Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 4/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-05-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 652  Sprawy ubezpieczeń zdrowotnych
Hasła tematyczne: Ubezpieczenia
Skarżony organ: Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 176 pkt 2
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e, art. 85 ust. 4
journal: Dz.U. 2022 poz 2561
law: Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t. j.)
article: art. 627, art. 65 § 2, art. 353(1), art. 58 § 1, art. 750
journal: Dz.U. 2022 poz 1360
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marcin Kamiński (spr.) Sędzia NSA Zbigniew Czarnik Sędzia del. WSA Marek Krawczak Protokolant asystent sędziego Zofia Frąckowiak po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2024 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Z. K. P. w Sz. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 marca 2021 r. sygn. akt VI SA/Wa 2634/20 w sprawie ze skargi Z. K. P. w Sz. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 21 września 2020 r. nr 812/2020/Ub w przedmiocie stwierdzenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Z. K. P. w Sz. na rzecz Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 2 marca 2021 r., sygn. akt VI SA/Wa 2634/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Z. w S. (płatnik, zamawiający, strona, strona skarżąca) na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia (organ odwoławczy, organ) z dnia 21 września 2020 r. w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu.

Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy.

Dyrektor Zachodniopomorskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia w Szczecinie (Dyrektor OW NFZ, organ I instancji) decyzją z dnia 11 lutego 2016 r. stwierdził, że M. L. (zainteresowana, wykonawca, uczestniczka) podlegała obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu wykonywania pracy na podstawie umów z dnia 12 lutego 2009 r. oraz z dnia 3 kwietnia 2009 r. o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym (k.c.) stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, zawartej z płatnikiem (płatnik, skarżący, zamawiający).

Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia (Prezes NFZ) decyzją z dnia 21 września 2020 r., działając na podstawie art. 102 ust. 5 pkt 24 w zw. z art. 109 ust. 5 oraz art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (ustawa o świadczeniach/u.ś.o.z.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy wskazał, że z treści umów zawartych przez zamawiającego z wykonawcą w dniu 12 lutego 2009 r. i 3 kwietnia 2009 r., wynikało, że przedmiotem umowy jest "Opracowanie scenariusza i prowadzenie spotkania DKF Porozmawiajmy o filmie w j. włoskim". Wykonawca zobowiązał się "do wykonania dzieła według swojej najlepszej wiedzy fachowej". W treści umowy zaznaczono także, że "Wykonawca nie może powierzyć ani w całości, ani w części wykonania dzieła innej osobie". Określono również, iż w przypadku nienależytego lub nieterminowego wykonania dzieła zamawiający ma prawo odmowy wypłaty całości lub części umownej kwoty. Określono również wysokość wynagrodzenia w przypadku każdej z umów w wysokości 205 zł. Zdaniem Prezesa NFZ wypełnianie zadań w ramach przedmiotowej umowy nie może zostać zakwalifikowane jako wykonywanie umowy o dzieło, gdyż polegała ona jedynie na wykonywaniu czynności z należytą starannością. Zainteresowana miała opracować scenariusz i prowadzić spotkanie Dyskusyjnego Klubu Filmowego "Z." w ramach cyklu pn. "Porozmawiajmy o filmie w języku włoskim". Nie określono w treści umów jak ww. czynności powinny zostać wykonane ani czego będzie wymagał zamawiający od wykonawcy przy weryfikacji rezultatu. Wykonywanie tego typu czynności w ocenie organu nie może zostać zakwalifikowane, jako praca wykonywana na podstawie umowy o dzieło, gdyż polegała ona na dokonywaniu czynności z należytą starannością, co potwierdza treść spornych umów. Organ w odniesieniu do zarzutu skarżącego, że sporne umowy powinny być rozpatrywane wyłącznie na podstawie przepisów wynikających z ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, wskazał, iż nie podważa powyższego twierdzenia w zakresie przysługujących wykonawcy praw autorskich. Organ wskazał, że umowy o dzieło autorskie nie są tożsame z umowami o dzieło w ujęciu przepisów prawa cywilnego. Organ nadmienił, że według spornych umów uczestniczka nie odpowiadała za wady wykonania "dzieła". Jedyny zapis dotyczący nienależytego wykonania stanowi, że w przypadku nienależytego lub nieterminowego wykonania dzieła zamawiający ma prawo odmowy wypłaty całości lub części umownej kwoty, a wykonawca zobowiązuje się do naprawienia szkody, jaką poniósł zamawiający z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania dzieła. Z tego powodu Prezes NFZ stwierdził, że wykonawca podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu wykonywania pracy na podstawie umów o świadczenie usług.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazanym na wstępie wyrokiem z dnia 2 marca 2021 r. oddalił skargę Z. w S. na powyższą decyzję Prezesa NFZ.

W uzasadnieniu Sąd przywołał treść art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) i art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach i oceniając prawidłowość zakwalifikowania przez organ umowy zawartej przez stronę skarżącą z wykonawcą wskazał, że mając na uwadze, iż umowy cywilne podlegają także ocenie z punktu widzenia uregulowań dotyczących obowiązkowych ubezpieczeń zdrowotnych, strony powinny "ułożyć kontrakt" w sposób transparentny w stosunku do poszczególnych działów prawa. Dlatego też przedmiot umów, zwłaszcza tych objętych art. 627 k.c. (umowy o dzieło), powinien być precyzyjnie oznaczony "według schematu właściwego dla danego rodzaju umowy", niezależnie od prowadzonej działalności oraz umiejętności i cech osobistych wykonawcy. Przy ocenie charakteru umowy powinna być brana pod uwagę nie tyle jej nazwa, co treść. Sąd podzielił stanowisko organu, że wykonawca podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu wykonania umowy, która była umową o świadczenie usług. Obowiązki wynikające z zawartej między stronami umowy polegały na przeprowadzeniu spotkań w ramach cyklu DKF ("Porozmawiajmy o filmie w języku włoskim"). Sąd zwrócił uwagę, że przedmiotem łączących skarżącego z zainteresowaną stosunku prawnego nie były dzieła (materialne bądź niematerialne), lecz staranne działania zainteresowanej, zmierzające do prowadzenia spotkania i konwersacji w języku włoskim na temat filmu. W konsekwencji, zdaniem Sądu uznać należy, że sporne umowy były umowami o świadczenie usług w rozumieniu przepisów k.c.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniosła strona skarżąca, zaskarżając go w całości i zarzucając mu naruszenie:

1) przepisów postępowania mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, tj. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 w zw. z art. 80 k.p.a. przez oddalenie skargi, mimo istniejących podstaw do jej uwzględnienia, co wyrażało się w pominięciu przez Sąd pierwszej instancji, że organ w toku postępowania administracyjnego oparł się wyłącznie na niepełnym materiale dowodowym zgromadzonym przez inny organ administracji publicznej i tym samym uchylił się od obowiązku samodzielnego przeprowadzenia postępowania dowodowego, a w konsekwencji oparł decyzję na niekompletnym materiale dowodowym;

2) przepisów postępowania mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, a mianowicie art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 i art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. przez oddalenie skargi mimo istniejących podstaw do jej uwzględnienia, co wyrażało się w pominięciu przez Sąd pierwszej instancji, że organ nie wyjaśnił w pełni stanu faktycznego i nie zebrał całości materiału dowodowego;

3) przepisów prawa materialnego poprzez bezpodstawne zastosowanie art. 66 ust. 1 pkt. 1 lit. 3 oraz art. 85 ust. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (u.ś.o.z.) w zw. z art. 13 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (u.s.u.s.), przejawiające się w mylnym przyjęciu przez Sąd pierwszej instancji, że zainteresowana była osobą objętą obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym, rentowym i wypadkowym, że umowy łączące skarżącego i zainteresowaną stanowiły tytuł obowiązkowego ubezpieczenia, że zainteresowana była osobą wykonującą pracę na podstawie umowy o świadczenie usług, a skarżący jako płatnik miał obowiązek pobrania z dochodu zainteresowanej składki;

4) przepisów prawa materialnego przez bezpodstawne zastosowanie art. 734 w zw. z art. 750 k.c. przejawiające się w mylnym zakwalifikowaniu przez Sąd pierwszej instancji umów łączących skarżącego z zainteresowaną, jako umów o świadczenie usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy o umowie zlecenia, podczas gdy wskazane umowy spełniały przesłanki umów o dzieło;

5) przepisów prawa materialnego przez niezastosowanie art. 627 k.c., przejawiające się w mylnym przyjęciu przez Sąd pierwszej instancji, iż przepis ten nie powinien być zastosowany w sprawie, podczas gdy umowy łączące skarżącego z zainteresowaną miały charakter umów o dzieło;

6) przepisów prawa materialnego przez niezastosowanie art. 65 § 2 k.c., przejawiające się w niewzięciu pod uwagę woli stron wyrażonej w treści umów.

Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, w tym kosztów zastępstwa procesowego w wysokości dwukrotności stawki minimalnej, według norm przepisanych oraz zrzekł się przeprowadzenia rozprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes NFZ wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest pozbawiona usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z treścią art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) postępowanie kasacyjne przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega zasadzie związania granicami skargi kasacyjnej. Granice skargi kasacyjnej są wyznaczone przez zakres zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji oraz podniesione i poddane konkretyzacji podstawy kasacyjne. Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższe ustawowe podstawy kasacyjne wymagają od skarżącego kasacyjnie konkretyzacji poprzez sformułowanie zarzutów kasacyjnych. Jedynie w drodze wyjątku – w razie stwierdzenia przyczyn nieważności postępowania sądowego, o których mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., lub podstaw do zastosowania art. 189 p.p.s.a. – Naczelny Sąd Administracyjny jest upoważniony i zobowiązany do przekroczenia granic skargi kasacyjnej i wyjścia poza zakres zaskarżenia oraz zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej. W takiej sytuacji Sąd ten z urzędu bierze pod rozwagę podstawy z art. 183 § 2 lub art. 189 p.p.s.a. oraz sankcjonuje je niezależnie od granic zaskarżenia kontrolowanego orzeczenia oraz podniesionych zarzutów (art. 183 § 1, art. 186, art. 189 p.p.s.a.).

Mając na względzie wskazane wyżej zasady postępowania kasacyjnego, wobec niestwierdzenia przyczyn nieważności postępowania sądowego oraz podstaw do zastosowania art. 189 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył rozpoznanie sprawy do weryfikacji zarzutów skargi kasacyjnej.

W pierwszej kolejności formalnemu oddaleniu podlegały zarzuty naruszenia prawa procesowego w zakresie wadliwej oceny legalności proceduralnej zaskarżonej decyzji w świetle przepisów art. 7 w zw. z art. 77, art. 80 i art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. przez oddalenie skargi (art. 151 p.p.s.a.), pomimo "istniejących podstaw do jej uwzględnienia" (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.).

Oceniając negatywnie powyższe zarzuty, należało uwzględnić, że autor skargi kasacyjnej jako wysoce sformalizowanego środka zaskarżenia od orzeczeń sądów administracyjnych ma obowiązek dokonania koniecznej konkretyzacji podstawy kasacyjnej (art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a.) przez powiązanie treści naruszonych wzorców kontroli ze stanem prawnym i faktycznym sprawy w celu właściwego ukierunkowania kontroli kasacyjnej (por. wyrok NSA z dnia 3 października 2023 r., sygn. akt II GSK 1926/22; wyrok NSA z dnia 13 października 2023 r., sygn. akt II GSK 844/20; wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2024 r., II GSK 1255/23). Nie jest natomiast uprawnione uzupełnianie podstaw kasacyjnych w części skargi kasacyjnej przeznaczonej na zamieszczenie ich uzasadnienia. Uzasadnienie podstaw jest odrębnym elementem skargi kasacyjnej, które ma zawierać argumentację przemawiającą – w ocenie strony skarżącej kasacyjnie – za prawidłowością stanowiska zajętego w ramach przytoczonych podstaw kasacyjnych, natomiast nie powinno służyć jako miejsce konkretyzacji lub uzupełniania podstaw kasacyjnych. W przedmiotowej sprawie skarga kasacyjna w zakresie podstaw opisanych w punktach 1) i 2) jej petitum nie zawiera, poza odwołaniem się do abstrakcyjnej treści naruszonych przepisów, odpowiedniego powiązania tej treści z konkretnymi elementami stanu faktycznego sprawy, który miał zostać wadliwie ustalony. Jedyna konkretyzacja dotyczy okoliczności wykorzystania przez skarżony organ materiałów urzędowych (m.in. protokołów), powstałych w toku kontroli, która została przeprowadzona przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. W tym zakresie strona skarżąca kasacyjnie nie określiła bliżej istoty zarzucanego naruszenia prawa oraz nie wykazała zaistnienia przesłanki co najmniej potencjalnego wpływu podniesionego naruszenia prawa procesowego na wynik sprawy.

W drugiej kolejności łącznej ocenie poddano zarzuty naruszenia prawa materialnego w zakresie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e oraz art. 85 ust. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (u.ś.o.z.) w zw. z art. 13 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (u.s.u.s.), w zw. z art. 734 i art. 750 k.c. oraz w zw. z art. 627 i art. 65 § 2 k.c.

Istota powyższych zarzutów sprowadza się do zagadnienia oceny zasadności dokonanej przez skarżony organ kwalifikacji prawnej spornych umów cywilnoprawnych z dnia 12 lutego 2009 r. oraz z dnia 3 kwietnia 2009 r., których przedmiotem było opracowanie scenariusza i prowadzenie spotkania Dyskusyjnego Klubu Filmowego (DKF) w ramach cyklu pt. "Porozmawiajmy o filmie w języku włoskim", jako umów o oświadczenie usług (art. 750 k.c.). Uznanie, że kwalifikacja ta jest prawidłowa, przesądza o tym, że osoba wykonująca pracę na podstawie tych umów podlegała obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) u.ś.o.z., natomiast strona skarżąca jako płatnik miała, stosownie do treści art. 85 ust. 4 (z zastrzeżeniem art. 86 ust. 1 pkt 13a) u.ś.o.z., obowiązek obliczenia, pobrania z dochodu ubezpieczonego i odprowadzenia tak pobranych składek za ubezpieczonego, który wykonywał prace umowne.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego kwalifikacja prawna skarżonego organu odpowiada prawu na tle podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa materialnego. Przede wszystkim nie można zgodzić się ze stroną skarżącą kasacyjnie, że sporne umowy wykazywały konstytutywne cechy umowy o dzieło (art. 627 i n. k.c.), jako umowy rezultatu. Treść zawartej umowy oraz opis czynności podjętych w ramach jej wykonania nie stanowią podstawy do uznania, że czynności polegające na opracowaniu scenariusza spotkania DKF na temat filmu włoskiego oraz jego prowadzenie w języku włoskim doprowadziły do powstania dzieła rozumianego jako samoistny, sprecyzowany, zindywidualizowany i z góry określony rezultat o charakterze materialnym lub niematerialnym (por. np. wyrok NSA z dnia 10 lipca 2023 r., II GSK 14/20, LEX nr 3595419). Brak jest bowiem podstaw do przyjęcia, że samo opracowanie scenariusza spotkania dyskusyjnego na specjalistyczny temat oraz prowadzenie tego spotkania w określonym języku obcym wyczerpuje znamiona dzieła w rozumieniu art. 627 k.c. W szczególności strony spornych umów nie określiły w ich treści cech i parametrów indywidualizujących dzieło (lub mogących go indywidualizować) oraz ewentualnych źródeł, metod lub form jego weryfikacji z punktu widzenia przyjętych zasad lub oczekiwań zamawiającego. Określony w umowach, w sposób ogólny, przedmiot zobowiązania wskazuje na jego wymiar czynnościowy i usługowy, co nie podważa oceny, że podjęcie czynności związanych z opracowaniem scenariusza spotkania i jego prowadzenie wymagało określonej wiedzy fachowej lub profesjonalnych umiejętności (np. lingwistycznych). W związku z tym zasadne jest twierdzenie, że czynności będące przedmiotem umowy nie miały na celu stworzenie dzieła, rozumianego jako samoistny i wyodrębniony lub utrwalony rezultat (pewien wytwór intelektualny), lecz wykonanie określonej usługi w postaci przeprowadzenia w języku włoskim spotkania dyskusyjnego z zakresu filmoznawstwa, według przygotowanego uprzednio scenariusza spotkania, który sam w sobie również nie jest dziełem (por. wyrok NSA z dnia 10 lipca 2023 r., II GSK 14/20, LEX nr 3595419). W orzecznictwie NSA co do zasady jednolicie przyjmuje się bowiem, że same czynności przygotowania i przeprowadzenia wykładu lub szkolenia, nawet jeśli wykraczają one poza standardowy poziom w danej dziedzinie wiedzy i umiejętności, nie stanowią dzieła, chyba że można im przypisać cechy utworu (por. np. wyrok NSA z dnia 28 lutego 2023 r., II GSK 1277/19, LEX nr 3513736; wyrok NSA z dnia 17 lutego 2023 r., II GSK 36/20, LEX nr 3510916).

Nie znajduje także uzasadnionych podstaw twierdzenie o zanegowaniu przez organ autonomii woli stron lub zasad wykładni postanowień umownych (art. 65 § 2 k.c.). Kwalifikacja prawna spornych umów cywilnoprawnych nie podważyła możliwości swobodnego kształtowania treści tego rodzaju umów (por. art. 353(1) k.c.) w granicach zgodności z ustawą oraz jej celami (art. 58 § 1 k.c.). Oznacza to, że strony nie mogą swoją wolą wyłączyć publicznoprawnych skutków zawarcia umowy odpowiadającej określonemu wzorcowi kodeksowemu, nawet jeżeli ich zamiarem było poddanie tej umowy innemu wzorcowi, który nie jest objęty reżimem określonych skutków tego rodzaju (np. skutki w zakresie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego osoby będącej stroną umowy cywilnoprawnej).

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184, art. 204 pkt 1 oraz art. 207 § 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej oraz zasądzeniu od strony skarżącej kasacyjnie na rzecz skarżonego organu kwoty 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.