Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 297/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2024-06-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha (sprawozdawca) Protokolant Referent Justyna Kłosowska-Pietrynko po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 14 lutego 2024 r. znak: SKO.41/683/OS/2024 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. przyznaje adwokat [...] od Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych i czterdzieści groszy), w tym 110,40 zł sto dziesięć złotych i czterdzieści groszy) z tytułu podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 14 lutego 2024 r. znak: SKO.41/683/OS/2024 (sprostowaną postanowieniem z dnia 27 marca 2024 r.), po rozpatrzeniu odwołania K. K. (dalej także jako "strona" lub "skarżąca") od decyzji Burmistrza Ryk z dnia 15 stycznia 2024 r. znak: OPS.IV.5221.57a.22-23.JC(PP) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., dalej jako "k.p.a."), art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej jako "u.ś.r.") oraz art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 ze zm., dalej jako "u.ś.w."), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

Z dokumentów zawartych w aktach przedstawionych przez organ odwoławczy wynika następujący stan sprawy.

Decyzją z dnia 15 czerwca 2022 r., znak: SKO.41/2703/OS/2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie przyznało stronie świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką G. K., na okres od dnia 1 maja 2022 r. do dnia 31 lipca 2022 r. (tj. do daty ważności wówczas posiadanego przez G. K. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności).

W dniu 13 lipca 2023 r. G. K. złożyła wniosek o wydanie nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Decyzją z dnia 16 sierpnia 2022 r., znak: OPS.IV.5221.34.21-22.JC, Burmistrz [...], działając z urzędu, na podstawie art. 15h ust. 1 i 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.), przyznał skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na okres od dnia 1 sierpnia 2022 r. do upływu 60 dni od daty odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

W dniu 20 września 2022 r. G. K. uzyskała orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] (znak: ZSO-ZN.8321.1.1967.2022(18136)), którym została zaliczona do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

G. K. wniosła odwołanie od powyższego orzeczenia, po rozpatrzeniu którego Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności [...] orzeczeniem z dnia 24 listopada 2022 r., znak: WZO.9531.1.2045.2022, uchylił zaskarżone orzeczenie jedynie w części dotyczącej ustaleń co do odpowiedniego zatrudnienia osoby niepełnosprawnej.

W związku z powyższym orzeczeniem, Ośrodek Pomocy Społecznej w R. wstrzymał od grudnia 2022 r. wypłatę na rzecz skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego decyzją z dnia 16 sierpnia 2022 r.

W wyniku zaskarżenia przez G. K. orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności [...] z dnia 24 listopada 2022 r., Sąd Rejonowy w Lublinie postanowieniem z dnia 18 maja 2023 r., sygn. akt [...], uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności [...].

Orzeczeniem z dnia 3 sierpnia 2023 r. (znak: WZO.9531.1.2045.2022) Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności [...] uchylił w całości orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Puławach z dnia 20 września 2022 r. i orzekł o zaliczeniu G. K. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na okres do 30 września 2024 r., jednocześnie ustalając w treści orzeczenia, że niepełnosprawność G. K. istnieje od 38. roku życia, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności - od marca 2023 r.

W dniu 16 sierpnia 2023 r. strona złożyła w Ośrodku Pomocy Społecznej w R. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką G. K., załączając orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności [...] z dnia 3 sierpnia 2023 r.

Decyzją z dnia 28 sierpnia 2023 r., znak: OPS.IV.5521.57.22-23.JC(PP), Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej w R., działając z upoważnienia Burmistrza [...], odmówił przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując, że w sprawie nie został spełniony warunek określony w art. 17 ust. 1b u.ś.r., dotyczący momentu powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki.

Na skutek odwołania K. K., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 26 września 2023 r., znak: SKO.41/5254/OS/2023, uchyliło w całości decyzję organu pierwszej instancji z dnia 28 sierpnia 2023 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ. Kolegium stwierdziło, że z powodu braków w materiale dowodowym (nierzetelny wywiad środowiskowy) nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie, czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy koniecznością sprawowania przez skarżącą stałej i bezpośredniej opieki nad matką, a jej rezygnacją z zatrudnienia.

Prawomocnym wyrokiem z dnia 25 października 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 952/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił sprzeciw K. K. od decyzji kasatoryjnej organu odwoławczego z dnia 26 września 2023 r.

Prowadząc ponownie postępowanie organ pierwszej instancji z dniu 4 października 2023 r. powtórnie przeprowadził wywiad środowiskowy z udziałem skarżącej i jej matki.

W dniu 28 października 2023 r. zmarła G. K..

Decyzją z dnia 15 stycznia 2024 r. znak: OPS.IV.5221.57a.22-23.JC(PP) Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej w R., działając z upoważnienia Burmistrza [...], ponownie odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, podtrzymując stanowisko wyrażone w decyzji z dnia 28 sierpnia 2023 r., iż przeszkodą dla przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia jest niespełnienie warunku z art. 17 ust. 1b u.ś.r.

W odwołaniu od powyższej decyzji K. K. wniosła o jej uchylenie w całości i przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego za okres od dnia 1 grudnia 2022 r. do dnia 30 listopada 2023 r.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie nie znalazło podstaw do jego uwzględnienia i powołaną na wstępie decyzją ostateczną z dnia 14 lutego 2024 r. (zaskarżoną do Sądu) utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia 15 stycznia 2024 r.

Kolegium na wstępie odnotowało, że z dniem 1 stycznia 2024 r. zmieniły się przypisy dotyczące przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże stosownie do art. 63 ust. 1 u.ś.w., w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r.. stosuje się przepisy dotychczasowe. Kolegium stwierdziło wobec tego, że skoro wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego został złożony przez stronę w dniu 6 listopada 2023 r., to jest właściwe do merytorycznego rozpatrzenia sprawy na podstawie przepisów obowiązujących do 31 grudnia 2023 r.

Organ odwoławczy zakwestionował stanowisko organu pierwszej instancji, iż podstawą do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia jest niespełnienie warunku określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium wyjaśniło, że przepis ten był przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 orzekł o jego niezgodności z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W ocenie Kolegium, wobec niekonstytucyjności powyższego przepisu należy uznać, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła negatywna przesłanka, na którą powołał się organ pierwszej instancji.

Niezależnie od powyższego, organ odwoławczy uznał za zasadne utrzymanie w mocy decyzji odmownej organu pierwszej instancji z tego powodu, że w przedmiotowej sprawie nie zachodził związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy zakresem wymaganej, niezbędnej opieki nad niepełnosprawną matką strony, a rezygnacją strony z zatrudnienia.

W ocenie organu odwoławczego, z analizy materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy wynika, że zakres opieki K. K. za życia jej matki polegał na wykonywaniu czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. G. K. była osobą chodzącą, nie była "pieluchowana", samodzielnie załatwiała swoje potrzeby fizjologiczne. Z przedstawionego harmonogramu opieki wynika, że o godz. 8.00 miała miejsce poranna toaleta, która w zależności od samopoczucia matki strony była wykonywana samodzielnie lub też przy pomocy strony. Między godziną 9.00 a 10.00 strona przygotowywała śniadanie oraz podawała leki. Między godziną 11.00 a 14.00 matka strony zazwyczaj kładła się spać, a w tym samym czasie strona udawała się na zakupy w celu przygotowania obiadu i kolacji. Między godziną 14.00 a godz. 15.00 podawany był obiad. Między godziną 16.00 a godz. 19.00 matka strony kładła się spać. Między 19.30 a 20.00 przygotowywana i podawana była kolacja. Natomiast około 20.30 matka strony dokonywała wieczornej toalety samodzielnie lub przy pomocy córki (w zależności od samopoczucia).

Wskazując na powyższe, Kolegium stwierdziło, że zakres wykonywanych za życia maki strony czynności nie wskazywał na konieczność rezygnacji z zatrudnienia, gdyż były to zwykłe czynności, które "wykonywane są codziennie przez tysiące polskich rodzin". W przedmiotowej sprawie nie wystąpił zatem związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy zakresem wymaganej, niezbędnej opieki nad niepełnosprawną matką strony, a rezygnacją strony z zatrudnienia, co jest podstawowym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r. W ocenie organu drugiej instancji, czynności wykonywane przez stronę w ramach sprawowanej opieki mogły, a nawet powinny, być wykonywane w godzinach przed rozpoczęciem hipotetycznej pracy lub po jej zakończeniu. Niepełnosprawność matki strony w żaden sposób nie determinowała konieczności rezygnacji przez stronę z zatrudnienia, a zakres sprawowanej opieki mógł być realizowany także przez osobę czynną zawodowo.

Postanowieniem z dnia 27 marca 2024 r., znak: SKO.41/683/OS.2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie sprostowało błędy pisarskie zawarte w uzasadnieniu decyzji z dnia 14 lutego 2024 r., polegające na błędnym oznaczeniu imienia i nazwiska matki skarżącej.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na opisaną wyżej decyzję organu odwoławczego z dnia 14 lutego 2024 r. wniosła M. K.. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie:

1. przepisów prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 1 lit b u.ś.r. polegającą na pominięciu prawnie uzasadnionych celów tej ustawy przez organ pierwszej instancji i przyjęciu, że okoliczności złożenia oświadczenia o dalszym kontynuowaniu rezygnacji z podjęcia pracy zarobkowej celem nieprzerwalnej dalszej opieki nad G. K. K., posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, i pobierania przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego, stanowi kryterium negatywne do kontynuowania i wypłaty skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, przy znanych organowi niezmiennych warunków koniecznych do kontynuowania i wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego od 1 grudnia 2022 r.

2. przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i prawa do świadczenia pielęgnacyjnego "i zwalnia organ rozstrzygający w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony";

3. art. 8 i art. 9 k.p.a. poprzez niewypełnienie obowiązku pouczenia skarżącej jako strony postępowania o obowiązku ustaleń faktycznych i prawnych mających wpływ na ustalenie praw i obowiązków, oraz pominięcia istotnych okoliczności mających istotny wpływ na wydanie decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza [...] z dnia 15 stycznia 2024 r. w całości. Nadto wniosła o wskazanie w wytycznych dla organu pierwszej instancji obowiązku ustalenia jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego począwszy od 1 sierpnia 2022 r., tj. miesiąca, w którym złożono wniosek o przyznanie świadczenia, do 30 listopada 2023 r., oraz obowiązku dokonania czynności wypłaty na rzecz skarżącej wyrównania świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 grudnia 2022 r. do 30 listopada 2023 r. Skarżąca powołała się w tym względzie na przepis art. 24 ust. 2a u.ś.r. oraz art. 17 ust. 4a u.ś.r.

W obszernym uzasadnieniu skargi skarżąca opisała przebieg postępowania w sprawie ustalenia jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz rozwinęła argumentację na poparcie zarzutów podniesionych wobec zaskarżonej decyzji. Skarżąca nie zgodziła się z oceną organu drugiej instancji, wedle której zakres opieki, którą sprawowała nad matką, nie uniemożliwiał jej podjęcia zatrudnienia. W ocenie skarżącej, Kolegium dokonało dowolnych, niemających oparcia w rzeczywistości ustaleń co do zakresu opieki, jakiego wymagała jej matka i jaki był przez skarżącą wykonywany. Skarżąca podkreśliła, że zakres opieki, na podstawie którego otrzymywała świadczenie pielęgnacyjne do listopada 2022 r., nie zmniejszył się. Podczas wywiadu środowiskowego pracownik socjalny stwierdził, że jej matka nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i skarżąca sprawuję nad nią całodobową opiekę. Kolegium w sposób dowolny, wbrew wywiadowi środowiskowemu, uznało natomiast, że G. K. nie była aż tak niesamodzielna, by skarżąca nie mogła podjąć zatrudniania.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie sądowej w dniu 20 czerwca 2024 r. pełnomocnik skarżącej (działający z substytucji adwokata ustanowionego pełnomocnikiem skarżącej w ramach prawa pomocy) poparł skargę oraz wniósł o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, oświadczając, że koszty te nie zostały uiszczone w całości ani w części. W odniesieniu do rozbieżności pomiędzy oznaczeniem imienia skarżącej w dokumentacji zawartej w aktach administracyjnych ("[...]"), a oznaczeniem jej imienia w skardze ("[...]"), wyjaśnił, że otrzymał od skarżącej informację, iż zmieniła ona imię na "[...]".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Podkreślić na wstępie należy, że uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd rozstrzyga przy tym w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Rozpoznając sprawę według powyższych kryteriów Sąd doszedł do wniosku, że skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja narusza bowiem prawo w stopniu uzasadniającym jej uchylenie.

W niniejszej sprawie skarżąca wnioskiem z dnia 16 sierpnia 2023 r. zwróciła się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką G. K.. Wniosek ten podlegał zatem rozpatrzeniu w oparciu o przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.). Jak natomiast prawidłowo odnotował organ odwoławczy, poszczególne przepisy tej ustawy, w tym jej art. 17 regulujący zasady i kryteria przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych, stały się przedmiotem nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 23 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (u.ś.w.), która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2024 r., a więc przed wydaniem zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 17 u.ś.r., nadanym ww. ustawą zmieniającą, świadczenie pielęgnacyjne może zostać przyznane w związku ze sprawowaniem opieki wyłącznie nad osobą w wieku do ukończenia 18.roku. Oczywiste jest wobec tego, że gdyby rozpatrywać wniosek skarżącej na gruncie stanu prawnego obowiązującego od 1 stycznia 2024 r., przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką nie byłoby możliwe. Niemniej jednak, jak słusznie zauważyło Kolegium, zgodnie z art. 63 ust. 1 u.ś.w., w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W świetle przytoczonego przepisu przejściowego, przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o art. 17 u.ś.r. w brzmieniu sprzed tej daty, pozostaje możliwe pod warunkiem ustalenia, że wnioskodawca do dnia 31 grudnia 2023 r. złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego i spełnił wszystkie wówczas obowiązujące warunki do jego uzyskania. Datę powstania prawa do świadczenia, do której odwołuje się art. 63 ust. 1 u.ś.w., należy bowiem wiązać z momentem spełnienia przez osobę, która wystąpiła z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne, wszystkich wymaganych przez prawo przesłanek do uzyskania przedmiotowego świadczenia. Przy czym w okolicznościach niniejszej sprawy, ze względu na fakt, iż w dniu 28 października 2023 r., zmarła matka skarżącej, ocena, czy skarżąca nabyła prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., sprowadza się do ustalenia czy, spełniała ona warunki uzyskania przedmiotowego świadczenia w okresie sprawowania opieki nad matką. Zdaniem Sądu, ocena materiału dowodowego dokonana pod tym kątem w zaskarżonej decyzji, nie może być uznana za prawidłową.

W pierwszej kolejności należy jednak podkreślić, że organ odwoławczy słusznie wskazał, iż o braku powstania prawa skarżącej do wnioskowanego świadczenia przed śmiercią jej matki, nie może decydować negatywna ocena przesłanki określonej w obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przypomnieć należy, że z treści tego przepisu wynikało, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia albo w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Przytoczony przepis – jak słusznie zauważono w zaskarżonej decyzji – był przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznał go za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Mimo, że wyrok ten nie doprowadził do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, to jednak wobec treści art. 190 ust. 1 Konstytucji RP przyjąć należy, że jego skutkiem winno być pomijanie przez organy administracji przy rozpoznawaniu wniosków o świadczenie pielęgnacyjne tej części omawianego przepisu, którą Trybunał uznał za niezgodną z Konstytucją. Przedstawiona wyżej interpretacja skutków wejścia w życia powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest ugruntowana w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1668/14; z dnia 6 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 223/16; z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16; z dnia 7 września 2016 r., sygn. akt I OSK 755/16 i I OSK 1208/16, a także wyroki WSA w Lublinie: z dnia 19 stycznia 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 910/16; z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 1090/16).

W związku z powyższym należy podzielić stanowisko organu odwoławczego, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., obowiązujący do dnia 31 grudnia 2023 r., został przez organ pierwszej instancji wadliwie zastosowany jako jedna z podstaw odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

Pomimo dostrzeżenia powyższej wady decyzji pierwszoinstancyjnej, Kolegium utrzymało jednak tę decyzję w mocy uznając, że rozstrzygnięcie odmowne determinowane jest w niniejszej sprawie brakiem spełnienia podstawowego warunku uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w stanie prawnym obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r., tj. wynikającego z ówczesnego brzmienia art. 17 ust. 1 u.s.r. warunku konieczności rezygnacji z zatrudnienia lub innej zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osoba niepełnosprawną. W ocenie Sądu, przesłanka ta nie została jednak przez Kolegium oceniona prawidłowo.

Dokonanej przez organ odwoławczy wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r., co do zasady nie można zarzucić wadliwości. W tym zakresie zauważyć trzeba, że literalne brzmienie tego przepisu prowadziło do uznania, iż z założenia świadczenie pielęgnacyjne ma stanowić pomoc ze strony Państwa dla osoby zdolnej do pracy, lecz niezatrudnionej i niewykonującej innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (vide: wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07, opubl. OTK-A 2008/6/107). Omawiane świadczenie, na gruncie stanu prawnego do dnia 31 grudnia 2023 r., nie mogło zatem być przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a jedynie za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub za rezygnację z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki. Dla jego przyznania musiał więc istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką. Co do zasady słuszne jest zatem stanowisko, wedle którego ww. przepis należało stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki całkowicie wykluczał możliwość wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, LEX nr 1773689).

Wbrew ocenie Kolegium, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie daje jednak podstaw do zanegowania twierdzenia, że w takiej właśnie sytuacji znajdowała się skarżąca w okresie sprawowania opieki nad matką. Należy zauważyć, że stanowisko organu odwoławczego, jakoby zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie wykluczał możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia, opiera się w istocie jedynie na tej części ustaleń przeprowadzonego w dniu 4 października 2023 r. wywiadu środowiskowego, z których wynikało, że G. K. nie była osobą leżącą, ani osobą "pieluchowaną", lecz samodzielnie załatwiała swoje potrzeby fizjologiczne. Kolegium pominęło natomiast, iż z protokołu tej czynności (k. 74-75 akt adm.) wynika również, że G. K. leczyła się psychiatrycznie i przyjmowała silne leki, po których "nie nadawała się do samodzielnego funkcjonowania". Ponadto zdiagnozowano u niej nowotwór złośliwy brodawki większej dwunastnicy, co dodatkowo wpłynęło na jej stan psychiczny. Jak wynika z ustaleń pracownika socjalnego, G. K., "praktycznie w ogóle" nie wychodziła z domu, a także nie mogła zostać sama w domu z uwagi na stan zdrowia.

Ponadto organ odwoławczy całkowicie pominął przedstawioną przez skarżącą w toku postępowania dokumentację obejmującą diagnozę schorzeń psychicznych jej matki, w tym zwłaszcza dołączoną do odwołania od decyzji organu pierwszej instancji opinię lekarza specjalisty psychiatry B. S. z dnia 14 marca 2023 r. (k. 2-3 akt adm. II inst.). Z opinii tej wynika natomiast, że G. K. była osobą stale, przewlekle leczoną na schorzenia psychiczne o ciężkim przebiegu. Matka skarżącej cierpiała min. na zaburzenia schizoafektywne i zaburzenia afektywne dwubiegunowe z epizodami maniakalnymi z objawami psychotycznymi i epizodami depresji. Jak wskazał autor opinii, "w przebiegu choroby u pacjentki występują okresy znacznego wzmożonego napięcia nerwowego, wybuchy niekontrolowanego zachowania objawiające całkowitym brakiem kontroli swojego zachowania, wyzywanie, plucie, kopanie, agresja słowna wobec najbliższych i otoczenia, wielokrotne ucieczki z domu, wielokrotne zalewanie i niszczenie mieszkania, wyrzucanie ubrań, wyrzucanie wyposażenia domowego, wypowiedzi i myśli samobójcze, izolowanie się od otoczenia i zamykanie się w sobie, odmawia przyjmowania leków, dziwaczna w zachowaniu, dysforyczna, stwarzająca dystans, wypowiedzi o charakterze prześladowczym, seksualnym, halucynacjami słownymi, nastrój maniakalny, zaburzenia rytmu domowego, zachowania niebezpieczne (...)".

Podkreślić należy, że ocena organu odwoławczego co do rodzaju, częstotliwości i czasochłonności czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą względem niepełnosprawnej matki, winna uwzględniać całokształt materiału dowodowego, a więc całość ustaleń wywiadu środowiskowego, a także przytoczoną wyżej dokumentacje opisującą charakter oraz przebieg schorzeń psychicznych G. K.. Nie sposób bowiem przyjąć, jak uczynił to organ odwoławczy, że stałość i długotrwałość opieki sprawowanej nad osobą niepełnosprawną chorą psychicznie można rozpatrywać jedynie w kontekście samodzielności w wykonywaniu podstawowych czynności dnia codziennego, takich jak higiena osobista, ubieranie się czy spożywanie posiłków. Bazując jedynie na tym zakresie ustaleń wywiadu środowiskowego, organ odwoławczy nie dostrzegł zasadniczej różnicy pomiędzy opieką nad osobami z dysfunkcjami natury fizycznej a opieką nad osobami z chorobami psychicznymi, do których zaliczała się G. K.. Tymczasem opieka nad osobami ze schorzeniami psychicznymi wymaga niejednokrotnie większej opieki ze strony ich opiekunów, czego nie sposób pominąć przy rozpatrywaniu spraw wywołanych wnioskami o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Choroba psychiczna może bowiem uniemożliwiać nie tylko samodzielne funkcjonowanie, ale również znacząco ograniczać życie osób najbliższych. Osoby z chorobami psychicznymi niejednokrotnie wymagają bowiem ciągłego nadzoru i kontroli ze strony opiekuna, a czasami stanowią wręcz zagrożenie dla zdrowia i życia swojego i członków rodziny (por. m.in. wyroki WSA w Łodzi: z dnia 14 września 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 549/23 oraz z dnia 7 września 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 529/23; wyrok WSA w Krakowie z dnia 16 kwietnia 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 72/24; wyrok WSA w Lublinie z dnia 10 października 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 727/23 – opubl. w CBOSA). Przywołany wyżej materiał dowodowy jednoznacznie potwierdza, że właśnie takie okoliczności towarzyszyły schorzeniom psychicznym G. K.. Nie sposób wobec tego podzielić stanowiska organu odwoławczego, iż opieka, którą skarżąca zapewniała swojej matce, nie uniemożliwiała jej całkowicie możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze. Innymi słowy, bezpodstawne w świetle zgromadzonych dowodów jest twierdzenie Kolegium o braku bezpośredniego związku pomiędzy opieką, jaką skarżąca sprawowała nad matką, a jej rezygnacją z zatrudnienia w tym okresie. Stanowisko to opiera się na całkowicie dowolnej ocenie materiału dowodowego i jako takie nie może uzyskać aprobaty.

Reasumując stwierdzić należy, że organ odwoławczy ocenił materiał dowodowy z istotnym naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co skutkowało błędnym uznaniem, że skarżąca nie spełniła określonego w art. 17 ust. 1 u.ś.r. warunku konieczności rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, a w konsekwencji wadliwym zastosowaniem ww. przepisu jako podstawy utrzymania w mocy decyzji odmawiającej przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

Ponownie rozpatrując sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie uwzględni ocenę prawną przedstawioną w wywodach powyżej. Kolegium zobowiązane będzie przyjąć, że skarżąca przed śmiercią jej matki (a tym samym przed wejściem w życie nowelizacji u.ś.r. dokonanej art. 43 u.ś.w.) spełniła określoną w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłankę konieczności rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką, a następnie ocenić, czy spełniła ona również pozostałe, określone w tym artykule warunki uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obowiązujące do 31 grudnia 2023 r., pomijając przy tym niekonstytucyjny - w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 - warunek wieku powstania niepełnosprawności, zawarty w art. 17 ust. 1b u.ś.r. W przypadku pozytywnej oceny również pozostałych warunków określonych w art. 17 u.s.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., obowiązkiem Kolegium będzie przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia. W takiej sytuacji, przedmiotowe świadczenie winno zostać przyznane skarżącej do daty śmierci jej matki. Wbrew bowiem stanowisku skarżącej, orzekając na podstawie art. 17 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r., organ odwoławczy nie może zastosować art. 17 ust. 4a u.ś.r., który to przepis wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2024 r. Ustalając natomiast datę początkową uprawnienia skarżącej, organ winien zastosować art. 24 ust. 2a u.ś.r., uwzględniając przy tym datę zakończenia wypłaty na rzecz skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego decyzją z dnia 16 sierpnia 2022 r.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" p.p.s.a., orzekł jak w punkcie I. sentencji wyroku.

Zawarte w punkcie II. sentencji orzeczenie o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, zapadło natomiast w oparciu o art. 250 § 1 i § 2 p.p.s.a. oraz § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 763).