Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1114/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-11-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17
journal: Dz.U. 2024 poz 323
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: Art. 128, art. 129, art. 135, art. 140
journal: Dz.U. 2023 poz 2809
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Asesor WSA Marta Kisielowska Protokolant starszy referent Monika Tuczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 listopada 2024 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 29 kwietnia 2024 roku, nr SKO.ŚR/4111/168/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 29 kwietnia 2024 r. znak: SKO.ŚR/4111/168/2024, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie art. 17 ust. 1, ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 323 z późn. zm.; dalej: u.ś.r.) w zw. z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2024 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 z późn. zm., dalej: u.ś.w.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Oświęcim z dnia 22 stycznia 2024 r. znak: DŚR.81.5.2023 orzekającą o odmowie przyznania A. W. (dalej: skarżący) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pacy zarobkowej w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką H. W.

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W wyniku rozpoznania wniosku skarżącego z dnia 27 grudnia 2023 r. organ I instancji orzekł o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami o których mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia organ I instancji przywołał art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym i stwierdził, iż w sprawie będą miały zastosowanie przepisy ustawy, która została zmieniona. Organ I instancji omówił przepis art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. Ponadto organ powołał się na przepis art. 23 ust. 4aa ustawy o świadczeniach rodzinnych, stanowiącym o możliwości przeprowadzenia dowodu z wywiadu w miejscu zamieszkania stron przez pracownika socjalnego. Taki dowód został przeprowadzony i w oparciu o jego ustalenia i dowody znajdujące się w aktach sprawy, organ I instancji dokonał ustalenia stanu faktycznego, który został w uzasadnieniu decyzji szeroko przywołany i omówiony.

Organ I instancji ustalił, że od 28 grudnia 2023 r. skarżący jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w Oświęcimiu z prawem do zasiłku dla bezrobotnych celem uzyskania prawa do ubezpieczenia zdrowotnego. Wobec powyższego organ stwierdził, że rezygnacja z zatrudnienia w 2019 r. nie miała związku z opieką nad matką.

Organ I instancji wskazał także na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r., który uzależnia przyznanie prawa do świadczenia od daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Równocześnie organ zaznaczył, że znany jest mu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, w którym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności, jest sprzeczny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Ponieważ jednak przepisy te nie zostały zmienione, oznacza to, że są wiążące i należy je stosować. W związku z tym na podstawie zebranych dokumentów w sprawie, w szczególności wywiadów środowiskowych, potwierdzono fakt, iż niepełnosprawność matki skarżącej powstała po ukończeniu przez nią 18. roku życia. W związku z powyższym organ stwierdził, że przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie została spełniona, co uniemożliwia przyznanie żądanego świadczenia.

W odwołaniu wniesionym od ww. decyzji skarżący podniósł, że nie można stosować przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13. Ponadto nie zgodził się ze stanowiskiem organu, iż nie zaistniała przyczyna pomiędzy rezygnacją z pracy w 2019 r. a przejęciem opieki nad matką. Skarżący zauważył, że wcześniej pracy nie podejmował, bo sprawował opiekę nad ojcem, i z tego tytułu pobierał świadczenie pielęgnacyjne na ojca. Stan taki trwał do śmierci ojca. Po jego śmierci objął opiekę nad matką.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

Na wstępie Kolegium wyjaśniło, że w świetle art. 63 ust. 1 i ust. 2 ustawy o świadczeniu wspierającym w stosunku do wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, złożonych do 31 grudnia 2023 r. stosuje się przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu sprzed nowelizacji obowiązującej od 1 stycznia 2024 r. Tym samym, ocena przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powinna być dokonana w oparciu o przepisy ustawy obowiązującej do 31 grudnia 2023 r. i w oparciu o ten stan prawny powinna zostać wydana decyzja merytoryczna. Również na etapie postępowania odwoławczego – w związku z administracyjnym tokiem instancji - organ odwoławczy obowiązany jest zweryfikować zaskarżoną decyzję w oparciu o przepisy obowiązujące sprzed nowelizacji.

Odnośnie do podnoszonej przez organ I instancji przeszkody w postaci niemożliwości oceny, od kiedy powstała niepełnosprawność matki skarżącego, Kolegium w tym zakresie przyznało rację skarżącemu, zwracając uwagę na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, zgodnie z którym art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku wskazał, że skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Kolegium w tym miejscu zwróciło uwagę na liczne orzeczenia sądów administracyjnych, które stoją zgodnie na stanowisku, że pomimo niezmienionego stanu prawnego (tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r.) sądy wprost i bezpośrednio, a organy administracji publicznej – pośrednio, w pełni powinny stosować się do kierunku trybunalskiej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określonych w art. 17 u.ś.r.

Tym samym obecnie nie jest dopuszczalne wydanie decyzji administracyjnej na podstawie literalnego brzmienia art. 17 ust. 1b u.ś.r., albowiem z uwagi na wejście w życie od dnia 23 października 2014 r. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 art. 17 ust. 1b nie może być stosowany w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy Kolegium stwierdziło, że ustalenie daty powstania niepełnosprawności matki skarżącego nie może stanowić przeszkody dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W pozostałym zakresie Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji.

Równocześnie Kolegium wskazało, że świadczenie pielęgnacyjne skierowane jest nie do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, a tylko tych spełniających określone ustawowo warunki, tj. takich, które decydują się na brak aktywności zawodowej właśnie w celu sprawowania czynności opiekuńczych. Świadczenie pielęgnacyjne jest pewnego rodzaju surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego na podstawie decyzji administracyjnej, a nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy.

Kolegium wskazało, że w trakcie postępowania organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe oraz wywiad środowiskowy. Ze zgromadzonego materiału wynika, iż w dniu 5.01.2024 r. pracownik socjalny przeprowadził wywiad środowiskowy ze skarżącym w miejscu jego zamieszkania. Na podstawie zebranych informacji ustalono, iż ww. pracował na umowę o pracę w Firmie "Gliniany Dom" od 1.04.2019 r. do 11.10.2019 r. czyli niecałe pół roku, i musiał zrezygnować z zatrudnienia z powodu złego stanu zdrowia swojego ojca liczącego 101 lat. Innego zatrudnienia, ani też innych form pracy skarżący nie wykazał.

Matka skarżącego ma 94 lata i choruje na choroby kardiologiczne, chorobę niedokrwienną serca, nadciśnienie miażdżyce, zwyrodnienie wielowarstwowe, zespół psychoorganiczny, słabo widzi, słabo słyszy, ponadto budzi się w nocy i chodzi po domu z latarką i zachodzi obawa, że odkręci gaz. Skarżący sprawuje opiekę nad matką. Przygotowuje wszystkie posiłki, które matka zjada sama, gdy ma np. pokrojone jedzenie. Dba o higienę matki tak osobistą, jak i pomieszczeń. Wykupuje i dawkuje lekarstwa. Chodzi z matką na wizyty lekarskie. Zajmuje się zakupami żywnościowymi, asekuruje matkę przy poruszaniu się, pomaga jej przy kąpieli, raz w miesiącu obcina włosy i paznokcie. Wspólnie wychodzą na spacery.

Matka skarżącego nie jest pampersowana, toaletę codzienną wykonuje sama z asekuracją skarżącego. Organ zaznaczył, że matka skarżącego ma jeszcze jedno dziecko – córkę Z., która mieszka w tej samej miejscowości, ale od grudnia ma problem z nogą, która była w gipsie, w związku z czym ma problemy z poruszaniem się. Pomaga wychowywać córce swoje wnuki, bowiem jej córka wychowuje je samotnie. W ramach pomocy matce córka skarżącej pomaga przy jej kąpieli, przejęła prowadzenie spaw urzędowych, regularnie dokonuje opłat, utrzymuje kontakt z lekarzem prowadzącym matkę. Ponadto jak stwierdziła, nie jest w stanie świadczyć takiej pomocy w opiece nad matką, by skarżący mógł podjąć pracę.

Mając na uwadze ustalony stan faktyczny, Kolegium stwierdziło, że w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością opieki nad osobą wymagającą opieki. W całej swojej karierze zawodowej, jak to wynika z akt sprawy, skarżący przepracował jedynie kilka miesięcy w 2019 r. Kolegium nie neguje, że matka skarżącego ze względu na schorzenia i niepełnosprawność powinna w miarę możności mieć stałą opiekę i pomoc w czynnościach dnia codziennego takich jak: przygotowanie posiłków, robienie zakupów, towarzyszenie podczas wizyt lekarskich, pomoc w czynnościach higienicznych. Jednak do czynności typowo opiekuńczych spośród wymienionych przez skarżącego można zaliczyć przygotowywanie i podawanie lekarstw, pomoc w utrzymaniu higieny. Natomiast takie czynności jak: przygotowywanie posiłków, wykupywanie lekarstw, zapewnienie transportu do lekarzy, sprzątanie, pranie, przygotowywanie ubioru, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo, i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.

W ocenie Kolegium, na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można więc przyjąć, że skarżący stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, zatem nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ma być trwała. Na gruncie niniejszej sprawy uwzględnić należy także takie okoliczności, że matka skarżącego pomimo swojej niepełnosprawności jest w stanie poruszać się samodzielnie, spożywać posiłki i korzystać z toalety, a więc nie jest osobą obłożnie chorą (leżącą i pampersowaną).

W ocenie organu przyznanie skarżącemu świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa ale także z zasadami współżycia społecznego ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który z mocy prawa w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach. W rezultacie odbywałoby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to, aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców.

Ponadto Kolegium doszło do wniosku, że skarżący nigdy tak naprawdę nie pracował. W sprawie zostało wskazane jedynie kilka miesięcy pracy w 2019 r. Co prawda skarżący twierdzi, że nie podejmował pracy z powodu opieki nad ojcem, który zmarł w 2023 r. ale w latach poprzedzających rok 2019 też nie pracował, choć trudno przyjąć, że zawsze jego rodzice wymagali całodobowej, nieprzerwanej opieki.

Podsumowując Kolegium stwierdziło, że brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, przy czym Kolegium zaznaczyło, że zweryfikowało sytuację skarżącego także na podstawie aktualnie obowiązujących przepisów.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił:

- naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że w sprawie nie wystąpił związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką jak również ustalenie, że zakres sprawowania nad matką opieki nie wyklucza podejmowanie przez skarżącego zatrudnienia;

- naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r.;

- naruszenia przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 1, art. 75 § 1, art. 77 § 1 k.p.a. polegającej na dowolnej ocenie zebranego materiału dowodowego w sposób sprzeczny z zasadami logiki, wiedzy i doświadczenia życiowego, a przez to ustalenie, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego aktywności zawodowej, a sprawowaniem opieki nad matką, jak również ustalenie, że zakres sprawowanej opieki nie uniemożliwia podjęcia pracy. Ponadto skarżący podniósł, że w decyzji podano, że ma udokumentowane wyłącznie zatrudnienie w jednym zakładzie pracy, co nie uwzględnia całej aktywności zawodowej skarżącego.

W oparciu o powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że wskazane przez pracownika socjalnego w przeprowadzonym wywiadzie miejsce pracy skarżącego było jego ostatnim miejscem pracy. Tymczasem skarżący ma w swojej karierze zawodowej ok. 17 lat składkowych - pracował jako górnik, dozorca, robotnik gospodarczy, pomocniczy robotnika budowlanego. Nieuwzględnienie tych danych przedstawia skarżącego jako osobę, która nie pracowała przez całe życie, co nie jest zgodne z prawdą. Dopiero sytuacja związana z konieczności przejęcia opieki nad ojcem, a obecnie nad matką uniemożliwiła skarżącemu podjęcie pracy. Skarżący podniósł także, że sprawowana opieka nad matką - osobą niepełnosprawną, nie jest możliwa do pogodzenia z równoczesnym podjęciem zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze godzinowym. Wykonywane przez niego obowiązki wynikają ze złego stanu zdrowia matki, a sprawowana opieka ma charakter stały, codzienny i całodobowy.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarga jest uzasadniona.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji, stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2809, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, organ nie ustalił czy matka skarżącego wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, wykluczającej podjęcie przez opiekuna jakiegokolwiek zatrudnienia. W aktach sprawy, poza orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, nie została zgromadzona dokumentacja medyczna wskazująca na jakie schorzenia cierpi matka skarżącego, a także zawierająca wskazania lekarskie co do zakresu pomocy koniecznej ze względu na jej stan zdrowia.

Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącego posiada orzeczenie, z którego wynika, że jest zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, jednakże nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 31 grudnia 2020 r.

Z oświadczenia złożonego przez skarżącego wynika, że nie podejmuje on stałego zatrudnienia.

Zdaniem Sądu, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, czy matka skarżącej nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności opiekuna. Organy bowiem nie dokonały w tym zakresie żadnych ustaleń.

Sąd wskazuje natomiast, że systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy, co nie zostało ustalone w niniejszej sprawie.

Sąd podzielił zarzut skarżącego, iż Kolegium nie wzięło pod uwagę, że skarżący ma w swojej karierze zawodowej ok. 17 lat składkowych - pracował jako górnik, dozorca, robotnik gospodarczy, pomocniczy robotnika budowlanego. Nieuwzględnienie tych danych przedstawia skarżącego jako osobę, która nie pracowała przez całe życie. Historia zatrudnienia skarżącego od 17 sierpnia 1983 r. znajduje się na k. 5-6 akt administracyjnych, do czego organ się nie odniósł.

Dalej Sąd wskazuje, że w niniejszej sprawie podziela poglądy Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż "nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że (...) posiada oprócz skarżącej, jeszcze dwoje dorosłych dzieci, a zatem, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawną matką, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...) skarżąca nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad matką, na co słusznie wskazywano w niniejszej sprawie. Ponadto należy zaznaczyć, że w ramach systemu pomocy społecznej istnieją różne formy wsparcia osób w opiece nad ich bliskimi umożliwiające opiekunom zachowanie aktywności zawodowej, w tym pomoc w formie usług opiekuńczych" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. I OSK 2322/22, opubl. w CBOSA), "jak prawidłowo wskazał to Sąd pierwszej instancji, opieka sprawowana przez skarżącą może być wspomagana przez dwóch braci skarżącej, przy czym wsparcie to nie musi przybierać postaci świadczeń osobistych. Sprawowany wymiar opieki, w tym w związku z uwzględnieniem możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa, nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2024 r., sygn. I OSK 128/23, opubl. w CBOSA), "w okolicznościach niniejszej sprawy nie można pominąć również faktu, że w niedalekiej odległości od matki skarżącej ( w sąsiedniej miejscowości) mieszka jej druga córka, która - jak sama podała – sprawuje czasami opiekę nad matką. Okoliczność ta nie ma co prawda decydującego znaczenia przy ocenie istotnej w sprawie przesłanki związku przyczynowego, jednak nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę, bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2024 r., sygn. I OSK 229/23, podobnie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2024 r., sygn. I OSK 158/23, opubl. w CBOSA).

W ocenie Sądu, proces wykładni w kontrolowanej sprawie winien być dwuetapowy. W pierwszej kolejności wobec braku zdefiniowania pojęcia obciążenie obowiązkiem alimentacyjnym w u.ś.r. należy posłużyć się metodą wykładni systemowej zewnętrznej. Następnie w ramach wykładni systemowej wewnętrznej należy ustalić znaczenie tego pojęcia przy uwzględnieniu wszystkich przepisów k.r.o. regulujących obowiązek alimentacyjny. Istotnym jest także, że w u.ś.r. brak jest odesłania do jednego przepisu k.r.o., co ewentualnie mogłoby skutkować uznaniem, że wolą ustawodawcy było zawężenie ustalenia znaczenia pojęcia obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym do tego przepisu ustawy. W braku tego rodzaju odesłania, w ocenie Sądu zasadnym jest dokonywanie procesu wykładni w oparciu o wyżej przedstawione zasady. W sytuacji, gdy wykładnia przepisów k.r.o. prowadzi do wniosku, że dana osoba może być obciążona albo obowiązkiem alimentacyjnym w całości albo jedynie jego częścią, to nie jest zasadnym nadanie pojęciu obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym innego znaczenia na potrzeby u.ś.r. Podkreślenia wymaga, że k.r.o. w zakresie zagadnień związanych z obciążeniem obowiązkiem alimentacyjnym, jest aktem prawnym o podstawowym znaczeniu, także dla materii regulowanej u.ś.r., w sytuacji, gdy w u.ś.r. nie uregulowano danej kwestii w sposób odmienny. U.ś.r. nie wprowadziła specyficznego pojęcia obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym. Konsekwencją tego jest takie rozumienie tego pojęcia, jak wynika on z regulacji k.r.o.

Powyższe względy przemawiają za tym, że właściwym jest zastosowanie wykładni systemowej wewnętrznej przepisów k.r.o. Dopiero zastosowanie tych metod wykładni umożliwia właściwe odczytanie znaczenia pojęcia obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym. W ocenie Sądu w tym przypadku aktualne jest stwierdzenie, że "żaden przepis prawa nie jest oderwaną jednostką, lecz występuje w pewnym kontekście systemowym – jest częścią określonego aktu normatywnego, który z kolei jest częścią określonej gałęzi prawa przynależącej do systemu prawa polskiego. Wykładając więc dany przepis prawa, należy brać pod uwagę jego relacje do innych przepisów danego aktu normatywnego (wykładnia systemowa wewnętrzna) oraz do przepisów zawartych w innych ustawach (wykładnia systemowa zewnętrzna)" (M. Zirk-Sadowski w: System Prawa Administracyjnego Wykładnia w prawie administracyjnym, tom 4, 2 wyd., wyd. CH BECK, str. 227). Przepisy regulujące pomoc społeczną nie cechują się autonomią od innych gałęzi prawa (w tym wypadku prawa rodzinnego) jaką cechuje się prawo podatkowe.

Zatem jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Tymczasem art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach nie przewiduje możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie obciążonej jedynie częścią obowiązku alimentacyjnego. Uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego jest osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym, a nie jego częścią. Zgodnie natomiast z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają co najmniej pośrednie znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

W niniejszej sprawie niespornym jest, że skarżący ma siostrę, natomiast do akt sprawy nie zostały przedłożone żadne dokumenty świadczące o tym, że istnieją obiektywne okoliczności (np. sytuacja rodzinna, finansowa, zdrowotna) powodujące, iż siostra skarżącego nie jest w stanie wspomóc brata w opiece i zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec matki w sposób bezpośredni czy pośredni, a jedynie oświadczenie. Tymczasem jak wynika z akt administracyjnych rozpoznawanej sprawy, organy nie wezwały skarżącego do złożenia brakujących dokumentów dla wykazania czy siostra jest w stanie zadośćuczynić obciążającej ją części obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica, podczas gdy, zgodnie z art. 79a k.p.a., w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony (w rozpoznawanej sprawie wydaniem decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego).

Wobec tego rozpoznając ponownie sprawę, organy winny przeprowadzić wyczerpujące postępowanie dowodowe w celu ustalenia stanu zdrowia podopiecznej, zaleceń lekarskich co do zakresu koniecznej pomocy, czynności opiekuńczych niezbędnych podopiecznej, w jakim zakresie siostra skarżącej jest w stanie wypełniać obciążającą ją część obowiązku alimentacyjnego wobec matki, nie został bowiem ustalony zakres, w jakim siostra może ten obowiązek wypełnić zarówno wobec matki (nie chodzi wszak o przejęcie obowiązku alimentacyjnego wobec matki w całości), i czy zakres, w jakim siostra jest w stanie wypełnić obowiązek alimentacyjny wobec matki, jest wystarczający do podjęcia pracy przez skarżącego; czy wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne skarżący wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki niezdolnej do samodzielnej egzystencji matce, biorąc pod uwagę charakter jej schorzenia.

Dopiero takie ustalenia pozwolą stwierdzić czy skarżący wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki niezdolnej do samodzielnej egzystencji matce, a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb niepełnosprawnej matki (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie.

Sąd zwraca również uwagę, że organ prawidłowo przyjął, iż zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W ocenie Sądu oznacza to, że sprawa skarżącej powinna być rozpoznana przez organ na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem 31 grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy do 31 grudnia 2023 r. złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i spełnili określone w ustawie przesłanki jego przyznania z uwzględnieniem art. 24 ust. 2 u.ś.r. (por. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lipca 2013 r., sygn. II SA/Go 552/13 i w Rzeszowie z dnia 27 lutego 2024 r., sygn. II SA/Rz 1991/23, opubl. w CBOSA).

W tym stanie sprawy, uznając że skarga jest usprawiedliwiona, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.