Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 115/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-05-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2023 r. w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 19 grudnia 2022 roku, nr SKO Gd/3969/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącego J. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

J. S. (dalej: "strona", "wnioskodawca", skarżący") zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 19 grudnia 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy W. z 30 czerwca 2022 r. o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad żoną A. S..

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z 2 czerwca 2022 r. skarżący zwrócił się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną - A. S..

Z akt sprawy wynika, że A. S., zgodnie z orzeczeniem z dnia 14 września 2015 r. została zaliczona do osób niepełnosprawnych w znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, przy czym niepełnosprawność istnieje od 27. roku życia a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 28 kwietnia 2010 r. Z dołączonego do wniosku opisu czynności wykonywanych podczas opieki wynika, że skarżący codziennie: pomaga żonie w utrzymaniu higieny (kąpieli, myciu zębów, myciu twarzy, obcinaniu paznokci czy myciu głowy), przygotowuje ubrania i pomaga przy założeniu odzieży dolnej i obuwia, raz - dwa razy dziennie mierzy ciśnienie, trzy – cztery razy dziennie mierzy poziom cukru a także zachęca żonę do wykonywania ćwiczenia fizycznych przez około 10 minut dziennie oraz dba, by żona wychodziła na spacery. Trzy razy dziennie podaje leki, trzy razy dziennie przygotowuje i podaje posiłki a także pilnuje, by żona nie podjadała w porze nocnej; co noc układa żonę do snu. Skarżący codziennie wykonuje czynności gospodarstwa domowego związane ze sprzątaniem i praniem, robi zakupy oraz przynosi opał i pali w piecu. Skarżący załatwia sprawy urzędowe, organizuje comiesięczne wizyty lekarskie u specjalistów – reumatologa, kardiologa, psychiatry oraz u lekarza ogólnego, dojazdy na badania, realizuje recepty. Wspólnie z podopieczną opłaca rachunki. Ustalono, że J. S. prowadzi gospodarstwo domowe z wymagającą opieki żoną oraz pełnoletnim synem Albertem, uczniem szkoły ponadpodstawowej. Skarżący opiekuje się żoną przez całą dobę: zajmuje się ogólnym prowadzeniem gospodarstwa domowego, zapewnia opiekę i leczenie, przygotowuje posiłki. Z uwagi na ograniczoną zdolność poruszania się i ryzyko upadku w wyniku osłabienia kończyn dolnych, żona skarżącego może pozostawać w domu sama jedynie na czas robienia przez niego zakupów czy realizacji recept – nie dłużej niż dwie godziny. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego ustalono także, że A. S. wymaga stałej pomocy osoby drugiej w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W trakcie rodzinnego wywiadu środowiskowego organ I instancji ustalił, że żona skarżącego od końca lat osiemdziesiątych cierpi na zaburzenia afektywne dwubiegunowe oraz epizody maniakalne z objawami psychotycznymi. Podopieczna choruje na nadciśnienie tętnicze, plamicę alergiczną, cukrzycę, idiopatyczną dnę moczanową, otyłość, reumatoidalne zapalenie stawów, zmiany w stawach udowo- rzepkowych. Z uwagi na otyłość nie została zakwalifikowana do wymiany stawu kolanowego. Przy poruszaniu się korzysta z kul i asekuracji męża. Stan zdrowia A. S. ulega nieustannemu pogorszeniu od lutego/marca 2021 r., co ma związek z przebytą chorobą COVID-19.

Skarżący legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Nie jest nigdzie zatrudniony. Z przedstawionych świadectw pracy wynika, że pracował zawodowo w następujących okresach: 22 marca 1979 r. - 1 czerwca 1982 r., 14 czerwca 1982 r. - 31 marca 1989 r., 10 - 15 maja 1989 r., 11 czerwca 1989 r. - 15 listopada 1990 r., 1 kwietnia 1994 r. do 30 czerwca 1994 r., 25 lutego 2002 r. – 31 marca 2002 r., 3 kwietnia 2007 r. – 24 września 2009 r., 1 grudnia 2016 r. – 31 lipca 2017 r., 1 – 28 lutego 2018 r., 11 -31 lipca 2018 r. W okresach: 12 marca 1991 r. - 31 października 1991 r., 26 lutego 1999 r. - 20 czerwca 1999 r., 30 kwietnia 2002 r. - 27 września 2006 r., 30 września 2009 r. – 24 listopada 2010 r., 28 lutego 2011 r. – 6 czerwca 2011 r. oraz 4 listopada 2011 r. – 1 września 2015 r. był zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Z uwagi na postępujący proces choroby żony, nasilenie dolegliwości bólowych oraz brak samodzielności żony, J. S. nie podjął pracy po 31 lipca 2018 r. Ustalono także, że z powodu konieczności sprawowania stałej opieki nad żoną skarżący nie podejmuje obecnie zatrudnienia i nie może powrócić na rynek pracy. Ustalono również, że stan zdrowia podopiecznej ulega nieustannemu pogorszeniu, co wyklucza podjęcie pracy nawet w niepełnym wymiarze.

Mając powyższe na uwadze, decyzją z 30 czerwca 2022 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego jako przyczynę wskazując niespełnienie przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 1162 ze zm.) – dalej jako "u.ś.r.". Jednocześnie organ uznał, że skarżący zapewnia prawidłową, stałą i długotrwałą pomoc niepełnosprawnej żonie, a sprawowane czynności opiekuńcze, związane tylko z osobistą opieką nad osobą niepełnosprawną, są na tyle znaczące, że nawet przy należytej organizacji tej opieki wnioskodawca nie mógłby podjąć pracy zawodowej. Pomimo tego, w ocenie organu, nie istnieje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy brakiem zatrudnienia wnioskodawcy a sprawowaniem opieki, albowiem ostatnie zatrudnienie skarżącego miało miejsce w okresie od 11 do 31 lipca 2018 r. (umowa zlecenia), po zakończeniu tej pracy strona nie podejmowała zatrudnienia ze względu na opiekę nad żoną, tymczasem z przeprowadzonego wywiadu rodzinnego wynika, że stan zdrowia podopiecznej pogarsza się od lutego-marca 2021 r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, po rozpoznaniu odwołania, decyzją z dnia 19 grudnia 2022 r. utrzymało w mocy rozstrzygniecie organu pierwszej instancji. W ocenie organu odwoławczego przyczyny odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia nie mogło stanowić niespełnienie warunku wynikającego z art. 17 ust. 1b u.ś.r.. Kolegium uznało jednak, że z okoliczności sprawy nie wynika aby istniał związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego (niepodejmowaniem przez niego pracy), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną. Jak wyjaśnił organ, świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ale z tytułu niemożności podjęcia zatrudnienia spowodowanej faktem sprawowania tej opieki. Jeżeli zatem osoba sprawująca opiekę nie podejmuje zatrudnienia z innych przyczyn, takich jak np. brak pracy, stan zdrowia, wiek, niepodejmowanie zatrudnienia od wielu lat to świadczenie takie nie będzie przysługiwało. Z ustaleń dokonanych przez organ I instancji wynika, że wnioskodawca przed przyznaniem żonie znacznego stopnia niepełnosprawności (przed 28 kwietnia 2010 r.) był zatrudniony w okresie od 3 kwietnia 2007 r. do 24 września 2009 r. Tym samym, zdaniem organu, nie sposób uznać, że rezygnacja z zatrudnienia miała związek z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Organ podkreślił, że wniosek w przedmiotowej sprawie został złożony dopiero w czerwcu 2022 r. Kolegium zwróciło uwagę, że w czasie, gdy A. S. posiadała już orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności a jeszcze przed wszczęciem postępowania w niniejszej sprawie, wnioskujący podejmował zatrudnienie w okresach: od 1 grudnia 2016 r. do 31 lipca 2017 r. (8 miesięcy), od 1 do 28 lutego 2018 r. (umowa zlecenia na 1 miesiąc) oraz od 11 do 31 lipca 2018 r. (umowa zlecenia na 3 tygodnie). Mając zatem na uwadze fakt zatrudnienia skarżącego w okresie posiadania przez podopieczną orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności Kolegium uznało za zasadny wniosek, że zakres sprawowanej przez wnioskodawcę opieki jest taki, że jednocześnie umożliwia stronie podjęcie zatrudnienia. Zdaniem Kolegium zakres pomocy osobie niepełnosprawnej sprawowanej przez J. S. nie wyklucza podejmowania przez niego zatrudnienia, co miało miejsce w latach 2017 i w 2018. Także czynności wykonywane w ramach prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego (m in. sprzątanie, pranie, prasowanie, opłacanie rachunków, robienie zakupów) są codziennymi obowiązkami domowymi, które są wykonywane w każdym gospodarstwie domowym i tym samym nie mogą być uznawane za czynności związane ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną żoną. Niezależnie od powyższego Kolegium wskazało, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że żyje matka A. S.. Końcowo organ odwoławczy przywołał treść uchwały w składzie 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22.

We wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skardze J. S. zarzucił naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji gdy pozostaje w związku małżeńskim a nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Zarzucił ponadto dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki ad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W związku z powyższym wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o przekazanie sprawy do organu I instancji w celu jej ponownego rozpoznania a także o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Uzasadniając wniesienie skargi skarżący podniósł, dokonana przez Kolegium wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy oraz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Poprzestanie na samej wykładni językowej i niezastosowanie wykładni systemowej oraz celowościowej prowadzi do wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a zatem takiemu, który opieki takiej faktycznie nie może sprawować ze względu na swoją własną niepełnosprawność. Wykładnia celowościowa i systemowa uwzględnia konstytucyjne zasady równości wobec prawa i ochrony rodziny, a także nakazy zapewnienia rodzinie w uzasadnionych wypadkach prawa do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych oraz pomocy osobom niepełnosprawnym w zabezpieczeniu egzystencji. Na potwierdzenie swojego stanowiska skarżący przywołał wyrok NSA z 18 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1200/14.

W dalszej kolejności skarżący wskazał, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnianie lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Istotą opieki, o której mowa w art. 17 u.ś.r., jest nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka ta jest sprawowana, zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Na potwierdzenie powyższego stanowiska skarżący przywołał orzecznictwo sądów administracyjnych, w tym, m.in.: wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 3 lipca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 535/19, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 16 września 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 577/21 czy wyrok WSA w Krakowie z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1164/19.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu z normami prawnymi - proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania zaskarżonego aktu i na podstawie ustalonego przez organy stanu faktycznego. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych rozstrzygnięć administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd - jak stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ) dalej jako "p.p.s.a." - nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną, z wyjątkiem skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie, opinię zabezpieczającą i odmowę wydania opinii zabezpieczającej.

Sąd - dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 19 grudnia 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Wójta Gminy W. z 30 czerwca 2022 r. o odmowie przyznania skarżącemu na jego wniosek świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną, stwierdził, że narusza ona prawo w stopniu uzasadniającym jej uchylenie.

Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięć organów obu instancji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 wskazanej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Podkreślić należy, na co zasadnie zwróciło uwagę Kolegium, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Za zasadniczy powód odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organy obu instancji zgodnie uznały brak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną żoną.

Oceniając powyższe stanowisko w pierwszej kolejności należy wskazać, że w sprawie bezsporna jest okoliczność posiadania przez A. S. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanego w dniu 14 września 2015 r. przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W.. Orzeczenie to zostało wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2011 r., Nr 127, poz. 721 ze zm.) - dalej: "ustawa o rehabilitacji", z którego to orzeczenia wynika wyraźnie, że właściwy organ stwierdził konieczność zapewnienia żonie skarżącego stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (pkt 7).

W orzeczeniu tym potwierdzono również konieczność zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie, zgodnie z zaleceniami specjalisty (pkt 5) oraz uzasadnioną potrzebę korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki (pkt 6).

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Jednocześnie wydane na podstawie art. 6c ust. 9 ustawy o rehabilitacji rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. 2021 r., poz. 857) w § 29 ust. 1 określa standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności, które zawierają kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu powodujące:

1) niezdolność do pracy - co oznacza całkowitą niezdolność do wykonywania pracy zarobkowej z powodu fizycznego, psychicznego lub umysłowego naruszenia sprawności organizmu;

2) konieczność sprawowania opieki - co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem;

3) konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych.

W ust. 2 § 29 ww. rozporządzenia wskazano jednocześnie, że przez długotrwałą opiekę i pomoc w pełnieniu ról społecznych rozumie się konieczność jej sprawowania przez okres powyżej 12 miesięcy w zakresie, o którym mowa w ust. 1 pkt 2 i 3.

Przy dokonywaniu ustaleń orzeczniczych uwzględniono więc m.in. sprawność psychofizyczną organizmu w zakresie zdolności do samodzielnego zaspakajania podstawowych potrzeb życiowych, konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspakajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Należy więc uznać, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w przypadku osoby wymagającej opieki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie można wyprowadzić imperatywu sprawowania opieki w odpowiednim zakresie jako przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, negując wymagania dotyczące sposobu i intensywności opieki nad niepełnosprawną osobą, określone w orzeczeniu o niepełnosprawności właściwego organu (por. wyrok WSA w Gdańsku z 24 marca 2022 r. sygn. akt III SA/Gd 1045/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Gd 619/22, wszystkie przywoływane w niniejszej sprawie orzeczenia dostępne są na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zarówno organy, jak i Sąd, nie są uprawnieni w niniejszym postępowaniu do kwestionowania orzeczenia o niepełnosprawności, a to jego treść w zasadniczy sposób określa potrzeby opiekuńcze osoby niepełnosprawnej. Przy czym, należy zaznaczyć, że samo posiadanie orzeczenia nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidulanej sprawie.

Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. I OSK 2201/15). Równie istotnym czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13).

Z akt sprawy, w tym z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że żona skarżącego od końca lat osiemdziesiątych dwudziestego wieku cierpi na zaburzenia afektywne dwubiegunowe oraz epizody maniakalne z objawami psychotycznymi, poza tym choruje na nadciśnienie tętnicze, plamicę alergiczną, cukrzycę, idiopatyczną dnę moczanową, otyłość, reumatoidalne zapalenie stawów, zmiany w stawach udowo-rzepkowych. Stan jej zdrowia ulega nieustannemu pogorszeniu od lutego/marca 2021 r., co ma związek z przebytą chorobą COVID-19. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego ustalono także, że A. S. wymaga stałej pomocy osoby drugiej w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Do obowiązków skarżącego związanych ze sprawowaną opieką nad żoną należy m.in. pomoc w czynnościach higienicznych, przygotowywanie i podawanie wszystkich posiłków oraz napojów, podawanie leków, pomoc przy przygotowaniu ubrań i zmianie garderoby, mierzenie ciśnienia oraz cukru, pranie, sprzątanie, organizowanie i asysta przy wizytach lekarskich, robienie zakupów i wykupowanie recept, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków. A. S. nie jest osobą leżącą, porusza się przy pomocy kul i korzystając z asekuracji męża, jest w stanie spożywać samodzielnie podane posiłki i leki. Z uwagi na ograniczoną zdolność poruszania się i ryzyko upadku w wyniku osłabienia kończyn dolnych żona skarżącego może pozostawać w domu sama jedynie na czas robienia przez niego zakupów czy realizacji recept – nie dłużej niż dwie godziny.

W ocenie Sądu nie można podzielić stanowiska organu odwoławczego, który argumentował, że skoro skarżący podejmował zatrudnienie w okresie posiadania przez A. S. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności to zasadny jest wniosek, że zakres opieki sprawowanej przez wnioskodawcę jest taki, że umożliwia mu jednocześnie podjąć zatrudnienie. Ustosunkowując się do wskazywanej przez organ odwoławczy historii zatrudnienia skarżącego należy zwrócić uwagę, że przywołane okresy jego pracy zrelatywizowane do daty powstania niepełnosprawności żony oraz do daty złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, nie mogły mieć kluczowego znaczenia dla oceny braku istnienia związku przyczynowego. Należy bowiem dostrzec, że regulacja art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wyznacza żadnych ram czasowych dla złożenia przez zainteresowanego wniosku o świadczenie pielęgnacyjne. Wsparcie to jest przyznawane bowiem na wniosek i od wnioskodawcy zależy, czy i kiedy – po wystąpieniu przesłanek do jego przyznania – wystąpi o jego przyznanie. Dlatego też nie było podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (por. wyrok WSA w Krakowie z 21 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1225/22, wyrok NSA z 18 sierpnia 2022 r., sygn. akt

I OSK 1939/21, wyrok WSA w Krakowie z dnia 12 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1725/22). W orzecznictwie sądowym akcentuje się, że ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym skarżący wystąpił o przyznanie świadczenia (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14 maja 2020 r.; sygn. akt III SA/Gd 410/20). Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku (por. art. 24 ust. 2 u.ś.r.), a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, skarżący spełnia przesłanki przyznania oczekiwanego świadczenia, w tym przesłankę niepodejmowania zatrudnienia uwarunkowaną wskazywaną wyżej przyczyną. Fakt historii zatrudnienia skarżącego powstałej po dacie, w którym stwierdzona została niepełnosprawność jego żony, nie wykluczał więc jeszcze istnienia związku przyczynowego między pasywnością zawodową skarżącego, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną żoną. Dostrzec w tym względzie trzeba, że cytowany wyżej przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., na równi z rezygnacją z zatrudnienia, traktuje fakt jego niepodejmowania. W tej zaś sprawie, skarżący wystąpił o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w czerwcu 2022 r., co miało miejsce w okresie, w którym jego żona – jak wynika z wywiadu środowiskowego i poczynionych na jego podstawie ustaleń organów obu instancji, wymagała stałej opieki. Przyjmując – za powołanym wyżej poglądem – że ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. winna być dokonywana jako aktualna - tj. odnosząca się też do czasu orzekania przez organ administracji w danej sprawie - stwierdzić należało, że zaprezentowana przez SKO w analizowanym zakresie argumentacja – nie mogła mieć decydującego znaczenia dla kierunku rozstrzygnięcia tej sprawy. Konfrontacja potwierdzonego w orzeczeniu znacznego stopnia niepełnosprawności A. S. wymagającej stałej lub długotrwałej opieki innej osoby w związku ze stwierdzoną znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji ze wskazanymi czynnościami opiekuńczymi świadczonymi w sposób ciągły i stały przez skarżącego, nie pozostawia, w ocenie Sądu, wątpliwości, że zakres tej opieki i pomocy aktualnie uniemożliwia skarżącemu podjęcie zatrudnienia w jakimkolwiek wymiarze. Stanowisko to znajduje także potwierdzenie w ocenie pracownika socjalnego wyrażonej w wywiadzie środowiskowym oraz rozstrzygnięciu organu pierwszej instancji.

Wydając zaskarżone rozstrzygnięcie Kolegium straciło również z pola widzenia specyfikę choroby, na którą cierpi żona skarżącego. Choroba afektywna dwubiegunowa (CHAD) charakteryzuje się występowaniem epizodów zaburzeń nastroju, emocji, spostrzegania i myślenia w postaci depresji oraz manii. Choroba ta charakteryzuje się znacznym upośledzeniem w postrzeganiu rzeczywistości oraz zmianami w sposobie zachowania pacjenta. Oczywiste więc jest, że osoba chora na chorobę afektywną wymaga innych czynności opiekuńczych niż np. osoba ze schorzeniami fizycznymi (np. sparaliżowana, leżąca). W literaturze fachowej wskazuje się, że choć leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej przebiega najczęściej farmakologicznie, to wymaga również prowadzenia regularnego trybu życia z uporządkowanym, ustalonym rytmem dnia i nocy. Bardzo duże znaczenie w trakcie leczenia pacjentów z ChAD ma też psychoterapia oraz psychoedukacja. Przebieg ChAD jest różnorodny i jego leczenie jest zależne od fazy choroby oraz stanu pacjenta. Nie da się przewidzieć ani tego, kiedy objawy choroby się nasilą, ani tego, w jakim rozmiarze te nasilenia wystąpią, co wymusza ciągłą czujność i gotowość do natychmiastowej reakcji. Mimo, że A. S. nie jest osobą leżącą, to i tak skarżący sprawuje przy niej czynności opiekuńcze, które dostosowane są do przebiegu i rodzaju jej choroby.

Zdaniem Sądu za niezrozumiałe należy także uznać założenie Kolegium, że dla przyjęcia, iż opieka wyklucza możliwość zatrudnienia, konieczne jest wykonywanie w jej ramach innych czynności niż te związane z codziennym funkcjonowaniem osoby niepełnosprawnej. Prawdą jest, że przygotowywanie posiłków, sprzątanie domu, czy zakupy są czynnościami dnia codziennego. Pomoc przy czynnościach higienicznych, spożywaniu posiłków, zażywaniu leków można zaś traktować jako czynność dnia codziennego, ale dotyczącą codzienności opiekunów osób niepełnosprawnych, które to czynności w połączeniu z czynnościami dotyczącymi zajmowania się domem mogą wypełniać cały dzień. W rozpoznawanej sprawie skarżący opiekuje się żoną w zasadzie przez większość dnia, sprawując nad nią ciągły nadzór z uwagi na fakt, że podopiecznej nie można pozostawić samej w domu.

Sąd stwierdza, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w sposób właściwy opisuje, na czym polega opieka skarżącego nad żoną, która jest znacznie ograniczona w samodzielnej egzystencji. Wszystkie wskazane wyżej czynności są konieczne, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan, adekwatnie do wieku i orzeczonej niepełnosprawności. Zauważyć należy także, że organ konsekwentnie pomija twierdzenia skarżącego o pogorszeniu się stanu zdrowia podopiecznej na skutek przebycia choroby COVID-19.

W związku z tym przyjęcie w sprawie stanowiska prezentowanego przez organ odwoławczy, zgodnie z którym strona, która sprawuje opiekę zgodnie z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności, czyli opiekę o charakterze stałym i długoterminowym, może ponadto podjąć zatrudnienie lub pracę na innej podstawie, pozostaje w sprzeczności z zebranym w sprawie materiałem dowodowym.

Należy wskazać, że opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie musi być sprawowana nieustannie przez całą dobę (zob. wyrok NSA z 7 maja 2019 r. sygn. akt I OSK 3946/18), sposób jej sprawowania jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki i wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Przepis ten wymaga, aby opieka nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności sprawowana była zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z tego orzeczenia, a zatem aby była to opieka długotrwała i stała. Warunku "stałej" opieki nie można przy tym rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez całą dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie (por. wyrok WSA w Gdańsku

z 18 sierpnia 2022 r. sygn. akt II SA/Gd 359/22). W ocenie Sądu zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego jest zgodny z wymogami

i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności.

Ustosunkowując się do ogólnikowego stwierdzenia przez Kolegium, że żyje matka A. S. wyjaśnić należy, że skarżący, jako mąż, jest w pierwszej kolejności zobowiązany do alimentacji względem żony, a w konsekwencji również uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu świadczonej jej opieki związanej z jej niepełnosprawnością w stopniu znacznym. Obowiązek alimentacyjny jednego małżonka względem drugiego wynika z treści przepisów art. 23 i art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359), zwanej dalej k.r.o., i wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych małżonka. Zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, a stosownie do treści art. 27 k.r.o., konkretyzującego przepis art. 23, obowiązani są oni, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, do przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Przepis art. 130 k.r.o. określa, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Skoro zatem w świetle art. 130 k.r.o. małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa na podstawie art. 27 i art. 23 k.r.o. (por. wyroki NSA: z 19 lipca 2013 r.,

I OSK 2401/12; z 13 lutego 2013 r., I OSK 1526/12). Dopiero gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas ustawodawca wprowadza wyjątek, zezwalając by świadczenie pielęgnacyjne było przyznane podmiotom, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Pozostawanie osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza więc z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym (por. wyrok NSA z 23 lutego 2022 r., I OSK 1015/21).

Mając na uwadze powyższe, sugestie Kolegium odnośnie uprawnienia matki A. S. – T. B. do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, wyprzedzające uprawnienie skarżącego, uznać należało za całkowicie nieuprawnione.

Końcowo wskazać należy, że stwierdzony stan niepełnosprawności skarżącego (umiarkowany stopień niepełnosprawności) nie wyklucza J. S., jako męża podopiecznej, z możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad nią w kontrolowanym postępowaniu, o czym stanowi art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., a co potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny stwierdzając w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. I OPS 2/22, że: "(...) Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)".

Podsumowując należy stwierdzić, że skarżący spełnia wszystkie przesłanki pozytywne z art. 17 ust. 1 u.ś.r., albowiem jest osobą, na której zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny względem żony i która nie podejmuje zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad żoną legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie nie wystąpiła również żadna z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 17 ust. 5 u.ś.r., która pozbawiałaby skarżącego wnioskowanego świadczenia.

W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uznał, że wydając zaskarżoną decyzję organ odwoławczy naruszył przepisy prawa materialnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) poprzez ich błędną wykładnię, w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku dotyczącą interpretacji przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożył skarżący a organ administracji publicznej nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania w wysokości 480 zł, stanowiących w istocie wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).