Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1002/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-10-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Lenart, Sędziowie sędzia WSA Łukasz Trochym, asesor WSA Mateusz Rogala (spr.), Protokolant referent Radosław Fijałkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 października 2023 r. sprawy ze skargi I. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 8 marca 2023 r. nr DNI.rn.625.18.2022 w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Łódzkiego z dnia 19 stycznia 2022 r. nr GN-II.GN.III.7712/N/16/09/KŁ; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz I. D. kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia 8 marca 2023 r. nr DNI.rn.625.18.2022 Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., powoływanej dalej jako k.p.a.), utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia 19 stycznia 2022 r. nr GN-II.GN.III.7712/N/1.

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ podał, że wnioskiem z dnia 17 września 2009 r. I. D., K. R., K. R., T. T., N. R. oraz M. R. zwrócili się do Wojewody [...] m.in. o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość wchodząca w skład spadku po F.R. - zespół pałacowo-parkowy w [...], położony w gminie [....], powiat [...], stanowiący działki nr [....] o powierzchni [....] ha, nie podpadał pod przepisy dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm., powoływanego dalej jako dekret).

Wojewoda [...] dwukrotnie, tj. decyzją z dnia 19 listopada 2013 r. oraz decyzją z dnia 27 lutego 2017 r., stwierdzał, że zespół pałacowo-parkowy w [...] podpadał pod działanie dekretu. Jednak Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi dwukrotnie, decyzjami z dnia 31 marca 2014 r. oraz z dnia 21 grudnia 2018 r., uchylił ww. rozstrzygnięcia Wojewody, z uwagi na nieprawidłowo przeprowadzone postępowanie dowodowe.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Wojewoda [...] wskazaną na wstępie decyzją z dnia 19 stycznia 2022 r. stwierdził, że zespół pałacowo-parkowy w [...], położony na działkach nr [....] oraz [...] podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Odwołanie od tej decyzji złożyli: I. D. K. R. K.R., T. T., N. R. oraz M. R.

W dalszej części uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia organ odwoławczy podniósł, że jak wynika z zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia 27 listopada 1946 r. znak: P.I-3/25, nieruchomość ziemska [...], była własność J. R., przejęta została na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Majątek ziemski [....] obejmował powierzchnię [...] ha, w tym [...] ha gruntów ornych, [...] ha łąk, [...] ha pastwisk, [...] ha sadów owocowych, [...] ha pod zabudowaniami, [...] ha nieużytków, [...] ha dróg i [...] ha lasów przejętych na podstawie przepisów dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82). Po odliczeniu od powierzchni ogólnej lasów, przejętych na podstawie dekretu leśnego, część majątku J. R. wobec którego zastosowano przepisy dekretu obejmowała więc powierzchnię przekraczającą [...] ha, w tym więcej niż[...] ha użytków o charakterze rolnym, a co za tym idzie majątek [...] spełniał przesłankę powierzchniową, określoną w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Organ wyjaśnił, że gdy wniosek dotyczy części przejętej nieruchomości ziemskiej, np. stanowiącej zespół pałacowo-parkowy, oznacza to niekiedy konieczność zbadania związku funkcjonalnego zachodzącego między nią a pozostałą częścią majątku. Restrykcyjny charakter przepisów dekretu uzasadnia zastosowanie wykładni celowościowej, zgodnie z którą na cele reformy rolnej mogą zastać przeznaczone wyłącznie te nieruchomości, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. W związku z tym nie można wszystkich nieruchomości wchodzących w skład danego majątku traktować jako nieruchomości o charakterze rolniczym, stanowiących funkcjonalną i gospodarczą całość, bez wyjaśnienia faktycznego ich charakteru. W trakcie dokonywania, na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51, powoływanego dalej jako rozporządzenie z dnia 1 marca 1945 r.), oceny podpadania nieruchomości pod przepisy dekretu, należy przeanalizować przeznaczenie konkretnych działek w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa i uwzględnić ich faktyczne wykorzystanie.

Minister zaznaczył, że działka ewidencyjna nr [...] leży poza obszarem zespołu pałacowo-parkowego. Usytuowany był na niej (i nadal jest) budynek spichlerza, który był i jest budynkiem o charakterze jednoznacznie gospodarczym, wykorzystywanym w prowadzeniu działalności o charakterze rolniczym, w związku z czym jako część majątku [...] podlegał przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Organ stwierdził następnie, odnosząc się do pozostałej części nieruchomości, że na obszarze zespołu pałacowo-parkowego w [...] i w jego najbliższym otoczeniu usytuowane były budynki o zróżnicowanym charakterze: oranżeria I (mała) w parku, oranżeria II połączona ze szklarnią i cieplarnią w parku, budynek gospodarczy w parku, budynek dawnej obory, dawna stajnia w osadzie pałacowej, dawny chlew, budynek dawnej wozowni w osadzie pałacowej, dawny spichlerz, budynek dawnego zarządu folwarku, budynek gospodarzy z kuźnią, dawny dom oficjalisty (północny) w osadzie pałacowej, dawny dom oficjalisty (południowy) w osadzie pałacowej, dawny pałac [...] – obecnie Oddział Muzeum Narodowego w [...], oficyna pałacowa i dawny browar w osadzie pałacowej. Charakter budynków znajdujących się na obszarze założenia pałacowo-parkowego był więc zróżnicowany, a wiele spośród nich było budynkami o przeznaczeniu gospodarczym lub takimi, które mogły zostać wykorzystane do prowadzenia działalności gospodarczej w majątku.

Organ przytoczył następnie fragmenty uzasadnienia decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 19 kwietnia 1982 r. w sprawie wpisania dobra kultury, parku pałacowego w [...], do rejestru zabytków oraz opracowania przygotowanego przez [...] Zespół Naukowo - Badawczy Ochrony Środowiska Uniwersytetu [...], z których również wynika, że w zespole pałacowo-parkowym w [...] znajdowały się nieruchomości o zróżnicowanym charakterze, a na jego obszarze posadowione były, poza pałacem, obiekty o charakterze gospodarczym.

Stanowisko to znajduje, w ocenie organu, potwierdzenie w planie ośrodka rolnego w [...], odzwierciedlającym układ z roku 1949. Z planu tego wyczytać można, że znaczna część obszaru będącego przedmiotem rozważań ma charakter użytków rolnych (ogród owocowy [...] ha, pole orne [....] ha, warzywnik [...] ha, łąki [...] ha, pastwiska [...] ha, okólniki [...] ha, inspekty [...] ha). Ponadto, znajduje się na nim podwórze gospodarcze, a także inne budynki położone wzdłuż dziedzińca. Sam park zajmuje powierzchnię [...] ha, na którą składają się tereny zielone oraz stawy.

Niejednorodny charakter nieruchomości znajdujących się na obszarze objętym wnioskiem wynika również z protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia 10 października

1945 r. w sprawie przekazania resztówki majątku państwowego [...]. Zgodnie z nim, obiekt pałacowo-parkowy w [...] obejmował ok. [...] ha, w tym: ok. [...] ha parku, ok. [...] ha terenów zabudowanych, ok. [...] ha gruntów ornych, ok. [...] ha ogrodu warzywno-owocowego, ok. [...] ha łąk, [...] ha pastwisk, ok. [...] ha stawów i wód, ok. [...] ha lasów i ok. [...] ha nieużytków. Resztówka majątku [...] jest również przedmiotem protokołu z dnia 20 marca 1950 r., w którym zapisano wynik oględzin tego majątku. Wynika z nich, że obszar resztówki zajmował powierzchnię [...] ha, na które składały się następujące rodzaje użytków: grunty orne [...] ha, łąki [...] ha, pastwiska [...] ha, sady [...] ha, stawy [...] ha, parki [...] ha, inne użytki [...] ha, drogi i podwórza [...] ha i nieużytki [....] ha.

Organ powołał się następnie na opracowanie geodezyjne z dnia 10 lipca 2020 r., sporządzone przez biegłego geodetę, które potwierdza, że na dzień 13 września 1944 r. na terenie zespołu znajdowały się następujące rodzaje użytków: ogród owocowy, ogród warzywny, ogród spacerowy, ogród kwiatowy, łąki, pastwiska, zabudowania, wody (w tym kanał pałacowy, staw pałacowy oraz zbiornik wyrównawczy między stawem pałacowym a siecią rowów), rowy, stanowiące integralną część ogrodu.

Minister uznał, że przywołane dokumenty potwierdzają, iż zespół pałacowo-parkowy w [...] nie miał charakteru wyłącznie mieszkalno-wypoczynkowego, gdyż na jego obszarze znajdowały się działki o charakterze stricte rolniczym, a także budynki gospodarcze.

Odnosząc się z kolei do kwestii funkcjonowania tej części byłego majątku J. R., organ odwoławczy stwierdził, że z pisma dotyczącego dzierżawy sadu pałacowego w [...] wynika, że doszło do zawarcia umów: na zbiór (w roku 1937) jabłek, gruszek i śliwek, z wyłączeniem z tej dzierżawy drzew i owoców jabłoni, gruszek i śliwek, które Administracja dóbr [...] pozostawiła do swojego użytku; na zbiór (w roku 1936) owoców i truskawek, za wyłączeniem wszystkich bez wyjątku młodych drzew, oraz drzew starych czereśni i śliwek; na zbiór (w roku 1935) truskawek, rabarbaru, jabłek, gruszek i śliwek, za wyłączeniem drzew i owoców jabłoni, gruszek, śliwek i truskawek, które Administracja dóbr [....] pozostawiła do wyłącznego swego użytku. Ponadto, z załącznika nr 66 do opinii z dnia 10 lipca 2020 r., wynika, że w roku 1939 zawarto umowę dzierżawy sadu w ogrodzie pałacowym. Z wykazu Ogród pałacowy w [...] wprost wynika, że za sprzedaż owoców i warzyw z terenu założenia pałacowo-parkowego uzyskiwano konkretną zapłatę w pieniądzu.

W ocenie organu, z powyższego niezbicie wynika, że część założenia pałacowo-parkowego w [...], stanowiąca sad, nie tylko miała charakter użytku rolnego (zgodnie z § 4 rozporządzenia), lecz była również wykorzystywana gospodarczo.

Sad nie był też jedyną częścią tego założenia wykorzystywaną ekonomicznie. W ten sam sposób korzystano ze stawów. W stawie oraz kanale hodowano ryby - w roku 1943 dokonano odłowu karpia, zaś na przełomie lat 1944/1945 zarybiono staw i kanał. Ponadto, na prowadzenie w omawianych obiektach hodowli ryb wskazują: rejestr pomiarowy obszaru gospodarstwa rybnego w [...] i plan obsad wiosennych i odłowów jesiennych w roku 1937 w gospodarstwie rybnym [...] J.R., gdzie staw w parku w [...] został określony jako staw hodowlany. Za tezą gospodarczego wykorzystania powierzchni wodnych w majątku [...] (w tym położonych w obrębie zespołu pałacowo-parkowego) przemawiają również: pismo Okręgowego Towarzystwa Organizacji i [...][...] w [...] z dnia 20 czerwca 1939 r. oraz pismo Związku Organizacji Rybackich w [....] z dnia 11 lutego 1942 r. Co więcej, daty widniejące na wymienionej korespondencji, a także te zapisane na wcześniej przedstawionych dokumentach, świadczą o tym, że działalność polegająca na hodowli ryb nie miała charakteru incydentalnego, lecz była stałą częścią działalności gospodarczej prowadzonej w majątku [...].

Organ powołał się następnie na zeznania świadków, z których wynika m.in., że na terenie zespołu około 200-300 metrów od pałacu znajdowały się zabudowania gospodarcze, tj. obora, stodoła, spichrz, szklarnie. Na terenie zespołu były uprawiane warzywa, owoce oraz był sad owocowy. Warzywa uprawiane w ogrodzie były sprzedawane. Ogród warzywny, szklarnie i inspekty znajdowały się na terenie parku. "Z polecenia [...] J.R. majątkiem zarządzał E. i T. Pan T. rozdzielał obowiązki w majątku na pracowników. To samo robił Pan E. Razem z Panem K. książę objeżdżał pola majątku (...) Panowie E.i T. mieszkali poza terenem zespołu pałacowego". Na terenie zespołu znajdowała się obora z około 20 krowami. Konie stacjonujące w stajni na terenie zespołu pałacowego były wykorzystywane tylko do prac polowych. Zabudowania gospodarcze znajdowały się po południowej stronie zespołu i nie były oddzielone od pozostałej części zespołu. Bramy wyjazdowe znajdowały się po zewnętrznej stronie zespołu. Zabudowania gospodarcze takie jak obora, stajnia znajdowały się w obrębie zespołu, a poza nim znajdował się tylko spichlerz. Osoba bezpośrednio zaangażowana w zarząd nad pracą w majątku ("Pan K.") zamieszkiwała na terenie zespołu pałacowo-parkowego.

Oceniając z kolei przydatność pałacu na cele określone w dekrecie, Minister podkreślił, że zamieszkujący go właściciel brał czynny udział w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Świadczy o tym fakt, że objeżdżał on wraz z panem K.(zarządcą zamieszkującym na terenie zespołu) pola. Ponadto, pałac służył za centrum reprezentacyjne majątku i miejsce, w którym odbywały się spotkania gospodarcze, które musiały mieć bezpośrednie przełożenie na sposób i organizację pracy w majątku. Zasadne jest przy tym twierdzenie, że tego rodzaju spotkania mają na celu pozyskanie nowych kontrahentów lub zawarcie umów na zbyt produktów uzyskiwanych w prowadzonym gospodarstwie, a zatem przynosiły efekt w postaci nadawania kierunku prowadzonej działalności.

Zdaniem organu, pałac stanowił centralny element założenia pałacowo-parkowego, a co za tym idzie nie można dokonać jego oceny w oderwaniu od charakteru nieruchomości składających się na obszar tego założenia. Pałac był częścią założenia pałacowo-parkowego, a skoro tak, to dzielił jego los. Zgodnie z tym, jeżeli okoliczności faktyczne sprawy potwierdzają, że przeważająca część nieruchomości wchodzących w skład zespołu pałacowo-parkowego miała charakter rolny (użytki o charakterze rolnym i stawy) lub mogła zostać wykorzystana na cele związane z prowadzeniem działalności o charakterze gospodarczym (budynki i urządzenia gospodarcze), to także pozostała część tego założenia, na której znajdował się budynek pałacu, podlegała przepisom dekretu. Konsekwentnie Minister uznał, że zarówno pałac, jak i park, wraz ze znajdującymi się na jego terenie użytkami rolnymi i budynkami gospodarczymi, stanowiły zorganizowaną całość, którą można było wykorzystać do prowadzenia działalności rolniczej.

I. D. wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zaskarżając ją w całości.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj.:

1. art. 8 k.p.a. oraz art. 138 § 2 in fine k.p.a., poprzez nieuwzględnienie przez Ministra, że Wojewoda [...] nie wykonał którejkolwiek z wytycznych zawartych w decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 21 grudnia 2018 r., uchylającej w całości decyzję Wojewody [...] z dnia 27 lutego 2017 r., podczas gdy Wojewoda jako organ I instancji ponownie rozpoznający sprawę miał obowiązek uwzględnić uwagi co do ustaleń faktycznych, poczynione przez Ministra i wykonać zlecone wytyczne, które są dla organu I instancji wiążące przy ponownym rozpoznaniu sprawy, a Minister zobligowany był ww. okoliczność uwzględnić;

2. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które miało istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, poprzez pominięcie w zakresie ustaleń faktycznych, że zespół pałacowo-parkowy w [...] miał charakter intencjonalnego założenia, które stanowiło siedzibę [...] J. R., od samego swojego początku służył celom mieszkalnym, rekreacyjnym, wizualnym i kulturalnym; nigdy nie został przeznaczony na cele rolne, lecz został niezwłocznie przekazany Muzeum [...] w [...], które po dziś dzień sprawuje pieczę nad nieruchomością; był wyodrębniony terytorialnie od części ziemskiej majątku, niezależny finansowo (w szczególności zupełnie niezależny od dochodów [...]), a także niezależny funkcjonalnie (pałac i park stanowiły centrum bogatego życia towarzysko-społecznego J. R., jego działalności charytatywnej, kulturalnej etc.); owoce i warzywa produkowane na terenie zespołu służyły wyłącznie potrzebom własnym rezydencji J. R. Sady na terenie ogrodu spacerowego były wkomponowane wizualnie w założenie parkowe, co wskazuje na to, że pełniły przede wszystkim funkcje estetyczne, nie rolnicze; budynki znajdujące się na terenie zespołu zapewniały prawidłowe funkcjonowanie pałacu i nie służyły działalności rolniczej; podczas gdy wszystkie ww. fakty zostały udowodnione za pośrednictwem zeznań świadków, dokumentów archiwalnych i opinii biegłego geodety, uznanych przez Wojewodę [...] i Ministra za dowody wiarygodne i mogące stanowić podstawę ustaleń faktycznych, zaś ww. fakty miały kluczowe znaczenie dla oceny przeznaczenia zespołu pałacowo-parkowego w [...], jego funkcji w kontekście oceny ziemskiego charakteru ww. nieruchomości i jej części;

3. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a., które miało istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, poprzez przyjęcie, że:

a) sady owocowo-warzywne na terenie zespołu pałacowo-parkowego służyły prowadzeniu działalności rolniczej, podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że sady wkomponowane w ogród spacerowy pełniły wyłącznie funkcje estetyczne, a fakt iż dawały one płody rolne, stanowił jedynie korzyść uboczną, wykorzystywaną na potrzeby własne rezydencji i jej pracowników, zaś sady znajdujące się na wschodzie i południowym wschodzie zespołu służyły wyłącznie własnym celom rezydencji, nie zaś zorganizowanej działalności produkcyjnej, a wykonana przez biegłego geodetę mapa sytuacyjna potwierdza, że ogrody owocowo-warzywne były oddzielone od pałacu i ogrodu spacerowego;

b) budynki gospodarcze znajdujące się na terenie zespołu pałacowo-parkowego mogły służyć działalności rolniczej, podczas gdy budynki gospodarcze służyły wyłącznie potrzebom własnym rezydencji pałacowej i nie były wykorzystywane w działalności rolniczej, w szczególności na potrzeby części ziemskiej [...];

c) staw na terenie parku służył prowadzeniu działalności rolniczej w zakresie hodowli ryb, podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że stawy na terenie Zespołu Pałacowo - Parkowego w [...] były hodowane "na dziko", a zatem nie pełniły żadnych konkretnych funkcji produkcyjnych, hodowlanych, lecz przede wszystkim funkcje wizualne i estetyczne;

d) pałac i oficyna był funkcjonalnie powiązane z częścią ziemską [...], ustalenia te są sprzeczne ze zgromadzonym materiałem dowodowym, nie mają w nim oparcia. Pałac pełnił funkcję rekreacyjno-rezydencjonalno-kulturalną, a oficyna służyła pracownikom zarządzającym zespołem pałacowym, nie zaś majątkiem ziemskim.

Skarżąca postawiła również zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu w zw. z § 4 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., poprzez ich błędne zastosowanie i przyjęcie, że:

a) ogrody owocowo-warzywne, stawy i budynki gospodarcze położone na terenie zespołu pałacowo-parkowego stanowiły części nieruchomości ziemskiej i użytki rolne, podlegające przejęciu na cele reformy rolnej, podczas gdy budynki gospodarcze, ogrody owocowo-warzywne i stawy, których płody rolne (owoce i ryby) służyły wyłącznie potrzebom własnym rezydencji, niestanowiące zorganizowanej części gospodarstwa nakierowanego na maksymalizację produkcji i osiąganie zysku z tej działalności, nie stanowiły użytków rolnych i części nieruchomości ziemskich podlegających przejęciu na cele reformy rolnej;

b) zaakceptowanie ustaleń organu I instancji, iż sprzedaż trawy na przełomie 1931 i 1932 r. świadczy o ziemskim charakterze całego zespołu, podczas gdy działalność polegająca na gospodarowaniu zebraną trawą na terenie zespołu nie stanowiła jakiejkolwiek działalności rolniczej i nie mogła stanowić podstawy przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej;

c) pałac był funkcjonalnie związany z działalnością rolniczą, gdyż właściciel odbywał w pałacu spotkania gospodarcze, podczas gdy odbywanie przez właściciela bliżej nieokreślonych spotkań gospodarczych w wystawnym pałacu, podobnie jak odbywanie spotkań politycznych, dyplomatycznych, charytatywnych, kulturalnych i naukowych, które również odbywały się w pałacu, nie świadczy o powiązaniu funkcjonalnym pałacu z częścią ziemską [...].

d) właściciel wraz z rządcą objeżdżał pola, co wskazuje na to, że brał czynny udział w zarządzaniu gospodarstwem, podczas gdy związek funkcjonalny musi mieć charakter przedmiotowy, a nie podmiotowy; sam fakt, że właściciel majątku wyrażał nim zainteresowanie nie oznacza, iż nieruchomość jako taka mogła podlegać celom reformy rolnej;

e) stwierdzenie rolniczego charakteru części powierzchni zespołu, w postaci ogrodów owocowo-warzywnych, stawu hodowlanego, części budynków gospodarczych, pozwala na stwierdzenie, że przejęciu na cele reformy rolnej podlegała cała czterdziestohektarowa powierzchnia zespołu, podczas gdy: Wojewoda i Minister mieli obowiązek zbadania każdej z części nieruchomości pod kątem tego, czy stanowi nieruchomość ziemską i podlega przejęciu na cele reformy rolnej, czy też nie; stwierdzenie, że cześć nieruchomości ma charakter nieruchomości ziemskiej podpadającej pod działanie dekretu nie oznacza, że i pozostała cześć nieruchomości ma charakter ziemski i również podlega przejęciu w ww. trybie, zwłaszcza gdy pozostała cześć nieruchomości pełni odrębne, niezależne funkcje nierolnicze; przeważająca cześć zespołu pałacowo-parkowego stanowiąca stricte pałac i budynki przynależne oraz ogród spacerowy, w której posadowione były obiekty małej architektury o charakterze zabytkowo-kulturalnym, a która pełniła funkcje rekreacyjno-wizualno-kulturalne, nie była nieruchomością ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i wobec tego nie mogła podlegać przejęciu na cele reformy rolnej, niezależnie od ostatecznej konstatacji co do nacjonalizacji sadów, stawów i budynków gospodarczych położonych na terenie zespołu; organ może ustalać, czy dana część nieruchomości podpadała lub nie podpadała pod działanie dekretu niezależnie od kwestii geodezyjnych, w szczególności niezależnie od tego, czy części nieruchomości są wyodrębnione od siebie geodezyjnie i ewidencyjnie.

Mając na uwadze powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o uchylenie decyzji Wojewody [...] z dnia 19 stycznia 2022 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewodzie [...]; a także o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że organ pominął intencjonalną kompozycję ogrodów, w tym sadów i ogrodów owocowo-warzywnych na terenie zespołu; cele przeznaczenia zespołu w czasie jego użytkowania w okresie do 1939 r.; całkowicie uboczny charakter działalności o charakterze rolniczym na terenie zespołu wyrażający się w przeznaczaniu hodowanych owoców/warzyw przede wszystkim na potrzeby własne dworu. Ponadto, funkcjonowanie zespołu pałacowo-parkowego nie było uzależnione od istnienia bądź nieistnienia okolicznych folwarków.

Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że wszystkie ogrody owocowe i warzywne służyły wyłącznie potrzebom rezydencji. Całość gospodarki owocowo-warzywnej na terenie zespołu służyła tylko i wyłącznie obsłużeniu pracowników zamieszkujących na terenie zespołu oraz właścicieli i ich gości, w szczególności wydawanych uczt, bankietów, oficjalnych obiadów. Potwierdza to również przeznaczenie części budynków znajdujących się na terenie zespołu, a także struktura hodowanych w ogrodach owoców i warzyw. Zróżnicowana produkcja w ogrodzie pałacowym świadczy o tym, że nie mogła służyć celom komercyjnym. Analiza rozmieszczenia ogrodów owocowo-warzywnych, ich kształtu, pozwala ponadto na stwierdzenie, że zostały one wkomponowane w park w sposób intencjonalny.

Skarżąca zwróciła również uwagę, że budynki gospodarcze lub quasi-gospodarcze znajdujące się na terenie zespołu służyły wyłącznie celom rezydencji. Zespół pałacowo-parkowy, a w szczególności obszar rezydencji, stanowił w ten sposób niemal samowystarczalny "organizm". Z oczywistych względów, jako że budynki te nie miały zdolności produkcyjnej, potencjału gospodarczego, które umożliwiałyby ich wykorzystanie na cele rolnicze, nie mogły podlegać nacjonalizacji na cele reformy rolnej. Sam fakt, że budynek ma charakter gospodarczy nie oznacza sam przez się, że podlegał on przejęciu. Konieczne jest zbadanie, czy służył lub czy mógł służyć produkcji rolniczej. Zdaniem skarżącej, w niniejszym przypadku należy na to pytanie odpowiedzieć negatywnie.

Jak wynika z zeznań świadków, konie trzymane w stajni na terenie zespołu były "końmi księcia", a zatem służyły jego potrzebom, nie były wykorzystywane do celów folwarcznych. Ponadto świadek wskazał, że w oborze położonej na terenie zespołu trzymano krowy, których mleko wykorzystywano na cele pałacu. Potwierdza to bliska lokalizacja rzeczonego budynku w stosunku do pałacowej kuchni. Krowy pasły się poza terenem zespołu pałacowego.

Skarżąca podkreśliła, że gdyby na terenie zespołu zostały zlikwidowane wszystkie drzewa owocowe, nasadzenia warzywne, budynki gospodarcze, to i tak J. R. mógłby prowadzić w takim samym rozmiarze życie towarzyskie i kulturalne na terenie pałacu, finansując je z innych znacznie bardziej dochodowych aniżeli folwarki [...] majątków. To dobitnie potwierdza, że o żadnym gospodarczym przeznaczeniu zespołu pałacowo-parkowego nie może być mowy.

W odpowiedziach na skargę organ oraz uczestnik postępowania – Muzeum [...] w [...] wnieśli o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a naruszenia te Sąd ocenił, jako mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymywała w mocy decyzję Wojewody [...], w której organ I instancji stwierdził, że nieruchomości stanowiące zespół pałacowo-parkowy w [...], tj. działki ewidencyjne nr [...] podpadały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Jak stanowi powołany przepis, w zakresie dotyczącym ówczesnego województwa [...], na którego obszarze położona była sporna nieruchomość, na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych. Z kolei w myśl § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu należy w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich (obecnie wojewodów).

Z przytoczonego przepisu dekretu wynikają zatem trzy zasadnicze przesłanki jego zastosowania. Po pierwsze, nieruchomość ma mieć charakter nieruchomości ziemskiej, po drugie, musi być spełniona norma obszarowa, a po trzecie, nieruchomość przejmowana winna być własnością lub współwłasnością osób fizycznych lub prawnych.

W niniejszej sprawie ostatnie dwie z wymienionych przesłanek nie są przedmiotem sporu, nie budzi bowiem wątpliwości zarówno spełnienie normy obszarowej, jak i fakt, że nieruchomość była w dniu wejścia w życie dekretu własnością osoby fizycznej, tj. J. R. Dla ustalenia, czy będące przedmiotem sporu nieruchomości podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu konieczne było zatem zbadanie przez organ, czy stanowiły one, w dniu wejścia w życie dekretu, nieruchomości ziemskie.

Zdaniem Sądu, dokonana przez organy obydwu instancji ocena zaistnienia tej przesłanki jest nieprawidłowa, bowiem oparta została na niedostatecznie precyzyjnym ustaleniu stanu faktycznego, a także wyprowadzeniu niezasadnych wniosków ze znajdującego się w aktach administracyjnych materiału dowodowego.

Wobec braku definicji legalnej pojęcia "nieruchomość ziemska" konieczne jest w tym zakresie odwołanie się do rozumienia tego pojęcia zaprezentowanego przez Trybunał Konstytucyjny m.in. w uzasadnieniu uchwały z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt. W 3/89 (OTK 1990, nr 1, poz. 26). Trybunał stwierdził, że reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. Poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" prawodawca miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Powyższe rozumienie tego pojęcia koresponduje z treścią § 4 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., zgodnie z którym, za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe.

Z kolei w uzasadnieniu uchwały z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06, (wszystkie powoływane orzeczenia są dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych) Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 dekretu należy brać pod uwagę również, zgodnie z zawartym tam odesłaniem, przepis "art. 1, część druga". Już z tzw. wprowadzenia art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu. Prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, powinno brzmieć: na własność Skarbu Państwa, bez żadnego wynagrodzenia w całości przechodzą, bezzwłocznie tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w "art. 1, część druga" dekretu), które stanowią własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Takie rozumienie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, jednocześnie określa zakres przedmiotowy, w jakim powinny orzekać na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia wojewódzkie urzędy ziemskie o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów dekretu.

Jak podkreślono z kolei w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 maja 2009 r. sygn. akt I OSK 686/08 obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia jest zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Oznacza to, że muszą one ustalić, że wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy bądź były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską.

Co istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, z powyższego wynika, że brak jest przeszkód, aby w trybie § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., organ rozstrzygał o podpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu jedynie części majątku. Przesłanki wymienione w tym przepisie mogą być bowiem spełnione co do pewnego fragmentu nieruchomości i tylko w tym zakresie będzie ona podlegać przejęciu na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Natomiast ocena, czy część określonej nieruchomości podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu wymaga, po ustaleniu, czy ta część nieruchomości posiada rolniczy charakter, zbadania również czy między częścią o charakterze nierolniczym, a pozostałą - rolniczą - częścią majątku zachodzi tzw. związek funkcjonalny. Dla istnienia związku funkcjonalnego istotne jest to, czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących cechach, wskazujących na funkcjonalną więź części rezydencjalnej (nierolniczej) z częścią rolniczą majątku.

Pojęcie związku funkcjonalnego jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu nie jest normatywnie zdefiniowane. W orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie podkreślano, że tego rodzaju związek zachodzi wówczas, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjonalnej i odwrotnie. NSA w swoich wyrokach podkreślał, że rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w związku funkcjonalnym z częścią gospodarczą, co spowodowane było specyfiką rozplanowania tej zabudowy na ziemiach polskich. Dwory, pałace i zamki stanowiły integralną część parku, nie były związane z produkcją rolną. Innymi słowy - gdy nieruchomość gruntowa wraz z budynkiem (np. pałacem, dworem) służyła wyłącznie celom rekreacyjno-reprezentacyjnym, to takiego rodzaju tereny i obiekty nie podpadały pod działanie reformy rolnej. Także park jako powiązany funkcjonalnie z dworem, nie podlegał działaniu przepisów o reformie rolnej. Co do zasady zatem zespoły pałacowo-parkowe nie podlegały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Od tej reguły możliwe jest odstępstwo, w sytuacji gdy rezydencja nie pełniła wyłącznie funkcji mieszkalnych lecz stanowiła także centrum zarządcze i gospodarcze majątku. Sytuacja taka mogła zachodzić, jeżeli na terenie majątku ziemskiego nie było innego miejsca do zarządzania pracami rolnymi, a w dworze (pałacu) znajdowało się biuro, z którego wykonywany był zarząd pracami w części gospodarczej majątku, znajdowały się tam księgi rachunkowe lub dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 maja 2018 r. sygn. akt I OSK 1487/16).

W orzecznictwie odwołującym się do kryterium związku funkcjonalnego podkreśla się również, że rezydencja właściciela majątku, co do zasady nie przechodzi na cele reformy rolnej, jako nieprzydatna do realizacji celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Rezydencje te nie były przydatne dla celów wskazanych w lit. a-c, natomiast cele wskazane w lit. d) i e) mogły być realizowane jedynie poprzez przejęcie nieruchomości niezabudowanych (zob. uchwała NSA sygn. akt I OPS 2/06, wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07, I OSK 1116/07, I OSK 287/08). W orzecznictwie wywodzi się ponadto, że zmiana dekretu, dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9), w ramach której m.in. usunięto w art. 2 ust. 1 zd. wstępne wyrazy "o charakterze rolnym", nie spowodowała skutków prawnych, a więc przejęciu podlegały wyłącznie nieruchomości o charakterze stricte rolniczym (patrz wyroki NSA sygn. akt I OSK 851/05, I OSK 287/08, I OSK 906/08, i uchwała NSA sygn. akt I OPS 3/10).

Wyżej powołane okoliczności powinny zostać wzięte pod uwagę przez organ i poddane starannej analizie, czego jednak w niniejszej sprawie zabrakło.

Po pierwsze, na podstawie uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie sposób ustalić, jakie nieruchomości (w szczególności jeśli chodzi o ich powierzchnię) były przedmiotem analizy organu. Wniosek z dnia 17 września 2009 r. dotyczył działek o łącznej powierzchni [...] ha i to ten obszar powinien być poddany ocenie organu pod względem wystąpienia przesłanek wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu w wyżej zaprezentowanym rozumieniu, a zwłaszcza wystąpienia przesłanki związku funkcjonalnego objętej wnioskiem nieruchomości z rolniczą częścią majątku. Tymczasem organ podniósł, że majątek ziemski [...] obejmował powierzchnię [...] ha, w tym [...] ha lasów (s. 5 uzasadnienia zaskarżonej decyzji), następnie wskazał, że jak wynika z planu ośrodka rolnego w [....] "znaczna część obszaru będącego przedmiotem rozważań ma charakter użytków rolnych (ogród owocowy [...] ha, pole orne [...] ha, warzywnik [...] ha, łąki [...] ha, pastwiska [...] ha, okólniki [...] ha, inspekty [...] ha). Ponadto, znajduje się na nim podwórze gospodarcze, a także inne budynki położone wzdłuż dziedzińca. Sam park zajmuje powierzchnię [...] ha, na którą składają się tereny zielone oraz stawy." Organ powołał następnie protokół zdawczo-odbiorczy z dnia 10 października 1945 r. w sprawie przekazania resztówki majątku państwowego [...], z którego wynika z kolei, że "obiekt pałacowo - parkowy w [...] obejmował ok. [...] ha, w tym: ok. [...] ha parku, ok. [...] ha terenów zabudowanych, ok.[...] ha gruntów ornych, ok.[...] ha ogrodu warzywno - owocowego, ok. [....] ha łąk, [...] ha pastwisk, ok. [...] ha stawów i wód, ok. [...] ha lasów i ok. [...] ha nieużytków". Natomiast z powołanego przez organ protokołu z dnia 20 marca 1950 r., w którym zapisano wynik oględzin tego majątku, wynika, że "obszar resztówki zajmował powierzchnię [...] ha, na które składały się następujące rodzaje użytków: grunty orne [...] ha, łąki [...] ha, pastwiska [...] ha, sady [...] ha, stawy [...] ha, parki [...] ha, inne użytki [...] ha, drogi i podwórza [...] ha i nieużytki [....] ha" (s. 9 uzasadnienia).

Organ pozostawił bez jakiejkolwiek refleksji te istotne różnice w powoływanej powierzchni majątku [...], zarówno w zakresie ogólnej powierzchni, jak i powierzchni obszarów o charakterze rolniczym, takich jak np. grunty orne lub pastwiska. Powyższe powoduje, że Sąd nie ma możliwości oceny, jaka część nieruchomości opisywanej w powoływanych przez organ dokumentach stanowi działki będące przedmiotem wniosku, tj. zespół pałacowo-parkowy w [...] oraz położony poza tym zespołem spichlerz.

Organ w istocie nie podjął próby opisania i ustalenia położenia majątku o charakterze rolniczym, który mógłby być funkcjonalnie powiązany z rezydencjonalną częścią tego majątku. Trudno zatem badać wystąpienie wyżej zdefiniowanego związku funkcjonalnego obydwu części. Z uzasadnienia decyzji nie wynika, jaka była powierzchnia należących do majątku gruntów rolnych, pastwisk, łąk oraz gdzie dokładnie (w stosunku do nieruchomości będącej przedmiotem wniosku) były one położone.

Powyższe okoliczności są tym bardziej istotne, że organ stwierdził, że "okoliczności faktyczne sprawy potwierdzają, że przeważająca część nieruchomości wchodzących w skład zespołu pałacowo-parkowego miała charakter rolny (użytki o charakterze rolnym i stawy) lub mogła zostać wykorzystana na cele związane z prowadzeniem działalności o charakterze gospodarczym (s. 13 uzasadnienia). W świetle opisywanych rozbieżności co do powierzchni majątku o charakterze stricte rolniczym nie sposób zgodzić się z organem co do tego, że przeważająca część nieruchomości, będącej przedmiotem rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, miała charakter rolny.

Wręcz przeciwnie zgromadzone w toku postępowania administracyjnego dokumenty przeczą powyższemu stanowisku. Nie można tracić z pola widzenia, że w decyzji z dnia 21 grudnia 2018 r. Minister, uchylając wydaną uprzednio w tej sprawie decyzję Wojewody [...] nakazał organowi I instancji m.in. uzupełnienie materiału dowodowego o opinię biegłego geodety, która precyzyjnie określałaby rodzaje użytków według stanu na rok 1944 r.

Taka opinia została sporządzona, zaś w jej podsumowaniu biegły geodeta stwierdził, że "rezydencja [...] [...] [...] służyła li tylko celom rezydencjonalnym (reprezentacyjnym) i nie posiadała charakteru rolnego" (k. 7 części A4 opinii). Organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w żaden sposób nie odniósł się do wyrażonego przez biegłego stanowiska, nie wyjaśnił dlaczego doszedł do całkowicie odmiennych wniosków, pomimo że opierał się na tych samych dokumentach źródłowych.

Podnoszone przez organ argumenty świadczące, jego zdaniem, o podpadaniu spornej nieruchomości pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu są, w ocenie Sądu, daleko niewystarczające. Sam fakt położenia na spornej nieruchomości budynków "o zróżnicowanym charakterze" nie przesądza, że nieruchomość ma charakter rolny lub że jest funkcjonalnie powiązana z taką nieruchomością. Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wynika, że znajdujące się na terenie zespołu pałacowo-parkowego budynki oraz ogrody owocowo-warzywne i stawy, służyły zapewnieniu zaopatrzenia rezydencji pałacowej, która z uwagi na swoje rozmiary i przeznaczenie reprezentacyjne musiała mieć zapewnione stałe zaopatrzenie w znaczną ilość produktów żywnościowych. Jak słusznie wskazuje skarżąca, zróżnicowany charakter produkcji w ogrodzie owocowo-warzywnym świadczy o tym, że jej celem nie była produkcja rolna, lecz jedynie bieżące zaopatrywanie kuchni pałacowej. Podobnie można wyjaśnić położenie na terenie zespołu obory oraz stajni. Organ natomiast z całą pewnością nie wykazał, by wszystkie wymienione obiekty były powiązane funkcjonalnie z otaczającym sporną nieruchomość większym majątkiem ziemskim. Wręcz przeciwnie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji (s. 13) organ stwierdził, że "zarówno pałac, jak i park, wraz ze znajdującymi się na jego terenie użytkami rolnymi i budynkami gospodarczymi, stanowiły zorganizowaną całość, którą można było wykorzystać do prowadzenia działalności rolniczej". Skoro tak, to znaczy, że organ nie uznał spornej nieruchomości za część większej gospodarczej całości, a zatem nie twierdził, że istnieje jakikolwiek związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym w [...] a pozostałą częścią majątku [...] (która zresztą, co już wskazano wyżej, nie została przez organ w sposób precyzyjny określona).

Na nieruchomości znajdował się pałac, którego charakter oraz fakt, że niezwłocznie po przejęciu został objęty przez Muzeum [....] w [...], świadczy o tym, że niewątpliwie pełnił funkcję nie tylko mieszkalną, ale przede wszystkim reprezentacyjną. Potwierdza to jego układ architektoniczny, położenie, wystrój wnętrza oraz sposób wykorzystywania, w tym m.in. do podejmowania osobistości ze sfery polityki, kultury, gospodarki, a także organizowania wystawnych przyjęć. Z akt administracyjnych nie wynika, by pałac posiadał pomieszczenia przeznaczone do sprawowania bieżącego zarządu majątkiem ziemskim, otoczony był parkiem, który spełniał funkcję rekreacyjną, o czym świadczy znajdująca się na nim roślinność o charakterze ozdobnym i parkowym, niesłużąca produkcji rolnej, a także umieszczenie licznych obiektów małej architektury służących wyłącznie celom wizualnym i rekreacyjnym. Położenie wkomponowanych wśród roślinności parkowej drzew owocowych nie czyni z tego obszaru nieruchomości ziemskiej w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Sam fakt, że właściciel nieruchomości organizował zbiór owoców ze znajdujących się w parku drzew owocowych nie świadczy sam w sobie, by zasadniczym przeznaczeniem fragmentów parku, na których znajdują się takie drzewa, była działalność rolnicza. Nie budzi bowiem wątpliwości, że produkcja sadownicza w celach produkcyjnych nie może być co do zasady wykonywana wśród ozdobnej roślinności w reprezentacyjnym parku, w którym drzewa owocowe pełnią przede wszystkim funkcję wizualną.

Podobnie należy ocenić konstatacje organu co do prowadzenia produkcji rolnej w znajdujących się na terenie parku stawach. Nie sposób bowiem w racjonalny sposób przyjąć, by umiejscowienie w reprezentacyjnym parku stawów o wybitnie rekreacyjnym charakterze, wśród obiektów takich jak np. lapidaria, kolumny, chrzcielnica kamienna czy lew kamienny, służyć miało prowadzeniu przez właściciela majątku działalności rolniczej. Ustalenie przez organ dokonywania zarybiania stawów i odłowu ryb nie przeczy, że zasadniczym przeznaczeniem stawów w parku w [...] była realizacją potrzeb wypoczynkowych i rekreacyjnych. Obecność ryb w stawach mogła jedynie wzmacniać wizualną atrakcyjność tych obiektów i służyć utrzymaniu równowagi w środowisku wodnym.

Z kolei powoływany przez organ fakt, że właściciel majątku zamieszkiwał w pałacu i interesował się zarządzaniem majątkiem, nie czyni z miejsca jego zamieszkania części powiązanej funkcjonalnie (w wyżej przedstawionym rozumieniu) z gospodarczą częścią majątku. Przyjęcie stanowiska proponowanego przez organ oznaczałoby, że związek funkcjonalny z majątkiem ziemskim ma każda nieruchomość, w której na stałe przebywa właściciel majątku i na terenie której może odbywać "spotkania gospodarcze". Tymczasem, ustalając podpadanie danej nieruchomości pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, organ ma ocenić charakter danej nieruchomości wynikający z istoty jej przeznaczenia i sposobu wykorzystywania, nie zaś badać powiązania o charakterze hipotetycznym i pośrednim.

O braku związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a częścią gospodarczą majątku świadczyć może fakt zamieszkiwania zarządzających majątkiem E. i T., poza terenem zespołu. Okoliczność ta, wynikająca z zeznań świadków, nie została przez organ poddana wystarczającej analizie, tymczasem w ocenie Sądu, potwierdza ona, że właściciele zdecydowali się na rozdzielenie funkcji rezydencjonalnej (realizowanej w pałacu i otaczającym go parku wraz z zabudowaniami gospodarczymi), od funkcji zarządu gospodarczego realizowanego w poza terenem zespołu. Skutkiem takiego rozdzielenia jest zaś brak związku funkcjonalnego spornej nieruchomości z gospodarczą częścią majątku.

W konsekwencji Sąd uznał, że organ nieprawidłowo ocenił zebrany w tej sprawie materiał dowodowy i na jego podstawie wyciągnął dowolne wnioski co do podpadania nieruchomości opisanej decyzji pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Ponownie rozpatrując sprawę, organ weźmie pod uwagę wyżej przedstawione rozważania Sądu, a oceniając czy nieruchomość będąca przedmiotem wniosku podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, ustali, czy całość spornej nieruchomości była w sposób funkcjonalny powiązana w wyżej przedstawionym rozumieniu z częścią gospodarczą majątku (której powierzchnia i położenie winna zostać przez organ precyzyjnie ustalona – o ile organ uzna, że takie funkcjonalne powiązanie występuje). Gdyby organ stwierdził, że część spornej nieruchomości (jak np. położony poza zespołem pałacowo-parkowym spichlerz) podpadała pod działanie dekretu, wyda decyzję uwzględniając, że dopuszczalne jest stwierdzenie podpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu jedynie części nieruchomości będącej przedmiotem wniosku.

Biorąc wszystkie powyższe okoliczności pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), orzekł jak w pkt 1 sentencji.

W zakresie kosztów postępowania Sąd w pkt 2 sentencji orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 tej ustawy w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.), zasądzając od organu na rzecz skarżącej kwotę 697 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika skarżącej w kwocie 480 zł, wpis sądowy od wniesionej skargi w wysokości 200 zł oraz 17 zł uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.