Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1171/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-01-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 16a  ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Iwona Kosińska, Sędziowie sędzia WSA Bożena Marciniak, asesor WSA Iwona Ścieszka (spr.), Protokolant referent Agnieszka Stefańska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi N. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej również: Kolegium) decyzją z [...] kwietnia 2021 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 16a ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.), po rozpatrzeniu odwołania N. G. od decyzji Prezydenta Miasta[...] z [...] stycznia 2021 r. o odmowie przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem W. G. na okres zasiłkowy 2020/2021, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Kolegium uwzględniło, że organ I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie o art. 16a u.ś.r. wskazując, że jedną z niezbędnych przesłanek otrzymania zasiłku jest spełnienie kryterium dochodowego - zasiłek przysługuje bowiem, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty [...] zł. W rozpatrywanej sprawie dochód wnioskodawcy i jego ojca w okresie od [...] listopada 2020 r. do [...] grudnia 2020 r. wynosił [...] zł, czyli [...] zł w przeliczeniu na osobę, zaś od [...] stycznia 2021 r. wynosi [...] zł, tj. [...] zł na osobę, a więc przekracza ustawowe kryterium. Rozpatrując sprawę przyznania wnioskowanego zasiłku organ I instancji ustalił również okoliczności sprawowania opieki przez stronę nad swoim ojcem. Uwzględnił w tym zakresie oświadczenie wnioskodawcy z [...] listopada 2020 r. oraz ustalenia dokonane przez SKO w [...] w toku postępowania odwoławczego w sprawie ustalenia prawa N. G. do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego na ojca. Ponadto organ podkreślił, że N. G. od dnia [...] maja 2020 r. jest nieaktywny zawodowo, jednakże w okresie od [...] października 2015 r. do [...] kwietnia 2020 r. pozostawał w zatrudnieniu w wymiarze całego etatu, godząc w tym czasie opiekę nad ojcem z aktywnością zawodową. W ocenie organu I instancji w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka dotycząca niepodejmowania bądź rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki, albowiem wnioskodawca - mimo, że nie jest aktywny zawodowo - to jednak pozostaje w gotowości do podjęcia pracy, a zakres sprawowanej nad ojcem opieki nie uniemożliwia mu prowadzenia aktywności zawodowej. Ponadto od dnia [...] stycznia 2021 r. nie jest spełniona przesłanka dotycząca kryterium dochodowego: dochód na osobę w rodzinie wynosi [...] zł, a więc przekracza ustawowe kryterium wynoszące [...] zł.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] rozpoznając przedstawioną sprawę na skutek odwołania złożonego przez wnioskodawcę i jego pełnomocnika, zgodziło się z organem I instancji, że uwarunkowania faktyczne rodziny nie pozwalają na przyznanie N. G. specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Kolegium podkreśliło, że z treści art. 16a u.ś.r. wynika, że specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą opiekę i pomoc osobie legitymującej się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej lub nie podejmują zatrudnienia. Ponadto łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki nie przekracza w przeliczeniu na osobę kwoty wskazanej w art. 5 ust. 2 u.ś.r., tj. kwoty 764 zł. Powyższe przesłanki muszą zostać spełnione łącznie.

W niniejszej sprawie bezspornym jest, że osoba wymagająca opieki: W. G. (ur. [...] grudnia 1963 r.) jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Z orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] marca 2014 r. wynika, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością do samodzielnej egzystencji. W orzeczeniu wskazano, że niepełnosprawność istnieje od [...] października 2010 r., zaś ustalony znaczny stopień niepełnosprawności od dnia [...] lutego 2014 r. Nie budzi też wątpliwości, że N. G. - syn W. G. jest osobą, na której, zgodnie z przepisami ustawy z dnia [...] lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny. Kwestią sporną w niniejszej sprawie pozostaje natomiast warunek spełnienia ustawowego kryterium dochodowego, okoliczność pobierania zasiłku dla bezrobotnych oraz ocena charakteru opieki sprawowanej faktycznie przez odwołującego nad swoim ojcem i powód rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Kolegium stwierdziło, że wnioskodawca przekracza kryterium dochodowe przewidziane w art. 16a ust. 2 u.ś.r. W odniesieniu zaś do pozostałych przesłanek uzyskania świadczenia, organ odwoławczy podkreślił, że specjalny zasiłek opiekuńczy jest przyznawany za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Z przedłożonego świadectwa pracy z [...] kwietnia 2020 r. wynika, że [...] N. G. był zatrudniony w firmie [...] Sp. z o.o. z/s w [...] w okresie od [...] października 2015 r. do [...] kwietnia 2020 r. Stosunek pracy został rozwiązany za porozumieniem stron. Od dnia [...] lipca 2020 r. jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy w [...] jako osoba bezrobotna i od dnia [...] października 2020 r. do dnia [...] stycznia 2021 r. przysługiwało mu prawo do zasiłku dla bezrobotnych w kwocie [...] zł miesięcznie (80% zasiłku dla bezrobotnych) - kwota ta dotyczy pełnych miesięcy, tj. listopad i grudzień 2020 r., zaś za październik 2020 r. i styczeń 2021 r. są to kwoty niższe, proporcjonalne do liczby dni pobierania zasiłku. Z powyższego wynika, że w okresie od [...] listopada 2020 r. do [...] grudnia 2020 r. łączny dochód osoby sprawującej opiekę i osoby wymagającej opieki wynosił [...] zł (dochód z tytułu renty z ZUS W. G.), czyli [...] zł na osobę, a więc nie przekraczał ustawowego kryterium dochodowego. Natomiast w styczniu 2021 r. (wlicza się dochód z grudnia 2020 r. tj. z miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu - data pierwszej wypłaty zasiłku to [...] listopada 2020 r.) łączny dochód wynosi [...] zł. (renta z ZUS [...] zł. + zasiłek dla bezrobotnych [...] zł), czyli [...] zł na osobę, a więc przekracza kryterium dochodowe uprawniające do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Dalej Kolegium wskazało, że odwołujący posiada obecnie status osoby bezrobotnej, a w okresie od [...] października 2020 r. do dnia [...] stycznia 2021 r. miał ustalone prawo do zasiłku dla bezrobotnych. O ile przepis art. 16a ust. 9 u.ś.r. stanowi, iż zarejestrowanie w powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy lub posiadanie statusu bezrobotnego nie ma wpływu na uprawnienie do specjalnego zasiłku opiekuńczego, to jednak fakt pobierania z tego tytułu zasiłku dla bezrobotnych wyklucza w ocenie Kolegium możliwość przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego za ten okres. Uzyskiwany przez stronę zasiłek dla bezrobotnych stanowił bowiem swoiste "wynagrodzenie", a wnioskowany specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje tylko w przypadku rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź w przypadku jego niepodejmowania. Kolegium zaznaczyło, że specjalny zasiłek opiekuńczy ma zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba sprawująca opiekę. Pełni on rolę rekompensaty finansowej za niepodejmowanie zatrudnienia lub rezygnację z aktywności zawodowej na rzecz sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Stąd też ustawodawca przyjął założenie, że osoba posiadająca już zabezpieczenie materialne w postaci dochodu - w tym przypadku z tytułu zasiłku dla bezrobotnych – powinna być wyłączona z zakresu podmiotowego osób uprawnionych do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Nie jest bowiem możliwy zbieg obu tych świadczeń ani ich wzajemna kompensata. Nie ma też prawnych podstaw do podjęcia przez organ właściwy rzeczowo w sprawach świadczeń rodzinnych i opiekuńczych (a zatem organ o zupełnie odmiennych kompetencjach od organów zatrudnienia) wszelkich działań, które byłyby ukierunkowane na umożliwienie wyboru świadczenia bardziej korzystnego. Zatem posiadanie przez odwołującego prawa do zasiłku dla bezrobotnych od [...] października 2020 r. do dnia [...] stycznia 2021 r. wyklucza możliwość przyznania za ten okres wnioskowanego świadczenia opiekuńczego.

Jednakże w ocenie Kolegium w niniejszej sprawie podstawową i decydująca przesłanką odmowy przyznania wnioskowanego specjalnego zasiłku opiekuńczego jest fakt, że opieki sprawowanej przez odwołującego nad swoim ojcem nie można uznać za opiekę, o której mowa w art. 16a ust. 1 u.ś.r. - nie ma ona bowiem charakteru stałego i długotrwałego, wykluczającego możliwość podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia, a tylko taka opieka (uniemożliwiająca podjęcie lub kontynuowanie aktywności zarobkowej przez opiekuna) stanowi przesłankę przyznania zasiłku. Z ustaleń pracownika socjalnego dokonanych podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu [...] sierpnia 2020 r. wynika, że odwołujący zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z ojcem - W. G.. Obecnie nie pracuje zawodowo ani dorywczo. W. G. jest osobą przewlekle chorą, leczy się z powodu [...], stan po usunięcia [...]. Jest pod stałą kontrolą Kliniki [...] w [...] przy ul. [...]. Z uwagi na stan zdrowia wymaga pomocy innej osoby w zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych. W ocenie pracownika socjalnego odwołujący sprawuje całodobową opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, który wymaga pomocy we wszystkich czynnościach życiowych, szczególnie w załatwianiu spraw urzędowych, zapewnieniu kontaktu z lekarzami, dowożeniu na konsultacje, zabiegi i rehabilitację. Ponadto, W. G. z uwagi na okresowo pogarszający się stan zdrowia wymaga pomocy w przygotowaniu gorącego posiłku, robieniu zakupów czy wykupowaniu leków zleconych przez lekarzy. W dniu [...] sierpnia 2020 r. odwołujący, świadomy odpowiedzialności karnej z art. 233 k.k., oświadczył, iż opiekuje się ojcem, w ten sposób, że zawozi tatę do lekarza, sprząta, gotuje, robi zakupy, pomaga przy komputerze, tłumaczy, jeździ z tatą na rehabilitację. Z kolei przesłuchany w siedzibie Kolegium w charakterze strony w toku postępowania odwoławczego o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (protokół z [...] listopada 2020 r.) odwołujący zeznał, że zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z ojcem W. G.. Ojciec porusza się samodzielnie, sam wykonuje czynności higieniczne. On pomaga tacie w zrobieniu zakupów, gotowaniu i sprzątaniu. Obecnie nie pracuje, jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy w [...]. Opiekuje się tatą, ale poszukuje pracy w swoim zawodzie, jak też poza nim. W oświadczeniu z [...] listopada 2020 r. odwołujący doprecyzował zakres wykonywanych przy ojcu czynności, wskazując, że są to czynności związane z codziennym funkcjonowaniem: domowe (sprzątanie, przygotowywanie i gotowanie posiłków, zmywanie), codzienne zakupy artykułów spożywczych i środków czystości, leków i środków higieny, dezynfekowanie pomieszczeń mieszkalnych; czynności związane z zapewnieniem wizyt lekarskich, konsultacji i zabiegów rehabilitacyjnych oraz dowozem i powrotem z nich ([...]) oraz w załatwianiu spraw urzędowych; udział w spacerach i czynnościach rekreacyjnych; bieżące przygotowywanie programów, literatury i materiałów związanych z pracą naukowo-badawczą (doktorat) ojca, wszelkie inne czynności, które wydarzają się każdego dnia, bez uprzedniego planowania. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu [...] grudnia 2020 r. wynika, że sytuacja socjalno-bytowa odwołującego nie zmieniła się. Nadal zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z ojcem, który otrzymuje rentę z ZUS. Odwołujący nie pracuje i jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i do dnia [...] października 2021 r. posiada prawo do zasiłku dla bezrobotnych w kwocie 80%. W ocenie pracownika socjalnego odwołujący faktycznie sprawuje całodobową opiekę nad niepełnosprawnym ojcem. Opieka sprawowana jest systematycznie, co uniemożliwia podjęcie zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej.

W ocenie Kolegium, z ustalonego w sprawie stanu faktycznego sprawy wynika, że odwołujący wspiera swojego ojca w codziennym funkcjonowaniu, jednakże opieka przezeń sprawowana nie spełnia wymogów opieki, o jakiej mowa w art. 16a ust. 1 u.ś.r. Z materiału dowodowego wynika, że W. G. nie jest osobą leżącą, nie wymaga więc szczególnej pielęgnacji. Ojciec odwołującego porusza się samodzielnie (towarzyszył odwołującemu podczas przesłuchania w Kolegium), samodzielnie wykonuje czynności higieniczne, posiłki również spożywa samodzielnie. Z powyższego wynika, że podstawowe czynności dnia codziennego ojciec strony wykonuje samodzielnie albo przy nieznacznej pomocy odwołującego. Pomoc odwołującego zasadniczo więc sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, takich, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie rodziny pracują. W ocenie Kolegium nie można przyjąć, że wykonywane względem ojca czynności wypełniają odwołującemu cały dzień w stopniu uniemożliwiającym podjęcie pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Wymienione czynności to zwykłe czynności dnia codziennego, wykonywane w każdym gospodarstwie domowym - także przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy i nie są one przeciwskazaniem do podjęcia zatrudnienia, tym bardziej w sytuacji wspólnego zamieszkiwana odwołującego z ojcem. Z akt sprawy nie wynika również, aby ojciec odwołującego wymagał stałej (całodobowej) obecności czy też nadzoru ze strony syna. Zdaniem Kolegium zakres i częstotliwość wykonywanych względem ojca czynności opiekuńczych nie wiąże się z koniecznością niepodejmowania lub rezygnacji przez odwołującego z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Kolegium podkreśliło, że niepełnosprawność ojca istnieje od [...]października 2010 r., zaś ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od dnia [...] lutego 2014 r. i pomimo tego, że osoba niepełnosprawna wymaga długotrwałej opieki osoby drugiej, odwołujący - co potwierdza materiał dowodowy i świadectwo pracy - pozostawał w zatrudnieniu od [...] października 2015 r. do [...] kwietnia 2020 r. Nie sposób tym samym przyjąć, że rezygnacja z aktywności zawodowej przez odwołującego jest wymuszona przez konieczność sprawowania opieki nad chorym ojcem, a zakres tej opieki jest na tyle duży, że uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia lub wykonywanie innej pracy zarobkowej - zwłaszcza, że dotychczas odwołujący takie zatrudnienie podejmował. Brak jest zatem w niniejszym przypadku bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem przez odwołującego zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Odwołujący jest bowiem zainteresowany podjęciem zatrudnienia. Ustalone w sprawie okoliczności wskazują więc, iż odwołujący nie podejmuje pracy z innych przyczyn, niż tylko konieczność sprawowania opieki nad ojcem.

W skardze złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie N. G. zwrócił się o uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji wskazując, że zostały one wydane z rażącym naruszeniem prawa. Zaskarżonym decyzjom zarzucił:

1. naruszenie prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy tj. art. 16a ust. 1 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na:

- pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy,

- przyjęciu, że faktyczne sprawowanie przez stronę opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem W. G. nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na "brak w niniejszym przypadku bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez odwołującego zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem",

- nieuprawnionym przyjęciu, że przepisy u.ś.r. pozwalają organowi na ustalanie możliwości i formy realizacji obowiązku alimentacyjnego przez osobę zobowiązaną ( N. G.), a przez to wkraczanie w kompetencje zastrzeżone dla sądu powszechnego,

2. naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy:

- art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez stronę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem, w zakresie wymaganym stanem zdrowia W. G., a przez to nieuprawnione uznanie, "że zakres tej opieki nie jest niemożliwy do pogodzenia z pracą zarobkową". Takie postępowanie i decyzje organu skutkuje załatwieniem sprawy w sposób kolidujący ze słusznym interesem strony.

- art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. z uwagi na brak adekwatnego uzasadnienia decyzji przejawiający się w niewyczerpującym i nieprzekonującym wyjaśnieniu motywów wydanego rozstrzygnięcia.

- art. 6, art. 8, art. 9, art. 10, art. 12, art. 28, art. 32 k.p.a.

- art. 156 § 1 pkt 1 w związku z art. 19 k.p.a.

- art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

3. naruszenie art. 18, art. 30, art. 32, art. 67 ust. 2, art. 69 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;

4. naruszenie przepisów ustawy z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie przed Sądem w dniu 18 stycznia 2021 r. wyznaczony z urzędu pełnomocnik skarżącego poparł skargę i wniósł o przyznanie kosztów zastępstwa procesowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności zauważyć należy, że celem świadczeń opiekuńczych jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnemu dziecku lub niepełnosprawnej osobie dorosłej. W katalogu świadczeń opiekuńczych znajduje się specjalny zasiłek opiekuńczy. Istotą specjalnego zasiłku opiekuńczego jest wsparcie dla osób, które pozostają niezatrudnione (bez względu na to, czy prowadzi do tego rezygnacja, czy niepodejmowanie pracy zarobkowej) z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem więc przedmiotowego świadczenia jest częściowa rekompensata kosztów tej opieki w stosunku do tych, którzy wyręczając w tym zakresie państwo, tracą możliwość zarobkowania.

W myśl art. 16a ust. 1 u.ś.r. specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2019 r. poz. 2086 i 2089) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli:

1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub

2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej

- w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Dalszej treści, art. 16a u.ś.r. określa warunki związane z wysokością osiąganego dochodu oraz wyłączenia. W ust. 9 ustawodawca przewidział zaś, że zarejestrowanie w powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy lub posiadanie statusu bezrobotnego nie ma wpływu na uprawnienie do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Ustawowo regulowane przesłanki uprawniające do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego świadczenia sprowadzają się zatem do ustalenia: istnienia obowiązku alimentacyjnego; rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej; niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej; sprawowania stałej opieki na osobą niepełnosprawną oraz spełnienia kryterium dochodowego.

W odniesieniu do ustalonego w art. 16a ust. 2 u.ś.r. kryterium dochodowego, należy podzielić spostrzeżenia organu, że w warunkach rozpoznawanej sprawy doszło do przekroczenia wartości dochodu uprawniającej do powyższego świadczenia. Złożony w dniu [...] listopada 2020 r. wniosek o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego na okres zasiłkowy od [...] listopada 2020 r. do [...] października 2021 r. wymagał uwzględnienia łącznych dochodów N. G. i W. G., które od stycznia 2021 r. w przeliczeniu na osobę wynosiły [...]złotych. W związku z czym dochód liczony na osobę przekroczył wartość uprawniającą do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego ([...]zł).

W tym miejscu zauważyć wypada, że w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (publ. OTK-A 2014/9/104), Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego osobom legitymującym się niskimi dochodami - zgodnie z limitem wyznaczonym przez ustawodawcę - oznacza ograniczenie prawa do tego świadczenia tylko dla tych, którzy - w ocenie ustawodawcy - znajdują się w trudnej sytuacji i szczególnie potrzebują wsparcia. Rozstrzygnięcie to jest zgodne z zasadą sprawiedliwości społecznej. Przyjęcie odmiennego stanowiska musiałoby się wiązać z akceptacją tezy, że wsparcie finansowe pochodzące z budżetu państwa powinno przysługiwać wszystkim, którzy zrezygnowali z pracy zawodowej i opiekują się najbliższymi osobami niepełnosprawnymi, niezależnie od ich statusu materialnego. Brak jest jednak ustrojowego uzasadnienia takiego stanowiska na poziomie konstytucyjnym. Istotne znaczenie ma również sam charakter pomocy przyznawanej w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. W dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny podkreślał, że ochrona rodziny nie sięga tak daleko, aby państwo mogło zwolnić osoby odpowiedzialne za jej sytuację od obowiązku troski i starań o utrzymanie rodziny. Rola państwa jest zatem pomocnicza. (...) Subsydiarność pomocy udzielanej przez państwo osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny oznacza, że wsparcie - z istoty rzeczy - ma charakter uzupełniający. Wpływa to na sposób określenia grupy podmiotów, której ma przysługiwać pomoc finansowa. Wyodrębnienie takiej grupy za pomocą kryterium dochodu uwzględnia różnice w położeniu faktycznym potencjalnych beneficjentów przez co umożliwia skierowanie wsparcia do osób i rodzin potrzebujących. W ten sposób pomoc finansowa może trafić do rodzin, w których rodzice i inne osoby zobowiązane alimentacyjnie nie są w stanie samodzielnie podołać ciążącym na nich obowiązkom. Podkreśla to dodatkowo pomocniczy charakter wsparcia udzielanego przez całe społeczeństwo w formie świadczeń opiekuńczych, w tym specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Przechodząc do dalszych ustaleń i ocen dokonanych przez organy, Sąd zauważa, że w doktrynie (patrz: B. Chludziński, w: Rączka Piotr (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz. WKP 2021 r.) podkreśla się, iż wykładni pojęć: "rezygnacja z zatrudnienia" oraz "niepodejmowanie zatrudnienia" należy dokonywać mając na względzie cel, któremu służy specjalny zasiłek opiekuńczy. Celem tym jest rekompensowanie osobom rezygnującym z aktywności zawodowej kosztów stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W takim ujęciu sprawowanie stałej opieki nad niepełnosprawnym staje się warunkiem rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia, wobec tego rezygnacja z zatrudnienia musi być podyktowana koniecznością zapewnienia ustawicznej opieki członkowi rodziny, który tego wymaga. Dla osoby ubiegającej się o specjalny zasiłek opiekuńczy oznacza to obowiązek wykazania związku pomiędzy faktem rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia a potrzebą zapewnienia stałej opieki niepełnosprawnemu; brak tego związku należy uznać za negatywną przesłankę przyznania świadczenia. Obok wykazania owego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a podjęciem się opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, kluczowym elementem ustaleń w toku postępowania przed organami administracji pozostaje sprawowanie stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W przywołanej powyżej publikacji zauważono, że ustawodawca nie zdecydował się zdefiniować pojęcia "stała opieka".

Z uwagi na brak definicji legalnej należy zatem zrekonstruować zakres znaczeniowy tego pojęcia. W oparciu o wyrażane dotąd poglądy można przyjąć, że stała opieka to ciągła, nieprzerwana i codzienna piecza wyrażająca się poprzez gotowość do pomocy oraz udzielenie pomocy każdorazowo, gdy zaistnieje taka potrzeba. Osoba podejmująca się stałej opieki musi zatem pozostawać w stanie ciągłej gotowości czy dyspozycyjności w stosunku do wymagającego opieki członka rodziny. Ten stan pogotowia ukierunkowany jest na aktywne formy pomocy, czyli podejmowanie bieżących i powtarzających się czynności służących zaspokajaniu potrzeb życiowych podopiecznego. Tak rozumiana opieka nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wynikająca z zakresu czynności podyktowanych stanem zdrowia osoby wymagającej opieki, uniemożliwiać ma więc podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Przy czym, jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 25 marca 2021 r., sygn. akt I OSK 2648/20 (CBOSA), treść orzeczenia o niepełnosprawności jest dla organów orzekających w sprawie wiążąca, gdyż determinuje charakter i zakres opieki, jakiej wymaga dana osoba legitymująca się takim orzeczeniem. Natomiast do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się oświadczenie pielęgnacyjne znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do przyznania świadczenia i czy faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności.

W oparciu o powyższe należy stwierdzić, że niesienie pomocy i wspieranie niepełnosprawnego członka rodziny nie jest wystarczającą przesłanką do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Chodzi tu bowiem o szczególny sposób opieki podyktowany koniecznością podejmowania stałych i powtarzających się aktywności służących realizacji podstawowych czynności życiowych oraz wykraczających poza zakres typowych, domowych obowiązków. Trzeba zatem zgodzić się ze stwierdzeniem zawartym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że specjalny zasiłek opiekuńczy, o którym mowa w art. 16a u.ś.r., nie może być traktowany jako "wynagrodzenie" za świadczenie pomocy przez dziecko swoim rodzicom, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Zakres sprawowanej zaś opieki wykluczać powinien możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.

Dokonując oceny powyższego zagadnienia w okolicznościach rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdził, że orzekające w tej sprawie organy wypełniły ciążący na nich obowiązek ustalenia czy istnieje związek między niepodejmowaniem przez N. G.pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem – W. G.. Prawidłowa jest też konstatacja organów przyjmująca, że zakres czynności jakie podejmuje skarżący w ramach opieki nad ojcem nie wyklucza podjęcia przez niego pracy. Zauważyć zatem należy, a co jest w sprawie bezsporne, że N. G. jest synem W. G. (ur. [...] grudnia 1963 r.), który orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] marca 2014 r. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, a orzeczenie wydano na stałe. Skarżący od [...] października 2015 r. do [...] kwietnia 2020 r. był zatrudniony na cały etat w [...] Sp. z o.o. w [...]. Umowę rozwiązano na mocy porozumienia stron. Od dnia [...] lipca 2020 r. jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, a od dnia [...] października 2020 r. posiada prawo do zasiłku (k. 57 verte).

Powyższe uwarunkowania należało rozważyć w kontekście spełnienia przez skarżącego warunków ustalonych w art. 16a ust. 1 u.ś.r., tj. czy niepodejmowanie pracy zarobkowej wynika z konieczności sprawowania opieki nad ojcem. W tym zakresie, organy podjęły szereg czynności wyjaśniających, przeprowadziły wszelkie możliwe dowody pozwalające wyjaśnić powyższą kwestię, których analiza doprowadziła do słusznej konstatacji, że niepodejmowanie przez skarżącego pracy zarobkowej nie jest w sposób bezpośredni związane z potrzebą sprawowania opieki nad ojcem. Skarżący w dniu [...] października 2020 r. wyjaśnił przed organem odwoławczym, że opiekuje się ojcem, ale też poszukuje pracy nie tylko w swoim zawodzie. Przyjąłby pracę, gdyby spełniała jego warunki zawodowe i finansowe. W protokole spisanym na okoliczność wyjaśnień strony odwołującej odnotowano: (cyt.) "6. (o)pieka nad tatą zajmuje mi ok. 3 godzin dziennie. (....) 9. (g)dy wychodzę z domu, tata zostaje sam. Nie zapewniam dodatkowej opieki.". Z oświadczeń składanych w toku postępowania przez stronę, wynika, że czynności podyktowane opiece nad niepełnosprawnym ojcem sprowadzają się do dowiezienia do lekarza, na rehabilitację, sprzątania, gotowania, robienia zakupów (k. 25 i 58 verte). Zarówno skarżący, jak i jego ojciec, który został przez skarżącego ustanowiony jego pełnomocnikiem, wśród wykonywanych czynności opiekuńczych wymieniali także "bieżące przygotowanie programów, literatury i materiałów związanych z pracą naukowo-badawczą (doktorat) ojca (biblioteki, konferencje, wyjazdy badawcze), często do późnych godzin nocnych" (k. 6, 26).

Wszystkie te okoliczności pozwalają stwierdzić, że w tak ustalonym stanie faktycznym brak jest bezpośredniego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem przez niego opieki nad ojcem. Zatem zgodzić się trzeba z organami orzekającymi w niniejszej sprawie, że skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Powyższe czyni nieuzasadnionym podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 16a ust. 1 u.ś.r. Sąd tym bardziej nie dopatrzył się wadliwości zaskarżonej decyzji prowadzącej do stwierdzenia jej nieważności upatrywanej w rażącym naruszeniu tego przepisu. Podniesiony zatem w tym zakresie zarzut naruszenia art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Sąd uznał za nieuzasadniony.

Sąd podziela również spostrzeżenia dokonane przez Kolegium związane z oceną charakteru obowiązków, jakie wykonuje skarżący sprawując opiekę nad ojcem w kontekście możliwości podjęcia zajęcia zarobkowego, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zauważyć trzeba, że ojciec skarżącego wymaga wsparcia, jednakże wskazywane w toku postępowania czynności, jakie wykonuje w domu są wykonywane w każdej rodzinie, również przez osoby pracujące, a ich zakres sprowadza się do prowadzenia gospodarstwa domowego. Nie zmienia powyższego konieczność dowożenia ojca na rehabilitację czy wizyty lekarskie. Okoliczność robienia zakupów, przygotowywania posiłków, sprzątania, czy konieczność wyjazdu z wizytą lekarską nie przeczy możliwości takiego zorganizowania wymaganej przez ojca skarżącego opieki, aby skarżący dalej ją sprawując mógł podjąć zatrudnienie, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Realizowana przez skarżącego pomoc w prowadzeniu badań i gromadzeniu materiałów do pracy naukowej, choć godna uznania, nie mieści się w ramach czynności, do jakich odwołuje się ustawodawca ustalając przesłanki dla przyznania pomocy w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego, który stanowi formę zabezpieczenia socjalnego. Asystowanie w pracy naukowej, konferencjach naukowych, jak i gromadzenie materiałów do pracy doktorskiej osoby niepełnosprawnej, wykracza poza czynności życiowe i nie może korzystać ze wsparcia rodzinny przez państwo we wnioskowanej formie.

Ustaleń powyższych organ dokonał na podstawie zgromadzonych w tej sprawie dokumentów oraz składanych przez stronę oświadczeń, przy uwzględnieniu wiadomości organowi znanych z urzędu i odwołaniu się do dokumentów zgromadzonych w sprawach z zakresu świadczeń rodzinnych, o jakie ubiegał się skarżący. Powyższe czynności dowodowe pozwoliły zgromadzić pełną dokumentację obrazującą sytuację faktyczną, która pozwoliła na jej odniesienie do warunków ustalonych przepisami prawa. Nie sposób zatem zgodzić się z podniesionymi w skardze zarzutami naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. oraz art. 6, art. 8, art. 9, art. 10, art. 12, art. 28 i art. 32 k.p.a. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji spełnia wymogi ustalone art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a., co czyni podniesione w tym względzie zarzuty nieuzasadnionymi.

W nawiązaniu do zarzutów naruszenia art. 18, art. 30, art. 32, art. 67 ust. 2, art. 69 Konstytucji RP stwierdzić należy, że uzasadniona odmowa przyznania świadczenia opiekuńczego członkowi rodziny osoby niepełnosprawnej nie zaprzecza wywiązywania się Państwa z realizacji obowiązku udzielania opieki i ochrony rodziny, jak również nie wkracza w sposób nieuzasadniony w wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela zaprzeczając potrzebie pomocy i zabezpieczenia osób niepełnosprawnych. O naruszeniu powyższych norm konstytucyjnych nie może być mowy w sytuacji, gdy wydane rozstrzygnięcie znajduje podstawy w obowiązujących normach prawnych, które nie odbierają i nie uniemożliwiają korzystania z praw formułując wymogi nieznane prawu. Sąd wyjaśnia przy tym, że zasada równości, ustalona art. 32 Konstytucji RP, zakłada jednakowe traktowanie osób znajdujących się w takiej samej sytuacji faktycznej i prawnej, ale też jednocześnie dopuszcza w tym względzie odstępstwa, które muszą spełniać trzy warunki: 1. wprowadzone przez prawodawcę różnicowania muszą być racjonalnie uzasadnione, biorąc pod uwagę cel i treść przepisów; 2. waga interesu, któremu ma służyć różnicowanie podmiotów podobnych musi pozostawać w odpowiedniej proporcji do wagi interesów, które zostaną naruszone w wyniku różnego traktowania podmiotów podobnych; 3. regulacja prawna musi znajdować podstawę w wartościach, zasadach lub normach konstytucyjnych, uzasadniających odmienne traktowanie podmiotów podobnych. Warunki zróżnicowania zostały, w ocenie Sądu, spełnione przez ustawodawcę, tym samym zarzut oparcia zaskarżonej decyzji o obowiązujące przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł doprowadzić do skutecznego podważenia legalności wydanych w sprawie decyzji. Sąd nie dostrzegł przy tym wadliwości zaskarżonej decyzji, jaką upatruje skarżący w naruszeniu przepisów ustawy z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów w zakresie równego traktowania (Dz. U. z 2020 r. poz. 2156). Zauważyć przyjdzie, że w tym przypadku obiektywne i racjonalnie uzasadnione odstępstwa od zasady niedyskryminacji, nie przebiegały w sposób dowolny, posiadając racjonalnie ugruntowane podstawy.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.