Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 451/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2023-08-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2, ust. 3 i ust. 2a i ust. 2e, art. 104 ust. 3 i ust. 4,
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Wojciechowska Sędziowie Sędzia WSA Wiesław Drabik, Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 3 sierpnia 2023 r. sprawy ze skargi G. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez Miasto S. za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] listopada 2022 r., nr [...], Burmistrz Miasta S., na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2, ust. 3 i art. 104 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm.)dalej jako "u.p.s." oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 –j.t.), dalej jako "k.p.a.", w punkcie 1 ustalił wysokość wydatków poniesionych za G. K. zastępczo przez Miasto S. w kwocie 1 340,30 zł za okres od 01.01.2022 r. do 28.02.2022 r. za pobyt I. K. w Domu Pomocy Społecznej w B. , w punkcie 2 decyzji nałożył na G. K. obowiązek zwrotu wydatków ustalonych w punkcie 1.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...], babcia zobowiązanego - I. K. została skierowana do Domu Pomocy Społecznej w B. , a w dniu 4 stycznia 2019 r. przybyła do ww. placówki. Decyzją nr [...], z dnia [...] grudnia 2021 r., zmienioną decyzją nr [...], z dnia [...] marca 2022 r., ustalono G. K. miesięczną wysokość odpłatności za pobyt babci w Domu Pomocy Społecznej w B. od 1 stycznia 2022 r. Wymienione decyzje stały się ostateczne. Na podstawie tych decyzji G. K. winien był wnosić od 1 stycznia 2022 r. opłatę za pobyt I. K. w DPS, w wysokości 670,15 zł miesięcznie. Zobowiązany nie realizował przedmiotowej odpłatności i nie odpowiadał na wezwania organu. Wobec tego wszczęto postępowanie administracyjne w przedmiocie nałożenia obowiązku zwrotu należności za okres od 1 stycznia 2022 r. do 28 lutego 2022 r., w łącznej wysokości 1 340,30 zł, o czym powiadomiono zobowiązanego. G. K., pismem z dnia [...] września 2022 r., poinformował, że znajduje się i trudnej sytuacji ekonomicznej i rodzinnej oraz obecnie nie posiada zatrudnienia. W związku z powyższym pracownik socjalny podjął kolejne próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z zobowiązanym, które nie odniosły skutku. Uzyskano informację o zmianie adresu zamieszkania strony. Brak kontaktu oraz niepoinformowanie, zgodnie z art. 41 § 1 k.p.a., o zmianie swojego miejsca zamieszkania potraktowano jako odmowę zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. W związku z powyższym ustalono obowiązek zwrotu, wniesionych zastępczo przez Miasto S. opłat, ustalonych na podstawie ww. decyzji.

Końcowo organ I instancji przytoczył treść art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej i pouczył, że z chwilą uprawomocnienia się niniejszej decyzji będzie zobowiązanemu przysługiwało prawo wystąpienia z wnioskiem o umorzenie kwoty wynikającej z obowiązku zwrotu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej w całości lub części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty.

Od powyższej decyzji G. K. wniósł odwołanie, w którym zawnioskował o całkowite zwolnienie z przedmiotowej opłaty z uwagi na długotrwałą chorobę. Zaznaczył w odwołaniu, że I. K. jest z nim spokrewniona, jednak nigdy nie uczestniczyła w wychowaniu, nie przyczyniła się do procesów wychowawczych i kształcenia swoich wnuków.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [...] marca 2023 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 61 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 u.p.s., po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Kolegium przedstawiło stan faktyczny sprawy oraz treść odwołania i podkreśliło, że stosownie do art. 60 ust. 1 i 2 u.p.s., pobyt w domu pomocy społecznej ("DPS") jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca.

Zgodnie zaś z art. 61 ust. 1 u.p.s., obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnie! przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmin określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponoś pełną odpłatność.

W myśl art. 61 ust. 2, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Zgodnie z art. 61 ust. 2e u.p.s., w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.

W przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a, z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio (art. 61 ust. 3 u.p.s.).

Zdaniem Kolegium, po stronie odwołującej zaktualizował się obowiązek odpłatności za pobyt babci w DPS. Z uwagi na to, iż organ nie posiadał wiedzy o sytuacji dochodowej strony brak było możliwości jej uwzględnienia. Zarzuty strony nie zasługiwały zatem na uwzględnienie.

Organ II instancji wyjaśnił, że zgodnie z wolą ustawodawcy na powstanie obowiązku odpłatności nie wpływa osobisty stosunek osoby potencjalnie zobowiązanej względem mieszkańca domu pomocy społecznej. Obowiązek zstępnego, wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., chociaż pozostaje w funkcjonalnym związku z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o alimentacji, nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do DPS. Poniesienie tego ciężaru ma na celu pokrycie określanych w trybie administracyjnym kosztów utrzymania mieszkańca w DPS. Zobowiązany do ponoszenia opłaty może ubiegać się o zastosowanie instytucji zwolnienia z opłaty przewidzianej w art. 64 i art. 64a u.p.s., jak również z instytucji odstąpienia od zwrotu opłat wniesionych zastępczo przez gminę przewidzianej w art. 104 ust. 4. Tym samym kwestia rzeczywistych relacji pomiędzy odwołującym się, a babcią nie ma znaczenia w sprawie wydania decyzji w przedmiocie zobowiązania do uiszczenia opłaty za jej pobyt w domu pomocy społecznej.

Kolegium stwierdziło, że organ I instancji nie naruszył przepisów postępowania administracyjnego, jak i prawa materialnego.

Na powyższą decyzję G. K. (dalej powoływany jako "skarżący", "strona"), reprezentowany przez radcę prawnego, skierował do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę, w której wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji Burmistrza Miasta S..

Skarżący podkreślił w skardze, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny (art. 98 u.p.s.). Jednocześnie jednak ustawodawca nakazał odpowiednie stosowanie art. 104 ust. 4 u.p.s., tj. w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Skarżący podał, że jest osobą przewlekle chorą wymagającą systematycznego wsparcia medycznego i leczenia farmakologicznego. Funkcjonuje dzięki wsparciu swojej matki, z którą zamieszkuje. Na dowód powyższego przedkłada odpis zaświadczenia lekarskiego z dnia 24 listopada 2022 r., w którym lekarz wskazuje na konieczność stosowania leczenia długotrwałego wobec niego.

Zdaniem strony, skoro przepisy nie precyzują, co należy rozumieć przez przypadek szczególny, to organ administracyjny powinien ocenić indywidualnie sytuację każdej osoby ubiegającej się o zastosowanie względem niej dobrodziejstwa wynikającego z art. 104 ust. 4 u.p.s. Odstąpienie od obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej należy ocenić zwłaszcza w kontekście nadmiernego obciążenia zobowiązanego lub zniweczenia skutków tej pomocy (co może się wiązać np. z trudną sytuacją życiową lub rodzinną zobowiązanego). Powołany przepis należy odnieść także do wskazanej w art. 100 ust. 1 u.p.s. ogólnej zasady pomocy społecznej kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem osób korzystających z pomocy społecznej i ochroną ich dóbr osobistych.

Ponadto, według skarżącego, z art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika, spoczywający na pracowniku socjalnym, obowiązek rozważenia możliwości wystąpienia do właściwego organu z wnioskiem o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, zwłaszcza jeżeli w danej sprawie zaistnieją okoliczności szczególne. Co więcej, organy pomocy społecznej mogą narazić się na zarzut naruszenia art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 104 ust. 4 oraz art. 98 u.p.s. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, jeżeli z akt administracyjnych sprawy, jak i z treści zaskarżonej decyzji nie wynika, aby pracownik socjalny rozważał możliwość wystąpienia z wnioskiem o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, jego umorzenia, rozłożenia na raty itd. oraz brakuje jakiejkolwiek informacji świadczącej o tym, że o możliwości wystąpienia z takim wnioskiem został pouczony zobowiązany.

W ocenie strony, uprawnienie do żądania przez organy pomocy społecznej zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wiąże się nie tylko ze stwierdzeniem istnienia określonych ustawą przesłanek, lecz także z wnikliwym badaniem, na moment orzekania, sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia, czego - w jego ocenie - organ nie uczynił w sposób dostateczny i wnikliwy. Przeprowadzenie takiej analizy może skutkować bowiem złożeniem przez pracownika socjalnego bądź zobowiązanego wniosku o odstąpienie od obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. Ustalenia stanu faktycznego w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń muszą zatem uwzględniać także ten aspekt sprawy.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o oddalenie skargi i wyjaśniło, że skarżący podnosi zarzuty dotyczące zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, co

w tej sprawie nie było przedmiotem postępowania. Z kolei kwestia zwolnienia skarżącego z odpłatności za pobyt babci w DPS będzie rozpatrzona przez organ I instancji w odrębnym postepowaniu, ponieważ taki wniosek skarżący złożył dopiero

w odwołaniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje:

Na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 – j.t.), dalej jako "p.p.s.a.", sprawa niniejsza została rozpoznana w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym.

Skarga okazała się niezasadna, bowiem przeprowadzona przez Sąd na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), kontrola zaskarżonej decyzji, wykazała, że akt ten nie narusza prawa.

Przedmiotem skargi uczyniono decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S., utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji w przedmiocie ustalenia wysokości wydatków poniesionych zastępczo przez Miasto S. za pobyt babci skarżącego w domu pomocy społecznej i zobowiązania skarżącego do zwrotu tej kwoty.

Na gruncie badanej sprawy nie jest sporne, że babcia skarżącego przebywała w domu pomocy społecznej. Nie ulega również wątpliwości, w świetle zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów, że na skarżącego został nałożony obowiązek ponoszenia odpłatności za pobyt babci w DPS. Wynika to z decyzji z dnia [...] listopada 2021 r. oraz [...] marca 2022 r. Przy czym w decyzji z dnia [...] listopada 2021 r. pouczono skarżącego, że w przypadku niedokonania wpłat w określonej w decyzji wysokości, opłaty te – stosownie do art. 61 ust. 3 u.p.s., wniesie zastępczo Miasto S. oraz, że w takim wypadku podlegają one ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Zgodnie z treścią art. 61 ust. 3 u.p.s. w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a, z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio.

Stosownie do art. 104 ust. 3 przywołanej ustawy wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej.

W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty (ust. 4).

Należności, o których mowa w ust. 1, ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna (ust. 5).

Bieg przedawnienia przerywa odroczenie terminu płatności należności lub rozłożenie spłaty należności na raty. Po przerwaniu biegu terminu przedawnienia biegnie on na nowo od dnia następującego po dniu ustalonym jako ostatni dzień spłaty odroczonej należności lub po dniu ustalonym jako ostatni dzień spłaty ostatniej raty należności (ust. 6).

Nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat (ust. 7)..

Należności, o których mowa w ust. 1, podlegają zwrotowi na rachunek bankowy odpowiednio gminy, powiatu lub samorządu województwa (ust. 8)..

Jak wynika z akt postępowania skarżący z obowiązku uiszczenia ustalonej opłaty się nie wywiązał, skutkiem czego opłatę za okres od 1 stycznia do 28 lutego 2022 r., w wysokości 1340,30 zł wniosło Miasto S.. Następnie wszczęto postępowanie, w toku którego ustalono wysokość wydatków poniesionych zastępczo przez Miasto S. i zobowiązano skarżącego do ich zwrotu.

Okoliczności te są bezsporne. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że postępowanie nie dotyczyło ustalenia opłaty i osób zobowiązanych do jej wniesienia, to bowiem zostało rozstrzygnięte w innym postępowaniu. Decyzje nakładające na skarżącego obowiązek uiszczania opłaty za pobyt babci w domu pomocy społecznej są ostateczne, zatem ponowne ich badanie w innym postępowaniu jest niedopuszczalne. Stad też okoliczności dotyczące zasadności ponoszenia opłat przez skarżącego nie mogłyby być badane w tym postępowaniu. Organ jest bowiem związany granicami sprawy, a granice te wyznacza jej przedmiot.

Rzeczą organu było więc wyłącznie ustalenie, czy Miasto S. wniosło zastępczo opłatę za skarżącego i w jakiej wysokości. Ustalenia organu w tym zakresie należy uznać za prawidłowe i zgodne ze stanem rzeczywistym.

Odnosząc się do twierdzeń skargi należy wyjaśnić, że Sąd dostrzega, iż skarżący jest osobą przewlekle chorą – wynika to z załączonych do sprawy dokumentów. Okoliczność ta mogła stanowić podstawę do odstąpienia od żądania zwrotu uiszczonej zastępczo przez Miasto S. opłaty, należy jednak zwrócić uwagę na to, że organ - pomimo podjęcia działań w tym kierunku, nie zdołał ustalić sytuacji skarżącego, co znalazło wyraz w uzasadnieniu wydanej z upoważnienia Burmistrza S. decyzji.

Stąd też zasadnie organ odwoławczy uznał, że decyzja Burmistrza S. nie narusza prawa, które to zapatrywanie Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela. Należy bowiem podkreślić, że odstąpienie od ustalenia opłaty musi zostać poprzedzone szczegółowymi ustaleniami w przedmiocie sytuacji skarżącego i dokonania oceny, czy stanowi ona przypadek szczególnie uzasadniony, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Tylko takie ustalenia stanowiłyby bowiem podstawę do odstąpienia od obciążania skarżącego opłatą. Wyjaśnić również należy, że na skarżącym spoczywa obowiązek wykazania swojej sytuacji i przedstawienia wszelkich dowodów istotnych dla rozstrzygnięcia. Skoro zatem skarżący zaniechał kontaktu z organem, to konsekwencją tego było ustalenie opłaty wniesionej zastępczo przez Miasto S. i zobowiązanie skarżącego do jej zwrotu.

Na marginesie wskazać należy, że również matka skarżącego nie podjęła współpracy z organem w celu wyjaśnienia jego sytuacji, a to niewątpliwie mogłoby się przyczynić do ustalenia, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu opłaty.

W ocenie Sądu organ podjął wszelkie niezbędne działania zmierzające do wyjaśnienia sprawy i tylko brak współpracy skarżącego spowodował, że wydano decyzję o treści dla niego niekorzystnej.

Nie ulega wątpliwości, że podnoszone w skardze okoliczności mogą stanowić podstawę umorzenia należności, na co trafnie zwrócił uwagę organ odwoławczy, jednak w tym celu niezbędne jest podjęcie przez skarżącego współpracy z organem i udostępnienie mu wszelkich potrzebnych do podjęcia decyzji informacji. Obowiązkiem organu I instancji winno być zatem przeprowadzenie stosownego postępowania i rozpatrzenie wniosku skarżącego w tym zakresie. Jednak winno to zostać uczynione w innym postępowaniu.

Z powyższych względów, uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi.