Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 358/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-06-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Mienie zabużańskie
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 2, art. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska, sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.), asesor WSA Anna Milicka-Stojek, Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi P. M. i K. M. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 22 listopada 2022 r. nr DAP-WOSR-7280-98/2022/GD w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia 16 września 2022 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz P. M. i K. M. solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, po rozpatrzeniu odwołania P. M. i K. M., decyzją z 22 listopada 2022 r. nr DAP-WOSR-7280-98/2022/GD utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z 16 września 2022 r. nr [...] odmawiającą potwierdzenia P. M. i K. M. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. Z. nieruchomości w miejscowości [...], gm. [...], powiat [...], dawne woj. [...].

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

13 grudnia 1990 r. A. Z. oraz Z. M. zwróciły się do Prezydenta Miasta [...] o przyznanie rekompensaty za mienie pozostawione na dawnych Kresach Wschodnich przez W. Z.

18 marca 2011 r. do Wojewody [...] wpłynął wniosek A. Z. o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za mienie pozostawione przez W. Z. poza obecnymi granicami państwa polskiego.

25 maja 2011 r. wniosek w tej samej sprawie złożyła M. M.

30 czerwca 2011 r. do Wojewody [...] wpłynął wniosek E. S. oraz H. D. o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za mienie pozostawione na dawnych Kresach Wschodnich przez W. Z.

Wnioskiem z 19 lipca 2017 r. P. M. wystąpiła do Wojewody [...] o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za mienie pozostawione na dawnych Kresach Wschodnich przez W. Z.

Wniosek K. M. o wydanie decyzji potwierdzające] prawo do rekompensaty za mienie pozostawione przez W. Z. wpłynął do Wojewody [...] 6 grudnia 2019 r.

Wojewoda [...] decyzją z 23 marca 2012 r. nr [...] odmówił E. S. oraz H. D. potwierdzenia prawa do rekompensaty, z uwagi na złożenie wniosków o rekompensatę po wyznaczonym ustawowo terminie.

Wojewoda [...] decyzją z 6 września 2012 r. nr [...] potwierdził A. Z. prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. Z. nieruchomości w miejscowości [...], gm. [...], pow. [...], dawne woj. [...].

Wojewoda [...] decyzją z 16 września 2022 r. odmówił P. M. i K. M. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. Z. nieruchomości w miejscowości [...], gm. [...], powiat [...], dawne woj. [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, że właściciel nieruchomości położonej na Kresach nie spełnił warunku repatriacji bowiem zmarł po opuszczeniu Kresów Wschodnich, tj. w W.

Jednocześnie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z 16 września 2022 r. organ l instancji wskazał, że pozostali spadkobiercy, tj. S. Z., W. S. nie wystąpili do Wojewody [...] z wnioskami o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty. Ponadto organ wojewódzki zaznaczył, że na podstawie całości posiadanych zasobów akt spraw dotyczących rekompensaty prowadzonych aktualnie, jak również przekazanych do rozpatrzenia Wojewodzie [...] zgodnie z właściwością przez wszystkich starostów województwa [...], organ wojewódzki ustalił, że ani J. Z., ani S. Z. oraz W. S. spadkobiercy właściciela mienia zabużańskiego, nigdy nie ubiegali się o potwierdzenie prawa do rekompensaty i nie składali wniosku w przedmiotowej sprawie.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosła P. M. i K. M. W treści odwołania zaskarżonej decyzji zarzucono: - naruszenie przez organ l instancji przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i bezpodstawne przyjęcie, że właścicielem nieruchomości pozostawionej w rozumieniu tego przepisu mógł być jedynie obywatel polski, który wykazał swój status właścicielski na 1 września 1939 r., a nie mogły być nim osoby, które nabyły taką nieruchomość po dacie wybuchu rozpoczętej w 1939 r. ll Wojny Światowej, - naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 kpa poprzez brak wszechstronnej oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie oraz dokonanie ustaleń faktycznych niezgodnie z zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego, które to naruszenie polegało na tym, że przyjęto bezkrytycznie, iż obywatelowi polskiemu, który wykazał swój status właścicielski na dzień późniejszy niż 1 września 1939 r. nie przysługuje prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz orzeczenie, co do istoty sprawy, poprzez potwierdzenie P. M. i K. M. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. Z. nieruchomości w miejscowości [...], gm. [...], pow. [...], dawne woj. [...], względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi l instancji.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z 22 listopada 2022 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z 16 września 2022 r. W uzasadnieniu wskazał, że art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2017 r. poz. 2097) – dalej zwanej "ustawą", stanowi, że ustawa ta określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczęta w 1939 r. dokonanego na podstawie: 1) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski, 2) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski, 3) układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski, 4) umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR.

Zgodnie z art. 1 ust. 1a ustawy prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r.

Zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Według art. 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz.U. poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz.U. z 1932 r. poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz.U. poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie.

Minister podał, że właścicielem nieruchomości położonej w miejscowości [...], gm. [...], powiat [...], dawne woj. [...], był W. Z., co potwierdza znajdująca się w aktach przedmiotowej sprawy uwierzytelniona kserokopia opisu mienia pozostawionego z 18 lipca 1945 r.

Jak wynika z akt sprawy W. Z. nigdy nie przybył na obecne terytorium RP. Z prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w G. z 10 stycznia 1989 r. sygn. akt [...] wynika, że W. Z. zmarł w 1946 r. w W. Powyższe potwierdza zeznanie strony postępowania A. Z. złożone do protokołu sporządzonego 18 marca 2011 r. w [...] Urzędzie Wojewódzkim, w którym strona zeznała: "Właścicielem nieruchomości w W. był mój dziadek od strony ojca, W. Z. (...) Dziadek na dzień 1 września 1939 r. mieszkał w W. (...). W lutym 1945 r. został aresztowany przez [...], w październiku został wysłany do gułagu w O. Tam też [...] sierpnia 1946 r. zmarł".

Z treści art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ustawy wynika jednoznacznie, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona wtedy, gdy właściciel nieruchomości utracił do niej prawo w następstwie wypędzenia z byłego terytorium RP lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie enumeratywnie wymienionych układów i umów międzynarodowych. Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 1a i 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zmianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., a także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium RP.

Z zestawienia treściowego powyższych przepisów wynika zatem, że przymusowe przesiedlenie z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na obecne terytorium RP jest zasadniczą egzemplifikacją jednej z ustawowych przesłanek nabycia prawa do rekompensaty, tj. przesłanki opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Powyższe potwierdza dominujące orzecznictwo sądowoadministracyjne – wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego wydane m.in. w sprawach o sygn. akt: I OSK 3077/19, I OSK 2763/13, I OSK 2488/16, I OSK 462/17, I OSK 1794/18, I OSK 3343/19, I OSK 1794/18.

W ocenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji podstawę przyjęcia, że dla uzyskania rekompensaty konieczne jest spełnienie warunku przesiedlenia się osoby uprawnionej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej stanowi nie tylko art. 1 i 2 ale i art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy, który przewiduje, że do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty należy dołączyć dowody potwierdzające miejsce lub miejsca zamieszkania właściciela nieruchomości pozostawionych po przybyciu na obecne tereny Rzeczypospolitej Polskiej.

Analizując kwestię przesłanki przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych należy także mieć na uwadze, iż celem uregulowań "republikańskich" było udzielenie wsparcia na zorganizowanie przez repatriantów życia w nowym miejscu zamieszkania, które miało miejsce na obecnym terenie państwa polskiego. Przyznawana kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Jednocześnie była ona, zgodnie z postanowieniami "umów republikańskich", przeznaczona wyłącznie dla obywateli RP narodowości polskiej i żydowskiej, którzy decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po ll Wojnie Światowej, okazywali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim.

Kolejny argument wskazujący na konieczność przemieszczenia uprawnionego na tereny polskie w obecnych granicach wynika z uzasadnienia rządowego projektu ustawy (druk sejmowy 3793/IV kadencja Sejmu s. 1 uzasadnienia projektu). W uzasadnieniu projektu wskazano, że proponowane przepisy w głównej mierze kontynuują rozwiązania obecnie obowiązujące, ponieważ warunki, jakie muszą spełniać osoby uprawnione, zostały ukształtowane z zachowaniem postanowień uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 1991 r. sygn. akt Ill CZP 84/90 zgodnie z którą prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach niewchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce.

Odnosząc się do zarzutów odwołania dotyczących dokonania przez organ I instancji wadliwej wykładni art. 2 ustawy poprzez przyjęcie, że właścicielem nieruchomości pozostawionej poza granicami RP w jego rozumieniu mógł być jedynie obywatel polski, który wykazał swój status właścicielski na 1 września 1939 r., a nie mogły być nim osoby, które nabyły taką nieruchomość po dacie wybuchu wojny rozpoczętej w 1939 r. Minister wskazał, że w wyroku z 25 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2727/21 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził wprost, że brak jest podstaw, by użyte w art. 2 ustawy sformułowanie "prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych" interpretować jako "prawo przysługujące właścicielowi nieruchomości w momencie jej pozostawiania". Prawo do rekompensaty winno zatem wiązać się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu ll Wojny Światowej jego własność, a który to majątek, w związku z wojną, obywatel polski zmuszony był opuścić. Z kolei w wyroku z 22 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2380/20 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że uprawnionym do rekompensaty za mienie pozostawione jest właściciel nieruchomości zabużańskiej z momentu wybuchu ll Wojny Światowej i jego spadkobiercy (por. wyroki NSA z 27 lutego 2020 r. sygn. akt l OSK 1794/18, l OSK 1038/16, czy uchwała składu siedmiu sędziów NSA z 16 grudnia 2013 r. sygn. akt I OPS 11/13). W uzasadnieniu powyższej uchwały Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że prawo do rekompensaty winno wiązać się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu ll Wojny Światowej jego własność, a który to majątek, w związku z wojną, obywatel polski zmuszony był opuścić. Celem ustawy było częściowe zadośćuczynienie materialne za pozostawienie majątku poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, na skutek zaboru jej terytorium, odebranego w wyniku wybuchu II Wojny Światowej. Skoro zatem to wybuch ll Wojny Światowej - z zastrzeżeniem art. 1 ust. 2 ustawy - był przyczyną ustanowienia prawa do rekompensaty, to ta data powinna być miarodajna dla ustalania, kto powinien być osobą uprawnioną do uzyskania rekompensaty za mienie pozostawione.

Reasumując organ ll instancji podzielił stanowisko Wojewody [...] zgodnie z którym okoliczność braku powrotu właściciela przedmiotowej nieruchomości na terytorium "w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej" uniemożliwia uzyskanie prawa do rekompensaty przez jego następców prawnych.

Od decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 22 listopada 2022 r. P. M. i K. M. wniosły skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzuciły naruszenie: 1) przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 ustawy poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i bezpodstawne przyjęcie, że właścicielem nieruchomości pozostawionej - w rozumieniu tego przepisu - mógł być jedynie obywatel polski, który wykazał swój status właścicielski na 1 września 1939 r., a nie mogły być nim osoby, które nabyły taką nieruchomość po dacie wybuchu wojny rozpoczętej w 1939 r.; 2) przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 8, art. 15, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 kpa poprzez: - brak wszechstronnej oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie; prowadzenie postępowania w sposób niebudzący zaufania jego uczestników do władzy publicznej; - niekierowanie się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania; - brak odniesienia się do twierdzeń i zarzutów strony postepowania zawartych w odwołaniu, co należy zakwalifikować jako nieuwzględnienie zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz niewłaściwe uzasadnienie decyzji organu II instancji. Skarżące wniosły o: 1) uchylenie zaskarżonej decyzji; 2) rozpoznanie sprawy na rozprawie; 3) zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw wg norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest uzasadniona.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy ustawa określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie układów z 1944 r. i umowy z 1945 r. regulujących m.in. warunki ewakuacji obywateli polskich narodowości polskiej i żydowskiej na obecne terytorium RP.

Art. 1 ust. 1a ustawy przewiduje, że prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r.

Według art. 1 ust. 2 ustawy przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnił on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie.

Z przepisów tych wynika, że pozostawienie nieruchomości na tzw. Kresach Wschodnich przez jej właściciela musiało mieć miejsce na skutek wypędzenia z byłego terytorium RP bądź jego opuszczenia w warunkach określonych w art. 1 ust. 1 pkt 1-4 i ust. 1a ustawy, tj. na podstawie zawartych układów i umów dwustronnych.

Co istotne zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy przyznanie prawa do rekompensaty może nastąpić również wówczas, gdy właściciel pozostawionej nieruchomości był zmuszony do opuszczenia byłego terytorium RP i nastąpiło to na skutek innych (poza wymienionymi w art. 1 ust. 1 i 1a ustawy) okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r.

Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie W. Z. spełnił przesłanki z art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy.

Poza sporem jest to, że W. Z. był 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał 1 września 1939 r. miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP, tj. w miejscowości [...] (Opis mienia pozostawionego z 18 lipca 1945 r., protokół przesłuchania A. Z. z 18 marca 2011 r.), a w czasie wojny, w lutym 1945 r. zamieszkiwał stale w W. (postanowienie sądu Grodzkiego w G. z 30 października 1950 r. sygn. akt [...], pkt I postanowienia Sądu Rejonowego w G. z 10 stycznia 1989 r. sygn. akt [...]).

Nie jest też sporne to, że lekarz wojskowy W. Z. w lutym 1945 r. został aresztowany przez służby [...] i wywieziony w październiku 1945 r. poza byłe terytorium RP do obozu (kopalni węgla) w W., gdzie zmarł [...] sierpnia 1946 r. (zaświadczenie dyrektora Państwowej [...] we W. z 25 maja 1948 r., prawomocne postanowienie Sądu Grodzkiego z 30 października 1950 r. sygn. akt [...], pkt I prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w G. z 10 stycznia 1989 r. sygn. akt [...], zaprotokołowane przez pracownika Wojewody [...] oświadczenie A. Z. z 18 marca 2011 r.).

W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, skoro W. Z. został w czasie II Wojny Światowej aresztowany przez służby [...], a później wywieziony, wbrew swojej woli, poza przedwojenne terytorium II RP (na teren ówczesnego ZSRR), a następnie, w trakcie przymusowego pobytu w W., zmarł w 1946 r. (po zakończeniu II Wojny Światowej) na terytorium byłego ZSRR, to niewątpliwie poprzednik prawny skarżących, z przyczyn związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., nie mógł (z własnej woli) powrócić na byłe terytorium RP.

W. Z., na skutek innych (poza wymienionymi w art. 1 ust. 1 i 1a ustawy) okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (aresztowania, wywiezienia na teren ZSRR, a następnie śmierci poza byłym terytorium RP) nie mógł powrócić na byłe terytorium RP.

Zdaniem Sądu art. 2 pkt 1 ustawy w zakresie zwrotu: "z tych przyczyn (związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r.) nie mógł na nie (byłe terytorium RP) powrócić" nie uzależnia przyznania prawa do rekompensaty od niemożności powrotu na byłe terytorium RP tylko i wyłącznie w przypadku, gdy obywatel polski w dniu 1 września 1939 r. i w czasie wojny przebywał na terenie, który odpowiada obszarowi obecnej Rzeczypospolitej Polskiej i w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. nie mógł powrócić na byłe terytorium RP.

W ocenie Sądu także przymusowe wywiezienie właściciela pozostawionego mienia w czasie wojny w kierunku wschodnim, poza byłe terytorium RP, co następnie skutkowało jego śmiercią w trakcie przymusowego pobytu na terenie byłego ZSRR, miało ten skutek, że nie mógł on już nigdy powrócić na Kresy Wschodnie. Również ten przypadek mieści się w dyspozycji art. 2 pkt 1 ustawy.

Sąd stoi na stanowisku, że art. 2 ustawy nie wymaga, aby w każdym z przypadków wymienionych w art. 1 ustawy właściciel pozostawionego mienia w czasie wojny rozpoczętej w 1939 r. lub po jej zakończeniu przesiedlił się na obecne terytorium RP.

Trzeba mieć na uwadze, że okoliczności opuszczenia byłego terytorium RP przez właścicieli pozostawionego mienia, a także okoliczności dotyczące niemożności powrotu przez nich na to terytorium - w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., były bardzo różne.

W przypadku np. obywateli opuszczających byłe terytorium RP w ramach tzw. układów republikańskich (zorganizowanej akcji przesiedleńczej) naturalne było to, że przesiedlają się oni na obecne terytorium RP i w tej sytuacji ujawniał się element socjalny prawa do rekompensaty. Osoby takie, mające status repatrianta, otrzymywały w ramach prawa do rekompensaty pomoc w różnej formie na zagospodarowanie się w nowym miejscu.

Inaczej było natomiast, gdy obywatel polski, wbrew swojej woli, został w czasie wojny aresztowany przez obcy aparat represji, a następnie wywieziony poza byłe terytorium RP i zmarł na terytorium byłego ZSRR. Tego typu osoby, bytując w bardzo trudnych warunkach (np. w gułagu lub więzieniu) często były doprowadzane do fizycznego wyniszczenia i umierały, nie mogąc powrócić na byłe terytorium RP. W takim przypadku nie mogło być mowy o socjalnym aspekcie prawa do rekompensaty. Dla spadkobierców, którzy wiele lat po zakończeniu wojny występowali o prawo do rekompensaty rekompensata przybierała w takim przypadku formę odszkodowania, ponieważ nie była związana z osiedlaniem się po wojnie na obecnym terytorium RP.

Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego zaprezentowany w uzasadnieniach wyroków z 17 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 2130/21 i z 22 listopada 2022 r. sygn. akt I OSK 2154/21). W ostatnim z wyroków NSA zwrócił uwagę na aktualną treść art. 2 ustawy, tj. zawarte w tym przepisie in fine sformułowanie: "lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić", które zostało dodane do ustawy ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2014 r. poz. 195), która weszła w życie z 27 lutego 2014 r.

W ocenie NSA w obecnym stanie prawnym nie można domagać się spełnienia wymogu przesiedlenia się na obecne terytorium RP przez właściciela pozostawionego mienia. Wprowadzenie do ustawy nowego brzmienia art. 2, korzystnego dla osób ubiegających się o potwierdzenie im prawa do rekompensaty zabużańskiej, potwierdza jedynie wolę ustawodawcy by w ten sposób poszerzyć krąg osób uprawnionych do świadczeń zabużańskich. Czyni to tym samym zadość stanowisku, zawartemu w przywołanym wyżej orzecznictwie Sądu Najwyższego (uchwała SN z 30 maja 1990 r. sygn. akt III CZP 1/90 i uchwała SN z 10 kwietnia 1991 r. sygn. akt III CZP84/90), w którym zwracano uwagę, iż uprawnienia zabużańskie powinny przysługiwać nie tylko osobom, które poddały się repatriacji, ale także i tym, które z różnych powodów, inspirowanych wydarzeniami wojennymi, nie mogły bez własnej winy takiej procedurze się poddać.

Zatem - w ocenie Sądu - zarówno Wojewoda [...], jak i Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wadliwie przyjęli, że w każdym przypadku jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przemieszczenie się właściciela nieruchomości pozostawionej na obecne terytorium RP w okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r.

W konsekwencji organy obu instancji dokonały wadliwej wykładni art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy przyjmując, że W. Z., skoro nie przesiedlił się na obecne terytorium RP, to nie mógł być uznany za właściciela nieruchomości pozostawionej w rozumieniu tego przepisu i że w tej sytuacji wnioski o przyznanie prawa do rekompensaty nie mogły, z tego powodu, być uwzględnione.

Wobec tego Sąd uznał, że wskazane wyżej organy odmawiając prawa do rekompensaty naruszyły przepisy prawa materialnego - art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

W ponownie prowadzonym postępowaniu Wojewoda [...] potraktuje W. Z. jako właściciela pozostawionego mienia, o którym mowa w art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy. Zatem w zależności od poczynionych ustaleń i ocen organ I instancji wyda stosowny akt, który uzasadni zgodnie z wymogami art. 107 § 3 kpa.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.) orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania sądowego Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 powołanej wyżej ustawy w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 265 ze zm.).