Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 261/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2024-06-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 1, 2, art. 5 ust. 1,2a, art. 13 ust. 1,2, art. 13a ust. 4, art. 14 ust. 10, 11,12,13,  art. 18 ust. 1, art. 28 ust. 1, art. 22, art. 19 art. 25 ust. 1,2,3,10, art. 27 par. 3
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135,
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 61 par. 1,2,3,4, art. 6, art. 7, art. 9, art. 10
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj Sędziowie Asesor WSA Joanna Świerzko-Bukowska (spr.), Sędzia WSA Joanna Wojciechowska Protokolant starszy inspektor sądowy Alicja Poznańska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 20 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 lutego 2024 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 stycznia 2023 r., nr [...].


UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) wydał w dniu [...] r. informację, w której przyznał B. P. (dalej "skarżący") świadczenie wychowawcze na syna M. P. na okres od [...] r. w kwocie [...] zł.

ZUS podał, że w przypadku gdy dziecko zgodnie z orzeczeniem sądu jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

ZUS wydał w dniu [...] r. decyzję nr [...] w której uchylił przyznane skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na syna od [...] r.

ZUS podał, że wypłacone skarżącemu świadczenie wychowawcze za ww. okres stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, które skarżący powinien wpłacić na rachunek organu, z którego środki zostały wypłacone.

Organ wskazał, że prawo do przedmiotowego świadczenia ustalane jest na okres od [...] roku następnego. Prawo do świadczenia ustala się począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek do końca kresu świadczeniowego, nie wcześniej niż od dnia odpowiednio urodzenia się dziecka, objęcia dziecka opieką, przysposobienia dziecka lub faktycznego umieszczenia dziecka w domu pomocy społecznej albo w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym. Wyjaśnił, że świadczenie wychowawcze przysługuje do ukończenia przez dziecko 18.roku życia oraz wskazał komu przysługuje ww. świadczenie, a komu nie przysługuje. Organ przytoczył treść art. 5 ww. ustawy dotyczące wysokości przedmiotowego świadczenia.

Organ wskazał jako podstawę prawną - ustawę o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.; dalej "u.p.p.w.d.") oraz pouczył o możliwości złożenia odwołania.

Skarżący złożył odwołanie od ww. decyzji, w którym wskazał, że nie widzi podstaw do zwrotu świadczenia, gdyż wszystkie czynności wykonał po konsultacji z pracownikiem organu. Oświadczył, że nadesłał skany niezbędnych dokumentów, zaś błąd popełnił pracownik organu.

Prezes ZUS wydał w dniu [...] r. decyzję nr [...], w której utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia [...] r.

Organ odwoławczy przytoczył treść art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. i wskazał, że informacją z [...] r. skarżący został powiadomiony o przyznaniu mu prawa do świadczenia wychowawczego na syna w oparciu o ugodę mediacyjną, która nie została zatwierdzona przez sąd. Ugoda została zawarta między skarżącym a M. A. w dniu [...] r. i została zatwierdzona przez Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia [...] r. sygn. akt [...], które uprawomocniło się z datą jego wydania i od tej daty obowiązują postanowienia zawarte w ugodzie mediacyjnej. Powyższa ugoda nie mogła zatem stanowić podstawy do przyznania skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego w okresie od [...] r., gdyż ugoda nie była wówczas zatwierdzona przez sąd rodzinny. Świadczenie wychowawcze zostało na dziecko wypłacone za ww. okres w pełnej wysokości matce dziecka przez organ gminy. Organ odwoławczy podał, że skarżącemu nie przysługiwało prawo do pobierania świadczenia za ten okres. Organ odwoławczy przytoczył treść art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. i wskazał, że skarżący został pouczony o ww. przepisie w informacji z [...] r. Organ odwoławczy wyjaśnił, że osoba która pobrała nienależne świadczenie zobowiązana jest do jego zwrotu wraz z odsetkami. Organ odwoławczy podał, że o kwocie nienależnie pobranego świadczenia i sposobie jego zwrotu skarżący zostanie powiadomiony odrębną decyzją.

Skarżący złożył skargę na ww. decyzję, gdyż w jego ocenie jest ona krzywdząca. Wyjaśnił, że złożył wszystkie dokumenty i postępował według wskazówek pracownika organu. Zdaniem skarżącego, nie ponosi on odpowiedzialności za błędy pracownika organu. Skarżący wniósł o uchylenie obowiązku zwrotu pobranego świadczenia i anulowanie odsetek.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie.

Pismem z dnia [...] r. skarżący złożył wniosek o zmianę terminu rozprawy, wyznaczonej na [...] r. z uwagi na swój wyjazd służbowy i wyznaczenie rozprawy w drugiej połowie sierpnia.

Na rozprawie w dniu 20 czerwca 2024 r. Sąd oddalił wniosek skarżącego o odroczenie rozprawy uznając, że samo powołanie się na wyjazd służbowy nie jest wystarczające do odroczenia rozprawy oraz że doprowadziłoby to do nieuzasadnionego przedłużenia rozpoznania sprawy. Sąd miał przy tym na uwadze, że pismem z dnia [...] r. w sprawie sygn. akt II SA/Sz 262/24 skarżący został poinformowany o konieczności stosownego uzasadnienia wniosku o odroczenie rozprawy. Skarżącemu wyjaśniono również, że jego obecność na rozprawie nie jest obowiązkowa, może on ustanowić pełnomocnika celem jego reprezentowania na rozprawie, a także poinformowano o możliwości złożenia wniosku o przyznanie mu pomocy prawnej z urzędu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał co następuje.

Spór dotyczy uchylenia skarżącemu przez organ prawa do przedmiotowego świadczenia za okres od [...] r.

Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia. Przepisy u.p.p.w.d. przytoczono w brzmieniu obowiązującym w 2022 r.

Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.).

Zgodnie z art. 5 ust. 1 u.p.p.w.d., świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko.

W przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego (art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d.).

Pozostawanie dziecka pod naprzemienną opieką obojga rodziców nie jest kwestią mogącą podlegać interpretacji stron lub organu, prowadzącego dane postępowanie administracyjne, a fakt ten musi wynikać wprost z orzeczenia sądu (por. wyrok NSA z dnia 24 maja 2018 r., sygn. akt I OSK 2997/17).

W niniejszej sprawie nie zapadło orzeczenie sądu ustalające opiekę naprzemienną (pieczę naprzemienną). Opieka naprzemienna wynika z ugody rodziców dziecka zawartej przed mediatorem.

Wyjaśnić należy, że mediacja jest dobrowolna (art. 183¹ § 1 K.p.c.). Jeżeli strony zawarły ugodę przed mediatorem, ugodę zamieszcza się w protokole albo załącza się do niego. Strony podpisują ugodę. Niemożność podpisania ugody mediator stwierdza w protokole (art.183¹² § 2 K.p.c.). Przez podpisanie ugody strony wyrażają zgodę na wystąpienie do sądu z wnioskiem o jej zatwierdzenie, o czym mediator informuje strony (art. 183¹² § 2¹ K.p.c.). Jeżeli zawarto ugodę przed mediatorem, sąd, o którym mowa w art. 183¹³, na wniosek strony niezwłocznie przeprowadza postępowanie co do zatwierdzenia ugody zawartej przed mediatorem (art. 183¹⁴ § 1 K.p.c.). Ugoda zawarta przed mediatorem, po jej zatwierdzeniu przez sąd, ma moc prawną ugody zawartej przed sądem. Ugoda zawarta przed mediatorem, którą zatwierdzono przez nadanie jej klauzuli wykonalności, jest tytułem wykonawczym (art. 183¹⁵ § 1 K.p.c.).

Wskazać należy, że postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego prowadzi oraz wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może wyznaczyć do realizacji całości lub części zadań, o których mowa w ust. 1, jednostki organizacyjne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych inne niż jednostki właściwe ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się lub otrzymującej świadczenie wychowawcze (art. 10 u.p.p.w.d.).

Ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują odpowiednio na wniosek matki, ojca, opiekuna faktycznego dziecka, opiekuna prawnego dziecka, dyrektora domu pomocy społecznej, rodziny zastępczej, osoby prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektora placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektora regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektora interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego (art. 13 ust. 1 u.p.p.w.d.). Wniosek wraz załącznikami składa się do ZUS w postaci elektronicznej (art. 13 ust. 2 i następne u.p.p.w.d.).

Przyznanie przez ZUS świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji. ZUS udostępnia osobie ubiegającej się o świadczenie wychowawcze informację o przyznaniu świadczenia wychowawczego na jej profilu informacyjnym. Informacja o przyznaniu świadczenia wychowawczego lub zawiadomienie o umieszczeniu tej informacji na profilu informacyjnym mogą zostać przesłane przez ZUS osobie ubiegającej się o świadczenie wychowawcze na wskazany we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego adres poczty elektronicznej lub numer telefonu (art.13a ust. 1 i 2 u.p.p.w.d.).

W sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego oraz nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego ZUS wydaje decyzję (art. 13a ust. 4 u.p.p.w.d.).

ZUS może podejmować rozstrzygnięcia w sprawach świadczenia wychowawczego, w tym rozstrzygnięcia w sprawach indywidualnych, w oparciu o wyłącznie zautomatyzowane przetwarzanie danych osobowych, pod warunkiem zapewnienia stronie, której dotyczy podejmowane rozstrzygnięcie, prawa do otrzymania stosownych wyjaśnień co do podstaw podjętego rozstrzygnięcia oraz prawa do uzyskania interwencji ludzkiej, do wyrażenia własnego stanowiska i do zakwestionowania takiego rozstrzygnięcia (art. 14 ust. 10 u.p.p.w.d.).

ZUS gromadzi dokumentację w sprawie świadczenia wychowawczego w systemie teleinformatycznym ZUS w formie dokumentów elektronicznych oraz skanów dokumentów papierowych i innych załączników do wniosków (art. 14 ust. 11 u.p.p.w.d.).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych udostępnia stronom postępowania, na ich wniosek, oraz organom uprawnionym na podstawie ustawy dokumentację zgromadzoną w sprawie świadczenia wychowawczego w formie wydruków z systemu teleinformatycznego lub w formie elektronicznej określonej przez ZUS, o ile strona postępowania lub inny organ ma techniczne możliwości odczytania tej dokumentacji. Tak udostępniona dokumentacja nie wymaga uwierzytelnienia (art. 14 ust. 12 u.p.p.w.d.).

Wydruki dokumentów z systemu teleinformatycznego ZUS, w szczególności decyzje, wnioski oraz wezwania, mają moc równoważną z dokumentem elektronicznym znajdującym się w systemie teleinformatycznym ZUS i nie wymagają uwierzytelnienia w postępowaniach administracyjnych oraz w postępowaniach sądowych (art. 14 ust. 13 u.p.p.w.d.).

Prawo do świadczenia wychowawczego ustalane jest na okres od dnia [...] roku następnego (art. 18 ust. 1 u.p.p.w.d.).

Prawo do świadczenia wychowawczego ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek, do końca okresu, o którym mowa w ust. 1, nie wcześniej niż od dnia odpowiednio urodzenia się dziecka, objęcia dziecka opieką, przysposobienia dziecka lub faktycznego umieszczenia dziecka w domu pomocy społecznej albo w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym (art. 18 ust. 2 u.p.p.w.d.).

Na podstawie art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d., w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 i 803), z zastrzeżeniem ust. 2 oraz z zastrzeżeniem, że organem wyższego stopnia w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Wskazać należy, że niniejsze postępowanie administracyjne wszczyna wniosek strony (art. 13 ust. 1 u.p.p.w.d.).

Zgodnie z art. 61 § 1 K.p.a, postępowanie administracyjne wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu.

Organ administracji publicznej może ze względu na szczególnie ważny interes strony wszcząć z urzędu postępowanie także w sprawie, w której przepis prawa wymaga wniosku strony. Organ obowiązany jest uzyskać na to zgodę strony w toku postępowania, a w razie nieuzyskania zgody - postępowanie umorzyć (art. 61 § 2 K.p.a.).

Datą wszczęcia postępowania na żądanie strony jest dzień doręczenia żądania organowi administracji publicznej (art. 61 § 3 K.p.a).

Datą wszczęcia postępowania na żądanie strony wniesione drogą elektroniczną jest dzień wystawienia dowodu otrzymania, o którym mowa w art. 41 ustawy z dnia 18 listopada 2020 r. o doręczeniach elektronicznych (art. 61 § 3a K.p.a.).

Z akt sprawy wynika, że w dniu [...] r. (data podpisania wniosku elektronicznego) skarżący złożył wniosek o przedmiotowe świadczenie w pełnej wysokości na dzieci za okres od [...] r. Jak wynikało z odpowiedzi na skargę, prawo do ww. świadczenia nie zostało mu przyznane z uwagi, że świadczenie to otrzymała matka dzieci.

Organy nie wyjaśniły ww. kwestii dokładnie, gdyż w aktach sprawy brak jest dokumentów potwierdzających, że matka dzieci złożyła wniosek wcześniej niż skarżący (art. 22 u.p.p.w.d.) oraz brak jest informacji o sposobie załatwienia ww. wniosku strony. Wniosek ten nie zawierał załączników, ani nie posiadał braków formalnych do których uzupełnienia organ wzywałby skarżącego na podstawie art. 19 u.p.p.w.d.

W dniu [...] r. (data podpisania wniosku elektronicznego) skarżący złożył wniosek o przyznanie mu przedmiotowego świadczenia na dzieci na okres od [...] r. Do wniosku dołączył: umowę o mediację, ugodę zawartą przed mediatorem, postanowienie sądu rodzinnego o zatwierdzeniu ugody. Postępowanie administracyjne wywołane ww. wnioskiem zostało zakończone w dniu [...] r. przez przyznanie skarżącemu przez organ prawa do ww. świadczenia na dzieci w kwocie po [...] zł na każde dziecko na okres od [...] r. (informacja z [...] r.).

Bezspornie skarżący otrzymał również informację z [...] r. o przyznaniu mu prawa do przedmiotowego świadczenia na dzieci w kwocie po [...] zł miesięcznie na każde dziecko za okres od [...] r.

W aktach sprawy brak jest wniosku strony dotyczącego przyznania mu ww. świadczenia za [...] r. W ocenie Sądu, wnioskiem takim nie mógł być wniosek złożony [...] r. z uwagi na fakt, że nie została jeszcze ustanowiona opieka naprzemienna między rodzicami dzieci.

Wskazać należy, że przepis art. 61 § 2 K.p.a. wprowadza możliwość wszczęcia postępowania z urzędu przez organ w sprawach wszczynanych na wniosek z uwagi na ważny interes strony, lecz organ winien wówczas uzyskać zgodę strony w toku postępowania na jego dalsze prowadzenie. Z akt nie wynika, żeby organ taką zgodę od strony uzyskał.

W ocenie Sądu, kwestia przyznania skarżącemu prawa do ww. świadczenia za okres [...] r. (na jakiej podstawie to nastąpiło) winna być przez organ wyjaśniona, gdyż ma to wpływ na dalsze czynności podejmowane przez organ, np. na możliwość żądania odsetek od kwoty nienależnie pobranego świadczenia (art. 25 ust. 3 u.p.p.w.d.).

W dniu [...] r. (data podpisania wniosku elektronicznego) skarżący złożył ponownie wniosek o przyznanie mu przedmiotowego świadczenie na dzieci za okres od [...] r. Wniosek ten nie zawierał załączników.

Z akt nie wynika w jaki sposób zakończono postępowanie administracyjne wywołane ww. wnioskiem. W odpowiedzi na skargę wskazano, że złożenie ww. wniosku spowodowało kontrolę prawidłowości przyznania skarżącemu prawa do przedmiotowego świadczenia za [...] r.

W ocenie Sądu, ww. wniosek nie mógł wszcząć postępowania za [...] r. z uwagi na to, że został złożony w [...] r., tj. po dacie przyznania skarżącemu prawa do przedmiotowego świadczenia za ten okres. Nie mógł też stanowić dorozumianej zgody strony z art. 61 § 2 K.p.a. na prowadzenie postępowanie z urzędu przez organ, gdyż taką zgodę organ powinien uzyskać przed zakończeniem postępowania administracyjnego, a w niniejszej sprawie postępowanie zakończyło się [...] r. przyznaniem skarżącemu prawa do ww. świadczenia.

Wskazać należy również, że postępowania administracyjne z art. 25 u.p.p.w.d. i art. 27 u.p.p.w.d. są odrębne, gdyż inne są przesłanki do ich wszczęcia.

W niniejszej sprawie organ I instancji wszczął postępowanie na podstawie art. 27 ust. 1 u.p.p.w. zgodnie z którym ZUS może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.

W pierwszej kolejności zauważyć należy, że na mocy art. 61 § 4 K.p.a, którego stosowanie nie zostało wyłączone na podstawie przepisów u.p.p.w.d., organ winien zawiadomić skarżącego o wszczęciu wobec niego postępowania z urzędu. Możliwość uchylenia prawa do świadczenia przez organ bez zgody strony nie jest równoznaczna z brakiem obowiązku powiadomienia strony o wszczęciu takiego postępowania. Tylko wszczęcie postępowania w sprawach, wymienionych w art. 27 § 3 u.p.p.w.d. nie wymaga powiadomienia strony.

Prowadzenie postępowania administracyjnego musi odbywać się z poszanowaniem zasad ogólnych, wynikających z K.p.a., tj. art. 6, art. 7, art. 9 i art. 10 gdyż jest to ściśle powiązane z art. 2 i art. 7 Konstytucji RP.

Zwrócić uwagę należy, że art. 14 ust. 10 u.p.p.w.d. modyfikuje treść art. 9 i 10 K.p.a., lecz ma on zastosowanie wyłącznie w przypadku gdy rozstrzygnięcie podejmowane jest przez zautomatyzowane przetwarzanie danych osobowych (tj. AI), a taka sytuacja nie wystąpiła w niniejszej sprawie.

Z akt nie wynika, żeby skarżący został pouczony przez organ o prawie do wyrażenia własnego stanowiska. Takiego pouczenia nie zawiera druk wniosku o przyznanie świadczenia, ani decyzja organu I instancji. Pouczenie takie powinno być według Sądu, wystosowane do strony przed podjęciem rozstrzygnięcia merytorycznego w sprawie, żeby umożliwić jej faktyczną realizację prawa do obrony.

Jak wyżej wskazano, postępowania administracyjne z art. 25 u.p.p.w.d. i art. 27 u.p.p.w.d. są odrębne.

Postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego jest nowym postępowaniem wobec postępowania zakończonego materialnoprawną czynnością ustalenia prawa do tego świadczenia. Decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc (z mocą na przyszłość, od daty wydania decyzji). Tym samym w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane. Zważywszy na bezwzględny obowiązek niezwłocznego informowania organu przez osobę otrzymującą świadczenie o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia (art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d.), w przypadku niedopełnienia tego obowiązku i pobrania świadczenia, które się stronie nie należało (a okres, na jaki przyznano świadczenie dobiegł końca) zamiast procedury uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego, organ zobowiązany jest w oparciu o materialnoprawną podstawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d.) wdrożyć postępowanie administracyjne polegające na uznaniu świadczenia pobranego za nienależnie pobrane i doprowadzić do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi (wydając w tym przedmiocie decyzję administracyjną).

W sytuacji gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne, w pierwszej kolejności należy doprowadzić do wydania decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego (od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii), a dopiero później do orzekania (poprzez wydanie decyzji administracyjnej) o nienależnie pobranym świadczeniu za okres w jakim zostało ono wypłacone. Pogląd ten znajduje potwierdzenie w Komentarzu do Ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci pod red. J. Blicharz i inni (LEX/el. 2019 do art. 27) oraz orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 8 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 140/24 i przywołane w nim orzeczenia; wyrok NSA

z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt I OSK 172/22; wyrok NSA z dnia 28 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1014/21; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 27 marca 2024 r., sygn. akt IV SA/Po 137/24).

W niniejszej sprawie organ nie wyjaśnił, czy przedmiotowe świadczenie za [...] r. zostało skarżącemu wypłacone. Jeśli ww. świadczenie zostało wypłacone i organ uważa, że było to świadczenie nienależnie pobrane winien wszcząć postępowanie na podstawie art. 25 u.p.p.w.d. W trakcie tego postępowania organ rozważy czy wypłacone świadczenie spełnia przesłanki nienależnie pobranego świadczenia, czy należne są odsetki (art. 25 ust. 3 u.p.p.w.d.) oraz czy istnieją podstawy od odstąpienia od zwrotu ww. świadczenia (art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d.). O wszczęciu takiego postępowania strona winna być powiadomiona zgodnie z art. 61 § 4 K.p.a. oraz poinformowana o przysługującym jej prawie do złożenia wyjaśnień. Tylko decyzja wydana w trybie art. 25 u.p.p.w.d. jest podstawą do ewentualnego wszczęcia postępowania egzekucyjnego wobec strony.

Jak już wyżej wyjaśniono, w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane.

Wskazać należy również, że z decyzji organu I instancji nie wynikało, żeby skarżący został zawiadomiony o wszczęciu z urzędu postępowania zgodnie z wymogami art. 61 § 4 K.p.a., a tym samym nie określono, w jakiej sprawie, tj. w jakim przedmiocie organ prowadzi postępowanie. Ponadto w decyzji organu I instancji przedmiotem postępowania uczyniono przede wszystkim sprawę uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego, mimo że nie powołano w tej decyzji przepisu art. 27 u.p.p.w.d. Decyzja ta zawiera bowiem wyraźne rozstrzygnięcie w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego przyznanego w informacji z dnia [...] r. Natomiast w dalszej części decyzji organ I instancji umieścił informację, że wypłacone przedmiotowe świadczenie wychowawcze za okres od [...] r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie, o którym mowa w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d., i wskazał na obowiązek wpłacenia go na rachunek bankowy ZUS, z którego świadczenie zostało wypłacone. Organ nie wskazał przy tym żadnej kwoty świadczeń, które miałyby podlegać zwrotowi (wpłaceniu na rachunek ZUS).

W ocenie Sądu, decyzja organu I instancji z uwagi na jej niejednoznaczną treść mogła być myląca dla skarżącego. Osnowa (rozstrzygnięcie) decyzji winna zostać sformułowana w sposób jasny, precyzyjny i czytelny dla jej adresata. Powinna być sformułowana w taki sposób, aby możliwe było wykonanie decyzji. Rozstrzygnięcia decyzji nie można domniemywać, czy też wyprowadzać z treści uzasadnienia, ponieważ powinno być wyrażone expressis verbis w osnowie decyzji.

Raz jeszcze należy podkreślić, że w sprawie dotyczącej uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego powinny być zbadane przesłanki wynikające z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., a rozstrzygnięcie w tym przedmiocie może być wydane jedynie na przyszłość. Natomiast sprawa nienależnie pobranego, czyli skonsumowanego prawa do świadczenia wychowawczego, powinna być procedowana na podstawie art. 25 u.p.p.w.d.

Reasumując, zdaniem Sądu organy obu instancji naruszyły w istotnym zakresie wskazane powyżej w uzasadnieniu przepisy postępowania, które miały wpływ na wynik sprawy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ zobowiązany jest uwzględnić wyżej wymienione wskazania Sądu.

Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu decyzji wydanych przez organy obu instancji.

Orzeczenia sądów administracyjnych powołane w uzasadnieniu dostępne są na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.