Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1824/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-03-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Trochym, sędzia WSA Monika Sawa, sędzia WSA Joanna Skiba (spr.), Protokolant referent Aleksandra Cymerska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2023 r. sprawy ze skargi H. T. i A. T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej również jako Minister), po rozpatrzeniu odwołania Instytutu Zootechniki Państwowego Instytutu Badawczego w K. (dalej również jako: Instytut), decyzją z [...] maja 2022 r., nr [...], uchylił decyzję Wojewody [...] (dalej również jako Wojewoda) z [...] marca 2018 r., nr [...], w zakresie punktu 1 oraz stwierdził, że działka ewidencyjna nr [...] (obręb P., gmina K., objęta księgą wieczystą KW [...]), w części odpowiadającej parcelom nr [...] i [...], określonym na planie gospodarczym będącym załącznikiem do rejestru pomiarowo-klasyfikacyjnego majątku P. – rok wykonania 1951, podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), dalej powoływanego jako dekret.

Decyzja Ministra została wydana w następującym stanie sprawy.

Wnioskiem z 2 marca 2015 r. H.T. i A.T. wystąpili o wydanie decyzji stwierdzającej, że zespół pałacowo - parkowy w P., gmina K., powiat l., województwo w., położony obecnie na działce nr [...] o powierzchni 27,5770 ha, zapisanej w księdze wieczystej KW [...], będący przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własnością A.M., nie podlegał pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Wojewoda [...] decyzją z [...] marca 2018 r., nr [...], stwierdził, że część działki nr [...] (obręb P., gmina K., objęta księgą wieczystą KW [...]), określonej (na planie gospodarczym będącym załącznikiem do rejestru pomiarowo - klasyfikacyjnego majątku P. - rok wykonania - 1951) jako działka nr [...] i [...], nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (pkt 1) a w pozostałej części działka nr [...] podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (pkt 2), wskazując, iż integralną częścią decyzji jest plan gospodarczy stanowiący załącznik do rejestru pomiarowo - klasyfikacyjnego majątku P. - rok wykonania – 1951 (pkt 3).

Odwołanie od punktu 1 decyzji Wojewody złożył Instytut.

Minister, rozpatrując odwołanie od tej decyzji, wskazał, że okoliczności sprawy uzasadniają uchylenie pkt 1 decyzji Wojewody, a ponieważ odwołanie złożono jedynie od punktu 1 tej decyzji to w pozostałym zakresie stała się ona ostateczna.

Minister przytoczył treść art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i wskazał, że majątek stanowiący przedmiot postępowania położony był na terenie województwa p., a więc aby mógł zostać przejęty na cele reformy rolnej, jego powierzchnia ogólna musiała przekraczać 100 ha lub obejmować ponad 50 ha użytków o charakterze rolnym. Organ odwoławczy podał, że z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, iż przedmiot prowadzonego postępowania został uznany przez ówczesne władze ziemskie jako część majątku P. A więc, to w odniesieniu do tego majątku A.M. należy przyłożyć przesłanki powierzchniowe, wynikającego z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Minister zaznaczył, że z protokołu przejęcia majątku P., własność A.M. wynika, iż jego powierzchnia ogólna wynosiła 386,25 ha, w tym: 338,75 ha gruntów ornych, 33 ha łąk dwukośnych, 4 ha pastwisk, 6,25 ha ogrodów warzywnych, 3,5 ha podwórzy, zabudowań i dróg, 0,75 ha stawów rybnych. W aktach sprawy znajduje się również zaświadczenie z [...] grudnia 1946 r. L.dz. [...] Nr. [...], wydane na podstawie art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej, z którego wynika, że nieruchomość ziemska P. dobra rycerskie, położona w powiecie l, jest przeznaczona na cele reformy rolnej w myśl art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W zaświadczeniu tym zapisano również, iż nieruchomość ta stanowiła własność A.M. i obejmowała obszar 2449,8430 ha. Zdaniem Ministra zarówno przywołany protokół przejęcia, jak i pozostałe znajdujące się w sprawie dokumenty, potwierdzają, że majątek P., stanowiący byłą własność A.M., obejmował nieruchomości o powierzchni znacznie przekraczającej 100 ha. Tym samym spełniał on przesłanki określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Przy czym zgodnie z aktualną linią orzeczniczą, organ orzekający, czy dana nieruchomość (lub jej część) podpadała pod działanie dekretu, nie bada wyłącznie norm obszarowych, o których mowa w wymienionym przepisie, ale ocenia też czy jest to nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym (w całości lub części). Gdy wniosek dotyczy części przejętej nieruchomości ziemskiej, np. stanowiącej zespół pałacowo - parkowy, oznacza to niekiedy konieczność zbadania związku funkcjonalnego zachodzącego między nią a pozostałą częścią majątku. W trakcie dokonywania, na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51), dalej powołanego jako rozporządzenia, oceny podpadania pod przepisy dekretu nieruchomości, należy przeanalizować przeznaczenie konkretnych działek w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa i uwzględnić ich faktyczne wykorzystanie.

Minister zaznaczył, że przedmiotem postępowania odwoławczego jest punkt 1 decyzji Wojewody a więc część majątku P., dokładnie część działki nr [...] (obręb P., gmina K., objęta księgą wieczystą KW [...]) określonej (na planie gospodarczym będącym załącznikiem do rejestru pomiarowo - klasyfikacyjnego majątku P.- rok wykonania - 1951) jako działka nr [...] i [...], na której znajdowały się użytki określone na planie gospodarczym jako park i ogród.

Organ odwoławczy wskazał na dokumentację dotyczącą założenia folwarcznego w P. oraz ewidencji parku pałacowego w P. a przekazaną przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przy piśmie z 13 grudnia 2016 r. Zdaniem Ministra obraz wyłaniający się z tych dokumentów pozwala uznać, że pałac nie stanowił odrębnej nieruchomości, fizycznie oddzielonej części służącej do prowadzenia działalności gospodarczej w majątku. Znajduje to potwierdzenie w opisie znajdującym się w karcie zabytku. W ocenie Ministra z opisu tego wyłania się obraz spójnego założenia, którego elementami był pałac i podwórza gospodarcze, wokół których usytuowano budynki służące do prowadzenia działalności rolniczej w majątku. Do wymienionych części prowadziły odrębne bramy wjazdowe, lecz części te były ze sobą połączone w obrębie założenia folwarcznego, za pomocą wewnętrznych ciągów komunikacyjnych. Wszelkie szkice, plany, czy też zdjęcie z geoportalu obrazują, że pałac wraz z dwoma podwórzami gospodarczymi (i oddzielonym od nich zespołem budynków przemysłowych) tworzą jedną, spójną i zorganizowaną całość. Cała organizacja tego założenia tworzy właściwie jeden nieprzerwany ciąg budynków o przeznaczeniu mieszkalno - gospodarczym, które zorganizowane są wokół trzech połączonych ze sobą wewnętrznymi drogami placów, z przylegającym zespołem budynków przemysłowych. Minister stwierdził, że nie sposób "wyjąć" z założenia folwarcznego jego poszczególnych części, bez narażenia się na zarzut sztuczności tego rodzaju czynności.

Zdaniem Ministra za gospodarczym charakterem całego folwarku przemawia także sposób organizacji pracy. Jak zeznała W.K. (protokół przesłuchania z 13 czerwca 2017 r.), decyzje w sprawach majątku i jego prowadzenia podejmował A.M., lecz w majątku zatrudniony był również zarządca, który "mieszkał w pałacu w środku, ale miał swoje mieszkanie". Fakt zatrudnienia zarządcy potwierdził A.T. (protokół przesłuchania z 11 sierpnia 2017 r.), który stwierdził przy tym, że zarządca nie mieszkał w pałacu. Ponadto zarówno z zeznania W.K., jak i zeznania S.G. wynika, że folwark był skomunikowany wewnętrznymi drogami, którymi dowożono m.in. siano - co potwierdza wcześniejsze ustalenia w zakresie bezpośredniego połączenia między poszczególnymi częściami założenia folwarcznego.

Minister wskazał, że co prawda w zeznaniach istnieje rozbieżność w zakresie kwestii zamieszkiwania zarządcy w pałacu, lecz biorąc po uwagę, iż zeznania W.K. są jedynymi, które pochodzą od osoby pracującej w majątku przed jego przejęciem na własność Skarbu Państwa, a nadto W.K., w odróżnieniu od A.T., nie miała interesu w wydaniu konkretnego rozstrzygnięcia w sprawie, to właśnie jej zeznania mają bardziej obiektywny charakter, a więc to im należy dać pierwszeństwo.

Według Ministra zestawienie tych twierdzeń z dokumentacją konserwatorską daje podstawy do uznania, iż miejscem pracy, a także miejscem zamieszkania zarządcy, była część pałacu (oficyna). Organ odwoławczy odniósł się również do stanowiska zawartego w piśmie z dnia ... prof. dr hab. J.S., który jest historykiem sztuki i znawcą architektury folwarcznej. Jednakże, w ocenie Ministra, z uwagi na to, że na szkicu dobrze zachowanego folwarku P. nie ma obiektu opisanego jako "rządcówka", przyjąć trzeba, iż znajdowała się ona w jednym z elementów pałacu, najprawdopodobniej w jednej z oficyn. Za takim stanowiskiem przemawia dalsza część zeznania W.K., w którym wskazała, że właściciel przyjmował interesantów "na dziedzińcu", oraz zapisanie miejsca pobytu zarządcy pod adresem pałacu - rejestrem mieszkańców, sygn. [...], strona 46, T.T. pełniący stanowisko kierownika biura (znajdujący się w zasobie Archiwum Państwowego w L. w jednostce rejestrowej (Starostwo Powiatowe 1919-1939), o którym mowa na str. 8 decyzji Wojewody.

W konsekwencji przytoczonych okoliczności sprawy Minister stwierdził, że zespół folwarczny w P., którego częścią był pałac, został zaprojektowany, a następnie zabudowany i zorganizowany jako jedno spójne założenie, pełniące rolę mieszkalno - gospodarczą. Co więcej, zeznanie W.K., poparte opinią prof. dr hab. J.S., potwierdza, że między pałacem a pozostałą, gospodarczą częścią majątku zachodził związek funkcjonalny ze względu na pełnienie z niego zarządu nad prowadzeniem działalności gospodarczej w majątku. Zdaniem Ministra oznacza to, iż pałac mógł zostać przejęty na cele reformy rolnej, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, jako część majątku o charakterze rolniczym, spełniającego przesłanki określone w dekrecie. Natomiast w odniesieniu do oceny zasadności przejęcia parku Minister podniósł, że był on częścią założenia zorganizowaną na potrzeby pałacu, a ponieważ stanowił integralną część założenia pałacowo - parkowego to dzielił los pałacu. Jeżeli bowiem nieruchomość pałacowa, zlokalizowana na części zespołu folwarcznego, podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, to także pozostała część tego założenia, na której znajdował się park, podpadała pod jego działanie.

Reasumując Minister uznał, że zarówno pałac jak i park podpadały pod działanie dekretu, gdyż istnieją podstawy do uznania, że dawna parcela nr [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Z kolei na zasadność przejęcia dawnej parceli nr [...] wskazuje zdaniem Ministra fakt, że zgodnie z rejestrem pomiarowo klasyfikacyjnym (rok 1957), przekazanym przez Starostwo Powiatowe w L. (pismo z 11 września 2017 r.), parcela ta miała charakter ogrodu przydomowego. Użytki typu ogród mieszczą się w pojęciu użytku rolnego, określonego w § 4 rozporządzenia, a więc dawna parcela nr [...], jako użytek o charakterze rolnym, podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Minister zaznaczył, że teren określany przez wnioskodawców jako zespół pałacowo - parkowy, stanowiący część dawnego majątku P., odpowiadający dawnym parcelom nr [...] i [...], stanowił w rzeczywistości użytek o charakterze rolnym (parcela nr [...]) oraz część zespołu folwarcznego, którego centrum stanowił pałac wykorzystywany w praktyce do prowadzenia bieżącej działalności gospodarczej w majątku (parcela nr [...]) i jako taki podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Skargę na wskazaną decyzję Ministra z 11 maja 2022 r. wnieśli H.T. i A.T. zarzucając:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przez jego błędną wykładnię i uznanie, iż działka ewidencyjna nr [...] (obręb P., gmina K., objęta księgą wieczystą KW [...]) w części odpowiadającej parcelom nr [...] i [...], podlegała pod działanie tego przepisu, podczas gdy opisana wyżej część działki nr [...] w świetle przeprowadzonych dowodów nie stanowiła nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu;

b) art. 1 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta G. (Dz.U. 1946 Nr 49, poz. 279) poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji brak zastosowania wykładni tych przepisów w stanie faktycznym niniejszej sprawy, podczas gdy z przepisów tych wynika, iż ustawodawca rozróżniał pojęcia "nieruchomość ziemska" oraz "grunt rolny", które nie stanowią synonimów, zatem dla zastosowania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu należało badać związek funkcjonalny pomiędzy nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym a nieruchomością ziemską o charakterze np. mieszkalnym i rekreacyjnym;

c) art. 25² w zw. z art. 24⁴ ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz.U. 1945 Nr 17, poz. 96) poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji brak zastosowania wykładni tych przepisów w stanie faktycznym niniejszej sprawy, podczas gdy przepisy te wskazują, iż ustawodawca przyjął dla nieruchomości podział na nieruchomości miejskie i ziemskie (podział wyczerpujący i rozłączny), co wskazuje na to, że w przypadku badania charakteru nieruchomości przeznaczonych na cele reformy rolnej, należy badać, ich rzeczywiste przeznaczenie, a nie przyjmować, że każda nieruchomość ziemska jest nieruchomością rolną.

2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj:

a) art. 138 § 1 pkt 2 kpa poprzez bezpodstawne uchylenie decyzji Wojewody [...] z [...] marca 2018 r. w zakresie punktu 1 tej decyzji, podczas, gdy w ocenie skarżących decyzja ta, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1) kpa, winna zostać utrzymana w mocy;

b) art. 8 kpa, tj. naruszenie zasady pogłębionego zaufania do organów władzy państwowej, poprzez odstąpienie od ustalonej praktyki rozstrzygania analogicznych spraw i całkowitą zmianę decyzji organu I instancji, podczas gdy nie wyszły w sprawie nowe okoliczności i nie zostały przeprowadzone nowe dowody;

c) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy poprzez bezzasadne uznanie, iż zespół pałacowo - parkowy, stanowiący część dawnego majątku P., odpowiadający dawnym parcelom nr [...] i [...], stanowił w rzeczywistości użytek o charakterze rolnym oraz część zespołu folwarcznego, którego centrum stanowił pałac wykorzystywany w praktyce do prowadzenia bieżącej działalności gospodarczej w majątku, podczas gdy ze zgromadzonych w aktach postępowania dowodów wynika, że teren przejętej nieruchomości nie posiadał w tej części związku z działalnością rolniczą, gdyż stanowił okazałą i reprezentacyjną rezydencję szlachecką posiadającą m.in. Salę Kolumnową stanowiącą salę balową przeznaczoną do urządzania przyjęć oraz Salon Okrągły, a czynności związane z bieżącym zarządem folwarkiem nie były wykonywane z pałacu, co nie zostało na żadnym etapie postępowania udowodnione;

d) art. 7 i 77 § 1 kpa, poprzez niepełne, niedokładne i błędne wyjaśnienie stanu faktycznego, tj. stwierdzenie, iż skoro "na szkicu dobrze zachowanego folwarku P. nie ma obiektu opisanego jako "rządcówka", przyjąć trzeba, że znajdowała się ona w jednym z elementów pałacu, najprawdopodobniej w jednej z oficyn", podczas gdy z żadnego dowodu tak dokumentowego, jak i z zeznań osób wypowiadających się w sprawie nie wynika taki wniosek i w ocenie skarżących jest on stworzony przez organ II instancji tylko i wyłącznie na potrzeby uzasadnienia motywów wydanego rozstrzygnięcia;

e) art. 80 kpa poprzez dokonanie przez organ II instancji dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów i uznanie, iż "zeznanie W.K., poparte opinią J.S., potwierdza, że między pałacem, a pozostałą, gospodarczą częścią majątku zachodził związek funkcjonalny - ze względu na pełnienie z niego zarządu nad prowadzeniem działalności gospodarczej w majątku", podczas gdy z opinii prof. J.S. wynika coś zupełnie przeciwnego, tj. "W przypadku ziemian niemieckich stosowany był inny schemat wytworzenia dla folwarku odrębnego budynku, tzw. rządcówki z biurem i mieszkaniem dla rządcy czy administratora. Jedynie w przypadku rezydencji w P. i K. układ ten pojawił się po stronie polskiej', zatem zgodnie z opinią profesora S. należy przyjąć, iż w P. rządca mieszkał w odrębnym budynku poza pałacem, co znajduje także potwierdzenie w zeznaniach A.T.;

f) art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego niniejszej sprawy, wybiórcze rozpatrzenie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie oraz dokonanie jego dowolnej oceny, tj. w sposób pasujący do wydanego przez organ II instancji rozstrzygnięcia, poprzez przyjęcie za kluczowe zeznań świadka W.K., podczas gdy organ I instancji nie brał tych zeznań w ogóle pod rozwagę, wobec faktu, iż zeznania te zostały odebrane jeszcze przed ustaleniem przez organ I instancji kręgu uczestników postępowania, a także wyprowadzenie z tych zeznań wniosków z nich niewynikających, m.in., że zarządca stale mieszkał w pałacu, podczas gdy z zeznań wynika także, iż miał swoje mieszkanie, lub też nie wzięcie pod uwagę zeznań, z których wynika, iż część pałacowo - parkowa była od części folwarcznej oddzielona murem;

g) art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego niniejszej sprawy, wybiórcze rozpatrzenie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie oraz dokonanie jego swobodnej oceny, poprzez uznanie, iż zeznaniom W.K. należy dać pierwszeństwo przed zeznaniami A.T., z uwagi na fakt, iż "W.K., w odróżnieniu od A.T., nie miała interesu w wydaniu konkretnego rozstrzygnięcia w sprawie, podczas gdy zeznania A.T. są spójne, wiarygodne, a skarżący czerpał informacje.o wydarzeniach, o których zeznawał od brata samego właściciela nieruchomości, który posiadał największą wiedzę o majątku, jego strukturze i charakterze działalności w nim prowadzonej.

W związku z zarzuconymi naruszeniami skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargę Minister wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji.

Pismem z 2 marca 2023 r. uczestnik postępowania Instytut wniósł o oddalenie skargi, przywołując obszerną argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 249), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej

pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności

z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.).

Rozpoznając przedmiotową sprawę według wskazanych wyżej kryteriów, Sąd doszedł do przekonania, że skarga jest nieuzasadniona, bowiem zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie narusza prawa.

Jakkolwiek zatem samo rozstrzygnięcie, jak i treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] maja 2022 r., budzą kategoryczny sprzeciw skarżących, to jednak, zdaniem Sądu, nie można wyeliminować jej z obiegu prawnego, ponieważ nie zawiera ona takich wadliwości prawnych, które uprawniałyby Sąd do jej uchylenia.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Ministra, którą organ odwoławczy w pkt 1) uchylił decyzję Wojewody [...] z [...] marca 2016 r. w zakresie pkt 1 i w punkcie 2) stwierdził, że działka ewidencyjna numer [...] (obręb P., gmina K., objęta księgą wieczystą KW [...]), w części odpowiadającej parcelom nr [...] i [...], określonym na planie gospodarczym będącym załącznikiem do rejestru pomiarowo - klasyfikacyjnego majątku P. - rok wykonania 1951, podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), zwanego dalej "dekretem".

Nieruchomość ziemska P. wraz zabudowaniami znacząco przekraczała normy obszarowe (ogólny obszar majątku wynosił 2449,84,30 ha, co wynika z zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu ziemskiego w [...] z dnia 30 grudnia 1946r.), zatem warunek obszarowy został spełniony i majątek ten z mocy prawa przeszedł na rzecz Skarbu Państwa w całości bez odszkodowania.

Wnioskodawcy nie kwestionowali zresztą ogólnej powierzchni majątku P. ani obszarów użytków rolnych wchodzących w jego skład. Twierdzili jednak, że zespół pałacowo-parkowy nie był nieruchomością ziemską, lecz obiektem służącym właścicielom majątku tylko na cele mieszkalne i reprezentacyjne. Zatem kwestią sporną w niniejszej sprawie było to, czy część dawnej nieruchomości ziemskiej stanowiącej poprzednio własność A.M. w postaci zespołu pałacowo-parkowego położonego w P., oznaczona aktualnie jako część działki ewidencyjnej nr [...] ( na mapie pomiarowej z 1951 r. oznaczonej jako działki nr [...] i [...]) podpadała, czy też nie pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu o reformie rolnej.

Postawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowi § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 10, poz. 51), który umożliwia orzekanie czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Stosownie do tego ostatniego przepisu, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e, przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu, część druga. Dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem jego ogłoszenia, co nastąpiło w dniu 13 września 1944 r. Następnie dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9) dokonano poważnych zmian w tekście pierwotnym dekretu, a następnie w dniu 1 marca 1945 r. wydano wymienione wyżej rozporządzenie wykonawcze. Późniejsza nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 9), polegała na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym". Brzmienie art. 2 ust. 1 zd. 1 - zawarte w tekście jednolitym w Dzienniku Ustaw z 1945 r. Nr 3, poz. 12 nie obejmowało więc skreślonych nowelą słów "o charakterze rolniczym". Jednakże nie oznacza to, że dekret dotyczył wszystkich nieruchomości, a nie jedynie nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie nieruchomości ziemskich.

Dokonując analizy znajdujących się w aktach sprawy dowodów należy zgodzić się z organem, że część dawnego majątku P., która odpowiadał dawnym działkom ewidencyjnym nr [...] i [...] mogła być wykorzystana na cele reformy rolnej.

Jak wynika z uzasadnienia wniesionej skargi oraz pism składanych w trakcie prowadzonego postępowania, skarżący podnoszą, że w świetle art. 2 ust. 1 lit e. dekretu PKWN jego działaniu nie podlegały te części nieruchomości ziemskich, które nie stanowiły użytków rolnych i nie nadawały się na cele reformy rolnej wymienione w art. 1 tego aktu. Sąd w składzie orzekającym nie zgadza się z takim stanowiskiem. Przede wszystkim należy zauważyć, że gdyby z pojęcia "nieruchomości ziemskiej" zawartego w powołanym przepisie wyłączyć grunty zabudowane, jeziora, drogi, lasy, parki i ograniczyć je wyłącznie do użytków rolnych, stanowiących w świetle § 4 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe to treść art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie mogłaby przewidywać odrębnych norm obszarowych dla powierzchni ogólnej nieruchomości ziemskiej (100 ha) i dla wchodzących w jej skład użytków rolnych (50 ha). Zatem już sama literalna treść ww. przepisu nie pozwala zaakceptować stanowiska skarżących. Przeciwne stanowisko sprowadzające się do możliwości wyłączenia spod działania dekretu poszczególnych, wchodzących w skład jednej nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, terenów nierolniczych (niestanowiących użytków rolnych) jest zatem wprost sprzeczne z brzmieniem art. 2 ust. 1 lit.e.. Zatem w tym trybie na cele reformy rolnej na własność Państwa przechodziły całe nieruchomości ziemskie, czyli nie tylko te części nieruchomości ziemskich, których grunty miały charakter rolniczy i stanowiły użytki rolne (grunty orne, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe), ale również zabudowania i nieużytki, parki, stawy, jeziora i inne pod warunkiem że wchodziły w skład jednej stanowiącej całość nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. W świetle zaś § 5 rozporządzenia z 1 marca 1945 r., dopiero wykazanie, że pewna część tej nieruchomości była niejako odrębna od nieruchomości ziemskiej (czyli nie pozostawała z nią w związkach funkcjonalnych, gospodarczych, ekonomicznych) umożliwiało jej wyłączenie. W sytuacji zaś gdy między częścią rezydencjalną a resztą nieruchomości zachodził "związek funkcjonalny", całość nieruchomości podlegała działaniu dekretu.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez spornych nieruchomości (najczęściej chodziło o zespół pałacowo-parkowy) i odwrotnie (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08). Orzecznictwo sądów administracyjnych co do konieczności wykazania związku funkcjonalnego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości - rolną jest utrwalone (przykładowo wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 3 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1162/07, z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 46/04, z dnia 18 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 662/13).

Istotne znaczenie dla istnienia związku funkcjonalnego może natomiast mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza oraz czy z pałacu wykonywany był stały bezpośredni zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej. Funkcjonalne architektoniczne dostosowanie części rezydencjalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nieistnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca prowadzić winno -zdaniem sądu - do wniosku, że część rezydencjalna jest "funkcjonalnie związana" z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, że nie może on bez niej prawidłowo funkcjonować. Nie jest to relacja jednostronnej zależności, lecz stan interakcji (relacji dwustronnej) pomiędzy obiema częściami majątku (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 listopada 2018 r. sygn. akt I OSK 2/17, 26 kwietnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1438/16 i 10 października 2019 r. sygn. akt I OSK 246/18). Należy także zaznaczyć, że orzekanie na podstawie § 5 rozporządzenia o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit e. dekretu, nie było regułą czy też warunkiem formalnym w każdej sprawie. Tryb ten był uruchamiany w przypadkach spornych, kiedy właściciel (współwłaściciel) nieruchomości uważał, że jego nieruchomość z takich czy innych względów nie spełnia warunków określonych w art. 2 ust.1 lit. e dekretu i w związku z tym powinna być wyłączona spod działania tego przepisu, czyli nie powinna podlegać przejęciu na cele reformy rolnej w części bądź w całości.

Wskazując na powyższe, należy zaakceptować stanowisko organu II instancji, że w niniejszej sprawie pałac wraz z parkiem i znajdującymi się w jego pobliżu ogrodem, położone na dawnych działkach [...] i [...], stanowił centralną część majątku, związaną funkcjonalnie, terytorialnie i komunikacyjnie z pozostałą jego częścią, tworząc przestrzennie zależną kompozycję. W niniejszej sprawie pałac z parkiem był powiązany także w także sensie podmiotowym z majątkiem P. przez osobę właściciela – A.M. Zespół pałacowo-parkowy stanowił miejsce zamieszkania właściciela majątku, czyli tzw. ośrodek majątku, a majątek ziemski o charakterze rolnym jakim był majątek P., stanowił zaplecze dla funkcjonowania tego majątku jako zorganizowanej całości, w tym także zespołu pałacowo-parkowego Zatem ośrodek majątku nie był w dniu wejścia w życie dekretu wyodrębniony od pozostałej części nieruchomości. Z dokumentów konserwatorskich (karty ewidencyjnej obiektu Folwark P.) wynika, że cały folwark stanowi spójne założenie mieszkalno - gospodarcze, w którym centralny obiekt w postaci pałacu, z trzech stron otoczony jest szeregiem budynków o charakterze gospodarczym, zlokalizowanych wokół 2 podwórzy (północnego i południowego), które posiadają bezpośrednie połączenie komunikacyjne. Nie wolno pomijać też, że teren zespołu pałacowo- parkowego ( m.in. działka nr [...]) dopiero na skutek wydzielenia z księgi wieczystej P.do odrębnej księgi wieczystej nr [...] w 1991 r. zaczął funkcjonować jako odrębna od majątku ziemskiego nieruchomość.

O tym, że pałac był przeznaczony do zarządzania majątkiem wskazuje także to, że w szczegółowo opisanych w dokumentach konserwatorskich budynkach gospodarczych i mieszkalnych, znajdujących się w jego pobliżu, nie było zaprojektowanego żadnego biura czy kantoru. Ponadto zeznająca w sprawie świadek W.K. podała, że w pałacu mieszkał rządca. Ta okoliczność znajduje również potwierdzenie w znajdującej się w aktach sprawy tzw. "[...]" pałacu w P., gdzie oprócz mieszkańców pałacu, wymieniony jest również pod pozycją 7 pracownik T.T. (T.) - kierownik biura. Z powyższej księgi wynika zatem, że oprócz wymienionych w niej mieszkańcach pałacu tj. właścicielu i członków jego rodziny, w pałacu w P. zamieszkiwali także pracownicy, a wśród nich kierownik biura. Wprawdzie nie jest bliżej opisany zakres jej obowiązków, jednak można wywnioskować, że był go kierownik biura majątku ziemskiego P. Dla funkcjonowania samego pałacu i parku nie było bowiem potrzeby zatrudniania "kierownika biura". A jednocześnie żaden z dokumentów nie wskazuje by istniało jakiegokolwiek inne miejsce, z którego mógł być sprawowany zarząd nad częścią gospodarczą majątku. Można więc stwierdzić, że między funkcjonowaniem dworu a częścią gospodarczą majątku istniała tego typu zależność, że jej rozerwanie skutkowałoby co najmniej znaczną uciążliwością w prowadzeniu działalności rolniczej bez nieruchomości zabudowanej dworem. Niemożliwe byłoby bowiem prowadzenie działalności rolniczej bez dobrej organizacji pracy. Funkcjonowanie zaplecza administracyjno – zarządczego, które w znacznej części było skoncentrowane w pałacu, również nie miało racji bytu bez części majątku służącej do wytwarzania produktów rolnych. W kontekście przedstawionych okoliczności brak jest podstaw do przyjęcia, że dwór pełnił jedynie funkcje mieszkalno — wypoczynkowe, bowiem miał on wyraźne powiązania z rolniczą częścią majątku (vide: wyrok NSA z dnia 15 stycznia 2016 r., I OSK 1038/14).

W tym miejscu wymaga podkreślenia, że zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów - art. 80 k.p.a.). Wszelkie dowody muszą być analizowane we wzajemnej łączności i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego organ jest uprawniony do wyciągania określonych wniosków.

W ocenie Sądu organ w sposób przekonywujący i logiczny uzasadnił swoją ocenę materiału dowodowego w tym zakresie. Powołać należy, że organ rozważył twierdzenia świadka W.K. dotyczące zamieszkiwaniu zarządcy w pałacu w kontekście całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, a w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji szczegółowo przeanalizował materiał dowodowy w kontekście sprawowania zarządu majątku. Zatem ocena dokonana przez organ nie nosi znamion dowolności. Oczywistym jest, że z uwagi na upływ czasu precyzyjne odtworzenie wszystkich okoliczności sprawy może być niemożliwe, z tego powodu ocenę poszczególnych dowodów należy przeprowadzić w całokształcie materiału dowodowego sprawy, co też uczynił Minister prowadząc postępowanie. Podkreślić należy, że za dowód w sprawie należy przyjąć wszystko, co przyczyni się do wyjaśnienia sprawy, z tych względów brak było podstaw do podważenia dowodu, jakim były zeznanie W.K., tym bardziej, że organ dokonywał ustaleń i oceny sprawy w kontekście całokształtu zgormadzonego w sprawie materiału dowodowego, a nie na podstawie pojedynczych i wyrywkowych dowodów. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 29 kwietnia 2021r., sygn. akt I OSK 1402/20 w postępowaniu administracyjnym ciężar przeprowadzenia dowodu spoczywa na tym, kto z określonego faktu wywodzi dla siebie skutki prawne. Organ jest wprawdzie zobowiązany do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, ale strona nie jest zwolniona od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych, skoro nieudowodnienie określonego faktu może prowadzić do wydania decyzji dla niej niekorzystnej. Zadaniem skarżących było zatem wykazanie, że zespół pałacowo-dworski w P. nie pozostawał z pozostałą częścią majątku ziemskiego w związku funkcjonalnym. Tymczasem skarżący nie tylko nie udowodnili swojej koncepcji, lecz zarzucili organowi, że nie dał pierwszeństwa "zeznaniom" wnioskodawcy A.T. w zakresie miejsca zamieszkiwania zarządcy. W tym miejscu trzeba wskaząć, że A.T. był stroną postępowania administracyjnego, zatem nie mógł w sprawie składać zeznań, zeznania może składać jedynie świadek (art. 82 i 83 k.p.a.). Dowód z przesłuchania strony jest dowodem subsydiarnym, który może zostać przeprowadzony w sytuacji, gdy po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku, pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Podkreślić należy, iż w literaturze przedmiotu zwraca się uwagę na to, iż wprowadzenie do systemu środków dowodowych przesłuchania strony jest kwestią kontrowersyjną. Strona postępowania zawsze będzie starać się - i jest to zachowanie zupełnie naturalne - wskazywać wyłącznie na takie fakty, które z jej punktu widzenia mają na celu przysporzenie jej jak najwięcej korzyści (A. Wiktorowska (w:) M. Szubiakowski, M. Wierzbowski, A. Wiktorowska, Postępowanie administracyjne..., s. 113). Sytuacji takiej w każdym razie nie można wykluczyć. Strona będąca źródłem dowodowym jest bezpośrednio zainteresowana rozstrzygnięciem swojej sprawy, tak więc przeprowadzając ten dowód, organ administracyjny winien zawsze rozpatrywać jej zeznania w łączności z pozostałymi dowodami. Skarżący, poza polemiką z oceną dokonaną przez organ, nie powołali żadnych innych dowodów, które mogłyby zanegować prawidłowość ustaleń stanu faktycznego i oceny sprawy dokonanych przez organ. Z tych też przyczyn ich ocena, że funkcjonująca na dzień przeprowadzenia reformy rolnej część majątku stanowiąca pałac i park ma charakter jedynie rezydencjonalny jest zbyt wąska i nie uwzględnia całości sytuacji majątku ziemskiego P. Tego rodzaju wnioskowanie było bowiem w tej sprawie nie oparte na żadnej przesłance, a zatem należało ocenić je jako zbyt daleko hipotetyczne, by mogło istotnie wpływać na treść rozstrzygnięcia.

Należy także podkreślić, że skarżący pozostają w wewnętrznej sprzeczności, odmawiając z jednej strony mocy dowodowej zeznaniom złożonym przez W.K., w sytuacji gdy w 2017 r. sami złożyli r. do akt sprawy jej wyjaśnienia i wnioskowali o przesłuchanie jej w charakterze świadka.

Tym samym zarzuty podniesione w skardze, odnoszące się do naruszenia wskazanych tam przepisów prawa materialnego oraz prawa procesowego nie mogły zostać uwzględnione.

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.

Wszystkie orzeczenia publikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl).