Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 166/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2024-05-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust.1, art. 17 ust.1b, art. 24 ust.2, art. 24 ust.2a
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 145 par.1 pkt 1 lit.a,
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Windak Sędziowie Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj (spr.) Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 10 maja 2024 r. sprawy ze skargi R. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 21 września 2023 r. nr 3861/2023/SR 22-23 Prezydent Miasta K., odmówił R. N. (dalej jako "wnioskodawca", "strona" lub "skarżący") przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na Z. N..

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił, że w dniu 4 sierpnia 2023 r. skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad swoją matką. Do wniosku dołączył orzeczenie [...] z dnia 24 lipca 2023 r. zaliczające Z. N. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, z którego wynika, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 18 maja 2023 r., czyli po ukończeniu przez Z. N. 86 roku życia. W oświadczeniach z dnia 4 sierpnia 2023 r. wnioskodawca wskazał, że ostatnie jego zatrudnienie trwało do 3 lipca 2023 r., a jest on jedyną osobą, która może zapewnić mamie opiekę, gdyż jest ona wdową i nie ma więcej dzieci. Z kolei na podstawie informacji uzyskanej drogą elektroniczną z usługi ZUS ustalono, że w okresach od 20 czerwca 2023 r. do 23 czerwca 2023 r., od 7 sierpnia 2023 r. do 11 sierpnia 2023 r. oraz od 1 września 2023 r. do 17 września 2023 r. skarżący był zatrudniony odpowiednio w Biurze Podróży M., L. oraz 1L. Sp. z o.o. Oddział W.. Nadto przeprowadzony w dniu 22 sierpnia 2023 r. wywiad środowiskowy oraz zgromadzone informacje uzyskane od skarżącego i osoby wymagającej opieki potwierdzają, że strona nie zamieszkuje wspólnie z mamą, lecz przychodzi do niej kilka razy dziennie. Z. N. z powodu choroby [...] wymaga pomocy i opieki innych osób, zaś skarżący wykonuje wszelkie czynności dnia codziennego, tj. sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów, podawanie leków, zabieranie na spacery oraz do sklepu na zakupy. Poza tym strona załatwia również sprawy urzędowe, wizyty u lekarza. Natomiast przy czynnościach higienicznych pomaga sąsiadka. Zdaniem organu I instancji, powyższe przesądza o tym, że strona nie sprawuje całodobowej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, a nadto jest osobą gotową do podjęcia zatrudnienia, pomimo sprawowanej opieki, co stanowi o tym, że sprawowanie opieki nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Nie została też spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący opisał okoliczności utraty pracy i pozostawania bez zatrudnienia, a także postępującą chorobę matki, przez którą konieczna jest nad nią całodobowa opieka. Podkreślił, że w Poradni Zdrowia Psychicznego w K., zdiagnozowano u niej chorobę [...]. W marcu 2023 r. złamała rękę, a wobec tego, że nie rozumiała istoty opatrunku (sama zdjęła gips) skarżący przeniósł się do jej mieszkania na dwa miesiące. Zaznaczył, że mieszka niedaleko mamy, zaś sprawowana opieka obejmuje: przygotowanie posiłków, wydanie leków trzy razy dziennie, spacer i wykonanie ćwiczeń rehabilitacyjnych związanych z pamięcią. Do tego dochodzą wizyty u lekarzy (mama jest po zawale, po operacji na raka i ma wiele schorzeń) jak i rehabilitacja złamanej ręki w przychodni. W dniu 8 maja 2023 r. orzeczono u niej trwałą niepełnosprawność i choć jest ona w stanie samodzielnie udać się do toalety i nie wymaga pomocy przy jedzeniu, to we wszystkich innych czynnościach jest już bezradna. Pomoc oferują również sąsiedzi. Gdy stan mamy wydawał się stabilny, podjął dorywczo pracę, ale ilość dni, w których udało mu się przepracować wyniosła razem 14, co było możliwe tylko dlatego, że do opieki nad nią przyjechał jego wujek. Jednak postępująca choroba mamy uniemożliwia już dorywczą pracę, jak również zmusza go do stałego zamieszkania z nią. Wujek też jest osobą wieku podeszłym i schorowaną. Odwołujący się nie ma już więc nikogo do pomocy, a musi opiekować się mamą całodobowo. Od trzech lat jest bezrobotny dorabiając dorywczymi pracami, ale od momentu, kiedy mama zaczęła wychodzić nocą z domu, nie ma już możliwości wykonywania jakiejkolwiek pracy zajmując się nią całodobowo.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koszalinie decyzją z dnia 23 stycznia 2024 r. nr SKO.4111.2639.2023, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm. - dalej "k.p.a.") oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm. - dalej "u.ś.r."), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy po zacytowaniu treści art. 17 ust.1, ust.1b, ust. 5 oraz art. 24 u.ś.r. wskazał, że Z. N. niepozostająca w związku małżeńskim (wdowa) legitymuje się orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 24 lipca 2023 r., zaliczającym ją do znacznego stopnia niepełnosprawności od 18 maja 2023 r. na stałe, przy czym daty zaistnienia niepełnosprawności nie da się ustalić. Osoba niepełnosprawna ma syna, który pomaga jej w codziennym funkcjonowaniu. Jak wynika z treści odwołania, wnioskodawca jest osobą bezrobotną od trzech lat, z tym że podejmuje prace dorywcze. Jego ostatnie zatrudnienie przed złożeniem wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego trwało do 3 lipca 2023 r. i ustało w wyniku zakończenia umowy, na co wskazuje oświadczenie wnioskodawcy z dnia 4 sierpnia 2023 r. Z czynności wyjaśniających organu wynika natomiast, że R. N. był zatrudniony u różnych pracodawców w okresach od 20 czerwca 2003 r. do 23 czerwca 2023 r., od 7 sierpnia 2023 r. do 11 sierpnia 2023 r. oraz od 1 września 2023 r. do 17 września 2023 r. W toku wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 22 sierpnia 2023 r. pracownik socjalny ustalił, że opiekę nad Z. N. sprawuje syn, który przychodzi do niej kilka razy dziennie, a w zakres czynności opiekuńczych wchodzi sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów, podawanie leków, zabieranie niepełnosprawnej na spacery i zakupy. Przy czynnościach higienicznych pomaga sąsiadka, gdyż wnioskodawca się krępuje. Z oceny pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad wynika, że świadczona opieka sprawowana osobiście przez wnioskodawcę nad matką nie jest "całodobowa", stąd nie uzasadnia przyznania świadczenia. Z odwołania wynika dodatkowo, że Z. N. jest w stanie sama udać się do toalety i nie wymaga pomocy w jedzeniu, przy czym dużą pomoc oferują sąsiedzi. Aktualnie wymaga nadzoru również w nocy, gdyż zaczęła wychodzić w tym czasie z domu. W tak ustalonym stanie faktycznym zaskarżoną decyzją odmówiono przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uznając, że nie została spełniona m.in. przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Odnosząc się do tej przesłanki organ odwoławczy przypomniał, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Oznacza to, że przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organ winien uwzględnić niekonstytucyjność przedmiotowego przepisu, a zatem decyzja organu I instancji w zakresie w jakim kwestionuje prawo strony do świadczenia z uwagi na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie jest właściwa.

Natomiast Kolegium zgodziło się z twierdzeniem organu I instancji, że zakres opieki nie jest całodobowy i nie uniemożliwia stronie podjęcia zatrudnienia. Podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, w tym przypadku matką, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia. Ustawa nie zawiera definicji sprawowania opieki, jednakże orzecznictwo podkreśla, że musi ona być "stała" lub długoterminowa". Określenia te wskazują, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeśli codziennie, to tylko przez cześć doby, natomiast czynności opiekuńcze mają cechować się pomocą bądź wyręczaniem osoby niepełnosprawnej w samoobsłudze. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres osobistej opieki wyklucza możliwość podjęcia jakikolwiek pracy zarobkowej. Dlatego musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką.

Z ustaleń postępowania pierwszej instancji - wywiadu środowiskowego -jednoznacznie wynika, że czynności, jakie podejmuje wnioskodawca w związku z opieką nad niepełnosprawną matką nie mają takiego zakresu, który uniemożliwiałby podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Świadczy o tym niezaprzeczalny fakt, że strona po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego podejmowała zatrudnienie, albo godząc to ze sprawowaniem opieki, albo korzystając z pomocy innych osób (wujka, sąsiadów). Opieka sprawowana nad matką nie jest w związku z tym stała oraz długoterminowa, gdyż nie uniemożliwia podjęcia stronie zatrudnienia w postaci choćby trwających krótkie okresy czasu prac dorywczych. Brak jest wystarczających podstaw, by kwestionować wyniki wywiadu i zawarte w nim wnioski pracownika socjalnego w sytuacji, gdy strona od czasu ustalenia stopnia niepełnosprawności matki podejmowała okresowo zatrudnienie.

Organy rozpatrując wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oceniają przysługiwanie tego prawa badając, w zależności od okoliczności konkretnej sprawy, albo okres od miesiąca złożenia wniosku o ustalenie stopnia niepełnosprawności, albo od miesiąca złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, przyjmując jedną z zasad określających początek okresu przysługiwania prawa, określonych w art. 24 ust. 2 bądź ust. 2a u.ś.r. Tymczasem zarówno w okresie od miesiąca złożenia wniosku o ustalenie stopnia niepełnosprawności Z. N., który w tym przypadku mógłby wyznaczać datę początkową przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jak i w okresie od miesiąca złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawca nie spełniał przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, bowiem pozostawał czasowo w zatrudnieniu. Nie spełniał zatem podstawowego warunku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczy to jednocześnie o wymiarze i zakresie sprawowanej opieki, która przy odpowiednim jej zorganizowaniu albo nie musi być świadczona codziennie osobiście przez wnioskodawcę, albo nie zajmuje takiej ilości czasu w ciągu doby, aby strona nie mogła podjąć pracy zarobkowej. Również konieczność obecności przy matce w ciągu nocy nie wyklucza podjęcia zatrudnienia. Czynności wykonywane przez wnioskodawcę, takie jak sprzątanie, pranie, robienie zakupów, gotowanie, czy podawanie leków, choć konieczne w stanie zdrowia matki, polegają w części na pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz wchodzą w zakres realizacji moralnego i prawnego obowiązku alimentacyjnego wnioskodawcy wobec matki, który obciąża również osoby pracujące.

W konsekwencji organ II instancji stwierdził, że w ustalonym stanie faktycznym brak jest bezpośredniego związku między niepodejmowaniem bądź rezygnacją z zatrudnienia przez wnioskodawcę a sprawowaną przez niego opieką nad matką z uwagi zarówno na podejmowanie w okresach objętych oceną prac dorywczych, jak i ustalony zakres sprawowanej opieki. Wnioskodawca nie spełnia zatem wszystkich przesłanek niezbędnych do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego, niezależnie od wadliwości stanowiska organu pierwszej instancji w przedmiocie niespełnienia kryterium wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Końcowo Kolegium wskazało, że od 1 stycznia 2024 r. zaczęły obowiązywać nowe przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, regulujące warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, które wprowadziła ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429). Jednakże z uwagi na treść art. 63 ust. 1 tej ustawy dokonało oceny przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisów ustawy obowiązującej do 31 grudnia 2023 r. i w oparciu o ten stan prawny została wydana niniejsza decyzja. Organ zaznaczył, że Z. N., jako osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym, która ukończyła 18 rok życia, może ubiegać się o ustalenie prawa do świadczenia wspierającego w trybie przepisów ww. ustawy z dnia 7 lipca 2023 r.

Na wyżej opisaną decyzję organu odwoławczego skarżący wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Podniósł, że w odwołaniu od decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dokładnie wyjaśnił, że mama wymaga całodobowej opieki ze względu na niepełnosprawność spowodowaną chorobą [...]. Nie jest ona w stanie samodzielnie brać lekarstw, przygotowywać sobie posiłków, ani wyjść na spacer z powodu zawrotów głowy. Nie mówiąc już o zakupach, terminach przyjmowania lekarstw i asyście do toalety. Ta opieka uniemożliwia mu wykonywanie pracy w wyuczonym zawodzie, a więc całkowicie pozbawia możliwości zarobkowych.

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie oraz rozpoznanie sprawy w trybie postępowania uproszczonego. Pomimo doręczenia przez Sąd skarżącemu odpisu odpowiedzi na skargę zawierającej wskazany wniosek, nie zażądano przeprowadzenia rozprawy.

W piśmie z dnia 4 kwietnia 2024 r. skarżący w uzupełnieniu skargi wskazał, że jego mieszkanie bezpośrednio sąsiaduje z mieszkaniem mamy. Od momentu kiedy mama zaczęła podejmować próby opuszczania mieszkania nocą, zamieszkał razem z nią. Wskazał, że nie ma nikogo do pomocy i od trzech lat nie ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej, więc wystąpił o zasiłek pielęgnacyjny.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm. - dalej "p.p.s.a.").

Przeprowadzona w trybie uproszczonym kontrola legalności zaskarżonej decyzji doprowadziła Sąd do uznania, że akt ten nie odpowiada prawu.

Przedmiotem kontroli w sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie z dnia 23 stycznia 2024 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia 21 września 2023 r. którą, odmówiono skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na matkę.

Na wstępie podkreślić należy, że od 1 stycznia 2024 r. obowiązują nowe przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych regulujące warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, które wprowadziła ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. W związku ze wskazaną zmianą przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprowadzoną ww. ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429, dalej jako "u.ś.w."), opiekunowie osób niepełnosprawnych, które ukończyły 18. rok życia zostali pozbawieni możliwości ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Możliwe natomiast stało się ubieganie się przez samą osobę niepełnosprawną o przyznanie świadczenia wspierającego na warunkach określonych w ustawie o świadczeniu wspierającym.

Dodać należy, że z uzasadnienia projektu ustawy o świadczeniu wspierającym wynika, że nowe warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego zaczną obowiązywać od 1 stycznia 2024 r. i dotyczyć będą wszystkich osób składających wnioski po raz pierwszy po tej dacie.

Stanowi o tym art. 63 ust. 1 u.ś.w. w świetle, którego w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej

w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe.

Skoro zatem skarżący z wnioskiem o przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wystąpił przed dniem 1 stycznia 2024 r., to słusznie Kolegium oceny przesłanek dokonało w oparciu o przepisy u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy! dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei w myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Organ I instancji odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powołując się na niespełnienie kryterium wieku powstania niepełnosprawności oraz okoliczność, że skarżący nie sprawuje całodobowej opieki nad niepełnoprawną matką i jest osobą gotową do podjęcia zatrudnienia, pomimo wykonywanej opieki.

Kolegium zakwestionowało zasadność zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r., natomiast podzieliło stanowisko organu I instancji w pozostałym zakresie uznając, że w sprawie nie występuje związek przyczynowo-skutkowy między sprawowaniem opieki a rezygnacją czy niepodejmowaniem zatrudnienia.

Rację ma organ odwoławczy, że ww. przepis należy odczytywać łącznie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, zgodnie z którym w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Tym samym w stanie prawnym, ukształtowanym po wydaniu wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, moment powstania niepełnosprawności nie ma już wpływu na realizację uprawnienia wnioskodawcy do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego.

O ile zgodzić należy się z Kolegium, że ww. przepis art. 17 ust. 1 b u.ś.r. nie mógł być podstawą odmowy przyznania stronie prawa do wspomnianego świadczenia, o tyle wskazanie za taką podstawę - braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem bądź rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną przez niego opieką nad matką - należy uznać - w przyczyn, o których będzie mowa poniżej - za nietrafne.

Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne, jako forma wsparcia rodziny, nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny czynią to w takim zakresie i rozmiarze (wynikającym ze znacznego stopnia niepełnosprawności osoby, którą się opiekują), że opieka ta nie pozwala im na podjęcie zatrudnienia lub wymusza rezygnację z niego. Co prawda ustawa nie zawiera definicji "sprawowania opieki", tym niemniej z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. można wywieść wniosek, że opieka, aby uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, musi być stała (w sensie trwałości) lub długoterminowa (w sensie rozciągłości w czasie), a jej zakres powinien wyznaczać stan zdrowia i potrzeby osoby niepełnosprawnej wynikające z posiadania konkretnych schorzeń. W orzecznictwie akcentuje się, że według treści tej regulacji opieka powinna być sprawowana codziennie w taki sposób, który uniemożliwia wykonywanie przez opiekuna pracy zarobkowej. Przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Innymi słowy, znaczny stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej, uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu o opiekę stałą lub długoterminową, a nie tylko o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy przez 24 godziny na dobę (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 6 listopada 2019 r. sygn. akt IV SA/Wr 287/19). Czynności opiekuńcze muszą zatem w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo - skutkowy między koniecznością rezygnacji (niepodejmowania) z zatrudnienia a opieką nie istnieje.

Przenosząc powyższe na grunt badanej sprawy, wskazać należy, że w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Z. N. wymaga stałej lub długotrwałej opieki bądź pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W trakcie wywiadu środowiskowego ustalono, że rozpoznano u niej chorobę [...] zaś opiekę nad nią sprawuje osobiście skarżący. W ramach tej opieki pierze, sprząta, gotuje, robi zakupy, załatwia wszelkie sprawy urzędowe, lekarskie, podaje leki, zabiera mamę na spacery i zakupy. Kolegium nie kwestionuje tych faktów natomiast uważa, że zakres opieki nie koliduje z możliwością podjęcia przez niego zatrudnienia. Wskazuje, że opieka nie ma cech stałości lub długoterminowości, o czym świadczy fakt, że skarżący po złożeniu wniosku o ustalenie stopnia niepełnosprawności jak i wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego podejmował czasowo zatrudnienie albo godząc to ze sprawowaniem opieki, albo korzystając z pomocy innych osób (wujka, sąsiadów). Zdaniem Sądu stanowisko to nie zasługuje na akceptację. Wprawdzie analiza akt sprawy potwierdza, że skarżący w okresach podanych przez organ I instancji wykonywał pracę zarobkową, lecz umknęło organowi odwoławczemu, że stan ten uległ zasadniczej zmianie. W odwołaniu skarżący wskazał bowiem, że postępująca choroby mamy spowodowała, że nie ma już możliwości wykonywania jakiejkolwiek pracy, w tym dorywczej, albowiem musi opiekować się nią całodobowo. Podniósł, że nie jest ona już "odpowiedzialna za siebie" i wychodzi nocą z mieszkania. Oświadczył, że nie ma już nikogo do pomocy, dlatego też zamieszkał razem z mamą, aby jej pomagać. Jest ona w stanie samodzielnie udać się do toalety i nie wymaga pomocy przy jedzeniu, jednak we wszystkich innych czynnościach jest już bezradna. Zdaniem Sądu, wyjaśnienia te należy uznać za wiarygodne. Przedstawione przez skarżącego okoliczności dotyczące stanu zdrowia jego mamy znajdują odzwierciedlenie w załączonej do odwołania dokumentacji medycznej. W zaświadczeniu lekarskim z Poradni Zdrowia Psychicznego z dnia 8 maja 2023 r. wskazano, że u Z. N. stwierdzono otępienie w przebiegu choroby [...], dlatego też leczona jest psychiatrycznie, ale rokowania są mało pomyślne z uwagi na postępujący charakter choroby. Z kolei z karty punktu zgłoszeniowo-koordynacyjnego wynika, że mama skarżącego ma funkcje poznawcze wtórnie obniżone i przejawia zaburzenia zachowania, które wynikają z procesu otępienia. Prawidłowo nazywa tylko swoje imię i nazwisko, wie ile ma lat, jest natomiast zdezorientowana co do daty.

Co istotne organ odwoławczy obowiązany jest przy rozpoznaniu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dokonać oceny spełnienia warunków przysługiwania świadczenia na dzień podejmowania rozstrzygnięcia, a to oznacza, że powinien uwzględnić wszelkie zmiany stanu faktycznego, które zostały ujawnione w trakcie postępowania odwoławczego. Teza Kolegium jakoby, na mocy 24 ust. 2 i 2a u.ś.r. badaniem należało objąć, w zależności od okoliczności konkretnej sprawy, albo okres od miesiąca złożenia wniosku o ustalenie stopnia niepełnosprawności, albo od miesiąca złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne nie jest prawidłowa. W tym zakresie wypowiedziały się już sądy administracyjne podnosząc, że zasady wyrażonej w art. 24 ust. 2 u.ś.r. nie można traktować jako bezwzględnego nakazu. Przepis ten stanowi bowiem normę procesową, pełniącą funkcję służebną względem norm materialnoprawnych i nie może prowadzić do modyfikacji lub pominięcia tych norm. W konsekwencji przepis ten należy rozumieć w ten sposób, że świadczenie będzie przysługiwało począwszy od miesiąca w którym strona złożyła wniosek, o ile w tym miesiącu spełniała wszystkie łącznie przesłanki do jego przyznania. Brak spełnienia którejkolwiek z nich obliguje bowiem organ do wydania decyzji odmownej. Przy czym, gdy w momencie podejmowania decyzji brakujący warunek przysługiwania prawa do świadczenia ziści się po miesiącu złożenia wniosku, to organ obowiązany jest uwzględnić tą okoliczność. Wówczas to datą ustalenia prawa będzie data, w której zmaterializowały się pozostałe ustawowe wymogi (por. wyroki: WSA w Szczecinie z dnia 14 września 2023 r. sygn. akt II SA/Sz 657/23, WSA w Warszawie z dnia 11 października 2023 r. sygn. akt I SA/Wa 1532/23 czy WSA w Krakowie z dnia 14 grudnia 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1342/23). Sąd w składzie orzekającym podziela ten pogląd i przyjmuje, że należy go odnieść również do art. 24 ust. 2a u.ś.r.

W tym miejscu podkreślenia wymaga, że dla uznania opieki za spełniającą kryteria o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., istotny jest jej charakter, niezbędność oraz adekwatność do stanu zdrowia i stopnia niepełnosprawności osoby jej wymagającej. Organ winien więc w postępowaniu wyjaśniającym wnikliwie przeanalizować stan zdrowia podopiecznego w kontekście rzeczywistych potrzeb, które wynikają z rodzaju schorzeń na które cierpi, a następnie ustalić, czy związany z sytuacją zdrowotną niepełnosprawnego członka rodziny konieczny zakres czynności opiekuńczych wymaga takiego zaangażowania ze strony opiekuna, które wyklucza podjęcie przez niego jakiegokolwiek zajęcia zarobkowego (bądź zmusza go do rezygnacji z niego). Tymczasem organ odwoławczy dokonując ustaleń faktycznych pominął specyfikę choroby mamy skarżącego, a także podniesioną w odwołaniu okoliczność pogarszającego się jej stanu zdrowia i wpływu tej okoliczności na aktywność zawodową skarżącego. Nie uwzględnił również informacji zawartej w odwołaniu, że postępująca choroba podopiecznej wymusiła konieczność całodobowego zaangażowania się przez skarżącego w opiekę i pozostawiania w ciągłej dyspozycji (w tym w nocy). Okoliczności te jako mające istotne znaczenie dla sprawy zostały przez skarżącego w sposób przekonujący wyjaśnione, co powoduje, że ocena organu co do wymiaru jak i zakresu opieki jest wadliwa.

Oczywistym jest, że w ramach wykonywanej opieki nad osobą niepełnosprawną współwystępują czynności opiekuna, które zalicza się do tzw. czynności dnia codziennego, jak sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów itp., jak i te, które w większym lub mniejszym stopniu służą poprawie egzystencji osoby niepełnosprawnej poddanej opiece, jak np. pomoc w przemieszczaniu się czy przy wizytach u lekarza, podawanie leków, ale także typowe czynności pielęgnacyjne (np. higieniczne). Sytuacja opiekunów osób niepełnosprawnych obejmuje więc tak działania pomocowe, jak i czynności powszechnie wykonywane w każdej rodzinie (por. wyrok NSA z dnia 9 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1404/23). Stąd z zakresu czynności opiekuńczych nie można wyłączyć czynności związanych z prowadzeniem domu, których osoba wymagająca opieki nie jest w stanie zrealizować samodzielnie.

Niewątpliwie Z. N. wymaga wsparcia zarówno w prowadzeniu gospodarstwa domowego jak i w bieżącym jej funkcjonowaniu, zaś wszystkie czynności faktycznie wykonywane przez skarżącego w ramach tego wsparcia są konieczne, aby zapewnić jej właściwe i godne warunki życia adekwatnie do orzeczonego stopnia niepełnosprawności, jej potrzeb i stanu zdrowia. Przy czym skarżący nie tylko wykonuje czynności opiekuńcze ale również wykazuje stałą gotowość do niesienia pomocy.

W ocenie Sądu, mając na uwadze powyższe jak również zważywszy na wiek podopiecznej ([...] lat) nie sposób zgodzić się z Kolegium, że zakres sprawowanej opieki nie stanowi przeszkody w podjęciu zatrudnienia przez skarżącego. Jeszcze raz podkreślić należy, że pod pojęciem opieki stałej rozumie się pieczę nad niepełnosprawnym, gotowość i możliwość udzielenia jej pomocy w przypadku, gdy tylko zaistnieje taka potrzeba. Stan taki w konsekwencji prowadzi często do braku faktycznej możliwości świadczenia jakikolwiek pracy przez opiekuna (por. wyrok NSA z dnia 9 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1471/23). Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie. Mama skarżącego z uwagi na stale pogarszający się jej stan zdrowia nie może bowiem funkcjonować bez codziennej pomocy i wymaga stałego nad nią czuwania. Z oświadczeń skarżącego wynika, że nie jest ona w stanie samodzielnie brać lekarstw, przygotowywać sobie posiłków, ani wyjść na spacer czy na zakupy, jak i załatwić spraw urzędowych, a nadto wychodzi w nocy z domu. Aktualnie wymaga też asysty do toalety. Wskazany brak samodzielności mamy skarżącego oraz jej stan psychiczny, jak i zakres związanej z tym opieki z całą pewnością uniemożliwia skarżącemu łączenie opieki z pracą zawodową. Już sam fakt, że podopieczna nie jest w stanie samodzielnie dawkować sobie leków jest poważnym problemem. Zdaniem Sądu, nierealnym jest, aby skarżący, wspierając mamę w opisanym wyżej zakresie tak w dzień jak i w nocy, był w stanie podjąć zatrudnienie w jakimkolwiek wymiarze.

Podsumowując wskazać należy, że analiza akt postępowania, odwołania oraz skargi prowadzi do wniosku, iż ocena Kolegium co do spełnienia przez skarżącego przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest prawidłowa. Oznacza to, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, co obliguje Sąd do jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

Z tych też względów Sąd w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. uchylił kwestionowaną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie.

Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy uwzględni wskazaną powyżej wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz art. 24 u.ś.r. jak i przedstawianą ocenę okoliczności niepodejmowania przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a także charakteru opieki sprawowanej nad niepełnosprawną mamą.

Orzeczenia sądów administracyjnych przywołane w uzasadnieniu wyroku są dostępne w Internecie na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl.