Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt I SA/Bk 59/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2024-04-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6550
Hasła tematyczne: Środki unijne
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 29 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 2157
law: Ustawa z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (t. j.)
article: § 2 ust. 1, § 34 ust. 1
journal: Dz.U. 2015 poz 415
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 marca 2015 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy  finansowej w ramach działania "Działanie rolno-środowiskowo-klimatyczne" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014- 2020
journal: Dz.U.UE.L 2013 nr 347 poz 549 art. 2 ust. 2
law: Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013z dnia 17 grudnia 2013 w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej,  zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylające rozporządzenia Rady (EWG) nr 352/78, (WE) nr 165/94, (WE) nr 2799/98, (WE) nr  814/2000, (WE) nr 1290/2005 i (WE) nr 485/2008(1)
journal: Dz.U.UE.L 2014 nr 181 poz 48 art. 4
law: Rozporzadzenie Delegowane Komisji UE Nr 640/2014 z dnia 11 marca 2014 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013  w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli oraz warunków odmowy lub wycofania płatności oraz do kar administracyjnych  mających zastosowanie do płatności bezpośrednich, wsparcia rozwoju obszarów wiejskich oraz zasady wzajemnej zgodności

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Marian Zalewski (spr.), Sędziowie sędzia WSA Marcin Kojło, sędzia WSA Paweł Janusz Lewkowicz, Protokolant st. sekretarz sądowy Renata Kryńska, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Dyrektora Podlaskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Łomży z dnia 13 grudnia 2023 r. nr 9010-2023-005330 w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu działania rolno-środowiskowo-klimatycznego (PROW 2014-2020) oddala skargę.


UZASADNIENIE

I. Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym:

1. W kolejnych postępowaniach inicjowanych wnioskami B. P. (dalej powoływany jako wnioskodawca, skarżący) w latach 2017-2020 (wnioski odpowiednio z dnia: 29 maja 2017 r., 8 czerwca 2018 r., 22 maja 2019 r. i 14 maja 2020 r.) o przyznanie płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej (PROW 2014-2020), w tym: pakiet 4. Cenne siedliska i zagrożone gatunki ptaków na obszarach Natura 2000, wariant 4.4 - półnaturalne łąki wilgotne do powierzchni 1,61 ha w wysokości 1 437,30 zł, wariant 4.8 - ochrona siedlisk lęgowych ptaków: rycyka, kszyka, krwawodzioba lub czajki do powierzchni 27,65 ha w wysokości 24 115,06 zł i pakietu 5. Cenne siedliska poza obszarami Natura 2000, wariant 5.5 - półnaturalne łąki świeże, Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w Kolnie (dalej powoływany jako: Kierownik BP, organ I instancji) w kolejnych decyzjach w ww. latach przyznawał wskazane płatności (decyzje z: 22 maja 2018 r. nr 0193-2018-006198, 20 maja 2019 r. nr 0193-2019-005275, 2 listopada 2020 r. nr 0193-2020-007305, 22 lutego 2021 r. nr 0193-2021-006023), które były następnie wypłacane na rachunek bankowy wskazany w kolejnych wnioskach.

2. W dniu 29 kwietnia 2021 r. wnioskodawca ponownie złożył wniosek o przyznanie płatności, tym razem na rok 2021. Decyzją z dnia 1 czerwca 2022 r. nr 0193-2022-004987 Kierownik BP odmówił skarżącemu przyznania płatności do działek rolnych oznaczonych jako: B2, C1, F2 oraz G2 o łącznej powierzchni 27,51 ha położonych na działkach ewidencyjnych o nr [...] zadeklarowanych w ramach wariantu 4.8, działki rolnej A4 o powierzchni 24,00 ha położonej na działce ewidencyjnej nr [...] w ramach wariantu 5.5 oraz przyznał płatność na kwotę 2 806,42 zł, w tym: pakiet 4. Cenne siedliska i zagrożone gatunki ptaków na obszarach Natura 2000, wariant 4.4 – półnaturalne łąki wilgotne do powierzchni 1,61 ha i pakietu 5. Cenne siedliska poza obszarami Natura 2000, wariant 5.5 – półnaturalne łąki świeże do powierzchni 1,10 ha.

3. W następstwie odwołania skarżącego Dyrektor Podlaskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w Łomży (dalej powoływany jako Dyrektor POR, organ odwoławczy) decyzją z dnia 28 lipca 2022 r. nr 9010-2022-000981 utrzymał ww. decyzję w mocy. Wniesiona na tę decyzję Dyrektora POR skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku została oddalona wyrokiem z dnia

2 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Bk 385/22.

4. Następnie pismem z 6 marca 2023 r. Kierownik BP zawiadomił skarżącego o wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia kwot nienależnie pobranych płatności przyznanych na mocy ww. decyzji o przyznaniu płatności (za lata 2017-2020) oraz poinformował skarżącego o możliwości zapoznania się z materiałami zgromadzonymi w przedmiotowej sprawie oraz złożenia końcowego oświadczenia zgodnie z art. 10 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm., dalej jako: k.p.a.).

5. Decyzją z 13 kwietnia 2023 r. nr 0193-2023-007245 organ I instancji ustalił kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu działania rolno-środowiskowo-klimatycznego (PROW 2014-2020) w łącznej wysokości 201.733,11 zł,

a w następstwie odwołania złożonego przez skarżącego reprezentowanego przez pełnomocnika Dyrektor POR uchylił ww. decyzję i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.

6. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z 4 lipca 2023 r. nr 0193-2023-007672 organ I instancji ponownie ustalił kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu działania rolno-środowiskowo-klimatycznego (PROW 2014-2020) w łącznej wysokości 201.733,11 zł, jednak w następstwie odwołania złożonego przez skarżącego reprezentowanego przez pełnomocnika Dyrektor POR po raz kolejny uchylił decyzję Kierownika BP i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.

7. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z 5 października 2023 r. nr 0193-2023-007828 ustalił kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu działania rolno-środowiskowo-klimatycznego (PROW 2014-2020) w łącznej wysokości 201.716,27 zł.

8. W następstwie odwołania złożonego przez skarżącego reprezentowanego przez pełnomocnika Dyrektor POR decyzją z 13 grudnia 2023 r. nr 9010-2023-005330 utrzymał ww. decyzję w mocy.

W uzasadnieniu tej decyzji organ odwoławczy wskazał, że według ustaleń organów wnioskodawca zobowiązał się do realizacji zobowiązań wynikających z przedmiotowego wniosku przez okres 5 lat od dnia podjęcia zobowiązania, czyli od dnia 15 marca 2017 r. do dnia 14 marca 2022 r.

Stwierdzono, że w roku 2021 skarżący nie wykazał faktu posiadania gruntów w okresie referencyjnym (od dnia 15 marca 2021 do dnia 14 marca 2022 r.), a więc nie spełnił warunku do przyznania płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej. Wedle ustaleń organów skarżący nie posiadał tytułu prawnego do działek ewidencyjnych nr [...] zadeklarowanych w ramach wariantu 4.8 i działki ewidencyjnej nr [...] w ramach wariantu 5.5., w związku z czym ustalono, że na zadeklarowanych we wniosku w roku 2021 działkach nie realizował podjętego 5-letniego zobowiązania rolno-środowiskowo-klimatycznego.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że ustalona kwota nienależnie pobranych płatności rolno-środowiskowo-klimatycznych (za rok 2017 w wysokości 53.284,13 zł, za rok 2018 w wysokości 49.472,46 zł, za rok 2019 w wysokości 49.465,92 zł, za rok 2020 w wysokości 49.493,76 zł) przekracza kwotę stanowiącą równowartość 100 euro, przeliczoną na złote według kursu euro, ustalonego zgodnie z art. 11 ust. 2 w związku z art. 36 pkt g) rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) nr 907/2014 z dnia 11 marca 2014 r. uzupełniającego rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 w odniesieniu do agencji płatniczych i innych organów, zarządzania finansami, rozliczania rachunków, zabezpieczeń oraz stosowania euro (Dz.U. UE L nr 255 z dnia 28 sierpnia 2014 r., dalej jako: "rozporządzenie nr 907/2014"). Tym samym zdaniem Dyrektora POR w odniesieniu do ww. płatności nie zachodzą przesłanki uzasadniające odstąpienie od ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności.

Dyrektor POR zauważył, że organ I instancji rozważył sprawę skarżącego pod względem wystąpienia kategorii siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności zgodnie z art. 4 ust. 1 akapit trzeci rozporządzenia Komisji (UE) nr 640/2014 z dnia 11 marca 2014 r. uzupełniającego rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli oraz warunków odmowy lub wycofania płatności oraz kar administracyjnych mających zastosowanie do płatności bezpośrednich, wsparcia rozwoju obszarów wiejskich oraz zasady wzajemnej zgodności (Dz.U. UE L nr 181 z 20 czerwca 2014 r., dalej jako: "rozporządzenie nr 640/2014"), w przypadku wystąpienia których zwrot pomocy nie jest wymagany. Zdaniem organu odwoławczego w przedmiotowej sprawie strona nie przedstawiła w zakreślonym terminie dowodów wystąpienia siły wyższej i tego rodzaju okoliczności.

Zdaniem organu odwoławczego w rozpatrywanej sprawie nie zaistniały przesłanki, o których mowa w art. 7 ust. 3 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 809/2014 z dnia 17 lipca 2014 r. ustanawiającego zasady stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli, środków rozwoju obszarów wiejskich oraz zasady wzajemnej zgodności (Dz.U. UE L nr 227 z dnia 31 lipca 2014 r., dalej jako: "rozporządzenie nr 809/2014") skutkujące brakiem obowiązku zwrotu przez skarżącego nienależnie pobranej płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej za lata 2017-2020.

Stwierdzono, że przekazanie płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej za lata 2017-2020 na rachunek bankowy wskazany przez skarżącego nie wynikało z pomyłki ARiMR. Przedmiotowa płatność została przyznana w oparciu o złożony przez stronę wniosek, zatem przekazanie płatności nie nastąpiło wskutek pomyłki ARiMR. Organ odwoławczy wyjaśnił, że za rzetelność danych wskazanych we wniosku o przyznanie każdej płatności odpowiada bowiem występujący o taką płatność rolnik.

Zdaniem Dyrektora POR w przedmiotowej sprawie nie można też uznać, że została spełniona druga przesłanka wymieniona w art. 7 ust. 3 rozporządzenia nr 809/2014, gdyż błąd ten mógł zostać wykryty przez rolnika w zwykłych okolicznościach. Wskazano, że podejmując zobowiązanie rolno-środowiskowo-klimatyczne w roku 2017 w ramach pakietu 4, wariantu 4.8 i pakietu 5, wariantu 5.5 skarżący wiedział, że realizacja zobowiązania trwa przez okres 5 lat od dnia jego podjęcia, czyli od dnia 15 marca 2017 r. do dnia 14 marca 2022 r. jak też, że umowa dzierżawy terminowej z dnia 30 grudnia 2015 r. została zawarta do dnia 30 grudnia 2020 r. Organ odwoławczy zwrócił również uwagę, że strona składając wniosek o przyznanie płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej (PROW 2014-2020) na rok 2017 poświadczyła, że znane jej były zasady przyznawania płatności, a zatem była świadoma konsekwencji i sankcji dotyczących niewykonania zobowiązań wynikających z realizacji zobowiązania rolno-środowiskowo-klimatycznego.

Dyrektor POR stwierdził, że wywiązanie się z obowiązków przyjętych w ramach działania ocenić trzeba w całym okresie 5-letniego zobowiązania, a stwierdzenie uchybień w realizacji tego działania oznacza niedotrzymanie zobowiązania i powoduje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych płatności za cały okres ich pobierania.

W zakresie przedawnienia organ odwoławczy wskazał na treść art. 3 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE, EURATOM) nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz. Urz. UE L nr 312 z 23 grudnia 1995 r., dalej jako: "rozporządzenie nr 2988/95"), podając, że okres przedawnienia wynosi cztery lata od czasu kiedy rolnik dopuścił się nieprawidłowości. Przy tym wyjaśnił, że upływ terminu przedawnienia (uwzględniając przerwanie okresu przedawnienia) następuje najpóźniej w dniu,

w którym mija okres odpowiadający podwójnemu terminowi okresu przedawnienia (8 lat). Stwierdził, że organ I instancji za datę nieprawidłowości prawidłowo uznał dzień złożenia wniosku o przyznanie płatności na rok 2021 zawierającego deklarację działek ewidencyjnych, do których strona nie posiadała tytułu prawnego, tj. 29 kwietnia 2021 r. Wobec powyższego stwierdzono, że w przedmiotowej sprawie nie doszło do przedawnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranych płatności.

W odniesieniu do zarzutów skarżącego organ odwoławczy wskazał, że znajdująca się w aktach sprawy umowa dzierżawy terminowej zawarta pomiędzy E. P. a skarżącym z dnia 30 grudnia 2015 r. jednoznacznie potwierdza, że dzierżawca znał postanowienia umowy, z treści której wynika, że umowa dzierżawy została zawarta do dnia 30 grudnia 2020 r. Zatem skarżący w przypadku, gdy umowa jest umową terminową miał świadomość, że umowa dzierżawy została zawarta do dnia określonego w umowie, a więc w tej sprawie nie można mówić o elemencie zaskoczenia, czy też nieprzewidywalności.

Dyrektor POR wyjaśnił, że postępowanie dotyczące ustalenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranych płatności za lata 2017-2020 jako odrębne postępowanie stanowi jedynie konsekwencję ustaleń dokonywanych na mocy ostatecznej decyzji w sprawie przyznania płatności na rok 2021. Przypomniał, że na mocy decyzji przyznanej za rok 2021 stwierdzono, że strona nie spełniła warunku posiadania gruntów zadeklarowanych do płatności w okresie referencyjnym, tj. od dnia 15 marca 2021 r. do dnia 14 marca 2022 r., w którym został złożony wniosek o przyznanie tych płatności, a zatem nie wywiązała się z realizacji działania rolno-środowiskowo-klimatycznego.

9. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem skarżący reprezentowany przez pełnomocnika wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku. Zaskarżając decyzję w całości, zarzucił naruszenie:

1) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. błędne ustalenia faktyczne poczynione w sprawie w szczególności nie wzięcie pod uwagę tego, że utracenie posiadania nieruchomości przez skarżącego nastąpiło przez bezprawne działanie D. K. który naruszył posiadanie nieruchomości, co stanowi okoliczność zaistnienia siły wyższej, o czym skarżący powiadomił Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Kolnie przedkładając w dniu 28 czerwca 2021 r. pismo zawierające informację o bezprawnym wejściu na nieruchomości objęte programem rolnośrodowiskowym i zniszczeniu skoszonych traw i łąk, co uznać należało za zawiadomienie o wystąpieniu siły wyższej i nadzwyczajnych okoliczności uniemożliwiającej jej wykonanie zobowiązania rolnośrodowiskowego, które obowiązywało do dnia 15 marca 2022 r.,

2) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. błędne ustalenia faktyczne poczynione w sprawie w szczególności nie wzięcie pod uwagę tego, że bezprawne działanie D. K., który zniszczył łąki, stanowi okoliczność zaistnienia siły wyższej, o czym skarżący powiadomił Kierownika BP, przedkładając w dniu 28 czerwca 2021 r. pismo zawierające informację o bezprawnym wejściu na nieruchomości objęte programem rolnośrodowiskowym i zniszczeniu skoszonych traw i łąk, co uznać należało za zawiadomienie o wystąpieniu siły wyższej i nadzwyczajnych okoliczności uniemożliwiającej jej wykonanie zobowiązania rolnośrodowiskowego, które obowiązywało do dnia 15 marca 2022 r.,

3) brak zawieszenie postępowania w zakresie wydania zaskarżonej decyzji z uwagi na postępowanie sądowe toczące się przed Sądem Rejonowym w P. w przedmiocie przywrócenia posiadania, którego rozstrzygnięcie będzie miało wpływ na wynik sprawy.

W uzasadnieniu skargi jej autor wskazał, że posiadanie przedmiotowych nieruchomości skarżący utracił z uwagi na naruszenie przez D. K. posiadania nieruchomości. Utrata posiadania nieruchomości i zniszczenie plonów, w wyniku działania osób trzecich skutkować powinna, wbrew twierdzeniom organów, o zaistnieniu siły wyższej uniemożliwiającej wykonanie pakietu rolnośrodowiskowego.

Podniósł również, że zgodnie z art. 345 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2020 r. poz. 1740 ze zm., dalej jako: k.c.) przywrócone posiadanie poczytuje się za nieprzerwane, a zatem w momencie przywrócenia posiadania skarżącego przez sąd cywilny, uważany on będzie za posiadacza nieruchomości nieprzerwanie. W związku z powyższym zasadne było i jest zawieszenie niniejszej sprawy do momentu rozstrzygnięcia prawomocnie sprawy przez sąd cywilny.

W skardze stwierdza się też, że skarżący już w 2019 r. informował organ o tym że umowa dzierżawy została przedłużona wobec uregulowania należności z tytułu czynszu dzierżawnego za okres obejmujący zobowiązanie rolnośrodowiskowe. Podniesiono, że skarżący w dobrej wierze zaufał właścicielom nieruchomości, którzy na początku 2021 r. nie zakłócali użytkowania nieruchomości ani też nie wzywali do zwrotu przedmiotowych nieruchomości. Powyższe uprawniało do tego, aby uważać umowę za obowiązującą i umożliwiającą kontynuowanie wykonywania pakietu. Wszystko powyższe należy uznać zdaniem skarżącego za okoliczności nadzwyczajne uniemożliwiające wykonanie zobowiązania wynikającego z pakietu rolnośrodowiskowego.

W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji Kierownika BP z 5 października 2023 r., a także o zasądzenie na rzecz skarżącego od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przewidzianych.

10. Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.

II. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

1. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki przewidziane w ustawie.

2. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Wykładnia powołanego przepisu wskazuje, że sąd ma nie tylko prawo, ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Z drugiej jednak strony, granicą praw i obowiązków sądu, wyznaczoną w art. 134 § 1 p.p.s.a. jest zakaz wkraczania w sprawę nową. Granice te zaś wyznaczone są dwoma aspektami, mianowicie: legalnością działań organu oraz całokształtem aspektów prawnych tego stosunku prawnego, który był objęty treścią zaskarżonego rozstrzygnięcia.

3. Rozpoznając sprawę według powyższych kryteriów należy uznać, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

4. Przedmiotem kontroli w rozpoznawanej sprawie jest decyzja Dyrektora POR z 13 grudnia 2023 r. nr 9010-2023-005330, utrzymująca w mocy decyzję Kierownika BP z 5 października 2023 r. nr 0193-2023-007828 w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu działania rolno-środowiskowo-klimatycznego (PROW 2014-2020) w łącznej wysokości 201.716,27 zł.

5. Podstawę prawną wydanych w sprawie decyzji stanowi art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (Dz.U. z 2023 r. poz. 1199 ze zm., dalej jako: "ustawa o ARiMR") zgodnie z którym środki publiczne:

1) pochodzące z funduszy Unii Europejskiej,

2) krajowe, przeznaczone na:

a) współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszy Unii Europejskiej,

b) finansowanie przez Agencję pomocy przyznawanej w drodze decyzji administracyjnej

- podlegają zwrotowi, jeżeli płatność lub pomoc finansowa wypłacone z tych środków zostały pobrane nienależnie lub w nadmiernej wysokości w wyniku naruszenia prawa albo regulaminu naboru wniosków o przyznanie pomocy finansowej lub w przypadkach określonych w przepisach odrębnych dotyczących przyznawania lub wypłaty płatności lub pomocy finansowej lub zwrotu tych środków lub w postanowieniach umów o przyznaniu pomocy finansowej.

6. W niniejszej sprawie aktualnie nie jest sporne i nie budzi wątpliwości, że skarżący w latach 2017-2021 wnioskował do określonych gruntów o przyznanie płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej (PROW 2014-2020), zobowiązał się do dotrzymania wymogów związanych z przedmiotowymi płatnościami przez okres 5 lat od dnia podjęcia zobowiązania, czyli od dnia 15 marca 2017 r. do dnia 14 marca 2022 r., a płatności zostały skarżącemu przyznane i wypłacone za kolejne 4 lata.

Jednak w dotyczącej okresu od 15 marca 2021 r. do 14 marca 2022 r. ostatecznej decyzji Dyrektora POR z 28 lipca 2022 r. nr 9010-2022-000981 utrzymano w mocy decyzję Kierownika BP z dnia 1 czerwca 2022 r. nr 0193-2022-004987, którą z kolei odmówiono skarżącemu przyznania płatności do działek rolnych oznaczonych jako: B2, C1, F2 oraz G2 o łącznej powierzchni 27,51 ha położonych na działkach ewidencyjnych o nr [...] zadeklarowanych w ramach wariantu 4.8, działki rolnej A4 o powierzchni 24,00 ha położonej na działce ewidencyjnej nr [...] w ramach wariantu 5.5 oraz przyznano płatność na kwotę 2 806,42 zł, w tym: pakiet 4. Cenne siedliska i zagrożone gatunki ptaków na obszarach Natura 2000, wariant 4.4 – półnaturalne łąki wilgotne do powierzchni 1,61 ha i pakietu 5. Cenne siedliska poza obszarami Natura 2000, wariant 5.5 – półnaturalne łąki świeże do powierzchni 1,10 ha.

Fakt niespełnienia warunków do otrzymania płatności w ww. okresie został więc stwierdzony w ww. decyzji ostatecznej. Skarga na tę ostateczną decyzję Dyrektora POR została oddalona prawomocnym wyrokiem WSA w Białymstoku

z dnia 2 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Bk 385/22 (powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na internetowej stronie bazy orzeczeń: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tym samym nie jest możliwe wyrażenie odmiennej oceny w przedmiocie spełnienia warunków do otrzymania płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej w okresie od 15 marca 2021 r. do 14 marca 2022 r., co zarazem uprawnia do stwierdzenia, że skarżący nie dotrzymał zobowiązania w wymaganym 5-letnim okresie, co też nie jest kwestionowane w skardze.

7. Warunki przyznania płatności rolno-środowiskowo-klimatycznych, w tym konieczność ich spełniania przez okres 5 lat, wynikają z § 2 ust. 1 pkt 1, 2 i 3 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 marca 2015 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Działanie rolno-środowiskowo-klimatyczne" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 (Dz.U. z 2015 r. poz. 415 ze zm., dalej jako: "rozporządzenie rolno-środowiskowo-klimatyczne"). Jak stanowi przepis, płatność rolno-środowiskowo-klimatyczną przyznaje się rolnikowi lub zarządcy, o których mowa w art. 28 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1305/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) i uchylającego rozporządzenie Rady (WE) nr 1698/2005 (Dz. Urz. UE L 347 z 20.12.2013, str. 487 z późn. zm.) zwanego dalej "rozporządzeniem nr 1305/2013", jeżeli: został mu nadany numer identyfikacyjny w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, zwany dalej "numerem identyfikacyjnym"; realizuje 5-letnie zobowiązanie rolno-środowiskowo-klimatyczne, o którym mowa w art. 28 ust. 3 rozporządzenia nr 1305/2013 lub art. 7 ust. 2 rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) nr 807/2014 z dnia 11 marca 2014 r. uzupełniającego rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1305/2013 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) i wprowadzającego przepisy przejściowe (Dz. Urz. UE L 227 z 31.07.2014, str. 1), w ramach określonego pakietu albo jego wariantu, zwane dalej "zobowiązaniem rolno-środowiskowo-klimatycznym"; spełnia warunki przyznania płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej w ramach określonych pakietów lub ich wariantów określone w rozporządzeniu.

8. Natomiast zgodnie z § 34 ust. 1 rozporządzenia rolno-środowiskowo-klimatycznego, płatność rolno-środowiskowo-klimatyczna podlega zwrotowi, jeżeli rolnik lub zarządca nie realizuje całego zobowiązania rolno-środowiskowo-klimatycznego lub nie spełnia innych warunków przyznania płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej określonych w rozporządzeniu.

9. Należy podkreślić, że z sytuacją, w której dochodzi do nienależnego pobrania środków przyznanych w ramach działań objętych programem rozwoju obszarów wiejskich mamy do czynienia nie tylko wówczas, gdy pomoc zostaje przyznana i wypłacona na podstawie decyzji, która została następnie wyeliminowana z porządku prawnego, ale także wtedy, gdy beneficjent nie dotrzymuje podjętego w związku z otrzymaną pomocą zobowiązania przez wymagany okres.

Aktualny pozostaje pogląd wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych, że wywiązanie się przez rolnika z obowiązków przyjętych w ramach programu rolnośrodowiskowego ocenić trzeba w całym okresie 5-letniego zobowiązania, a stwierdzenie uchybień w realizacji tego programu oznacza niedotrzymanie zobowiązania i powoduje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych płatności za cały okres ich pobierania.

Obowiązek zwrotu płatności rolnośrodowiskowych ma charakter wsteczny, co uzasadnione jest celem i kompleksowym charakterem programu rolnośrodowiskowego. Program ten ma charakter wieloletni i beneficjent pomocy zobowiązany jest do jego realizacji w każdym kolejnym roku na uzgodnionych warunkach. Wywiązanie się z obowiązku spełniania warunków przyznania płatności rolnośrodowiskowej w jednym roku nie jest podstawą do uznania, że producent rolny wywiązał się z zobowiązania i może zatrzymać płatność dotyczącą tego roku. Tylko wywiązywanie się strony z obowiązków przyjętych w ramach programu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych musi być oceniane w okresie całego 5-letniego okresu zobowiązania. Wymogi nałożone na stronę w programie rolnośrodowiskowym wiążą stronę przez cały okres trwania zobowiązania (zob. wyrok NSA z dnia 7 marca 2017 r. II GSK 3030/16).

Zasada zwrotu wpłaconej uprzednio płatności (...) stanowi gwarancję zachowania przez rolnika wszystkich warunków zobowiązania rolnośrodowiskowego. W ramach programu rolnośrodowiskowego beneficjent jest zobowiązany do przestrzegania zasad związanych z realizacją tego programu w każdym roku tej realizacji. Konsekwencją takiego ukształtowania zobowiązań beneficjenta jest nie tylko nieprzyznanie płatności za dany rok, jeżeli stwierdzono uchybienia w realizacji programu ale także obowiązek zwrotu płatności wcześniej pobranych (por. wyrok NSA z dnia 11 maja 2017 r. II GSK 5397/16 i przywołane tamże orzecznictwo).

Skoro skarżący nie zrealizował zobowiązania rolno-środowiskowo-klimatycznego w odniesieniu do określonych gruntów w całym 5-letnim okresie z uwagi na niespełnienie warunków do przyznania płatności to z zasady otrzymana płatność rolno-środowiskowo-klimatyczna powinna zostać zwrócona, o ile nie zaistniały przesłanki do odstąpienia od ustalenia nienależnie pobranych płatności.

W toku postępowania zwrotowego organy ARiMR dokonały analizy sprawy także w tym aspekcie.

10. Nie powinno budzić wątpliwości, że nie było podstaw do zastosowania art. 44 ust. 3 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 (Dz.U. z 2023 r. poz. 922 ze zm.), skoro kwoty przyznanych w kolejnych latach płatności (2017-2020) przekraczały kwotę 100 euro, przeliczoną na złote według kursu euro ustalonego w odniesieniu do programów rozwoju obszarów wiejskich, podczas sporządzania deklaracji wydatków państwa członkowskie nienależące do strefy euro.

11. Dalece bardziej istotnym w kontekście podniesionych w skardze zarzutów jest natomiast kwestia zaistnienia przypadku działania siły wyższej czy też wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności. Konieczność rozpatrzenia tego rodzaju okoliczności przez organy wynika z treści art. 4 ust. 1 akapit trzeci rozporządzenia nr 640/2014, który stanowi, że w odniesieniu do innych środków rozwoju obszarów wiejskich (innych niż płatności bezpośrednie, o których mowa w akapicie pierwszym – dopisek sądu) państwa członkowskie nie wymagają częściowego lub całkowitego zwrotu wsparcia w przypadku działania siły wyższej lub wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności.

W myśl art. 2 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 z dnia 17 grudnia 2013 w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylającego rozporządzenia Rady (EWG) nr 352/78, (WE) nr 165/94, (WE) nr 2799/98, (WE) nr 814/2000, (WE) nr 1290/2005 i (WE) nr 485/2008 (Dz.U. UE L nr 347 z 20 grudnia 2013 r., dalej jako: "rozporządzenie nr 1306/2013") do celów finansowania WPR, zarządzania nią i monitorowania jej "siła wyższa" i "nadzwyczajne okoliczności" mogą zostać uznane w szczególności w następujących przypadkach:

a) śmierć beneficjenta;

b) długoterminowa niezdolność beneficjenta do wykonywania zawodu;

c) poważna klęska żywiołowa powodująca duże szkody w gospodarstwie rolnym;

d) zniszczenie w wyniku wypadku budynków inwentarskich w gospodarstwie rolnym;

e) choroba epizootyczna lub choroba roślin dotykająca, odpowiednio, cały inwentarz żywy lub uprawy należące do beneficjenta lub część tego inwentarza lub upraw;

f) wywłaszczenie całego lub dużej części gospodarstwa rolnego, jeśli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu złożenia wniosku.

Zarazem zgodnie z art. 4 ust. 2 rozporządzenia nr 640/2014 przypadki siły wyższej i nadzwyczajnych okoliczności zgłasza się na piśmie właściwemu organowi wraz z odpowiednimi dowodami wymaganymi przez właściwy organ, w ciągu piętnastu dni roboczych od dnia, w którym beneficjent lub upoważniona przez niego osoba są w stanie dokonać tej czynności.

12. Nie ma wątpliwości, że nie zaistniał żaden z przypadków określonych wprost w art. 2 ust. 2 rozporządzenia nr 1306/2013, jednak użyty w przepisie zwrot "w szczególności" uprawnia do rozważenia innych okoliczności jako mogących stanowić siłę wyższą czy nadzwyczajne okoliczności. Skarżący upatruje zaistnienia nadzwyczajnych okoliczności m. in. w bezprawnym w jego ocenie pozbawieniu go posiadania, o czym zawiadomił on organ I instancji pismem z 28 czerwca 2021 r.

Aby właściwie ocenić wskazane okoliczności należy odwołać się do oceny prawnej z powołanego wyżej prawomocnego wyroku WSA w Białymstoku w sprawie

I SA/Bk 385/22. W zgodzie z art. 153 w zw. z art. 170 p.p.s.a. sąd rozpoznający niniejszą sprawę, związany wskazanym orzeczeniem, nie może wyrazić odmiennej oceny prawnej. Sąd w cyt. wyroku wskazał, opierając się na wykładni TSUE z wyroku z 17 grudnia 2020 r., C-216/19, WQ przeciwko Landowi Berlin, (LEX nr 3095408), że "w sytuacjach spornych, gdzie dwa podmioty występują o płatności do tego samego obszaru, warunkiem niejako dodatkowym przyznania płatności – oprócz tych fundamentalnych określonych w art. 7 i 8 ustawy o płatnościach, a więc przede wszystkim użytkowania tych gruntów – jest legitymowanie się tytułem prawnym do wskazanych we wniosku działek. Tym samym – w przypadku spraw spornych – aby uzyskać płatności spełnić należy oba warunki, tzn. użytkować grunty rolniczo i posiadać tytuł prawny". Należy zatem uściślić, że odmowa przyznania płatności rolno-środowiskowo-klimatycznych nastąpiła z uwagi na brak wykazania tytułu prawnego do działek, których dotyczyły płatności.

Bez znaczenia więc w tym kontekście są wskazania dotyczące kwestii naruszenia posiadania jako nadzwyczajnej okoliczności, gdyż odmowa przyznania płatności nastąpiła z uwagi na stwierdzenie, że nie spełniono warunku dysponowania tytułem prawnym do nieruchomości. Ewentualne nadzwyczajne okoliczności skutkujące brakiem spełnienia zobowiązania rolno-środowiskowo-klimatycznego w całym 5-letnim okresie można by więc odnosić do tego niespełnionego warunku, a zatem winny odnosić się do braku wykazania tytułu prawnego.

13. W cyt. wyroku sąd wyjaśnił w kwestii dysponowania tytułem prawnym, że "skarżący na dzień 31.05.2021 r. nie posiadał tytułu prawnego do działek ewidencyjnych, co do których wnioskował o płatność. Przemawiają za tym następujące dowody. Po pierwsze, z § 3 umowy dzierżawy terminowej z dnia 30 grudnia 2015 r. jednoznacznie wynika, że umowa obowiązywała do 30 grudnia 2020 roku. Zgodnie też z brzmieniem § 10 ww. umowy dzierżawy terminowej strony ustaliły, że wszystkie zmiany postanowień umowy wymagają dla swojej ważności formy pisemnej, co wyraźnie świadczy o fakcie, iż gdyby strony chciały zawrzeć umowę bezterminowo nie zawierałyby takich postanowień. Po drugie wydzierżawiający skierowali do skarżącego pismo wysłane w dniu 12 czerwca 2020, w którym wskazali, że termin wygaśnięcia umowy dzierżawy mija w dniu 30 grudnia 2020 r. Co więcej, w piśmie tym zaznaczyli, że zaprzeczają jakoby miały miejsce uzgodnienia w przedmiocie przedłużenia umowy do 31 grudnia 2021 r. Powołali się przy tym na przytaczany § 10 ww. umowy dzierżawy terminowej. Po trzecie wydzierżawiający zawarli w dniu 14.05.2021 r. przed notariuszem umowę dzierżawy z innym producentem rolnym (Panem D. K.)."

W skardze strona podnosi, że w 2019 r. informowała organ o tym, że umowa dzierżawy została przedłużona wobec uregulowania należności z tytułu czynszu dzierżawnego za okres obejmujący zobowiązanie rolnośrodowiskowe. Wyjaśniono, że skarżący w dobrej wierze zaufał właścicielom nieruchomości, którzy na początku 2021 r. nie zakłócali użytkowania nieruchomości ani nie wzywali do zwrotu przedmiotowych nieruchomości, co zdaniem skarżącego uprawniało go do uważania umowy za obowiązującą i umożliwiającą kontynuowanie pakietu rolnośrodowiskowego. Zdaniem skarżącego wskazane okoliczności należy uznać za nadzwyczajne. Nadto przywołany został wyrok NSA z dnia 26 sierpnia 2022 r., sygn. akt I GSK 986/21, a z treści uzasadnienia tego orzeczenia wywiedziono, że posiadaczem uprawnionym do pobierania płatności bezpośrednich może być również osoba, która włada gruntami bezumownie, także wbrew woli właściciela.

14. Pojęcie siły wyższej należy rozumieć jako nadzwyczajne i nieprzewidywalne okoliczności niezależne od podmiotu, który się na nie powołuje, których następstw nie można było uniknąć mimo zachowania należytej staranności. Ustalenia w tym zakresie zależą od konkretnych okoliczności danego zdarzenia. Obowiązek dostarczenia dowodów wystąpienia siły wyższej lub wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności spoczywa na beneficjencie (por. wyrok NSA z dnia 5 marca 2024 r., sygn. akt I GSK 314/20).

W ocenie sądu rozpoznającego niniejszą sprawę wskazanych przez skarżącego okoliczności nie można kwalifikować jako przypadku siły wyższej czy też wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności. Należy stwierdzić, że nie można rozpatrywać w kategoriach siły wyższej okoliczności, na którą skarżący niewątpliwie miał wpływ. W znacznej mierze to od jego działań zależało czy będzie on dysponował tytułem prawnym, a zawarcie umowy dzierżawy na czas oznaczony i następnie jej wygaśnięcie nie stanowiły okoliczności niezależnych od skarżącego czy nieprzewidywalnych. Należy podkreślić, że skarżący wiedział, iż umowa dzierżawy jest terminowa (do 30 grudnia 2020 r.) już w momencie składania pierwszego wniosku o płatność rolno-środowiskowo-klimatyczną z 29 maja 2017 r. Znał treść § 10 umowy dzierżawy, z którego wynikało, że wszystkie zmiany postanowień umowy wymagają dla swojej ważności formy pisemnej, więc nie miał podstaw do przekonania, że umowa przedłuży się w inny sposób niż przez podpisanie odpowiedniego aneksu do niej. Pomimo tego skarżący zdecydował się starać o wieloletnią płatność, choć niewątpliwie wiązało się to z ryzykiem. Niezależnie od tego czy w danych okolicznościach sprawy wystarcza rolnicze użytkowanie gruntów, choćby bezumownie, czy też wymagane jest również dysponowanie tytułem prawnym (jak było w niniejszej sprawie), nie można traktować w kategoriach należytej staranności braku zapewnienia sobie niezakłóconego dysponowania gruntami przez porozumienie z właścicielami nieruchomości.

Skarżący, podejmując się zobowiązania rolno-środowiskowo-klimatycznego nie miał podstaw do przekonania, że umowa dzierżawy zostanie przedłużona, a zwłaszcza, że zostanie przedłużona w inny sposób niż w formie pisemnej. Niezrozumiałe jest wskazywanie na dobrą wiarę i "zaufanie" do właścicieli nieruchomości z uwagi na niezakłócanie użytkowania nieruchomości jeszcze na początku 2021 r., skoro jak stwierdzono w wyroku w sprawie I SA/Bk 385/22 "wydzierżawiający skierowali do skarżącego pismo wysłane w dniu 12 czerwca 2020, w którym wskazali, że termin wygaśnięcia umowy dzierżawy mija w dniu 30 grudnia 2020 r.".

15. Podobnie należy ocenić przesłanki określone w art. 7 ust. 3 rozporządzenia nr 809/2014. Nie było podstaw do stwierdzenia, że błąd nie mógł zostać wykryty przez beneficjenta w zwykłych okolicznościach, skoro skarżący wiedział, że umowa dzierżawy, z której wywodził tytuł prawny do zgłoszonych nieruchomości, wygaśnie 30 grudnia 2020 r. Nadto płatność nie nastąpiła wskutek pomyłki organów, gdyż opierały się one na dokumentach i twierdzeniach skarżącego.

16. Organy ARiMR wzięły również pod uwagę kwestię przedawnienia, mając na uwadze treść art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2988/95. Organ przyjął w tym zakresie datę złożenia wniosku na rok 2021, tj. 29 kwietnia 2021 r., jako otwierającą termin przedawnienia, co należy uznać za trafne. Zaistniały bowiem podstawy do wymagania tytułu prawnego, czego skarżący nie wykazał we wniosku. Tym samym podstawowy 4-letni termin przedawnienia z pewnością w dalszym ciągu nie upłynął.

17. W przedmiocie zarzutów skargi należy stwierdzić, że nie było podstaw do ich uwzględnienia. W zakresie braku zawieszenia postępowania z uwagi na postępowanie sądowe w przedmiocie przywrócenia posiadania sąd ponownie podkreśla, że stwierdzenie niedotrzymania warunków wieloletniego zobowiązania było oparte na braku wykazania tytułu prawnego, zatem kwestia naruszenia posiadania nie miała wpływu na wynik sprawy, także w postulowanym kontekście siły wyższej czy nadzwyczajnych okoliczności, co znalazło wyżej szersze wyjaśnienie.

Podobnie rzecz ma się z podniesionymi zarzutami w zakresie błędnych ustaleń faktycznych, gdyż wskazane kwestie naruszenia posiadania nie miały wpływu na wynik sprawy, więc nie było podstaw do pochylenia się nad tymi okolicznościami. W ostatecznej decyzji Dyrektora POR z dnia 28 lipca 2022 r. nr 9010-2022-000981 odmowę przyznania płatności oparto na braku wykazania tytułu prawnego zgodnie z wykładnią TSUE z wyroku w sprawie C-216/19, co zyskało z kolei aprobatę WSA w Białymstoku w prawomocnym wyroku w sprawie I SA/Bk 385/22. Wykluczone było wobec tego stwierdzenie, że skarżący spełniał warunki wieloletniego zobowiązania, co w braku zaistnienia podstaw do odstąpienia od ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności uzasadniało wydanie decyzji na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy o ARiMR.

18. Mając na uwadze powyższe, skargę należało oddalić na podstawie art. 151 p.p.s.a.