Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 999/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-06-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 38 ust. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2023 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 25 października 2022 r., nr SKO Gd/2788/22 w przedmiocie zasiłku okresowego oddala skargę.


UZASADNIENIE

M. T., wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 25 października 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję organu pierwszej instancji w przedmiocie zasiłku okresowego.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z 31 marca 2022 r. Prezydent Miasta Gdyni odmówił skarżącej przyznania zasiłku okresowego. W uzasadnieniu organ pierwszej instancji wskazał, że w toku postępowania przeprowadzono rozmowę telefoniczną, na podstawie art. 15o ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 i innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.). Podczas ww. rozmowy ustalono, że wnioskodawczyni nie posiada żadnego dochodu i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką I. T. Utrzymują się z zasiłku pielęgnacyjnego matki w kwocie 215,84 zł oraz świadczenia 500+.

Organ I instancji wskazał także, że z wypisu szpitalnego z 29 lipca 2021 r. wynika konieczność podjęcia przez wnioskodawczynię leczenia w poradni zdrowia psychicznego, podjęcia psychoterapii, zażywaniu przepisanych leków. Wnioskodawczyni jednak raz twierdzi, że nie może się leczyć, innym neguje chorobę (podejrzenie schizofrenii paranoidalnej). Nie podjęła leczenia, nie przedstawiła również recept czy zaświadczeń lekarskich. Z oświadczenia wnioskodawczyni wynika, że nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na oczekiwanie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na matkę, nie jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy, gdyż sprzeciwia się temu jej prawnik. Nie podejmie zatrudnienia, ponieważ jak twierdzi - nie może pozostawać w stosunku pracy z uwagi na toczące się postępowanie dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego. Jak natomiast jasno wynika z art. 17 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), zarejestrowanie w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba poszukująca pracy lub posiadanie statusu bezrobotnego nie ma wpływu na uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem organu I instancji wnioskodawczyni nie spełnia żadnego obligatoryjnego warunku jakim jest m.in. długotrwała choroba, niepełnosprawność, bezrobocie do przyznania świadczenia w formie zasiłku okresowego. Zważywszy na powyższe, a przede wszystkim na brak stosownej dokumentacji uprawniającej do otrzymania zasiłku okresowego, oraz nie spełnianie żadnej z przesłanek koniecznych wskazanych w art. 38 ustawy o pomocy społecznej, należało odmówić zasiłku.

Po rozpoznaniu wniesionego odwołania, Kolegium decyzją z 25 października 2022 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że doręczonym 19 stycznia 2022 r. pismem z 31 grudnia 2021 r. organ wezwał skarżącą do kontaktu z pracownikiem socjalnym w terminie 3 dni od otrzymania ww. pisma celem przeprowadzenia wywiadu w miejscu zamieszkania pod rygorem uznania, że po stronie skarżącej zachodzi brak współdziałania z organem. Natomiast 12 i 17 grudnia 2021 r. i 21 stycznia 2022 r. pracownik organu pierwszej instancji próbował połączyć się z M. T. telefonicznie, jednakże telefon był niedostępny. W aktach znajduje się notatka urzędowa dotycząca przeprowadzonego wywiadu telefonicznego. W dniu 24 stycznia 2022 r. M. T. odebrała telefon, jednak nie chciała odpowiadać na pytania bezpośrednio, powtarzała, że nie pamięta, a działanie organu uznawała za krzywdzące. Zapytana o dochody w listopadzie i w grudniu wskazała, że nic się nie zmieniło, dopiero następnie podała ich wysokość, jednak kwoty leków które wykupuje dla matki - nie umiała podać, zasugerowała, aby sprawdzić faktury z poprzednich wywiadów. Nie chciała udzielić informacji, czy płaci jakiekolwiek kwoty tytułem czynszu. Nie umiała podać, czy mieszkanie jest na ojca, czy na rodziców wspólnie. Zapytana o świadczenie uzupełniające matki podała, że nie ma to znaczenia, bo się nie liczy do dochodu. Próbowano wytłumaczyć, że owszem nie liczy się do dochodu, ale podczas wywiadu bada się wszystkie zasoby rodziny. Nadal podtrzymywała, że nie ma możliwości i potrzeby, aby wejść (z zachowaniem reżimu sanitarnego) do mieszkania i zobaczyć, czy obecne warunki lokalowe dostosowane są do zamieszkania. Za niepokojące organ uznał, że od momentu opuszczenia GOW I. T. (matki wnioskodawczyni) nikt nie widział i nie można stwierdzić w jakiej jest kondycji. M. T. cały czas zasłaniała się obawą o COVID-19. Pracownikowi udało się przeprowadzić rozmowę telefoniczną z I. T., która była rozżalona obecną sytuacją, podała, że jest pokrzywdzona. Ostatni rok był dla niej bardzo trudny, gdyż zabrano jej męża mimo, że nie zgłaszały na niego skarg i nikomu nie działa się krzywda. Dowiedziała się też że w listopadzie 2021 r. zmarła na COVID jej matka, nie otrzymały na czas powiadomienia od rodziny, ale na pogrzeb i tak by nie pojechały. Wskazała, że nie ma prawa do emerytury, bo zajmowała się dziećmi, nie pracowała, nie miała opłaconych składek do KRUS. Podaje że zachorowała, jak dzieci były małe. Cierpi na RZS, osteoporozę i alergię. Uzyskano informację, iż I. T. porusza się po mieszkaniu o kuli, nie ma potrzeby nigdzie wychodzić, bo jest zimno, a jeśli chce świeże powietrze, to zawsze może otworzyć okno. I. T. poinformowała, że zakupy robi M., przygotowuje też dla niej posiłki. Ma dobry apetyt, dobrze śpi (śpi razem z M. na jednej wersalce – mimo, że w mieszkaniu są 3 pokoje). Po lekach w szpitalu i w GOW bolała ją głowa. Obecnie przyjmuje leki, które wykupuje jej córka. Nie ma ubezpieczenia zdrowotnego, nie widuje się z lekarzami, ma kłopoty z podnoszeniem rąk i nóg, np. ubraniem bluzki czy rajstop. Podczas rozmowy rozpłakała się.

Skarżąca złożyła do akt orzeczenie o stopniu niepełnosprawności matki I. T., orzekające o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. M. T. przesłała faktury na leki dla I. T. na łączną kwotę 77, 45 zł.

Organ II instancji uwzględnił także, że M. T. zostały przyznane świadczenia opieki zdrowotnej finansowane ze środków publicznych: decyzją z 3 września 2021 r. na okres od 30 lipca 2021 r. do 27 października 2021 r., decyzją z 16 listopada 2021 r. na okres od 4 listopada 2021 r. do 1 lutego 2022 r.

Kolegium wskazało, że w innych sprawach toczących się przed Kolegium, a dotyczących wniosków skarżącej o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej (m.in. SKO/Gd 1162/22) znajduje się jej oświadczenie z 12 lipca 2021 r. złożone w Gdańsku w Wojewódzkim Szpitalu Psychiatrycznym, pod rygorem odpowiedzialności karnej zgodnie z art. 233 k.k., iż nie wyraża ona zgody na ustalenie stopnia jej niepełnosprawności. Jak wynika z innych postępowań toczących się przed Kolegium, m.in. w sprawie SKO Gd/1116/22, organ pierwszej instancji podejmował bezskuteczne próby wejścia do mieszkania skarżącej. Pracownik socjalny podejmował bezskuteczne próby wejścia do mieszkania 30 września 2021 r. i 1 października 2021 r. W dniu 1 października 2021 r. M. T. nie wpuściła do mieszkania pracownika. Pracownik wskazał, iż brak było możliwości przeprowadzenia wywiadu zarówno w miesiącu marcu 2021 r. jak i na dzień 8 listopada 2021 r., zatem brak było możliwości ustalenia oraz analizy i oceny przez pracownika socjalnego sytuacji rodziny w jej całokształcie.

W zaskarżanej decyzji organ rozpoznając wniosek skarżącej wskazał, że po stronie skarżącej zachodzi brak współdziałania z pracownikiem socjalnym. Organ wskazał na brak aktywności w ustalaniu okoliczności, które mogą świadczyć na jej korzyść i niechęć do przeprowadzenia wywiadu w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni. Wskazano, że wsparcie organu nie może stanowić sposobu na wyrównanie wszystkich niedostatków, nawet o charakterze elementarnym. Pomoc społeczna przysługuje dopiero wówczas, gdy osoba mimo wykorzystania wszystkich swoich możliwości poprawy swej sytuacji, nadal pozostaje w niedostatku uniemożliwiającym zaspokajanie potrzeb o charakterze elementarnym. Środki pieniężne z tej pomocy mogą być przeznaczone tylko na zaspokojenie i to w niepełnym zakresie, niezbędnych potrzeb bytowych, o jakich mowa w art. 39 u.p.s. (wyrok WSA w Łodzi z 9 lipca 2020 r. II SA/Łd 63/20).

Jak wynika z materiału dowodnego organu pierwszej instancji, pracownik socjalny próbował nawiązać kontakt telefoniczny ze skarżącą, wówczas pojawił się komunikat o poczcie głosowej. Skarżąca sama nie nawiązała kontaktu z pracownikiem socjalnym, mimo wezwania organu. W piśmie z 26 października 2021 r. skarżąca wniosła o przeprowadzenie wywiadu telefonicznego z uwagi na COVID-19. Skarżąca wskazała, iż pracownik socjalna wiedziała, iż nie będzie można z nią nawiązać kontaktu 30 września i 1 października 2021 r. ponieważ była w Gdyńskim Ośrodku Wsparcia OPS- u i u prawnika. Skarżąca wskazała, że nie życzy sobie, aby pracownik socjalna A. J. uczestniczyła w jej sprawach albo prowadziła jej sprawy, ponieważ pisze nieprawdę. Także w niniejszym postępowaniu skarżąca wskazała, że jedyną możliwością jest przeprowadzenie wywiadu telefonicznie z uwagi na epidemię Covid. Jednakże organ pierwszej instancji podejmował próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania (wysyłane pisma, osobista wizyta w miejscu zamieszkania skarżącej) jednak okazały się one bezskuteczne.

Kolegium wyjaśniło także, że w poprzednio wydanych decyzja administracyjnych wskazywało skarżącej, iż zgodnie z art. 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej niewyrażenie przez nią zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub na jego aktualizację stanowić będzie podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Ponadto Kolegium wskazywało także, że sama skarżąca powinna dążyć do wykorzystania wszystkich swoich możliwości poprawy swej sytuacji.

Jak wynika z informacji posiadanych przez Kolegium, z wniosku strony toczy się wiele postępowań o przyznanie jej świadczeń z pomocy społecznej rozpatrywanych zarówno przez organ pierwszej instancji jak i następnie przez Kolegium. Z analizy spraw wpływających do Kolegium wynika, że skarżąca składa wnioski o pomoc w bardzo szerokim zakresie praktycznie co miesiąc. Z informacji posiadanych przez Kolegium wynika także, że stronie, na podstawie innych wniosków, przyznawana były świadczenia. Odrębnymi decyzjami z 3 września 2021 r., organ pierwszej instancji przyznał jej zasiłek celowy na zakup leków w wysokości 60 zł, zasiłek celowy na zakup posiłków i żywności w ramach programu wieloletniego "Posiłek w szkole i w domu" w kwocie 150 zł we wrześniu 2021 roku, pomoc w postaci zasiłku okresowego na okres od 1 sierpnia 2021 r. do 30 września 2021 r. w wysokości 350,50 zł miesięcznie. Ponadto M. T. zostały przyznane świadczenia opieki zdrowotnej finansowane ze środków publicznych.

Kolegium wskazało, że w niniejszym postępowaniu organ pierwszej instancji ustalił stan faktyczny w zakresie możliwym do ustalenia na podstawie posiadanych kompetencji. Z uwagi na niemożność przeprowadzenia wywiadu w miejscu zamieszkania organ prawidłowo ocenił jedynie oświadczenia skarżącej uzyskane podczas rozmowy telefonicznej. Ponadto, celem ustalenia stanu faktycznego organ pierwszej instancji zwrócił się do m.in. do ZUS-u, innych jednostek Urzędu Miasta by ustalić dochody uzyskiwane przez rodzinę M. T. Organ pierwszej instancji nie miał natomiast możliwości obiektywnej weryfikacji informacji przekazanych podczas rozmowy telefonicznej przez skarżącą i jej matkę m.in. dotyczących stanu zdrowotnego, osób zamieszkujących w lokalu, ich sytuacji osobistej i rzeczywistych potrzeb.

Jak wynika z poprzednich postępowań toczących się przed Kolegium skarżąca przebywając także w szpitalu odmówiła przeprowadzenia jej badania celem ustalenia ewentualnego stopnia jej niepełnosprawności co mogłoby być dla niej korzystne, np. przy korzystaniu ze świadczeń zdrowotnych, uzyskaniu świadczeń z pomocy społecznej lub też rodzinnych oraz umożliwić jej leczenie gdyby zaszła taka konieczność.

Dochodem rodziny jest zasiłek pielęgnacyjny matki w wysokości 215,84 zł i uzyskiwane przez nią świadczenie uzupełniające z ZUS-u w wysokości 500 zł. Stąd łączne zasoby finansowe rodziny wynoszą 715,84 zł. Z analizy przedstawionych przez skarżącą zaświadczeń o zadłużeniu ze Spółdzielni wynika, że zadłużenie na lokalu nr [...] na 31 stycznia 2021 r. wynosi 1469,19 zł (wymiar czynszu 735,21 zł). Natomiast z zaświadczenia ww. Spółdzielni z 6 kwietnia 2021 r., które znajdowało się w aktach Kolegium (m.in. do sprawy SKO GD/1116/22) wynikało, że zadłużenie na lokalu nr [...] wynosiło 1480,91 zł (przy wysokości opłat wynoszącej 720,84 zł). W związku z powyższym Kolegium stwierdziło, że wbrew twierdzeniom skarżącej, że rodzina nie posiada żadnych innych środków pieniężnych, miesięczny czynsz za mieszkanie w okresie od kwietnia 2021 r. do lutego 2022 roku był regulowany.

Reasumując, organ odwoławczy uznał, że skarżąca nie współpracuje z organem w sprawie ustalania swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Nadto skarżąca tak jak i w toku innych postępowań oświadcza, że nie pracuje, nie jest zarejestrowana w PUP. Z całości akt wynika, że skarżąca jest bierna zawodowo, nie zamierza podjąć pracy, ani też nie podaje na co się leczy i nic wskazuje swojego lekarza prowadzącego. Jako przyczynę niepodejmowania pracy podaje konieczność opieki nad matką. Powyższych okoliczności opieki nad matką nie można zweryfikować, ponieważ skarżąca nie wpuszcza nikogo do mieszkania. Skarżąca obecnie nie ma przyznanego żadnego świadczenia z tytułu opieki nad matką. Kolegium wskazało także, że podczas rozmowy telefonicznej matka skarżącej oświadczyła, że śpią z córką wspólnie w jednym łóżku, uznając to za niepokojące w sytuacji, gdy w mieszkaniu są trzy oddzielne pokoje. Kolegium przychyliło się zatem do stanowiska organu pierwszej instancji, że może to wskazywać, iż w dalszym ciągu mieszkanie rodziny jest zagracone, nieuprzątnięte i warunki życia rodziny są nieodpowiednie. Jednakże nie można powyższego zweryfikować, ponieważ pracownicy socjalni nie są wpuszczani do mieszkania.

Zdaniem Kolegium, skarżąca swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu, żadne okoliczności natomiast nie uzasadniała takiego zachowania. Stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, albowiem brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy, w tym wypadku oświadczeń strony złożonych telefonicznie.

Jak wynika z dokumentów, pracownicy socjalni wielokrotnie próbowali przeprowadzić wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania skarżącej, jednakże próby te okazały się bezskuteczne. Skarżąca samodzielnie porusza się po mieście, jeździ do Gdyńskiego Ośrodka Wsparcia OPS-u oraz do swojego prawnika. W związku z tym, żadne okoliczności obiektywne nie przemawiają za tym, aby nie przeprowadzić wywiadu środowiskowego w jej miejscu zamieszkania, tym bardziej, iż pracownicy deklarują zachowanie wszelkich środków ochrony osobistej podczas przeprowadzania wywiadu.

Ponadto Kolegium wskazało, że decyzją z 14 lutego 2022 r. nr [...] przyznano I. T. zasiłek stały od 1 listopada 2021 r. bezterminowo w wysokość 420,08 zł miesięcznie. Organ pierwszej instancji do akt dołączył analizę zrealizowanych świadczeń z pomocy społecznej, z której wynika, iż jednostka DOPS 2 dysponuje łączną kwotą przeznaczoną na zadania własne i zlecone w wysokości 4.037.662,68 zł, z czego przyznano 79.349,50 świadczeń. Z pomocy społecznej korzysta 759 osób, co stanowi 682 rodziny, a osób w rodzinie jest 1081 zł. Z powyższego wynika, iż nie tylko rodzina skarżącej powinna być objęta opieką, posiadane przez organ środki nie są nieograniczone i powinny zostać przeznaczone także na pomoc innym osobom.

W skardze na tak wydaną decyzję podniesiono, że brak jest podstaw do uznania braku współpracy z jej strony, gdyż wbrew stanowisku organów, nie uchylała się od współpracy, a wywiad środowiskowy został przeprowadzony w formie telefonicznej zgodnie z art. 15o ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19 i innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Skarżąca oświadczyła, że mieszka sama z matką, która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i niezdolności do samodzielnej egzystencji. Zdaniem skarżącej, niezdolność ta świadczy o konieczności całodobowej opieki nad nią, co wyklucza aktywizację zawodową skarżącej. M. T. oświadczyła także, że art. 11 ust. 2 u.p.s. mówi o nieuzasadnionej odmowie podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną, co może stanowić o odmowie przyznania zasiłku, taka jednak sytuacja w sprawie nie występuje. Powołała się również na swoją argumentację przedstawioną w odwołaniu od decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Niesporne jest, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z matką I. T. Matka skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ojciec skarżącej przebywa w areszcie śledczym, a siostra skarżącej A. T. przebywa w zakładzie opiekuńczym. Jak wynika przy tym z treści zaskarżonej decyzji, powodem odmowy przyznania skarżącej wnioskowanej przez nią pomocy finansowej w formie zasiłku okresowego były dwie kwestie: po pierwsze - brak współdziałania skarżącej z organem pomocowym, która zdaniem organów swoim zachowaniem uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania oraz po drugie - niewykorzystywanie przez rodzinę własnych możliwości poprawy swojej sytuacji. W aktach Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej odzwierciedlono przy tym czynności pracowników socjalnych podejmowane w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (wezwanie do kontaktu z pracownikiem socjalnym w celu ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania z 31 grudnia 2021 r., doręczone 19 stycznia 2022 r., notatka z 3 stycznia 2022 r., notatka z 12 stycznia 2022 r., notatka z 17 stycznia 2022 r., notatka z 21 stycznia 2022 r.). Ostatecznie, wobec braku umożliwienia przeprowadzenia wywiadu w miejscu zamieszkania, organ przeprowadził wywiad telefoniczny, bowiem skarżąca w toku postępowania konsekwentnie utrzymywała żądanie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego zdalnie. W ocenie Sądu jednak, prawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego, że w okolicznościach niniejszej sprawy konieczne było przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni, którego przeprowadzenie ona uniemożliwiała, będąc prawidłowo poinformowaną o takiej konieczności (wezwanie z 31 grudnia 2021 r.), zaś informacje pochodzące z wywiadu zdalnego są niewystarczające do pełnego ustalenia stanu faktycznego w sprawie.

Odnosząc się do materialnych podstaw przyznania wnioskowanego przez skarżącą świadczenia, wskazać należy, że zgodnie z art. 38 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 901, dalej jako u.p.s.), zasiłek okresowy przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego rodzinie, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego rodziny. Wskazane świadczenie uzależnione jest więc przede wszystkim od spełnienia kryterium dochodowego. Wszystkie inne przesłanki ustawodawca wymienia przykładowo. Niewątpliwie są one jednak uwzględniane przy określaniu przez organ okresu na jaki przyznaje zasiłek, który powinien być adekwatny i dopasowany do okoliczności faktycznych konkretnej sprawy, to jest do stwierdzonej w toku postępowania wyjaśniającego trudnej sytuacji, w jakiej znajduje się rodzina. Zgodnie bowiem z art. 38 ust. 5 u.p.s. okres na jaki jest przyznawany zasiłek okresowy, ustala ośrodek pomocy społecznej na podstawie okoliczności sprawy.

Aby organ mógł w ogóle rozpatrzyć wniosek o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej musi w tym celu dokonać stosownych ustaleń faktycznych, co umożliwia w szczególności (obligatoryjny) dowód w postaci wywiadu środowiskowego. O ile jednak organy orzekające zobowiązane są do wnikliwego przeprowadzenia postępowania dowodowego zgodnie z art. 7 k.p.a., o tyle na osobie ubiegającej się oświadczenie z pomocy społecznej spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych zgodnie z art. 4, art. 11 ust. 2, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1 i 4a ustawy u.p.s. Tym samym dokonanie wykładni tych przepisów ma istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego uznaje się bowiem za przejaw uniemożliwienia ustalenia rzeczywistej sytuacji rodzinno-majątkowej, a tym samym brak współdziałania przez wnioskodawcę, który wystąpił o świadczenie z organem prowadzących postępowanie w celu merytorycznego rozpoznania jego wniosku (por. wyrok WSA w Warszawie z 7 października 2021 r., sygn. akt VIII SA/Wa 403/21). Osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej (art. 4 u.p.s.), a decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 106 ust. 4 u.p.s.). Jak stanowi ustawa, wywiad taki przeprowadza się i służy on ustaleniu sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób oraz rodzin ubiegających się o świadczenie z pomocy społecznej (art. 107 ust. 1 u.p.s.).

Przyjmuje się, że rodzinny wywiad środowiskowy, przeprowadzany na podstawie art. 107 i nast. u.p.s., jak również jego aktualizacja, jest szczególnym dowodem w sprawie osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, który jest sporządzany we współdziałaniu z osobą zainteresowaną. Na wywiad składa się szereg czynności organu wykonywanych przez pracownika socjalnego, takich jak m.in. przesłuchanie strony i jej rodziny pod rygorem odpowiedzialności karnej za udzielenie nieprawdziwych informacji, wykorzystanie istotnych dla sprawy dokumentów oraz przeprowadzenie własnych obserwacji w celu zweryfikowania informacji uzyskanych z innych źródeł dowodowych, w szczególności z oświadczenia o stanie majątkowym, złożonego przez stronę. Wywiad jest specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji strony, stanowiącym dla organu pomocy społecznej konieczne i podstawowe źródło informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będący podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej i poddawanych prawnej ocenie (por. wyrok WSA w Łodzi z 30 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 766/19).

Zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 2017 r., poz. 1788) wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy ośrodka pomocy społecznej lub powiatowego centrum pomocy rodzinie albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej (ust. 3). Pracownik socjalny, przeprowadzając wywiad, bierze pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby samotnie gospodarującej lub osób w rodzinie, mogące mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy (ust. 4). W ramach przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z nich wynikające, stanowiące podstawę planowania pomocy (ust. 5). Konsekwencje braku współdziałania z organem zostały z kolei ogólnie unormowane w art. 11 ust. 2 u.p.s., zgodnie z którym brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych, a także odmowa lub przerwanie udziału w działaniach w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu Aktywizacja i Integracja, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia, odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

Jednocześnie przyjmuje się, że odmowa przeprowadzenia wywiadu lub uniemożliwienie prowadzenia wywiadu środowiskowego musi być kwalifikowane właśnie jako wyraz braku współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s. W sytuacji bowiem, gdy wnioskodawca swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu, a żadne okoliczności nie uzasadniają jego zachowania, to stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, albowiem brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy (por. wyrok WSA w Krakowie z 11 października 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 580/21). Dotyczące tego rodzaju zachowania konsekwencje zostały przy tym także unormowane przez ustawodawcę poprzez art. 107 ust. 4a ustawy u.p.s., zgodnie z którym niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

W ocenie Sądu w okolicznościach niniejszej sprawy, o czym już była mowa powyżej, zgodzić należy się z organami, że skarżąca nie wypełniła obowiązku współdziałania, o którym mowa w powyższych przepisach. Nie ulega wątpliwości, że pracownik socjalny wielokrotnie podejmowała próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej i próby te okazały się bezskuteczne. Znajduje to potwierdzenie w aktach sprawy, w szczególności notatek pracowników MOPS i doręczonego wezwania organu I instancji z 31 grudnia 2021 r. wystosowanego celem ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania. Pracownica socjalna próbowała umówić się ze skarżącą na wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania skarżącej, jednak spotkała się z odmową. W toku całego postępowania skarżąca nie wyrażała zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, wnosząc zamiast tego o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej. W takiej też formie wywiad środowiskowy został ostatecznie przeprowadzony. Niemniej jednak, w ocenie Sądu, nie sposób uznać, że w okolicznościach tej sprawy skarżąca tym samym wypełniła obowiązek współdziałania z organem pomocowym. Jak wskazał pracownik w adnotacji z wywiadu telefonicznego z 24 stycznia 2022 r., skarżąca podtrzymała, że nie ma możliwości i potrzeby, aby wejść, z zachowaniem reżimu sanitarnego, do mieszkania i zobaczyć, czy obecne warunki lokalowe dostosowane są do zamieszkania.

Wyjaśnić zatem należy, że zgodnie z art. 15o ust. 1 ustawy covidowej, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, ilekroć zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wymagane jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji, w szczególności z osobą lub rodziną, które zostały poddane kwarantannie w związku z podejrzeniem zakażenia lub choroby zakaźnej, ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej zamiast przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może nastąpić na podstawie:

1) rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym, a w przypadku osób niepełnosprawnych z powodu dysfunkcji narządu słuchu przy wykorzystaniu środków wspierających komunikowanie się, o których mowa w art. 3 pkt 5 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz.U. z 2017 r. poz. 1824) oraz,

2) dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub

3) informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 tej ustawy.

Należy podkreślić, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawcy jest zasadą, natomiast przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie przewidzianej w art. 15o ust. 1 ustawy covidowej jest wyjątkiem od tej zasady i jako taki przepis ten nie powinien być nadużywany. Zastosowanie tego przepisu jest uzasadnione tylko wówczas, gdy ze względów związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 przeprowadzenie wywiadu w formie wymaganej przez przepisy ustawy o pomocy społecznej napotyka obiektywne problemy. Z akt sprawy nie wynika, aby na przeszkodzie przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni stały powody związane z przeciwdziałaniem COVID-19, w szczególności aby którykolwiek z domowników pozostawał na kwarantannie. Skarżąca żądając przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej powoływała się ogólnie na stan epidemii i obawę o zdrowie swoje i członków swojej rodziny, niemniej jednak nie jest to wystarczające, zwłaszcza że pracownik socjalny gwarantowała zachowanie reżimu sanitarnego, a ponadto skarżąca poruszała się po mieście, jeździła na pocztę, robiła zakupy. Trudno zatem dopatrzeć się istnienia obiektywnych okoliczności uniemożliwiających przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni. Podkreślić należy, że wywiad telefoniczny może okazać się niewystarczający w pewnych sytuacjach, gdy np. istnieją wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji rodziny, nie daje on bowiem możliwości poczynienia przez pracownika socjalnego własnych obserwacji i zweryfikowania podawanych mu telefonicznie informacji. Na gruncie niniejszej sprawy pracownik socjalny nie mógł zobaczyć, w jakich warunkach żyje rodzina, w jakim stanie są jej członkowie, co jest tym bardziej istotne, że podczas zatrzymania ojca skarżącej K. T. mieszkanie było zagracone mnóstwem niepotrzebnych rzeczy i ubrań, z uwagi na co ciężko było się przemieszczać. Nadto w mieszkaniu zamieszkuje I. T., będąca osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, której od dłuższego okresu czasu nikt nie widział. I. T. oświadczyła przy tym w rozmowie telefonicznej z pracownikiem MOPS, że śpi razem ze skarżącą na jednej wersalce oraz że nie wychodzi z mieszkania, za wyjątkiem wyjścia na klatkę schodową. W tych okolicznościach, w ocenie Sądu, zgodzić należy się z organami, że skarżąca uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu jej zamieszkania, przy jednoczesnym braku przesłanek do zastosowania art. 15o ust. 1 ustawy covidowej, co należy uznać za brak współdziałania skarżącej w rozwiązywaniu jej trudnej sytuacji życiowej. Wskutek takiego postępowania skarżącej pozostały wątpliwości, co do rzeczywistej sytuacji skarżącej i jej rodziny, udzieliła ona bowiem wprawdzie telefonicznie informacji o dochodach rodziny (niepełnych, bo pomijając fakt uzyskiwania przez I. T. świadczenia uzupełniającego w wysokości 500 zł), jednak to nie wyczerpuje zakresu ustaleń, do jakich zobowiązany jest organ pomocy społecznej. Udzielając świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, organ kieruje się bowiem ogólną zasadą dostosowywania rodzaju, formy i rozmiaru świadczeń do okoliczności konkretnej sprawy, jak również uwzględnienia potrzeb osób korzystających z pomocy, jeżeli potrzeby te odpowiadają celom i możliwościom pomocy społecznej (art. 3 ust. 3 i 4 u.p.s.). Kryterium dochodowe nie jest zatem wyłączną przesłanką, jaką organ udzielający świadczeń z pomocy społecznej zobowiązany jest ustalić. Ustawodawca wielką wagę przywiązuje do współdziałania świadczeniobiorców z pracownikami pomocy społecznej, ponieważ pomoc społeczna nie może sprowadzać się do prostego rozdawnictwa świadczeń. Dlatego też bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia, o czym mowa w przepisach art. 11 i art. 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej (por. wyrok NSA z 27 kwietnia 2017 r., I OSK 3327/15). W sprawach z zakresu pomocy społecznej kryteriami wyboru rozstrzygnięcia powinny być zatem cele i zadania pomocy społecznej, a nie subiektywne oczekiwania osób uprawnionych, zmierzające do obarczenia organów pomocy społecznej pełnym zakresem obowiązków przejęcia całkowitej opieki finansowej i życiowej nad osobą dotkniętą jedną z form niedostatku, określonych w art. 7 ustawy o pomocy społecznej (por. wyrok NSA z 28 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 116/10). Podstawowym obowiązkiem osoby ubiegającej się o pomoc społeczną jest zatem udzielenie organowi pomocy w ustaleniu sytuacji faktycznej – nie tylko dochodowej, ale też osobistej, rodzinnej, majątkowej, a utrudnianie organowi poczynienia takich ustaleń obliguje organ do odmownego załatwienia wniosku, skoro nie jest on w stanie dostosować udzielanej pomocy do zadań i celów pomocy społecznej, zgodnie z art. 3 u.p.s. Pomoc społeczna przysługuje dopiero wówczas, gdy osoba mimo wykorzystania wszystkich swoich możliwości poprawy swej sytuacji, nadal pozostaje w niedostatku uniemożliwiającym zaspokajanie potrzeb o charakterze elementarnym. Co do zasady bowiem ustawa o pomocy społecznej jest ukierunkowana na udzielanie wsparcia osobom rzeczywiście go potrzebującym. Nie dopuszcza ona wykorzystywania środków społecznych przez osoby, które mają możliwość zaspokojenia potrzeb życiowych z własnych środków, nie czynią tego jednak z własnej woli i wyboru.

Nie bez znaczenia pozostaje – na co słusznie wskazało Kolegium w skarżonej decyzji - przyznanie I. T. decyzją z 14 lutego 2022 r. zasiłku stałego bezterminowo od 1 listopada 2021 r. w kwocie 420,08 zł miesięcznie, a także ograniczone środki, jakimi dysponuje ośrodek pomocy społecznej. Potwierdza to złożona do akt Kolegium analiza zrealizowanych świadczeń w zakresie pomocy społecznej (k. 14).

Sąd w składzie orzekającym podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 stycznia 2023 r. I OSK 352/22, że organy administracji w zakresie pomocy społecznej działają w oparciu o środki finansowe, których wysokość jest ściśle określona i w tak wyznaczonych granicach muszą realizować zadania z zakresu pomocy społecznej. Organy pomocy społecznej są więc upoważnione do limitowania rozmiaru przyznawanych świadczeń z uwagi na ograniczone środki finansowe, a posiadane fundusze muszą rozdzielać pomiędzy stale rosnącą liczbę osób wymagających wsparcia. W ramach pomocy społecznej nie jest zatem możliwe zaspokojenie wszystkich, nawet uzasadnionych, potrzeb osób uprawnionych do przedmiotowych świadczeń. W takich sytuacjach odmowa ich przyznania osobie ubiegającej się o tego rodzaju świadczenia może być podyktowana wyłącznie brakiem dostatecznych środków na ich pokrycie i to nawet wówczas, gdy potencjalny beneficjent, z uwagi na swoją sytuację osobistą i majątkową, spełnia kryteria niezbędne do ich otrzymania.

Reasumując, w ustalonym stanie faktycznym i prawnym brak jest w ocenie Sądu orzekającego podstaw prawnych do pozytywnego załatwienia wniosku skarżącej w sytuacji, gdy uniemożliwia ona swym działaniem rzetelne ustalenie sytuacji bytowej swojej i swojej rodziny, a także właściwe zidentyfikowanie jej potrzeb. Konkludując, Sąd uznał działanie organów administracji w sprawie za zgodne z regulacją prawa materialnego. Skład orzekający nie dopatrzył się również naruszenia przepisów procedury w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Wobec czego, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej jako p.p.s.a.), orzekł o oddaleniu skargi.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, co nastąpiło w odpowiedzi na skargę, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądu administracyjnego dostępne jest w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).