na podstawie decyzji Wojewody z [...] sierpnia 2015 r.

W ocenie Sądu kasacyjnego słusznie postąpił Sąd Wojewódzki podzielając dokonaną przez organ ocenę zeznań przesłuchanych w sprawie świadków. Świadkowie ci w dacie rozpoczęcia wojny mieli od 6 lat do kilku miesięcy. S.B. urodził się w 1937 r., jak sam wskazał nie był w stanie opisać ani daty powstania zabudowy znajdującej się na nieruchomości ani użytych materiałów. Twierdził, że według jego wiedzy nieruchomość była własnością K., nabytą w formie darowizny, przy czym była to wiedza z jego własnych przeżyć i opowieści rodzinnych. B. S.(urodzona w 1939 r.) nie miała wiedzy o nieruchomościach objętych wnioskiem, od mamy wiedziała, że K. miał dom, który wybudował, widziała jako dziecko stodołę i stajnię, słyszała o spichlerzu i gorzelni, przypuszczała i słyszała że K. był właścicielem, przy czym wiedzę tę czerpała od rodziców i z opowieści rodzinnych. Z.Ś. (urodzona w 1933 r.) wskazywała, że była w 1940 r. w domu K., widziała budynki folwarczne, wyjaśniała, że folwark otrzymał od hrabiny . za jej życia w formie darowizny, przy czym wiedzę o tym miała z opowiadań rodziców i własnych obserwacji.

Sąd kasacyjny nie neguje, że kilkuletnie dziecko mogło zapamiętać dom czy budynki gospodarcze. Zasady doświadczenia życiowego nie pozwalają jednak na uznanie, by kilkuletnie czy nawet 12 letnie dziecko samodzielnie dowiadywało się czy też ustalało, w jakiej formie prawnej ktoś z sąsiadów czy członków rodziny nabył nieruchomość, czy też by w ogóle istotne było dla niego jaki jest zasięg terytorialny prawa własności danej osoby (por. stanowisko wyrażone w wyroku NSA z 7 grudnia 2018 r. I OSK 1458/18).

Sąd kasacyjny przypomina, że Skarżąca otrzymała rekompensatę za mienie pozostawione przez jej ojca poza granicami Rzeczpospolitej Polskiej to jest za nieruchomość o powierzchni 11,0493 ha zabudowaną domem. Zatem ewentualne spostrzeżenia świadków dotyczące nieruchomości K. mogą dotyczyć nieruchomości objętych decyzją z [...] sierpnia 2015 r., co do których prawo własności potwierdzone było aktami notarialnymi zaintabulowanymi do ksiąg wieczystych.

Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 czerwca 2020 r. I OSK 2456/19 świadkowie stanowią osobowe źródło dowodowe, ich oświadczenia powinny dotyczyć informacji posiadanych przez nich osobiście, wynikających w ich przeżyć. W niniejszej sprawie zasady doświadczenia życiowego nie pozwalają przyjąć, by kilkuletnie dzieci miały własną wiedzę co do trybu nabycia prawa własności określonej nieruchomości w latach poprzedzających ich urodzenie, czy też w latach ich bardzo wczesnego dzieciństwa. W tym zakresie ewentualna wiedza świadków, co zresztą potwierdzają oni sami, opiera się na informacjach przekazywanych przez rodzinę, nie jest więc ich własną wiedzą. Przywoływane przez świadków okoliczności dotyczące nabycia prawa własności nieruchomości, to jest rzekoma darowizna czy też testament nie znajdują potwierdzenia w żadnym innym dowodzie znajdującym się w aktach sprawy. Co więcej, taki sposób rzekomego nabycia własności nieruchomości stałby w sprzeczności z postępowaniem K. Ś., który jak wynika z akt sprawy, dokonywał obrotu nieruchomościami zachowując przepisane prawem formy.

W ocenie Sądu kasacyjnego, jeżeli w przekazach rodzinnych przechowała się pamięć o hrabinie R., która deklarowała gotowość przekazania w darowiźnie czy w testamencie pewnej nieruchomości na rzecz K. Ś. to w sytuacji, w której brak jest jakiegokolwiek dowodu potwierdzającego skonkretyzowanie owej woli to brak jest podstaw do uznania na podstawie samej pamięci o takich deklaracjach właścicielki majątku, by spadkodawca Skarżącej nabył ową nieruchomość.

W konsekwencji zarzut objęty punktem 3 petitum skargi kasacyjnej uznać należało za niezasadny.

Niezasadny jest również zarzut objęty punktem 4 petitum skargi kasacyjnej. Wbrew stanowisku Skarżącej zarówno organ jak i Sąd pierwszej instancji wskazali w uzasadnieniu swoich rozstrzygnięć z jakich przyczyn odmawiają wiarygodności poszczególnym dowodom. Sąd Wojewódzki na str. 14-15 uzasadnienia wyroku odniósł się do dowodów w postaci zeznań świadków, wyjaśnił z jakich przyczyn uznaje, że nie mogą być one uznane za potwierdzające przysługiwania K. S. prawa własności do nieruchomości. Wyjaśnił również na str. 16 uzasadnienia z jakich przyczyn zaświadczenie z [...] marca 1945 r. nie może potwierdzać przysługiwania K. Ś. prawa własności do spornej nieruchomości. Sąd Wojewódzki na str. 17 -18 uzasadnienia odniósł się również do przesłuchania Skarżącej w charakterze strony oraz do pisma K. Ś. z [...] grudnia 1966 r. Sąd kasacyjny wskazuje, że w pełni podziela stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że w sytuacji nie przedstawienia przez Skarżącą żadnego dowodu potwierdzającego przysługiwanie K. Ś. prawa własności do spornej nieruchomości, same jej zeznania nie mogą prowadzić do uznania, że prawo takie jej ojcu przysługiwało, a co za tym idzie do wypłaty odszkodowania ze środków publicznych.

Zarzut objęty punktem 9 petitum skargi kasacyjnej nie został uzasadniony, co utrudnia odniesienie się do niego.

Skarżąca powołała się w nim na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 8 listopada 1989 r. K 7/89. W orzeczeniu tym sąd konstytucyjny wskazał, że przepisy art. 10 zdanie pierwsze w związku z art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. Nr 10, poz. 53) w części zmieniającej art. 2 pkt 4 i 5 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40 poz. 268) są niezgodne z art. 8 ust. 1 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W skardze kasacyjnej nie wyjaśniono jednak, jaki związek ma stanowisko zajęte w przywołanym wyroku z niniejszą sprawą.

W przywołanym również przez Skarżącą wyroku z 10 października 2003 r. II CK 36/02 Sąd Najwyższy wskazał, że Konstytucja przyznaje Trybunałowi Konstytucyjnemu uprawnienie do określania skutków czasowych orzeczeń. Skoro bowiem według jej art. 190 ust. 3 może on określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego - nieprzekraczający 18 miesięcy w przypadku ustawy, a gdy chodzi o inny akt normatywny 12 miesięcy - to należy uznać jego kompetencję do określenia wstecznych skutków orzeczenia. Sąd Najwyższy wyjaśnił również, że art. 418 k.c., po utracie mocy wiążącej na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., nie może być stosowany do oceny skutków zdarzeń cywilnoprawnych, które miały miejsce od chwili jego wejścia w życie do chwili utraty mocy obowiązującej. Wyjaśnił, że w wyniku uchylenia art. 418 k.c. odpowiedzialność odszkodowawcza Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza na skutek wydania zarządzenia lub orzeczenia będzie ukształtowana w oparciu o formułę ogólną zawartą w art. 417 k.c. Odniósł się również do kwestii niezgodność prawomocnego orzeczenia sądowego wydanego przed wejściem w życie Konstytucji z prawem. Jak wynika z uzasadnienia cytowanego wyroku, został on wydany na tle stanu faktycznego, w którym szkoda wywołana została indywidualnym rozstrzygnięciem władzy państwowej, Skarżąca nie wyjaśniła jednak, jak tezy tego wyroku odnieść można do niniejszej sprawy.

Przywołany przez Skarżącą wyroku ETPCz dotyczył braku uregulowań prawnych pozwalających na zrealizowanie prawa do rekompensaty. W niniejszej sprawie sytuacja taka nie zachodzi, ustawodawca wprowadził bowiem mechanizm przyznawania rekompensaty, ale podstawą do jego zastosowania jest wykazanie, że mienie wskazane we wniosku stanowiło własność wnioskodawcy albo jego spadkodawcy. W niniejszej sprawie nie zostało to wykazane

Zarzut objęty punktem 8 petitum skargi kasacyjnej, to jest zarzut naruszeni art. 2 pkt 1 i 2, art. 3 ust. 2 w związku z art. 13 ust. 2 i art. 1 ust. 1 ustawy o prawie do rekompensaty również nie został uzasadniony w skardze kasacyjnej. Jak wynika z petitum naruszenia wskazanych przepisów Skarżąca upatruje w odmowie przyznania jej prawa do rekompensaty. Skoro jednak Skarżąca nie podważyła skutecznie ustaleń poczynionych przez organy i przyjętych przez Sąd pierwszej instancji, w świetle których jej ojcu nie przysługiwało prawo własności do nieruchomości objętej zaskarżoną decyzją, odmowa przyznania prawa do rekompensaty nie może naruszać przywołanych przez Skarżącą przepisów.

W konsekwencji za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia przepisu ustrojowego to jest art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Sąd Wojewódzki przeprowadził kontrolę działania administracji publicznej, to jest decyzji wydanej przez Ministra (art. 1 § 1) z uwzględnieniem kryterium wskazanego w art. 1 § 2 ustawy to jest zgodności z prawem.

Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie zostało sporządzone stosownie do wymogów określonych w art. 193 zdanie 2 p.p.s.a zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.