Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 312/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-06-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Józef Maleszewski Sędzia WSA Tomasz Grossmann (spr.) Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi D. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 22 marca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia 09 stycznia 2023 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej D. R. kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 22 marca 2023 r. ([...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako "SKO" lub "organ II instancji"), po rozpatrzeniu odwołania D. R., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta L. z 09 stycznia 2023 r. ([...]) o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżona decyzja zapadła, jak wynika z jej uzasadnienia, w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

Po rozpatrzeniu wniosku D. R. (zwanej też dalej "Wnioskodawczynią" lub "Skarżącą") Prezydent Miasta L. (dalej jako "Prezydent Miasta" lub "organ I instancji") - decyzją z 25 października 2022 r. ([...]) - odmówił jej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w celu sprawowania opieki nad matką, E. Z..

Na skutek odwołania złożonego przez Wnioskodawczynię powyższa decyzja została uchylona decyzją SKO z 09 grudnia 2022 r. ([...]), a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania organowi I instancji.

Ponownie rozpoznawszy sprawę, Prezydent Miasta - przywołaną na wstępie decyzją z 09 stycznia 2023 r. - ponownie odmówił Wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką.

Utrzymując w mocy tę decyzję organu I instancji - przywołaną na wstępie decyzją z 22 marca 2023 r. - SKO w uzasadnieniu wyjaśniło, że z motywów decyzji Prezydenta Miasta wynika, iż organ ten przyczyny orzeczonej odmowy upatrywał w treści art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach pielęgnacyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615, z późn. zm.; dalej w skrócie "u.ś.r.") w związku z ustaleniem, że niepełnosprawność w stopniu znacznym matki Wnioskodawczyni istnieje od 26 sierpnia 2011 r., czyli od ukończenia przez nią 61. roku życia. Przywoławszy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 oraz odwołujące się do niego orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, SKO skonkludowało, że okoliczności podniesionej przez organ I instancji nie można uznać za mającą znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Jednocześnie SKO zakwestionowało stwierdzenie zawarte w motywach decyzji Prezydenta Miasta, że z dostarczonych przez Skarżącą dokumentów potwierdzających okres aktywności zawodowej i z jej oświadczenia wynika, że niepodejmowanie przez nią zatrudnienia pozostaje wyłącznie w związku z koniecznością opieki nad matką, którą w sposób stały i długotrwały sprawuje od 2006 r. W tym kontekście SKO zauważyło bowiem, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności matki Skarżącej określa datę ustalenia tego stopnia na dzień 26 sierpnia 2011 r., zaś w aktach sprawy znajduje się m.in. wydruk z CEIDG, z którego wynika, że Skarżąca prowadziła działalność gospodarczą w okresie od 3 września 2013 r. do 9 października 2015 r. Ostatnie udokumentowane "zatrudnienie lub inna praca zarobkowa" Skarżącej miało więc miejsce po ustaleniu wobec jej matki znacznego stopnia niepełnosprawności. Jednak Skarżąca, jak wynika z jej oświadczenia, opiekę nad matką ("stałą, niemalże całodobową") sprawuje - w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. - dopiero od września 2022 r. Zatem wcześniej takiej opieki nie sprawowała. Zakończenie działalności gospodarczej z dniem 09 października 2015 r. nie kwalifikuje się więc jako "rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki" nad matką. Pomiędzy zakończeniem działalności gospodarczej, a podjęciem opieki ("hipotetycznie") istnieje odstęp czasowy prawie 7 lat. Zatem "[b]rak jest bezpośredniej «łączności» pomiędzy zakończeniem zatrudnienia/zaprzestaniem pracy, a podjęciem się opieki (hipotetycznym) nad matką". Zdaniem SKO z zebranego materiału dowodowego należy wnosić, że Skarżąca nie przejawiała woli podjęcia zatrudnienia w okresie od ustania ostatniego zatrudnienia (tj. od 09 października 2015 r.), mimo że ani wiek, ani stan zdrowia, ani inne okoliczności nie uniemożliwiały jej tego. Wprawdzie przedłożyła 5 zaświadczeń dokumentujących poszerzanie kwalifikacji zawodowych, jednak nie świadczy to o woli podjęcia zatrudnienia, a ponadto tylko jedno z tych zaświadczeń jest z okresu po 09 października 2015 r. (z 16 lipca 2017 r.). Skarżąca przedłożyła także zaświadczenie, zgodnie z którym w okresie 20 do 24 czerwca 2022 r. odbywała szkolenie w celu podjęcia pracy, lecz "w związku z problemami osobistymi nie doszło do podpisania umowy o pracę", jednak - jak stwierdziło SKO - jest to tylko jedno zdarzenie polegające na ubieganiu się o konkretne zatrudnienie w okresie prawie 7 lat od zakończenia ostatniego zatrudnienia i miało miejsce pod koniec tego okresu. Skarżąca nie spełnia zatem - w ocenie SKO - przesłanki "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki".

Jako drugą przyczynę odmowy ustalenia prawa do wnioskowanego świadczenia organ II instancji wskazał, że - jego zdaniem - zakres czynności wykonywanych wobec matki przez Skarżącą nie uniemożliwia podjęcia przez nią zatrudnienia, przynajmniej w niepełnym wymiarze czasu pracy. Albowiem w przedstawionym przez Skarżącą wykazie wykonywanych przez nią czynności opiekuńczych względem matki "trudno doszukać się czynności, których wykonywanie jest niezbędne przez okres całego dnia, a przynajmniej przez okres, gdy zdecydowana większość zatrudnionych pracuje". Zdaniem SKO okoliczności przedmiotowej sprawy - wśród których organ zaakcentował to, że: Skarżąca nie zamieszkuje z matką; matka porusza się za pomocą kuli bądź na wózku; Skarżąca podaje matce leki i wspiera ją m.in. w utrzymaniu higieny osobistej i czynnościach pielęgnacyjnych, ścieleniu łóżka, zmianie pościeli, pomaga przy ubiorze, organizuje gimnastykę, spacery i zapewnia pomoc podczas ruchu, odwiedzin przyjaciół matki, przygotowaniu wszystkich posiłków, dba o prowadzenie spraw matki (związanych z urzędami, rachunkami, zakupami), czystość w mieszkaniu, organizuje przejazdy do placówek opieki medycznej i nieustannie towarzyszy - nie wyczerpują przesłanki "sprawowania opieki" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na opisaną decyzję SKO, D. R., reprezentowana przez r.pr. J. S.-H. - zarzuciwszy naruszenie:

1. prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. - przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że w okolicznościach niniejszej sprawy Skarżąca nie spełnia warunku "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki", a także nie wyczerpuje przesłanki "sprawowanie opieki";

2. przepisów postępowania, tj.:

a) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. - przez utrzymanie przez organ II instancji zaskarżonej decyzji organu I instancji, pomimo że istniały podstawy do jej uchylenia;

b) art. 139 k.p.a. - przez naruszenie zakazu reformationis in peius w związku z poczynieniem przez organ II instancji na mocy zaskarżonej decyzji mniej korzystnych ustaleń faktycznych oraz ich oceny, aniżeli te poczynione przez organ I instancji na mocy jego decyzji;

c) art. 80 k.p.a. - przez dokonanie przez SKO wadliwej oceny materiału dowodowego i uznanie, że Skarżąca - po pierwsze - nie spełnia warunku "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki", a po drugie - że okoliczności sprawy nie wyczerpują przesłanki "sprawowania opieki" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

- wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi jej autorka umotywowała podniesione zarzuty.

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału IV tut. Sądu z 31 maja 2023 r. sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095, z późn. zm.; w skrócie "u.COVID-19"), w brzmieniu obowiązującym od 15 kwietnia 2023 r., o czym strony zostały powiadomione pismami z 1 czerwca 2023 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna, choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty zasługiwały na uwzględnienie.

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym wyznaczonym w trybie art. 15zzs4 ust. 1 u.COVID-19, w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania ww. zarządzenia Przewodniczącego Wydziału.

Przystępując do rozpoznania sprawy w tym trybie, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259, z późn. zm.; w skrócie "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Przedmiotem tak rozumianej kontroli sądowej jest w niniejszej sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 22 marca 2023 r. ([...]) oraz, na mocy art. 135 p.p.s.a., poprzedzająca ją decyzja Prezydenta Miasta L. z 9 stycznia 2023 r. ([...]) odmawiającą D. R. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, E. Z..

Materialnoprawną podstawę obu ww. decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach pielęgnacyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615, z późn. zm.; w skrócie "u.ś.r.").

Wypada zauważyć, że choć organy obu instancji zgodnie odmówiły Skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, to jednak każdy z nich uczynił to w istocie na innej podstawie materialnoprawnej.

Oto bowiem organ I instancji przesłanek orzeczonej odmowy dopatrzył się w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz w bezspornym fakcie, że niepełnosprawność matki Skarżącej powstała już po upływie okresów wskazanych w tym przepisie, gdyż w wieku 61 lat. (Ubocznie Sąd wskazuje, że w ostatnim zdaniu uzasadnienia decyzji Prezydent Miasta stwierdził tyleż ogólnikowo, co omyłkowo, że postanowił odmówić stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego "z powodu nie spełnienia przez Panią I. J. warunków ustawowych").

Z kolei SKO oparło swe rozstrzygnięcie na dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r., zarazem krytycznie oceniając zastosowanie w niniejszej sprawie przez organ I instancji przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 (OTK-A 2014, nr 9, poz. 104) oraz wypracowanego na jego gruncie orzecznictwa sądów administracyjnych, a zwłaszcza NSA.

Odnosząc się do tych stanowisk, należy w pierwszej kolejności zaznaczyć, że Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela wyrażoną przez SKO ocenę prawną o niemożności upatrywania w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. bezwzględnej przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącej, jako zstępnej (w niniejszej sprawie: córce) dorosłej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. W tym zakresie organ II instancji trafnie powołał się na wyrok TK o sygn. K 38/13, w którym Trybunał orzekł, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W świetle tego orzeczenia organy administracji publicznej nie powinny brać pod uwagę tego, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki została stwierdzona dopiero w dorosłym życiu (po upływie okresów wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Sąd w niniejszym składzie akceptuje, obecnie praktycznie jednolitą linię orzeczniczą sądów administracyjnych, pojmujących konsekwencje prawne zakresowej niekonstytucyjności ww. przepisu jako niemożność upatrywania w jego treści przeszkody dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi dorosłej osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność stwierdzona została po ukończeniu 18. czy 25. roku życia. Zróżnicowanie wiekowe wprowadzone w art. 17 ust. 1b u.ś.r. godziło w normatywnie określoną zasadę równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Honorowanie przepisu w dotychczasowym brzmieniu byłoby nie do pogodzenia z modelem i funkcją ochrony praw jednostki, realizowaną przez sądy administracyjne, którym przyznaje się kompetencje do bezpośredniego stosowania Konstytucji RP w przypadku usunięcia z porządku prawnego fragmentu przepisu. Zasygnalizowanie w uzasadnieniu ww. wyroku TK potrzeby działań legislacyjnych ma charakter postulatywny, a nie normatywny (wiąże sentencja wyroku). Jeśli sądy administracyjne, kierując się sugestią Trybunału Konstytucyjnego zawartą w pkt 8 uzasadnienia omawianego wyroku, stosowałyby przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w dotychczasowym brzmieniu, a ustawodawca nadal nie wykonywałby zaleceń trybunalskich – co, notabene, ma miejsce po dziś dzień – jednostki, których prawa zostały naruszone treścią przepisu, zostałyby pozbawione efektywnej ochrony prawnej (por. wyrok WSA z 05.02.2020 r., II SA/Gl 1373/19, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, w skrócie "CBOSA").

Z tych względów stanowisko organu I instancji, upatrujące podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie zasługiwało na uwzględnienie – co trafnie wytknęło SKO w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Przywołane zaś w motywach decyzji Prezydenta Miasta orzeczenia sądów administracyjnych, pochodzące z lat 2015-2016, nie reprezentują aktualnej linii orzeczniczej, wyżej przedstawionej.

Odnosząc się w tym miejscu jeszcze do stanowiska organu I instancji, że organy administracji "nie mogą [...] odmówić zastosowania przepisu wyłącznie [w oparciu] o zarzut jego niekonstytucyjności, a tym samym wejść w kompetencje sądów administracyjnych", należy stwierdzić, że jest ono, co do zasady, słuszne jako zgodne z ogólną zasadą legalizmu (art. 6 k.p.a.; art. 7 Konstytucji RP). Jednakże w tym przypadku najwyraźniej uszło uwagi organu, że - jak to już wyżej wskazano - zakres i skutki stwierdzonej wyrokiem TK o sygn. K 38/13 niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. zostały objaśnione w obecnie praktycznie już jednolitym orzecznictwie sądów administracyjnych. W konsekwencji organ I instancji mógł - a wręcz powinien był - odwołać się w tej sprawie do ogólnej zasady zaufania obywatela do państwa i stanowionego (oraz stosowanego) przez nie prawa (art. 8 k.p.a.), wywodzonej z konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP). Jak bowiem trafnie objaśniono to w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15 grudnia 2008 r. o sygn. P 57/07 (OTK-A 2008, nr 10, poz. 178): "Jednym z rudymentów zasady zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa jest to, że obywatel może zakładać, że treści obowiązującego prawa są dokładnie takie, jak to zostało ustalone w orzecznictwie przez sądy" (tak też uchwała NSA z 15.06.2011 r., I OPS 1/11, ONSAiWSA 2011, nr 5, poz. 95).

Przechodząc do oceny stanowiska organu II instancji, należy wyjść od niespornego stwierdzenia, że zostało ono sformułowane w oparciu na art. 17 ust. 1 u.ś.r., który stanowi, że: "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji."

SKO upatruje nieziszczenia się w okolicznościach kontrolowanej sprawy hipotezy cytowanego przepisu w dwóch podstawach: (i) braku wymaganego na gruncie tego przepisu związku przyczynowo-skutkowego (verba legis: "w celu") pomiędzy rezygnacją z / niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez Skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką oraz (ii) braku sprawowania przez Skarżącą takiej opieki nad matką (w takim zakresie), o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Ad (ii) Rozpoczynając analizę prawidłowości stanowiska SKO od drugiej ze wskazanych przez ten organ podstaw odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia - tj. charakteru i zakresu sprawowanej opieki nad niepełnosprawną - należy wskazać, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. jasno wynika, iż oceniając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organ weryfikuje czy podopieczny legitymuje się (1) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo (2) orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Ustawodawca wyszedł więc z założenia, że w procesie ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne koniecznym jest przedłożenie jednego z dwóch rodzajów orzeczeń, jako dowodu na okoliczność niepełnosprawności podopiecznego. Z tej też przyczyny w takiej sprawie nie powołuje się np. dowodu z opinii biegłego, a do wniosku załącza stosowne orzeczenie wydane przez uprawniony podmiot. Organ związany jest ustaleniami wskazanymi w orzeczeniu i sam nie prowadzi postępowania dowodowego na stwierdzone w nim okoliczności. W tym sensie ustawodawca uprościł procedurę orzekania w przedmiocie świadczeń pielęgnacyjnych, sprowadzając zadanie organów administracji do weryfikacji tego, czy dana osoba legitymuje się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności (por. wyrok WSA z 06.04.2022 r., II SA/Po 693/21, CBOSA).

Definicje legalną "znacznego stopnia niepełnosprawności" zawiera art. 3 pkt 21 u.ś.r. w myśl którego określenie to oznacza:

a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,

b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach,

d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów,

e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 100, z późn. zm.; w skrócie "u.r.z.s.") do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Z kolei niezdolność do samodzielnej egzystencji oznacza naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4 u.r.z.s.). Z powyższego wynika, że sam fakt legitymowania się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (bądź orzeczeniem z nim zrównanym na gruncie przepisów u.ś.r.) przesądza o tym, że sprawowanie (wyłącznej) opieki nad taką osobą wypełnia kryterium celu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. Z samego bowiem faktu, że dana osoba legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności wynika, iż wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji i bez pomocy innych osób nie jest w stanie zaspokajać podstawowych potrzeb życiowych, w zakresie m.in. samoobsługi, poruszania się i komunikacji. Okoliczności ta nie tylko nie wymaga, lecz wręcz nie może być zatem samodzielnie i wbrew treści orzeczenia lekarza orzecznika ustalana przez rozpoznające sprawę organy administracji publicznej, które nie mogą samodzielnie miarkować tudzież oceniać skali niezdolności do samodzielnej egzystencji osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, w związku ze sprawowaniem opieki nad którą dochodzone jest uprawnienie opiekuna do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok WSA z 06.04.2022 r., II SA/Po 693/21, CBOSA).

Należy raz jeszcze podkreślić, że treść orzeczenia o niepełnosprawności jest dla organów orzekających w sprawie wiążąca oraz że przesądza ona o charakterze i zakresie opieki, jakiej wymaga dana osoba legitymująca się takim orzeczeniem. Natomiast do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności - czego nie można mylić z możliwością wtórnej weryfikacji przez organy, czy faktyczne potrzeby danej osoby niepełnosprawnej rzeczywiście odpowiadają treści orzeczenia. Dla ustalenia, czy w danym przypadku sprawowana opieka nad osobą niepełnosprawną spełnia wymogi z art. 17 ust. 1 u.ś.r., zasadnicze znaczenie ma jej faktyczne sprawowanie przed daną osobę (wnioskodawcę) w zestawieniu z treścią orzeczenia o niepełnosprawności osoby, której dotyczy opieka (por. wyrok NSA z 27.04.2022 r., I OSK 1334/21, CBOSA).

Dotychczasowe uwagi uprawniają do wniosku, że można wręcz domniemywać, iż w sytuacji, gdy dana osoba sama (tj. wyjąwszy przypadki okazjonalnej pomocy ze strony innych osób) opiekuje się osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to zasadniczo sprawuje ona opiekę, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W nawiązaniu do rozważań zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji należy jeszcze wyjaśnić, że ustawodawca nie zdefiniował w u.ś.r. pojęcia "opieki", jakiej sprawowanie uprawnia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Ale już z samego brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r. można wnioskować, że musi ona być "stała lub długotrwała". Nie oznacza to jednak, że chodzi w tym przypadku o opiekę "całodobową". Sąd w niniejszym składzie podziela stanowisko, zgodnie z którym z ww. przepisu wynika, iż "podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy, z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Przepis ten nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku zamieszkiwania opiekuna z osobą, nad którą jest sprawowana opieka, ani też od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę" (zob. wyrok NSA z 07.05.2019 r., I OSK 3946/18, CBOSA). W konsekwencji fakt sprawowania opieki codziennie (a więc regularnie), ale przez określoną część doby – niebędącej tym samym opieką "sporadyczną" (pod którym to określeniem rozumie się coś «występujące rzadko, nieregularnie»; zob. https://sjp.pwn.pl/slowniki/sporadyczny.html) – nie wyklucza dopuszczalności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile tylko jej zakres i sposób sprawowania faktycznie uniemożliwiają podjęcie opiekunowi zatrudnienia (którego wykonywanie, zauważmy, co do zasady też nie jest całodobowe, lecz zajmuje jedynie określoną część doby, zwykle 8 godzin). Zaznaczyć przy tym należy, że żaden przepis ustawy nie wyklucza korzystania przez opiekuna z okazjonalnej pomocy, lecz zakres czynności rzeczywiście świadczonych przez opiekuna na rzecz osoby niepełnosprawnej musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej (tak trafnie wyrok WSA z 28.12.2021 r., II SA/Ol 796/21, CBOSA).

W kontrolowanej sprawie matka Skarżącej, co nie jest sporne, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (vide: pkt 7 orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w L. z 18.10.2011 r.; w aktach adm. I inst.). Od dnia 27 lipca 2020 r. niepełnosprawna jest wdową.

Skarżąca w uzupełniającym wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oświadczeniu z 07 października 2022 r. wskazała, że zakres czynności wykonywanych przy matce uniemożliwia jej podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy – matka Skarżącej, z uwagi na złe samopoczucie, niejednokrotnie dzwoniła, by Skarżąca natychmiast przyjechała. W przedstawionym harmonogramie opieki nad matką Skarżąca podała, że zajmuje się nią od godziny 8:30 do 20:00, a jej czynności obejmują podawanie leków, toaletę, przygotowanie i podawanie posiłków, spacery, zajęcia porządkowe i realizację zajęć zgodnie z potrzebami matki (osoby wymagającej opieki). Z oświadczenia Skarżącej z 18 października 2022 r. wynika zaś, że sprawuje opiekę nad matką kilka godzin dziennie, a niekiedy całodobowo. Z kolei w ramach sporządzonego w dniach 17-24 października 2022 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że Skarżąca pomaga matce w trakcie czynności higienicznych, wykonuje "wszelkie czynności gospodarstwa domowego", towarzyszy matce podczas wizyt lekarskich i spacerów, dotrzymuje jej towarzystwa. We wnioskach z tego wywiadu pracownik socjalny podał, że Skarżąca "faktycznie sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką E. Z.. W związku z tym nie podejmuje żadnej pracy zarobkowej". Dalszego uszczegółowienia wykonywanych czynności Skarżąca dokonała w oświadczeniu z 02 stycznia 2023 r., w którym także doprecyzowała, że czynności opiekuńcze zajmują jej ok. 9,5-12 godzin, choć musi też liczyć się z przypadkami, gdy matka wymaga jej pomocy nawet w nocy.

Podkreślić przy tym trzeba, że "[s]amodzielna egzystencja obejmuje wszelkie sfery aktywności i potrzeb, nie tylko związane osobiście z osobą niepełnosprawną, ale też z jej warunkami bytowymi, na równi z czynnościami higienicznymi dotyczącymi osoby należy traktować czynności higieniczne dotyczące jej otoczenia, załatwienie jej spraw urzędowych, nabywanie produktów służących konsumpcji" (zob. wyrok NSA z 08.11.2022 r., I OSK 82/22, CBOSA).

Należy przy tym zauważyć, że pojęcie "potrzeb egzystencjalnych", do których zaspokojenia ma przyczyniać się opiekun osoby niepełnosprawnej, obejmuje zwykle również potrzeby o charakterze psychicznym i emocjonalnym, takie jak choćby poczucie bezpieczeństwa i bliskości (obecności) innej osoby (vide: tzw. piramida Maslowa).

Wszystko to, zdaniem Sądu, prowadzi do wniosku, że w kontrolowanej sprawie w odniesieniu do Skarżącej opiekującej się matką spełniona została przesłanka "sprawowania opieki" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Tym bardziej, że "należy też wskazać na ugruntowane w orzecznictwie stanowisko, że pod pojęciem opieki stałej należy także rozumieć stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, stałą gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. W konsekwencji, można to uznać za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki" (zob. wyrok NSA z 16.02.2023 r., I OSK 1822/22, CBOSA). Ponadto "cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia" (por. wyrok NSA z 22.07.2022 r., I OSK 1867/21, CBOSA).

Powyższe należy odnieść także do raczej opacznie pojmowanej, i w efekcie niezasadnie wskazywanej przez SKO możliwości podjęcia przez Skarżącą "zatrudnienia przynajmniej w niepełnym wymiarze czasu pracy". Pomijając w tym miejscu, że taka okoliczność nie została ujęta w katalogu negatywnych przesłanek ustawowych, to wypada zauważyć, że analiza orzecznictwa, w którym uznano możliwość takiego zatrudnienia za podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, pokazuje, że zasadniczo dotyczy to sytuacji skrajnych, ewidentnych, w których opieka sprawowana jest wprawdzie regularnie, lecz w stopniu w sposób oczywisty nie wykluczającym zatrudnienia (jak np. opieka raz w tygodniu), i to zwłaszcza w sytuacji, gdy w razie nagłej potrzeby pomocy osobie wymagającej opieki mógłby udzielić inny członek rodziny (por. np. stan faktyczny, który stanowił kanwę wyroku NSA z 13.04.2022 r., I OSK 1272/21, CBOSA).

Poza tym szafowanie argumentem o możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia "przynajmniej w niepełnym wymiarze czasu pracy", przy jednoczesnym braku podstaw do zakreślenia minimalnego jego wymiaru, w praktyce mogłoby prowadzić do sytuacji wręcz absurdalnych (argumentum ad absurdum). Przykładowo, na gruncie takiego rozumowania za w pełni uprawnioną - a zarazem za trudną do zaakceptowania w praktyce - należałoby uznać tezę, że skoro osoba sprawująca opiekę, z uwagi na zakres czynności opiekuńczych teoretycznie mogłaby podjąć zatrudnienie np. w wymiarze 1/8 etatu (tj. np. przez 1 godzinę dziennie), albo w ramach pracy w systemie zmianowym w godzinach nocnych, to już taka możliwość stanowiłaby przesłankę negatywną dla przyznania takiej osobie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Dlatego należy w pełni podzielić stanowisko, zgodnie z którym: "Do komisji orzekającej o niepełnosprawności należy orzeczenie, czy dana osoba niepełnosprawna wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy ze strony innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jeżeli orzeczenie takie zastrzeżenie zawiera, to osoba podejmująca się takiej opieki, jeżeli rezygnuje z zatrudnienia, może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne bez dodatkowego warunku, aby nie było możliwe połączenie opieki z pracą. Z założenia orzeczona konieczność opieki lub pomocy ze strony innych osób daje opiekunowi tytuł do rezygnacji z zatrudnienia, jeżeli się na to decyduje. Decyzja o rezygnacji pozostawiona jest opiekunowi i jej zasadność nie podlega weryfikacji organu w postępowaniu o przyznanie świadczenia" (zob. wyrok NSA z 08.11.2022 r., I OSK 82/22, CBOSA).

W świetle dotychczasowych rozważań należy stwierdzić, że SKO - nie kwestionując, że Skarżąca samodzielnie sprawuje opiekę nad matką, a zarazem wnioskując w motywach zaskarżonej decyzji, że "zakres wykonywanych przez stronę wobec matki czynności nie uniemożliwia podjęcia przez stronę zatrudnienia, przynajmniej w niepełnym wymiarze czasu pracy. Pośród przedstawionych czynności trudno doszukać się czynności, których wykonywanie jest niezbędne przez okres całego dnia, a przynajmniej przez okres, gdy zdecydowana większość zatrudnionych pracuje" - podważyło de facto wskazania płynące z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności matki Skarżącej co do zakresu opieki, jakiej ta niepełnosprawna wymaga ("stałej lub długotrwałej"). Wszak wywody organu II instancji są w istocie równoznaczne ze stwierdzeniem, że sprawowane przez Skarżącą czynności opiekuńcze nad matką związane tylko z jej osobistą opieką - podkreślmy: sprawowaną przez Skarżącą samodzielnie (przynajmniej z akt sprawy nie wynika, aby czynności te były na stałe podzielone pomiędzy inne jeszcze osoby) - nie są jednak na tyle czasochłonne, aby pozbawiać Skarżącą możliwości pracy zarobkowej. Podkreślenia więc raz jeszcze wymaga, że nie jest rolą organów administracji dokonywanie własnych ustaleń i oceny w tym zakresie, skoro uprawniony lekarz orzecznik wydaje orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji (por. wyrok WSA z 06.04.2022 r., II SA/Po 693/21, CBOSA).

Wobec tego zasadne okazały się zarzuty skargi negujące prawidłowość stanowiska SKO kwestionującego ziszczenie się w niniejszej sprawie przesłanki "sprawowania opieki".

Podsumowując ten fragment rozważań, należy stwierdzić, że skoro matka Skarżącej ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, to implikuje to stwierdzenie, że wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki ze strony innej osoby, ze względu na sprawowanie której to opieki wyłączny opiekun (tu: Skarżąca) może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, o ile sprawowanie opieki będzie wiązać się z rezygnacją z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) lub jego (jej) niepodejmowaniem.

Ad (i) Biorąc pod uwagę powyższe, trzeba w tym miejscu odnieść się do drugiej (acz chronologicznie: pierwszej) spośród dwu wskazanych przez SKO podstaw odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia - w postaci braku wymaganego w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z / niepodejmowaniem zatrudnienia (odpowiednio: innej pracy zarobkowej) przez Skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad matką.

Jest poza sporem, że - jak to ujęło SKO w motywach zaskarżonej decyzji - "pośród okoliczności sprawy nie ma okoliczności świadczącej o tym, iż D. R. nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, ani jej wiek [...], ani zdrowie nie stoją temu na przeszkodzie". Nie ulega też wątpliwości, że ostatnia jej aktywność zawodowa polegała na prowadzeniu działalności gospodarczej w okresie od 03 września 2013 r. do 09 października 2015 r.

Zarazem z wyjaśnień składanych przez Skarżącą w toku postępowania administracyjnego wynika, że matką "zajmuje się" od 2006 r., gdy ojciec uległ poważnej chorobie, a od czerwca 2022 r. stan matki się pogorszył i Skarżąca zrezygnowała z tego powodu z podpisania umowy o pracę (bezpośrednio w celu zawarcia której przeszła już odpowiednie szkolenie), zaś "stałą, niemalże całodobową opiekę" sprawuje od września 2022 r. [tj. od miesiąca, w którym złożyła wniosek o świadczenie pielęgnacyjne].

W ocenie Sądu, o ile można zgodzić się z organem II Instancji, że zakończenie ww. działalności gospodarczej przez Skarżącą z dniem 09 października 2015 r. rzeczywiście raczej trudno zakwalifikować, w przedstawionych okolicznościach faktycznych sprawy i ich chronologii, jako "rezygnację z zatrudnienia lub inne pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., o tyle stanowisko SKO kwestionujące wystąpienie przesłanki "niepodejmowania zatrudnienia" z tego powodu nie zasługuje już na akceptację.

Nie ulega wątpliwości, że ustawodawca, wprowadzając w art. 3 pkt 22 u.ś.r. definicję "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" - rozumianych jako "wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej" – nie zdefiniował już pojęć "niepodejmowania" ani "rezygnacji z" tak rozumianego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Nie może jednak uchodzić z pola widzenia okoliczność, że "niepodejmowanie" zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w rozumieniu art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. – w odróżnieniu od użytego w tym przepisie pojęcia "rezygnacji" z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) – nie jest zdarzeniem, które zachodzi w określonym momencie, lecz stanem trwającym przez jakiś (w praktyce zwykle: dłuższy) czas. Z biegiem tego czasu powody niepodejmowania zatrudnienia mogą się zmieniać – początkowo mogą one wiązać się np. z koniecznością opieki nad małoletnimi dziećmi, albo z własną długotrwałą niedyspozycją zdrowotną, by następnie, z upływem miesięcy lub nawet lat i w związku ze zmianą sytuacji osobisto-rodzinnej, przybrać postać np. konieczności opieki nad coraz bardziej niesprawnymi (czy wręcz niepełnosprawnymi) rodzicami.

Dlatego – inaczej niż przy przesłance "rezygnacji z zatrudnienia" – dla oceny istnienia prawnie relewantnego związku pomiędzy (dalszym) "niepodejmowaniem zatrudnienia", a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym krewnym (tu: matką), istotne znaczenie ma nie to, z jakiego powodu zakończył się ostatni okres zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) opiekuna i od kiedy nie pozostaje on już w zatrudnieniu, lecz to, z jakiego powodu ów opiekun nadal nie podejmuje zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w czasie sprawowania opieki na niepełnosprawnym podopiecznym i ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne – czy właśnie w związku ze sprawowaniem tej opieki, czy może z innej przyczyny. Ustawodawca nie określił bowiem, jaki czas może upłynąć (maksymalnie) od "popadnięcia" w stan "niepodejmowania zatrudnienia" do momentu rozpoczęcia opieki nad niepełnosprawnym rodzicem (por. wyrok WSA z 11.03.2020 r., III SA/Kr 3/20, CBOSA). Z przedstawionych wyżej względów takie "zaniechanie" ustawodawcy jawi się jako w pełni racjonalne.

Wobec tego należy podzielić pogląd, w myśl którego z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wynika, że istotną cechą osób będących adresatami zawartej tam normy prawnej określającej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, przy czym na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Zaprzestanie, bądź niepodejmowanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane potrzebą wykonywania opieki, którą należy rozumieć jako wystąpienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją, bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki. O istnieniu wskazanego związku przesądza to, jaki jest rzeczywisty zakres tej opieki i jednocześnie, jakie są potrzeby danej osoby niepełnosprawnej, wynikające z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń (zob. wyrok WSA z 04.03.2021 r., III SA/Gd 1197/20, CBOSA).

W konsekwencji, zdaniem Sądu w niniejszym składzie, dla oceny istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką nie powinna mieć istotnego znaczenia okoliczność, kiedy ostatnio i jaką aktywność zawodową wykazywał opiekun przed podjęciem się sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym. Liczy się bowiem to, czy sprawowana opieka – z uwagi na jej rzeczywisty zakres, kształtowany potrzebami osoby niepełnosprawnej wynikającymi z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń, a przede wszystkim ze wskazań zawartych w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności – aktualnie obiektywnie uniemożliwia opiekunowi podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W świetle powyższych uwag, wbrew stanowisku organu II instancji, nie mógł mieć w kontrolowanej sprawie rozstrzygającego znaczenia fakt, że ostatnia praca zarobkowa Skarżącej (działalność gospodarcza) ustała w październiku 2015 r., ani to, że po zakończeniu działalności gospodarczej Skarżąca nie podjęła już zatrudnienia.

Wszak "art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia (czy też jego niepodejmowania) z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie – po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia – wystąpi on o to świadczenie, dlatego nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia [...]. Zauważyć bowiem należy, że może się zdarzyć taka sytuacja, w której osoba niepełnosprawna z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności nie wymaga opieki, która absorbuje opiekuna w taki sposób, aby rezygnował z zatrudnienia lub z tego powodu jej nie podejmował. Dlatego istotne jest, czy w dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca spełnia ustawowe przesłanki do jego przyznania" (zob. wyrok NSA z 18.08.2022 r., I OSK 1939/21, CBOSA).

Skoro zatem ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne Skarżąca, mając, co nie jest w tej sprawie kwestionowane, przynajmniej potencjalną możliwość podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nie podejmowała zatrudnienia (innej pracy zarobkowej), sprawując jednocześnie opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym (od 2011 r.) matką - co dodatkowo potwierdza zalegające w aktach sprawy zaświadczenie z L. Sp. z o.o. z siedzibą w L. (w aktach adm. I instancji), znaczenie którego zostało niesłusznie zdeprecjonowane przez SKO - to nie ma, w ocenie Sądu, dostatecznych podstaw do twierdzenia o braku wymaganego w świetle art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą, a sprawowaniem przez nią ww. opieki.

W konsekwencji za zasadne należało uznać zarzuty skargi odnoszące się do błędnego przyjęcia przez organ II instancji, że Skarżąca nie spełnia warunku niepodejmowania pracy w związku ze sprawowaną opieką nad matką.

Podkreślenia wymaga, że nie jest rolą organu, aby niejako wybierać za Skarżącą, że może on podjąć zatrudnienie (np. w częściowym zakresie) i jednocześnie opiekować się matką. Jedynie Skarżąca jest dysponentem tego prawa; może np. zdecydować, że będzie opłacać opiekę i pozostać w zatrudnieniu, albo - jak ma to miejsce w niniejszej sprawie - nie podejmować zatrudnienia i samej zajmować się matką. Powyższe również świadczy o tym, że organ II instancji przekroczył swoje uprawnienia, w istocie niejako dokonując wspomnianego "wyboru" za Skarżącą (por. też wyrok WSA z 06.04.2022 r., II SA/Po 693/21, CBOSA).

Końcowo - odnosząc się do zarzutu skargi naruszenia przez SKO art. 139 k.p.a. - należy zauważyć, że zgodnie z tym przepisem: "Organ odwoławczy nie może wydać decyzji na niekorzyść strony odwołującej się, chyba że zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo lub rażąco narusza interes społeczny". Nie ulega wątpliwości, że istotne znaczenie z punktu widzenia wykładni i zastosowania cytowanego przepisu ma ustalenie treści użytego w nim pojęcia "niekorzyść". Pojęcie to na gruncie art. 139 k.p.a. oznacza uszczerbek w sytuacji materialnoprawnej odwołującej się strony. Kolejnym istotnym zagadnieniem w kontekście ewentualnego zastosowania art. 139 k.p.a. jest kryterium oceny wspomnianej "niekorzyści". Przyjmuje się, że decyzja wydana "na niekorzyść", to decyzja kształtująca sytuację prawną strony w sposób mniej korzystny, a zatem to obiektywne pogorszenie sytuacji prawnej strony odwołującej się, wskutek wydania decyzji przez organ odwoławczy. O tym, czy pogorszenie takie nastąpi, przesądza zestawienie osnowy decyzji organu I instancji z rozstrzygnięciem organu odwoławczego (por. wyrok NSA z 14.02.2023 r., III OSK 1865/21, CBOSA, i tam przywołane piśmiennictwo). W konsekwencji trafnie przyjmuje się jako zasadę, że nie może być nigdy uznana za "decyzję na niekorzyść strony odwołującej się", decyzja, która - tak jak w kontrolowanej sprawie - została wydana przez organ odwoławczy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. (por. A. Skóra, Zakaz reformationis in peius w ogólnym postępowaniu administracyjnym, Poznań 2017, s. 29). "Zakaz reformationis in peius z natury rzeczy nie może bowiem odnosić się do decyzji organu odwoławczego, utrzymującej w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji, ponieważ decyzja taka nie zmienia sytuacji prawnej strony. Ustalenie przez organ odwoławczy stanu faktycznego sprawy, który jest «mniej korzystny» dla strony niż ustalony pierwotnie, nie jest naruszeniem art. 139 k.p.a., ponieważ nie stanowi ono rozstrzygnięcia sprawy. [...] nie stanowi naruszenia omawianego zakazu zmiana przez organ odwoławczy treści uzasadnienia rozstrzygnięcia wydanego przez organ I instancji poprzez wzbogacenie go o nowe elementy, ponieważ uzasadnienie nie kształtuje uprawnień lub obowiązków strony" (zob. wyrok WSA z 24.03.2022 r., III SA/Kr 1103/21, CBOSA).

Z tych względów zarzut z pkt 2 lit. b petitum skargi okazał się niezasadny.

Mając wszystko to na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji (pkt 1 sentencji wyroku).

O kosztach postępowania (pkt 2 sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., uwzględniając wynagrodzenie należne pełnomocnikowi zawodowemu Skarżącej ustalone według stawek minimalnych (480 zł) zgodnie z § 15 ust. 1 w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265).

Rozpoznając sprawę ponownie, organ administracji - uwzględniwszy przedstawioną wyżej ocenę prawną Sądu co do właściwego sposobu rozumienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i w efekcie przyjąwszy, że w niniejszej sprawie przesłanki te ziściły się (według stanu faktycznego istniejącego na dzień wydania zaskarżonej decyzji) - zbada pozostałe prawnie relewantne przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia, tak pozytywne, jak i negatywne (z pominięciem wszakże art. 17 ust. 1b u.ś.r.).

W zależności od wyniku tego badania, organ podejmie właściwe rozstrzygnięcie, należycie je uzasadniając, jak tego wymaga art. 107 § 3 k.p.a.