Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 574/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-10-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 1  par. 1  i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2167
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
article: Art. 3  par. 1, art. 134  par. 1, art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: Art. 128, art. 1`29, art. 135, art. 140
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) Sędziowie WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko WSA Janusz Kasprzycki Protokolant starszy referent Paulina Grojec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 października 2023 r. sprawy ze skargi Z. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 9 lutego 2023 r. nr SKO.NP/4115/12/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 9 lutego 2023 r. znak: SKO.NP/4115/12/2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, dalej: k.p.a.) oraz art. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615; dalej: u.ś.r.), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy R. z dnia 22 listopada 2022 r. znak: GOPS-SR-5222-4/22 w przedmiocie odmowy przyznania Z. G. (dalej: skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem.

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wójt Gminy R., decyzją z dnia 3 czerwca 2022 r. znak: GOPS-SR-5222-3/22 odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenie pielęgnacyjnego, wskazując, że z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności ojca skarżącej wynika, że niepełnosprawność istnieje od 9 lutego 2020 r. tj. od 76. roku życia, a zatem powstała w okresie późniejszym niż wymaga tego art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Kolegium decyzją z dnia 20 lipca 2022 r. znak SKO.NP/4115/260/2022 uchyliło ww. decyzję Wójta Gminy R. i przekazało organowi I instancji sprawę do ponownego rozpoznania.

Uchylając zaskarżoną decyzję organu I instancji Kolegium doszło do przekonania, że w niniejszej sprawie w celu wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy koniecznym będzie przeprowadzenie przez organ pomocy społecznej dodatkowego postępowania mającego na celu zweryfikowanie oświadczenia skarżącej o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego począwszy od dnia 1 kwietnia 2022 r.

Organ pierwszej instancji winien ponadto wyjaśnić, jakie czynności ojciec skarżącej może wykonywać samodzielnie, a w jakich wymaga pomocy i opieki ze strony osób drugich. Organ winien także ustalić, jak często i w jakich okresach osoba wymagająca opieki przebywała w ostatnim czasie w placówkach opieki zdrowotnej i zobowiązać stronę do przedłożenia kopii posiadanej w tym zakresie aktualnej dokumentacji medycznej, np. w postaci kart leczenia szpitalnego, zaświadczeń lekarskich itp. Zasadnym będzie także wyjaśnienie, czy rzeczywiście rodzeństwo skarżącej nie może w żaden sposób pomagać w opiece nad rodzicem, czy to w formie osobistych starań, czy też w postaci finansowej.

Ponownie sprawę rozpoznając, organ I instancji decyzją z dnia 22 listopada 2022 r. po raz kolejny odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jako przyczynę podjętego rozstrzygnięcia organ I instancji, jak poprzednio podał, że z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wynika, że niepełnosprawność ojca skarżącej istnieje od 9 lutego 2020 r., tj. od 76 roku życia, czyli powstała później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Po drugie organ pomocowy stwierdził, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą, a chorobą i niepełnosprawnością jej ojca, a zatem nie zachodzi przesłanka przyznania wnioskowanego świadczenia.

W odwołaniu wniesionym od ww. decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego i procesowego mające wpływ na wynik sprawy, m.in.:

- art. 17 ust. 1b u.ś.r., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i nieuwzględnienie okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki,

- art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, iż wydzierżawienie gospodarstwa rolnego na podstawie umowy dzierżawy nie jest równoznaczne z zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestaniem wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym a w konsekwencji nie stanowi podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego,

- art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją z dnia 9 lutego 2023 r. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

Rozpoznając niniejszą sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie w pierwszej kolejności wskazało, że wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skoro zatem nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia na podstawie przepisu w stosunku, do którego - w związku z wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego - odpadło domniemanie zgodności z Konstytucją, to uznać należało, że doszło do naruszenia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

W obecnej sytuacji prawnej nie jest więc dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13.

W związku z powyższym Kolegium stwierdziło, że stanowisko prawne organu I instancji, co do skutków omawianego wyroku Trybunału nie zasługuje na akceptację, ponieważ w świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, a zatem winny być przez nich respektowane.

Kolegium doszło jednak do przekonania, że pomimo dokonania przez organ pomocy społecznej, błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., kwestionowana decyzja ostatecznie odpowiada prawu, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo jej niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad ojcem. Istotne w sprawie jest również to, że skarżąca nie wykazała w dostateczny sposób, że zakres sprawowanej opieki nad ojcem uniemożliwia jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Ponadto Kolegium zwróciło uwagę, że sprawa z wniosku skarżącej była już przedmiotem postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Krakowie, który wyrokiem z dnia 3 grudnia 2021 r. sygn. III SA/Kr 936/21 oddalił skargę skarżącej na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 28 maja 2021 r. W motywach rozstrzygnięcia Sąd stwierdził, że organy prawidłowo odmówiły przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, stwierdzając, że skarżąca nie spełniła ustawowych przesłanek do przyznania jej tego świadczenia bowiem nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Weryfikując na nowo zebrany w sprawie materiał dowodowy Kolegium ustaliło, że skarżąca jest właścicielką gruntów rolnych gospodarstwa o pow. 3.0100 ha, co daje 1.7910 hap.

Z treści załączonego do akt sprawy rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 21 kwietnia 2022 r. wynika, że skarżąca wydzierżawiła gospodarstwo rolne w całości, gdyż jak podała sprawuje opiekę nad ojcem i nie ma możliwości wykonywania prac polowych.

W tym miejscu Kolegium zaznaczyło, że dowodem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego jest w świetle art. 17b ust. 2 u.ś.r. stosowne oświadczenie złożone przez rolnika pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Taka forma dowodzenia podstawowej przesłanki przyznania świadczenia została wprowadzona z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika. Z oczywistych względów nie ma w tym przypadku innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących z zatrudnienia na podstawie stosunku pracy.

Ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie rolnika nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego.

Tym samym oświadczenie skarżącej dotyczące zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego zostało poddane weryfikacji zmierzającej do uzyskania odpowiedzi na pytanie, czy do zaprzestania ww. działalności w istocie doszło, czy też nie.

Kolegium w decyzji kasatoryjnej z dnia 20 lipca 2022 r., zaleciło organowi I instancji dokonanie weryfikacji wyjaśnień skarżącej, poprzez zobowiązanie jej do okazania umowy dzierżawy gospodarstwa rolnego.

W odpowiedzi na powyższe skarżąca przedłożyła organowi I instancji umowę dzierżawy z dnia 30 marca 2022 r. zawartą z C. K. Jak ustalono umowa ta dotyczy gospodarstwa rolnego o pow. 3.0100 ha, co stanowi 1.7910 hap położonego w R., składającego się z działek nr 1, 2, 3, 4, 5. Nadto podkreślić należy, że w § 2 umowy nie zawarto zapisu dotyczącego okresu na jaki wydzierżawiający przekazuje dzierżawcy w użytkowanie przedmiotowe gospodarstwo rolne. Wreszcie w § 5 umowy widnieje zapis "dzierżawca będzie świadczył wydzierżawiającemu następujące świadczenia - będzie przekazywał 30 procent plonów". Jednocześnie w § 6 zapisano, że dzierżawca z dniem 1 kwietnia 2022 r. przystępuje do użytkowania gruntów wymienionych w umowie.

Nadto Kolegium w aktach sprawy dopatrzyło się pisma z dnia 29 sierpnia 2022 r. wydanego przez Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wg. stanu na dzień 28 sierpnia 2022 r., z którego treści wynika, że skarżąca jest zarejestrowana w systemie Ewidencji Producentów prowadzonym przez ARiMR i nie ubiegała się o dopłaty bezpośrednie w 2022 roku.

Skarżąca nadal pozostaje wpisana do ewidencji producentów rolnych prowadzonej przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wobec czego na dzień wydania decyzji przez organ I instancji, tj. w dniu 22 listopada 2022 r. nie uwidoczniono zmian w rzeczonej ewidencji.

Powołując przepisy ustawy dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (Dz. U. z 2021 r. poz. 2114 z późn. zm.) Kolegium wyjaśniło, że płatności przysługują osobom, które rzeczywiście wykonują pracę w gospodarstwie rolnym.

Odnośnie sposobu rozumienia kategorii prowadzenia działalności rolniczej Kolegium nawiązało do uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. sygn. I OPS 5/12, wskazując że prowadzenie działalności rolniczej wiąże się ściśle z normalnymi działaniami koniecznymi dla prowadzenia gospodarstwa rolnego, tj. z wykonywaniem pracy w tym gospodarstwie lub wykonywaniem innych zwykłych czynności związanych z prowadzeniem takiej działalności, z tym że czynności te lub praca nie muszą mieć charakteru pracy fizycznej, a mogą polegać np. na zarządzaniu gospodarstwem. Prowadzenie gospodarstwa rolnego może polegać zatem tylko na zarządzaniu nim. Dopiero występowanie całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, czyli niemożność wykonywania pracy fizycznej w gospodarstwie i brak możliwości zarządzania nim, z reguły stanowi obiektywną przeszkodę w prowadzeniu gospodarstwa, a tym samym osiągania z niego dochodu. Wskazując, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika (wykonywanie w nim pracy, zarządzanie nim) jest formą aktywności zawodowej uprawianą dla celów zarobkowych, objętą w związku z tym odmiennym reżimem zabezpieczenia społecznego określonym w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, NSA stwierdził, że rolnik prowadzący we wskazanym rozumieniu gospodarstwo rolne, nie może uzyskać świadczenia pielęgnacyjnego.

W oparciu o powyższe rozważania, Kolegium stwierdziło, że prowadzenie gospodarstwa rolnego oznacza stałą i osobistą działalność rolnika, mającą charakter zarówno wykonywania pracy lub innych zwykłych czynności wiążących się z tym prowadzeniem, jak i zarządzania gospodarstwem.

W analizowanej sprawie, jak wynika z pisma ARiMR z dnia 29 sierpnia 2022 r. skarżąca jest zarejestrowana w systemie Ewidencji Producentów. Ostatni wniosek o płatności złożyła w roku 2021. Według stanu na dzień 29 sierpnia 2022 r. nie ubiegała się o dopłaty bezpośrednie w 2022 r.

Analizując materiał dowodowy Kolegium nie dopatrzyło się jednak informacji, z której wynikałoby, że skarżąca złożyła wniosek o wykreślenie z ewidencji producentów.

W świetle powyższych ustaleń organ przyjął że skarżąca nie spełniła przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikającej z art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r., ponieważ nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Podkreślono również, że osoby prowadzące gospodarstwo rolne, nie mogą być w uprzywilejowanej pozycji w stosunku do osób wykonujących pracę, dla których warunkiem koniecznym jest całkowita rezygnacja z pracy i brak uzyskiwania z tego tytułu jakichkolwiek środków finansowych.

Powyższe bezsprzecznie należy odnieść do ujawnionej w przedmiotowej sprawie okoliczności polegającej na fakcie pobierania od dzierżawcy gospodarstwa rolnego przez skarżącą 30 procent plonów.

Biorąc powyższe pod uwagę organ stwierdził, że skarżąca niewątpliwie czerpie korzyści z gospodarstwa rolnego, które przekazała w dzierżawę bez podania w umowie czasu jej obowiązywania.

W dalszej części decyzji organ wyjaśnił, że w ramach przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 21 kwietnia 2022 r. oraz złożonego oświadczenia z dnia 7 września 2022 r. zakres czynności opiekuńczo - pielęgnacyjnych wykonywanych przez skarżącą względem niepełnosprawnego ojca, tj. zabezpieczenie opieki medycznej (umawianie wizyt lekarskich, zakup, przygotowywanie i podawanie leków) pomoc w czynnościach higienicznych (ubieranie, przebieranie, pomoc w załatwianiu czynności fizjologicznych, toaleta, masowanie), przygotowywanie posiłków, karmienie ojca, robienie zakupów żywnościowych, środków higieny osobistej i innych zgodnie z bieżącymi potrzebami, wykonywanie czynności porządkowych, zmiana pościeli itp. zapewnienie dostępu do odwiedzin księdza, zapewnienie i umożliwienie kontaktów z rodziną, przyjaciółmi, sąsiadami, poświecenie czasu dla ojca, okazanie empatii i akceptacji, wspieranie, motywowanie, mobilizowanie.

W ocenie Kolegium opisane czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą wobec niepełnosprawnego ojca, mają charakter typowych czynności codziennych, przez co nie wymagają nieprzerwanej obecności osoby opiekuna.

Kolegium zwróciło także uwagę, że udział w opiece nad niepełnosprawnym ojcem, może mieć także rodzeństwo skarżącej. Powołując się na orzecznictwo sądowe organ wskazał, że w przypadku kilku osób zobowiązanych do alimentacji możliwe jest takie podzielenie się obowiązkami, żeby każda z tych osób mogła podjąć (utrzymać) zatrudnienie. Co więcej, realizacja obowiązku nie musi polegać na osobistych staraniach, lecz może polegać na finansowaniu usług opiekuńczych dla rodzica, stosownie do indywidualnych możliwości.

Podsumowując Kolegium doszło do przekonania, że decyzja organu I instancji odpowiada prawu ponieważ skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, a ponadto nie wykazała w dostateczny sposób zakresu czynności jakie wykonuje względem niepełnosprawnego ojca, przez co w sprawie nie zaistniał związek przyczynowy. Dodatkowo skarżąca ma rodzeństwo, które wypełniając obowiązek alimentacyjny winno mieć swój udział w sprawowaniu opieki nad ojcem w jakiejkolwiek formie możliwej do spełnienia.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r., poprzez ich niewłaściwe niezastosowanie i nieoparte na zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym twierdzenie organu, iż skarżąca nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym, i w konsekwencji wydanie decyzji odmawiającej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo spełnienia przez skarżącą przesłanki opisanej ww. przepisem;

2. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r., przez błędną jego wykładnię polegającą na uznaniu istnienia pozaustawowej, negatywnej przestanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wbrew treści tego przepisu sprowadzającej się do przyjęcia, że otrzymanie nieznacznej ilości plonów od dzierżawcy celem zaspokojenia bieżących potrzeb wyżywienia wyklucza możliwość przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;

3. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r., przez błędną jego wykładnię polegającą na uznaniu istnienia pozaustawowej, negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wbrew treści tego przepisu sprowadzającej się do przyjęcia, że występowanie obowiązku alimentacyjnego pozostałego rodzeństwa wyklucza możliwość przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;

II. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 138 ust. 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez utrzymanie w mocy decyzji I instancji, pomimo iż rozstrzygnięcie organu I instancji wydane zostało w oparciu o niekonstytucyjne przepisy i nieuwzględnienia okoliczności, iż wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki;

2. art. 138 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 107 § 3 w zw. z art. 11 k.p.a. polegające na nie odniesieniu się przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i nierozważeniu zasadności podniesionego w odwołaniu zarzutu naruszenia art. 36 § 1 i art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP poprzez pozbawienie skarżącej przez organ I instancji czynnego udziału w prowadzonym postępowaniu wskutek niepoinformowania skarżącej o niezałatwieniu sprawy w terminie, tj. do dnia 14 października 2022 r., niepodanie przyczyny zwłoki, niewskazanie nowego terminu załatwienia sprawy oraz brak pouczenia o prawie do wniesienia ponaglenia oraz wskutek braku zapewnienia możliwości wypowiedzenia się co do zebranych materiałów i dowodów, co doprowadziło do nierozpoznania przez organ sprawy w jej całokształcie;

3. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegającą na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym dowolną, a nie swobodną ocenę dowodów świadczących o zaprzestaniu prowadzenia przez skarżącą gospodarstwa rolnego od 1 kwietnia 2022 r., tj. umowy dzierżawy z dnia 30 marca 2022 r. oraz zaświadczenia z dnia 29 sierpnia 2022 r. o nieubieganiu się o dopłaty bezpośrednie w 2022 r. oraz zaświadczenia KRUS z dnia 26 sierpnia 2022 r. o niepodleganiu skarżącej ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 kwietnia 2022 r.;

4. art. 17b ust. 2 u.ś.r. w zw. z art. 6, art. 8, art. 9, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niepoparte zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym zaprzeczenie złożonemu przez skarżącą oświadczeniu (zgodnemu z art. 17b ust. 2 u.ś.r.) i niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. okoliczności niemożności podjęcia pracy i niewykonywania pracy w gospodarstwie przez skarżącą w związku z koniecznością opieki and niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem - co skutkowało odmówieniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasadzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarga nie jest uzasadniona.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji, stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

Jak wynika z akt sprawy, ojciec skarżącej posiada orzeczenie, kwalifikujące go do osób trwale niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

Stosownie zaś do treści art. 17b ust.1 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:

1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;

2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (ust. 1).

Dowodem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w świetle art. 17b ust. 2 u.ś.r. jest stosowne oświadczenie złożone przez rolnika pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Taka forma dowodzenia podstawowej przesłanki przyznania świadczenia została wprowadzona z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika. Z oczywistych względów, nie ma w tym przypadku innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie rolnika nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z rzeczywistością (zasada prawdy obiektywnej – art. 7 k.p.a.). Nie przeczy temu również fakt, że oświadczenie jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej. Potencjalne sankcje karne, jakie mogą być zastosowane względem rolnika, który złożył niezgodne z prawdą oświadczenie, pozostają bez związku z obowiązkiem organu ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego w sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Sąd podziela stanowisko wyrażone np. w wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 10 lutego 2021 r., sygn. II SA/Łd 727/20, czy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 7 lutego 2022 r. sygn. III SA/Kr 1600/21 (opubl. w CBOSA), że za producenta rolnego uważa się osobę fizyczną, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, będącą posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym. Za gospodarstwo rolne w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 333), o którym mowa w art. 3 pkt 6 u.ś.r., uważa się obszar gruntów, o których mowa w art. 1, o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy, stanowiących własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej, w tym spółki, nieposiadającej osobowości prawnej. Stosownie zaś do art. 2 pkt 14 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, użyte w ustawie określenia "rolnik" oznaczają - rolnika w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a rozporządzenia nr 1307/2013, którego gospodarstwo rolne jest położone na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, tj. osobę fizyczną lub prawną bądź grupę osób fizycznych lub prawnych, bez względu na status prawny takiej grupy i jej członków w świetle prawa krajowego, której gospodarstwo rolne jest położone na obszarze objętym zakresem terytorialnym Traktatów, określonym w art. 52 TUE w związku z art. 349 i 355 TFUE, oraz która prowadzi działalność rolniczą. Działalność rolnicza (art. 4 ust. 1 lit. c rozporządzenia nr 1307/2013) oznacza: - produkcję, hodowlę lub uprawę produktów rolnych, w tym zbiory, dojenie, hodowlę zwierząt oraz utrzymywanie zwierząt do celów gospodarskich; - utrzymywanie użytków rolnych w stanie, dzięki któremu nadają się one do wypasu lub uprawy bez konieczności podejmowania działań przygotowawczych wykraczających poza zwykłe metody rolnicze i zwykły sprzęt rolniczy, w oparciu o kryteria określone przez państwa członkowskie na podstawie ram ustanowionych przez Komisję, lub - prowadzenie działań minimalnych, określanych przez państwa członkowskie, na użytkach rolnych utrzymujących się naturalnie w stanie nadającym się do wypasu lub uprawy. Na rolniku spoczywa obowiązek przestrzegania praktyk rolniczych korzystnych dla klimatu i środowiska (art. 9 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego).

Jak wynika z informacji uzyskanej z Agencji Modernizacji i Restrukturyzacji Rolnictwa z dnia 29 sierpnia 2022 r., skarżąca jest nadal zarejestrowana jako producent rolny i ubiegała się o płatności bezpośrednie oraz płatności ONW - ostatni wniosek o płatność złożony został w 2021 r.

Informacja ta w zestawieniu z umową dzierżawy z dnia 30 marca 2022 r. zawartą przez skarżącą, w której § 5 umowy zawarto zapis, że "dzierżawca będzie świadczył wydzierżawiającemu następujące świadczenia - będzie przekazywał 30 procent plonów", świadczy że skarżąca w istocie nie przestała być rolnikiem i nie zaprzestała czerpania dochodów z gospodarstwa rolnego, zatem Kolegium zasadnie przyjęło, że skarżąca nie spełniła przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, skarżąca nie spełnia także warunku sprawowania stałej opieki, oraz przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że w ramach opieki nad ojcem skarżąca zabezpiecza opiekę medyczną (umawianie wizyt lekarskich, zakup, przygotowywanie i podawanie leków), zapewnia pomoc w czynnościach higienicznych (ubieranie, przebieranie, pomoc w załatwianiu czynności fizjologicznych, toaleta, masowanie), przygotowywaniu posiłków, karmieniu ojca, robieniu zakupów żywnościowych, środków higieny osobistej i innych zgodnie z bieżącymi potrzebami, wykonywaniu czynności porządkowych, zmianie pościeli itp. zapewnia dostęp do odwiedzin księdza, zapewnia i umożliwia kontakty z rodziną, przyjaciółmi, sąsiadami, poświęca czasu dla ojca, okazuje empatię i akceptację, wspiera, motywuje, mobilizuje.

Sąd wskazuje, że systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.

Zdaniem Sądu, wskazany przez skarżącą zakres opieki nie wymusza na skarżącej rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. Podkreślić należy, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w żaden sposób nie wynika, iż ojciec skarżącej, nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności skarżącej. Czynności skarżącej związane z opieką nad ojcem, ograniczają się zaś do pomocy w czynnościach higienicznych (ubieranie, przebieranie, pomoc w załatwianiu czynności fizjologicznych, toaleta, masowanie), przygotowywaniu posiłków, karmieniu ojca, pozostałe czynności to prowadzenie gospodarstwa domowego. Nie są to natomiast czynności oznaczające stałą lub długotrwałą opieką innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad ojcem a niepodejmowaniem przez nią pracy, nie istnieje związek przyczynowy.

Ponadto, stosownie do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie np. w wyroku z dnia 26 kwietnia 2021 roku, sygn. III SA/Kr 1065/20, z dnia 14 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 731/22, z dnia 28 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 935/22, z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1025/22 i III SA/Kr 1104/22 czy z dnia 14 marca 2023 r., sygn. III SA/Kr 1670/22 (opubl. w CBOSA), w których Sąd wskazał, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W niniejszej sprawie skarżąca ma rodzeństwo, i nie zostało wykazane aby nie było ono w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec ojca, w części je obciążającej, poprzez finansowanie pomocy w opiece nad ojcem, ani też, aby skarżąca nie była w stanie uzyskać od rodzeństwa, zwrotu przypadającej na nią części świadczeń alimentacyjnych, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o., w sytuacji gdyby istotnie spełniła je wobec ojca w części obciążającej rodzeństwo. Za wykazanie tych okoliczności, nie mogą bowiem zostać uznane oświadczenia niepoparte żadnymi dokumentami.

Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22 czy z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, opubl. w CBOSA).

Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na szczegółowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które, w ocenie Sądu, w całości odpowiada prawu.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.