Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 499/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-08-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Józef Maleszewski Sędzia WSA Tomasz Grossmann Asesor sądowy WSA Jacek Rejman (spr.) Protokolant sekr. sąd. Iwona Maciak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi B. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 9 maja 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza P. z dnia 16 listopada 2023 r. znak [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 9 maja 2024 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej również: Kolegium; organ II instancji; organ odwoławczy), w wyniku rozpatrzenia odwołania B. W. (dalej również: wnioskodawczyni; skarżąca; strona) – na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 572) - dalej: k.p.a. – utrzymało w mocy decyzję Burmistrza P. (dalej również: Burmistrz; organ I instancji) z dnia 16 listopada 2023 r. znak [...], wydaną w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzje te zostały wydane w następujących okolicznościach sprawy.

B. W. w podaniu z dnia 17 października 2023 r. wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką J. B., legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nr [...] z dnia 4 października 2023 r., wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności we W.. W orzeczeniu tym zaliczono matkę wnioskodawczyni do znacznego stopnia niepełnosprawności na okres od 1 lipca 2023 r. na stałe; znaczny stopień niepełnosprawności został ustalony od 1 lipca 2023 r., tj. w wieku [...] lat, natomiast niepełnosprawność istnieje od 54 roku życia.

Decyzją z dnia 16 listopada 2023 r. Burmistrz P. odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Burmistrz uzasadnił odmowę tym, że nie jest spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) - dalej: u.ś.r. Organ I instancji wyjaśnił, że B. W. złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ nie może podjąć zatrudnienia ze względu na fakt, iż musi sprawować stałą opiekę nad niewidomą matką, która od [...] lat jest wdową, a opieka i pomoc córki B. jest niezbędna do codziennego funkcjonowania. Wnioskodawczyni sprawuje całodobową opiekę nad matką, umawia na wizyty u lekarzy, towarzyszy w tych wizytach, wykupuje leki oraz pilnuje aby matka je regularnie przyjmowała; towarzyszy matce przez cały dzień, ponieważ matka ze względu na ślepotę nie porusza się samodzielnie po mieszkaniu. Ponadto organ zauważył, że z wywiadu środowiskowego oraz oświadczenia złożonego pod odpowiedzialnością karną wynika, iż wnioskodawczyni zapewnia matce stałą opiekę przez cały dzień, począwszy od toalety porannej i pomocy przy prawidłowym założeniu ubrań, przygotowaniu posiłków i pomocy przy ich spożywaniu; najważniejsze przy chorobie matki jest regularne podawanie leków na depresję i regularne zakrapianie oczu 5 razy dziennie; codzienne funkcjonowanie J. B. jest w całości zależne od pomocy i opieki córki B. W..

Organ I instancji potwierdził fakt sprawowania przez wnioskodawczynię stałej opieki nad niepełnosprawną matką, jednak nie znalazł podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego - a to ze względu na wiek powstania niepełnosprawności matki. W związku z powyższym postanowił odmówić przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną J. B., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, która powstała po ukończeniu 25 roku życia.

W odwołaniu się od powyższej decyzji wnioskodawczyni wskazała na okoliczności wynikające z orzeczenia o niepełnosprawności oraz uwarunkowania wykonywanej opieki nad matką. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego.

Kolegium, motywując swoje rozstrzygnięcie, w uzasadnieniu decyzji z dnia 9 maja 2024 r. stwierdziło, że po zapoznaniu się z dokumentacją zgromadzoną w aktach sprawy uznało, iż decyzja organu I instancji winna zostać utrzymana w mocy, mimo błędnego uzasadnienia w zakresie mocy obowiązującej i wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz skutku wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Organ odwoławczy stwierdził, że decyzja ta w pozostałym zakresie była prawidłowa, a nadto Kolegium jako organ drugiej instancji orzeka na podstawie przepisów obowiązujących w trakcie wydawania decyzji drugiej instancji, chyba że przepisy stanowią inaczej.

W tym zakresie Kolegium wyjaśniło, że od 1 stycznia 2024 r. obowiązują nowe przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych regulujące warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, które wprowadziła ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz. 1429 ze zm.) - dalej: u.ś.w. Organ II instancji przytoczył treść art. 63 ust. 1, 2 i 3 u.ś.w. i wyjaśnił, że Kolegium nie stwierdziło, aby ten przepis przejściowy dopuszczał stosowanie

Kolegium nie stwierdziło, aby przepis przejściowy - art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023r. o świadczeniu wspierającym - dopuszczał stosowanie w niniejszej sprawie przepisów dotychczasowych, gdyż wnioskodawczyni nie nabyła prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do dnia 31 grudnia 2023 r., wobec tego do oceny jej wniosku znaleźć zastosowanie przepisy nowe. Organ odwoławczy podniósł, że ustawodawca w sytuacjach, gdy przewiduje w sprawach wszczętych i niezakończonych stosowanie przepisów dotychczasowych, zawiera taką regulację w przepisie przejściowym.

Wskazując na aktualne brzmienie art. 17 ust. 1 u.ś.r., organ II instancji stwierdził, że analiza tego uregulowania prowadzi do jednoznacznego wniosku, że w obecnym stanie prawnym o świadczenie pielęgnacyjne mogą ubiegać się osoby w nim wymienione z tytułu opieki jedynie nad osobą niepełnosprawną, która nie ukończyła 18 roku życia; tym samym wyraźnie zawężono krąg uprawnionych. Dodał, że wcześniej wiek osoby wymagającej opieki nie warunkował uprawnienia do świadczenia.

W ocenie Kolegium, nie ulega wątpliwości, że z racji na wiek osoby wymagającej wsparcia ze strony bliskich, świadczenie to nie może być przyznane wnioskodawczyni. Z uwagi na to, że osoba, w związku z opieką nad którą złożono wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest osobą w wieku do ukończenia 18 roku życia, nie spełniono warunków do przyznania tego świadczenia. Organ odwoławczy stwierdził zarazem, że w związku z tym odstąpiono od badania, czy w sprawie zachodzi związek przyczynowy i skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a opieką, a ponadto, czy zakres sprawowanej opieki i czas poświęcany na sprawowanie opieki uniemożliwiają podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Organ odwoławczy wskazał również na to, że od 1 stycznia 2024 r. w stosunku do osób, które ukończyły 18 rok życia, funkcjonuje instytucja świadczenia wspierającego kierowanego do osób niepełnosprawnych, a postępowanie w takiej sprawie prowadzi oraz wypłaca świadczenie Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

W takich warunkach Kolegium, nie kwestionując opisanego w odwołaniu stanu rzeczy, nie znalazło podstaw do jego uwzględnienia. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, które mimo zmiany stanu prawnego i kierowania się w części inną argumentacją, było słuszne co do zasady, bowiem rozstrzygało o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, które również w ocenie Kolegium nie może zostać przyznane, nie są bowiem spełnione warunki ustawowe.

W skardze na decyzję odwoławczą B. W. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji Burmistrza z dnia 16 listopada 2023 r. oraz przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisu art. 63 ust. 1 u.ś.w. poprzez jego błędną wykładnię i nieprawidłowe przyjęcie, że nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, a także naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. poprzez jego niezastosowanie w niniejszej sprawie.

W uzasadnieniu skargi strona rozwinęła te zarzuty, odwołując się do stanowiska orzecznictwa i stwierdzając, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisu art. 63 ust. 1 u.ś.w., gdyż wskutek jego błędnej wykładni, nieprawidłowo nie został on zastosowany w niniejszej sprawie.

Jednocześnie skarżąca stwierdziła, że spełniła przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na dzień złożenia wniosku określonych w art. 17 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., a jedyną przyczyną odmowy przyznania świadczenia był wiek powstania niepełnosprawności jej matki. Ponadto podniosła, że spełnia również pozostałe przesłanki do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnoprawną matką J. B., gdyż nie może podjąć zatrudnienia ze względu na fakt, iż musi sprawować stałą opiekę nad niewidomą matką, która jest wdową; całodobowa opieka nad matką jest jej niezbędna do codziennego funkcjonowania. Wskazała na to, że opiekuje się swoją matką przez cały dzień, gdyż matka nie porusza się samodzielnie nawet po mieszkaniu. Zauważała też, że szczegółowy opis opieki i pomocy świadczonej swojej niewidomej matce przedstawiła w postępowaniu przed organem I instancji i znajduje się to w aktach sprawy. Wskazała też na to, że fakt sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną matką potwierdził w swojej decyzji organ I instancji, a Kolegium w zaskarżonej decyzji stwierdziło, że nie kwestionuje opisanego w decyzji organu I instancji stanu rzeczy.

Zdaniem strony, zaskarżona decyzja narusza obowiązujący porządek prawny, gdyż od października 2023 r. spełnia wszystkie przesłanki do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnoprawną matką J. B.. Jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało do dnia 31 grudnia 2023 r. i do niniejszej sprawy należy stosować przepisy obowiązujące przed 1 stycznia 2024 r.

Ponadto wskazał na datę złożenia wniosku (17 października 2023 r.) i treść art. 24 ust. 2 i 4 u.ś.r.

Kolegium w odpowiedzi na skargę, podtrzymując dotychczasowe stanowisko, wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935) - dalej: p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

W wyniku przeprowadzenia tak rozumianej kontroli Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji odmawiającą przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z niepodejmowaniem pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają przepisy prawa materialnego i przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia wyeliminowanie obydwu tych decyzji z obrotu prawnego.

Materialnoprawną podstawę decyzji odmownej organu I instancji stanowiły przepis art. 17 ust. 1 i 1b u.ś.r., tj. przepisy tej ustawy w brzmieniu obwiązującym do 31 grudnia 2023 r. Natomiast podstawą decyzji odwoławczej były przepisy art. 17 ust. 1 u.ś.r. w nowym brzmieniu, obowiązującym od 1 stycznia 2024 r. (Dz.U. z 2024 r., poz. 323) i art. 63 u.ś.w.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu dotychczasowym, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy tym według art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Z kolei w dacie rozstrzygania sprawy przez organ odwoławczy przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 r. – patrz: art. 43 pkt 4 lit. a ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. - Dz.U. z 2023 r., poz. 1429, zmieniającej nin. ustawę z dniem 1 stycznia 2024 r.) stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2023 r., poz. 2809) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka, 4) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego – jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast art. 17 ust. 1b u.ś.r. został z dniem 1 stycznia 2024 r. uchylony (patrz: art. 43 pkt 4 lit. b ustawy z dnia 7 lipca 2023 r.).

W niniejszej sprawie niewątpliwie skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia jeszcze w 2023 r., a organ I instancji rozstrzygnął merytorycznie sprawę w dniu 16 listopada 2023 r. W aktach administracyjnych zgromadzanych na etapie postępowania prowadzonego przed organem I instancji, zgromadzono dokumenty niezbędne dla podjęcia rozstrzygnięcia co do prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, m.in. orzeczenie z dnia 4 października 2023 r. o stopniu niepełnosprawności osoby, w związku z opieką nad którą strona wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, kwestionariusz rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 7 listopada 2023 r. oraz oświadczenia strony i opis czynności pomocowo-opiekuńczych.

W rozpoznawanej sprawie stanowisko organu I instancji dotyczące zachodzenia podstawy do odmowy przyznania świadczenia ze względu na niespełnienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. było nieprawidłowe. Nie umknął przy tym organowi fakt wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, w którym Trybunał orzekł o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Niemniej jednak z powodu braku podjęcia przez ustawodawcę działań legislacyjnych w zakresie zmiany przepisu uznanego za niekonstytucyjny Burmistrz odmówił zastosowania przepisu w brzmieniu wynikającym z wykładni przedstawionej przez Trybunał Konstytucyjny. W ocenie Sądu argumentacja organu I instancji była w powyższym zakresie błędna, gdyż zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, a zatem organ przy podejmowaniu rozstrzygnięcia powinien był zastosować wykładnię dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku o sygn. akt K 38/13 (zob. np. stanowisko NSA w wyroku z dnia 2 sierpnia 2016 r. sygn. akt I OSK 923/16, dostępnym w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Podobnego uchybienia nie dopuścił się organ II instancji, który w tym zakresie słusznie zakwestionował rozstrzygnięcie organu I instancji, jednak odmowę przyznania świadczenia oparł na całkowicie innych okolicznościach. Jak słusznie zauważył organ odwoławczy, od 1 stycznia 2024 r. obowiązują przepisy ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (z wyjątkiem przepisów wyraźnie wskazanych w art. 71 tej ustawy). Organ odwoławczy trafnie wskazał także m.in. na brzmienie przepisu art. 63 ust. 1 u.ś.w., zgodnie z którym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmieniającej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 roku, stosuje się przepisy dotychczasowe. Kolegium w sposób dorozumiany uznało, że przepis przejściowy nie znajduje zastosowania w tej sprawie, gdyż do dnia 31 grudnia 2023 r. nie została wydana decyzja przyznająca prawo do świadczenia (strona nie nabyła prawa do świadczenia pielęgnacyjnego), a zarazem na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje na osobę powyżej 18 roku życia. W takich warunkach organ II instancji uznał za zasadne utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję, jednak z innych przyczyn niż wskazane w uzasadnieniu decyzji organu I instancji.

Wobec takiego stanowiska organu odwoławczego, należy przede wszystkim zauważyć, że Kolegium błędnie założyło, iż w niniejszej sprawie należy zastosować przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2024 r. W ocenie Sądu przepis art. 63 ust. 1 u.ś.w. należy interpretować w ten sposób, że jeżeli na skutek ponownie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego - czy to organ odwoławczy, czy to organ I instancji ustali, że zakres opieki sprawowanej przez wnioskodawcę spełniał przesłanki rezygnacji z zatrudnienia w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z koniecznością stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną, jak również do 31 grudnia 2023 r. spełnione zostały wszystkie inne warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego według przepisów obowiązujących do tej daty, to przyjąć należy, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało na dzień złożenia wniosku, zatem do dnia 31 grudnia 2023 r. Ponadto, na możliwość przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego także "od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r.", a zatem – przyjmując, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego według dotychczasowego brzmienia art. 17 u.ś.r., powstało czy też mogło powstać przed 1 stycznia 2024 r. – na konieczność rozstrzygania sprawy na podstawie dotychczasowych przepisów, wprost wskazuje treść przepisu art. 63 ust. 2 u.ś.w., stanowiąc, że osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4.

W świetle tak sformułowanych przez ustawodawcę przepisów przejściowych, uznać należało, że o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przesądza w danej sprawie spełnienie przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 u.ś.r. na dzień złożenia wniosku, najpóźniej na dzień 31 grudnia 2023 r. W konsekwencji przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego będzie w takiej sytuacji możliwe na podstawie przepisów dotychczasowych, stosowanych na podstawie art. 63 ust. 1 u.ś.w. (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 30 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/Ol 912/23, dostępny jw.). Poza tym wniosek taki płynie również z uzasadnienia projektu ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, w którym wskazano na to, że nowe warunki w przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego zaczną obowiązywać od dnia 1 stycznia 2024 r. i dotyczyć będą wszystkich osób składających wnioski po raz pierwszy po tej dacie. Natomiast osoby, które nabyły lub nabędą prawo do świadczeń opiekuńczych za okres przed wejściem w życie ustawy będą mogły zachować do nich prawo na zasadzie ochrony praw nabytych na podstawie przepisów przejściowych, o ile osoba z niepełnosprawnościami, nad którą jest sprawowana opieka, nie wybierze własnego świadczenia wspierającego (patrz: wyrok WSA w Poznaniu z dnia 6 marca 2024 r. sygn. akt IV SA/Po 105/24, dostępny jw.).

W następnej kolejności należy podkreślić, że co do zasady każdej decyzji organu administracji należy stawiać wszystkie wymagania wynikające z podstawowych zasad postępowania administracyjnego i szczegółowych reguł prowadzenia postępowania wyjaśniającego (dowodowego). W stosunku do decyzji administracyjnej wskazuje się ustawowo na konieczność respektowania zasady prawdy obiektywnej (art. 7), zasady prowadzenia postępowania w sposób wzbudzający zaufanie do władzy publicznej (art. 8), zasad należytego informowania stron i przekonywania, tj. wyjaśniania przesłanek podjętych rozstrzygnięć (art. 9 i art. 11), z którymi wiążą się wymogi w zakresie prowadzenia postępowania dowodowego, rozstrzygnięcia i motywowania stanowiska organu (m.in. art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 § 1 i 3 k.p.a.). Obowiązkiem każdego organu administracji publicznej jest wyczerpujące wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, obejmujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego, wskazanie okoliczności faktycznych i prawnych, którymi kierował się przy podejmowaniu rozstrzygnięcia.

Odniesienie się przez organ administracji do wszystkich istotnych okoliczności faktycznych i prawnych sprawy jest istotne z punktu widzenia wyżej przywołanych, podstawowych zasad postępowania administracyjnego. Uzasadnienie decyzji winno zawierać ocenę zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych przepisów oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa. Na organach administracji spoczywa nie tylko obowiązek wskazania swojego rozstrzygnięcia, ale i umotywowania swojego stanowiska w tym zakresie, tj. przedstawienia toku rozumowania, który doprowadził do podjęcia rozstrzygnięcia, w tym wskazania przyczyn zajęcia danego stanowiska, jak i powodów, dla których zarzuty i argumenty podnoszone przez stronę są lub nie są zasadne, co winno znaleźć swoje odzwierciedlenie w treści uzasadnienia rozstrzygnięcia (patrz np. wyrok NSA z dnia 3 lutego 2022 r. sygn. akt III OSK 4906/21, dostępny jw.).

Poza tym, ze względu na wyrażoną w art. 15 k.p.a. zasadę dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, rozstrzygnięcie organu drugiej instancji jest co do zasady takim samym aktem stosowania prawa, jak rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji, a działanie organu drugiej instancji nie ma charakteru kontrolnego, lecz jest działaniem merytorycznym, równoważnym działaniu organu pierwszej instancji (patrz np. wyrok NSA z dnia 30 października 2019 r. sygn. akt II OSK 3040/17, dostępny jw. - i powołane tam orzecznictwo).

Organ I instancji pomimo potwierdzenia faktu wykonywania opieki przez skarżącą nad niepełnosprawną matką legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nieprawidłowo zastosował w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. i uczynił kryterium wieku osoby niepełnosprawnej okolicznością rozstrzygająca o zasadności odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z kolei organ II instancji błędnie uznał, że w sprawie powinien mieć zastosowanie przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 r. (w zw. z. art. 63 ust. 1 u.ś.w.), który również uzasadnia odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z tego powodu organ odwoławczy odstąpił od badania, czy w sprawie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a wykonywaną opieką, a ponadto, czy zakres opieki i czas poświęcany na jej sprawowanie uniemożliwiają podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Organ I instancji poprzestał zaś na potwierdzeniu faktu sprawowania przez skarżącą stałej opieki nad niepełnosprawną matką. Nie rozważał też kwestii zachodzenia związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością wykonywania opieki.

W takiej sytuacji, w ocenie Sądu, zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak i przepisy prawa materialnego. Wszystko to uzasadniało zakwestionowanie ich prawidłowości i wyeliminowanie z obrotu prawnego. Jak już wyżej wskazano, budził zasadnicze zastrzeżenia sposób wykładni i zastosowania w niniejszej sprawie przez Kolegium przepisów art. 63 ust. 1 [i pominięcie brzmienia art. 63 ust. 2] u.ś.w. oraz art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 r. W tych warunkach miało to wpływ na wynik sprawy, bowiem błędna wykładnia art. 63 u.ś.r. ukierunkowała charakter rozstrzygnięcia, tj. utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji z przyjęciem, że odmowa przyznania świadczenia jest zasadna, jakkolwiek z innych przyczyn niż wskazane w decyzji organu I instancji. To z kolei spowodowało brak poczynienia wyczerpujących ustaleń faktycznych oraz dokonania oceny okoliczności sprawy na podstawie przepisów art. 17 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. Wobec tego w sprawie miało miejsce po stronie organów obydwu instancji naruszenie przepisu prawa materialnego art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. (w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r.) oraz przepisów postępowania: art. 7 (zasada prawdy obiektywnej) i art. 8 (zasada wzbudzania zaufania do władzy publicznej), jak i szczegółowych przepisów dotyczących ustalania i rozpatrywania materiału dowodowego oraz wymogów stawianych uzasadnieniu decyzji, tj. art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz art. 107 § 3 k.p.a.

Z powyższych względów, uznając, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przywołanych przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania, Sąd uznał za zasadne uchylenie obydwu tych decyzji.

Ponownie rozpatrując sprawę, organy administracji przede wszystkim uwzględnią wyżej wskazaną wykładnię przepisu art. 63 ust. 1 i 2 u.ś.w. W konsekwencji sprawa powinna być rozpatrzona przy zastosowaniu przepisów dotychczasowych, tj. sprzed nowelizacji, która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2024 r., o ile nie zajdą inne przesłanki wyłączające z art. 63 u.ś.w. Niezbędne będzie odniesienie się do okoliczności faktycznych i kwestii prawnych dotyczących zachodzenia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a wykonywaną opieką. Wymaga to rozważenia, czy zakres opieki i czas poświęcany na jej sprawowanie stanowią bezwzględną przeszkodę do podjęcia zatrudnienia (innej pracy zarobkowej). Chodzi o to, czy w sprawie ma miejsce wykonywanie na tyle absorbującej czasowo i organizacyjnie pieczy nad osobą niepełnosprawną, że uniemożliwia skarżącej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Przy tym, mówiąc o "jakimkolwiek zatrudnieniu", Sąd ma na myśli uzasadniony ekonomicznie w danych warunkach wymiar zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej. Wszystko to jest to konieczne dla prawidłowego zastosowania w sprawie przepisu art. 17 u.ś.r., a w szczególności rozstrzygnięcia, czy zachodzą podstawy do przyznania przedmiotowego świadczenia.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.

Sąd zarazem, wyjaśnia, że w sprawie nie zachodziły podstawy do zastosowania przepisu art. 145a § 1 p.p.s.a. i zobowiązania organu do wydania decyzji o określonej treści, tj. przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Przede wszystkim z tej przyczyny, że podstawą uwzględnienia skargi nie jest wyłącznie ta, o której mowa w tym przepisie (naruszenie przepisów prawa materialnego - przesłanka z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a lub pkt 2 p.p.s.a.). Uchylenie zaskarżonej decyzji było bowiem również skutkiem stwierdzenia przez Sąd istotnego uchybienia przepisów postępowania. W związku z tym Sąd wskazał na zakres ustaleń faktycznych wymagających poczynienia w toku ponownego rozpatrywania sprawy przez organy administracji, jak i na okoliczności wymagające rozważenia i rozstrzygnięcia w postępowaniu administracyjnym.