Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 352/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2024-08-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 1 i 3
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
article: art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 22, art. 25
journal: Dz.U. 2023 poz 810
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Paweł Zaborniak Sędziowie WSA Joanna Zdrzałka /spr./ WSA Karina Gniewek - Berezowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 6 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 stycznia 2024 r. nr 010070/680/2043367/2023 w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 lipca 2023 r. nr 010070/680/2043367/2023; II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczań Społecznych na rzecz skarżącego M. S. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 352/24

UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi M.S. (dalej: "skarżący") jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") z dnia 9 stycznia 2024 r. nr 010070/680/2043367/2023 o uchyleniu przyznanego prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko: M.S1. na okres 2023/2024.

W podstawie prawnej organ wskazał art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm. - dalej: "k.p.a.") oraz art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r., poz. 810 ze zm. - dalej – "ustawa").

Jak wynika z uzasadnienia i akt administracyjnych sprawy, po rozpatrzeniu wniosku skarżącego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych informacją/decyzją z dnia 22 lutego 2023 r. nr 010070/680/2043367/20 przyznał M.S. świadczenie wychowawcze na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. na dziecko M.S1..

W dalszej kolejności ZUS decyzją z dnia 14 lipca 2023 r. nr 010070/680/2043367/2023 uchylił powyższą decyzję i uznał, że świadczenie wychowawcze za okres od 1.06.2023 r. do 31.07.2023 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie i skarżący zobowiązany jest je zwrócić.

Organ wyjaśnił, że na podstawie wyroku z [...] grudnia 2021 r., sygn. akt [...] ustalił, że skarżący nie sprawuje opieki nad dzieckiem. Kwestia ustalenia tego czy wyrok sądu jest przez rodziców wykonywany nie stanowi przedmiotu ustalenia przez ZUS. Organ poinformował wnioskodawcę, że jeżeli nie jest realizowane w tym zakresie orzeczenie sądu powinien wystąpić do sądu opiekuńczego o zmianę orzeczenia w tym zakresie. W przypadku zmiany opieki nad dzieckiem istnieje możliwości złożenia ponownie wniosku wraz z załączonym dokumentem.

W odwołaniu od tej decyzji M.S. wskazał, że tylko ojciec M. sprawuje stałą, nieprzerwaną opiekę nad nią i spełnia warunki do udzielenia mu przedmiotowego świadczenia, a przedłożone dokumenty udowadniają powyższy stan faktyczny.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia 9 stycznia 2024 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

Organ wyjaśnił, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji, gdyż skarżącemu nie przysługuje prawo do wnioskowanego świadczenia, bowiem nie sprawuje on faktycznej opieki nad dzieckiem.

Wyjaśnił, że wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego skarżący złożył 11 stycznia 2023 r. Na to samo dziecko wniosek o świadczenie wychowawcze zgłosiła również matka dziecka A.S. w dniu 30 maja 2022 r.

Organ wyjaśnił, że dokumentem potwierdzającym sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem jest m.in. orzeczenie sądu w sprawie rozwodowej, w którym sąd rozstrzyga o wykonywaniu władzy rodzicielskiej i kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. W aktach sprawy znajduje się wyrok Sądu Okręgowego w [...] sygn. akt [...] z dnia [...].12.2021 r., w którym sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad ww. dzieckiem obojgu rodzicom ustalając jednocześnie, że miejscem zamieszkania dzieci będzie każdoczesne miejsce pobytu matki A.S.

Z uwagi na rozbieżności między treścią wyroku sądowego oraz treścią oświadczenia skarżącego przeprowadzony został wywiad środowiskowy, który potwierdził, że dziecko zamieszkuje ze skarżącym.

Prezes ZUS podkreślił jednak, że w celu ustalenia, który z wnioskujących rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, przyjmuje ustalenia wynikające z wyroku rozwodowego, który jest wiążący dla wszystkich podmiotów biorących udział w postępowaniu o świadczenie wychowawcze. Stwierdzono, że organ nie kwestionuje ustaleń dokonanych w trakcie wywiadów środowiskowych. Jednakże zgodnie z wyrokiem miejscem zamieszkania małoletniego dziecka, jest każdorazowe miejsce zamieszkania jego matki, a zatem uznać należy, że to matka sprawuje opiekę nad dzieckiem.

Zaznaczył, że organ jest obowiązany uwzględnić treść wyroku sądu. Nie jest właściwy do rozstrzygania kwestii związanych z ustaleniem sprawowania opieki ani czy wyrok jest realizowany przez rodziców.

Organ poinformował skarżącego, że w związku ze zmianą zamieszkania dziecka i faktem, że opieka nie jest realizowana zgodnie z zasadami określonymi w wyroku, w pierwszej kolejności należy wystąpić do sądu opiekuńczego o zmianę orzeczenia w tym zakresie. Ewentualna weryfikacja decyzji w zakresie uprawnień do świadczenia na ww. dziecko będzie możliwa po przedłożeniu przez prawomocnego wyroku sądu, w którym sąd na nowo orzeka co do opieki nad dzieckiem.

M.S. reprezentowany przez pełnomocnika zaskarżył tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

- art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia wychowawczego ojcu, jako osobie należącej do kręgu osób które sprawując faktyczną opiekę nad dzieckiem są uprawnione do pobierania ww. świadczenia,

- art. 1 ust. 2 pkt 2 ustawy poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy odwołujący spełnił wszystkie przesłanki uprawniające do pobierania świadczenia wychowawczego na małoletnie dziecko,

Zarzucił ponadto naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie, tj. art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie podjęcia wszelkich czynności mających na celu ustalenie stanu faktycznego w sprawie i uznanie, że ojciec małoletniej nie jest osobą uprawnioną do pobierania świadczenia w sytuacji, gdy tylko ojciec sprawuje stałą, faktyczną opiekę na małoletnią i przedłożył dokumenty udowadniające powyższy stan faktyczny.

Wobec powyższych zarzutów zwrócił się o zmianę decyzji organów obu instancji i przyznanie wnioskowanego świadczenia, ewentualnie uchylenie decyzji obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, zobowiązanie organu do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W uzasadnieniu skarżący zarzucił błędne ustalenie stanu faktycznego. Wyjaśnił, że małoletnia córka M.S1. pozostaje pod wyłączną opieką ojca. Pomiędzy rodzicami małoletniej [...] grudnia 2021 r. doszło do rozwodu. Prawomocnym wyrokiem wydanym przez SO w [...] I Wydział Cywilny pod sygn. akt [...] ustalono m.in., że strony postępowania wspólnie wykonywać będą władzę rodzicielską, zaś każdoczesne miejsce zamieszkania matki będzie miejscem pobytu małoletnich dzieci. Wyrokiem tym ustalono również wysokość alimentów. Małoletnia z uwagi na fakt uczęszczania do Szkoły Podstawowej w Z., była odwożona przez rodziców na zajęcia szkolne, a po nich udawała się do miejsca zamieszkania ojca. Tam odrabiała lekcje, spożywała posiłki i w godzinach popołudniowych odwożona była do K. Małoletnia przejawiała jednak opór w zakresie powrotu do matki z uwagi na niepoprawne relacje jakie występują między nimi. Córka M. wielokrotnie oświadczała ojcu, że chce zostać z nim na stałe oraz z nim zamieszkiwać z uwagi na między innymi agresywne zachowanie matki względem niej. Pomiędzy matką, a małoletnią wielokrotnie dochodziło do konfliktów. Wobec matki zostało wszczęte postępowanie o wydanie zarządzeń opiekuńczych (SR [...], sygn. akt [...]), w związku z nienależytym sprawowaniem opieki nad dzieckiem. Miejsce zamieszkania skarżącego stanowiło centrum życiowe małoletniej M., w związku z powyższym jest ona bardzo związana z tym miejscem i w nim czuje się szczęśliwa. Małoletnią z ojcem łączy szczególna więź, która spowodowała, że córka M. od lipca 2022 r., przebywa w domu ojca, gdzie jest w pełni zaaklimatyzowana. Córka ma urządzony pokój. Matka dziecka zamieszkuje w miejscowości W., oddalonej 77 km od miejscowości Z., gdzie przebywa małoletnia.

Skarżący z uwagi na fakt przebywania dziecka w jego domu tak dostosowuje swoje obowiązki zawodowe aby dziecko miało zapewnioną zawsze należytą opiekę. W opiece nad małoletnią M. pomaga skarżącemu również jego matka, która zamieszkuje na parterze. Matka ojczysta od narodzin dziecka uczestniczyła w wychowaniu dzieci i są one z nią bardzo związane. Córka M. będąc pod opieką ojca jest zawsze dopilnowana pod kątem zadań, jej oceny w tym w szczególności z matematyki uległy znacznej poprawie. W tym zakresie skarżący dwa razy w tygodniu odwozi małoletnią na korepetycje.

Podkreślił, że to wyłącznie on ponosi koszty utrzymania dziecka, w sposób bezpośredni utrzymuje dziecko i zapewnia mu fizycznie każdą niezbędna potrzebą. Matka nie ponosi względem małoletniej M. kosztów wychowania i utrzymania, jak również w żaden sposób nie zwraca odwołującemu się świadczenia wychowawczego. Opłaty związane z wyżywieniem, ubraniem, wykształceniem, zapewnieniem odpoczynku i relaksu ponosi wyłącznie odwołujący się.

Zarzucił, że organ niewłaściwie ustalił stan faktyczny. Niezrozumiałym jest pobieranie świadczenia wychowawczego (które zgodnie z założeniem ustawodawcy miało służyć rozwojowi dziecka) przez matkę małoletniej, która nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem, nie łoży pieniędzy na utrzymanie. Co więcej zarówno świadczenie wychowawcze, wyprawka szkolna oraz bon turystyczny zostało wykorzystane na własne potrzeby matki. Dziecko do dnia dzisiejszego nie otrzymało pieniędzy z przedmiotowych świadczeń.

Skarżący podkreślił, że właściwa analiza załączonych do wniosku dokumentów wskazuje, że to właśnie ojciec sprawuje faktyczną opiekę na dzieckiem oraz jedynie ojciec łoży na utrzymanie małoletniej w pełnym zakresie i tym samym spełnił przesłanki uprawniające do pobierania świadczenia wychowawczego.

Wyjaśnił także, że obecnie przed Sądem Rejonowym w [...] II Wydział Rodzinny i Nieletnich toczy się sprawa sygn. [...] o zmianę miejsca pobytu małoletniej, która chce pozostać przy ojcu.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS zwrócił się o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022, poz. 2492). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634) – zwanej dalej w skrócie P.p.s.a. Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W rozpoznawanej sprawie Sąd uwzględnił też treść art. 135 P.p.s.a., umożliwiającego stosowanie przewidzianych prawem środków w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zarówno zaskarżona decyzja Prezesa ZUS, jak i poprzedzająca ją decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 lipca 2023 r., wydane zostały z naruszeniem prawa.

Skarga została rozpoznana w trybie uproszczonym wobec wniosku organu i braku zgłoszonego przez skarżącego żądania przeprowadzenia rozprawy, na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a.

Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 810 – dalej ustawa) świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego.

Jak wynika z przepisów ustawy, a co podkreśla się w orzecznictwie, świadczenie wychowawcze ma na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Charakter i cel tego świadczenia winny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Świadczenie to służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem rzeczywiście sprawują.

Pierwotnie, po złożeniu wniosku z 1.02.2023 r., decyzją z dnia 22 lutego 2023 r. skarżącemu zostało przyznane świadczenie wychowawcze na córkę M. na okres od 1.06.2023 r. do 31.05.2024 r. Następnie, pismem z 26.05.2023 r. skarżący został wezwany do "uzupełnienia złożonego wniosku" poprzez dołączenie dokumentów potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem lub złożenie oświadczenia jak sprawowana jest opieka na dzieckiem. Organ wskazał, że powodem wezwania jest fakt złożenia wniosku o przyznanie świadczenia przez inną osobę uprawnioną.

W odpowiedzi na to skarżący skierował obszerne pismo informujące o tym, że od końca czerwca 2022 r. córka M. przebywa wyłącznie pod jego pieczą, pomimo tego, że na mocy wyroku Sądu Okręgowego w [...] sygn. akt [...] z dnia [...] grudnia 2021 r. orzekającego rozwód małżeństwa A. i M.S., sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad M. obojgu rodzicom ustalając jednocześnie, że miejscem zamieszkania dziecka będzie każdoczesne miejsce pobytu matki - A.S.

W piśmie tym skarżący podał, że córka M. początkowo mieszkała z matką i rodzeństwem w K., jednak od lipca 2022 r. mieszka z ojcem, który faktycznie sprawuje nad nią opiekę. Wskazał też, ze 23.06.2022 r. złożył pozew o zmianę wyroku rozwodowego w przedmiocie rozstrzygnięcia o miejscu pobytu małoletniej M. i oczekuje na orzeczenie sądu w tej sprawie.

ZUS decyzją z dnia 14 lipca 2023 r. nr 010070/680/2043367/2023 uchylił decyzję przyznającą świadczenie i uznał, że świadczenie wychowawcze za okres od 1.06.2023 r. do 31.07.2023 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie i podlega zwrotowi, bowiem organ ustalił, że M.S. nie sprawuje opieki nad dzieckiem.

Po wniesieniu dowołania od tej decyzji Prezes ZUS zwrócił się o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, który potwierdził okoliczności podawane przez skarżącego, jednakże w zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że nie kwestionując ustaleń wywiadu, obowiązany jest uwzględnić treść wyroku sądowego. Stwierdził też, że ewentualna weryfikacja decyzji będzie możliwa po przedłożeniu przez skarżącego prawomocnego wyroku sądu, w którym sąd na nowo orzeknie co do opieki nad dzieckiem.

Stanowisko organu jest błędne. Przede wszystkim należy podkreślić, że ZUS jako organ prowadzący postępowanie administracyjne w sprawie przyznania świadczenia wychowawczego obowiązany jest stosować przepisy k.p.a., w szczególności w zakresie postępowania wyjaśniającego mającego na celu ustalenie stanu faktycznego, który stanie się podstawą zastosowania odpowiednich przepisów prawa materialnego. I tak, zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Stosownie przy tym do treści art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Z kolei, wyrażona w art. 80 k.p.a. zasada swobodnej oceny dowodów obliguje organ administracji do poddania analizie całego materiału dowodowego i rozpatrzenia wszystkich dowodów w ich wzajemnym powiązaniu, co oznacza, że wniosek dotyczący okoliczności faktycznych powinien być oparty na rozpoznaniu wszystkich dowodów w sprawie, zaś oceniając wyniki postępowania dowodowego (wiarygodność i moc dowodów) organ powinien uwzględnić treść wszystkich przeprowadzonych i rozpatrzonych dowodów. Organ powinien dokonać oceny mocy i wiarygodności dowodu wraz z całym materiałem dowodowym sprawy i na jego tle, co wiąże się z koniecznością porównania różnych dowodów ze sobą, z ustaleniem przesłanek, które obniżają bądź też pozbawiają dany dowód mocy dowodowej lub wiarygodności (zob. J. Borkowski, Glosa do wyroku NSA z 6.10.1993 r., I SA 1270/93, OSP 1994, nr 7-8, poz. 131). O przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów można mówić w sytuacji, gdy organ administracji pozostawia poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę i pomija istotne dla sprawy materiały dowodowe lub dokonuje ich oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (por. wyrok NSA z dnia 14.01.1994 r., III SA 491/93).

W rozpoznawanej sprawie mamy do czynienia z taką właśnie sytuacją, tj. przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów oraz naruszeniem zasady prawdy obiektywnej – co stanowi istotne naruszenie art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. Należy również podkreślić, że prawidłowe ustalenie stanu faktycznego ma kluczowe znaczenie w przypadku określonym w art. 22 ustawy.

Przepis ten stanowi, że "w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się". Ostatnio wymieniony przepis umożliwia ZUS zwrócenie się do właściwego organu o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym (por. np. wyrok WSA w Krakowie, III SA/Kr 1333/21) wielokrotnie podkreślano, że sytuacja, w której oboje rodzice składają wniosek o przyznanie świadczenia obliguje organ do przeprowadzenia postępowania dowodowego na okoliczność tego, który z rodziców sprawuje opiekę nad dzieckiem. Dopiero bowiem ustalenie, że opieka jest sprawowana równocześnie przez oboje rodziców daje organowi podstawę do stwierdzenia, że świadczenie powinno być wypłacone temu z rodziców, który pierwszy złożył wniosek.

W niniejszej sprawie Prezes ZUS zlecił przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, jednakże do jego ustaleń nie odniósł się w żaden sposób w zaskarżonej decyzji i nie dokonał ich oceny również w świetle pozostałych dowodów zgromadzonych w aktach sprawy, w tym także dowodu z opinii Zespołu Sądowych Specjalistów, przeprowadzonej w postepowaniu sądowym o zmianę wyroku rozwodowego, z której wynika, że małoletnia pozostaje pod opieką ojca.

Organ nie mógł poprzestać wyłącznie na treści wyroku rozwodowego w sytuacji, w której dysponował dowodami wskazującymi na to, kto rzeczywiście sprawuje opiekę nad małoletnią.

Zatem to na podstawie wszystkich dowodów zgromadzonych w sprawie organ winien był ocenić, czy skarżący sprawuje opiekę na córką, spełniając warunki z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy, uprawniające do przyznania świadczenia wychowawczego i czy wobec tego zachodzi podstawa do uchylenia decyzji o przyznaniu tego świadczenia i jego zwrocie.

Taka kompleksowa ocena nie została w rozpoznawanej sprawie przeprowadzona.

Niezależnie od tego zasadniczego naruszenia przepisów k.p.a., Sąd z urzędu stwierdza, że organy nie wskazały właściwie podstawy prawnej swoich rozstrzygnięć. W decyzji pierwszoinstancyjnej powołano ogólnie ustawę o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, eksponując w jej treści art. 25 ustawy.

Przepis ten w ust. 1 stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu.

W ust. 2 zawarta został legalna definicja "nienależnie pobranego świadczenia", za które uważa się:

- świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie (pkt 2);

- świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (pkt 5);

- świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (pkt W obu decyzjach organy nie wskazały, na którym z wymienionych w art. 25 ust. 2 ustawy punktów opierają swoje rozstrzygnięcie.

Sąd zwraca również uwagę na sposób sporządzenia tych decyzji. Ich układ przypomina raczej list do petenta urzędu niż decyzję administracyjną, która zgodnie z art. 107 § 1 k.p.a. powinna mieć ściśle określony i przejrzysty układ i musi zawierać:

- oznaczenie organu administracji publicznej;

- datę wydania;

- oznaczenie strony lub stron;

- powołanie podstawy prawnej;

- rozstrzygnięcie;

- uzasadnienie faktyczne i prawne;

- pouczenie, czy i w jakim trybie służy od niej odwołanie oraz o prawie do zrzeczenia się odwołania i skutkach zrzeczenia się odwołania;

- podpis z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego pracownika organu upoważnionego do wydania decyzji;

Zgodnie z § 3 uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Z przedstawionych powyżej przyczyn Sąd uznał, że ZUS dopuścił się istotnego naruszenia przepisów postępowania tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w zw. z art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Z wszystkich tych przyczyn, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. art. 135 P.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję ZUS z dnia 14 lipca 2023 r.

Na podstawie art. 153 P.p.s.a. organ związany jest będzie przedstawioną w niniejszym wyroku oceną prawną.

O kosztach obejmujących koszty zastępstwa procesowego Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a.