Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 894/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2020-01-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzające ją decyzje
Powołane przepisy: article: art. 3 par. 1, art. 153, art. 106 par. 3, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 1 par. 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2167
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 10 par. 1 w zw. z art. 79 par. 1 i 2,
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 16a ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj Sędziowie Sędzia NSA Stefan Kłosowski (spr.), Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska Protokolant starszy sekretarz sądowy Alicja Poznańska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 30 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi S. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza L. z dnia [...] r., znak [...]


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia [...] marca 2013 r. S. S. zwrócił się do Burmistrza L. z prośbą o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego

w związku z opieką nad E. N. - swoją siostrą.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. Burmistrz L. odmówił wnioskodawcy przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego. W wyniku rozpoznania odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] września 2013 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji wskazując, że S. S. nie zrezygnował z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad swoją siostrą, bowiem przyczyną utraty zatrudnienia było ustanie stosunku pracy po upływie czasu na jaki zawarta była umowa.

Powyższe stanowisko organów podzielił Wojewódzki Sąd Administracyjny

w Szczecinie wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SA/Sz 1196/13 oddalając skargę S. S. Wskutek złożonej skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 25 maja 2016 r., sygn. akt

I OSK 1920/14 uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów obu instancji.

Sąd zwrócił uwagę na konieczność dokonania wykładni prokonstytucyjnej art. 16a

i art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, co determinuje konieczność

w pierwszej kolejności ustalenia, czy niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącego pozostawało w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną siostrą.

Ponownie rozpoznając sprawę Burmistrz L. decyzją z dnia [...] listopada 2016 r. odmówił S. S. przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego ze względu na przekroczenie kryterium dochodowego uprawniającego do jego otrzymania. Stanowisko to podtrzymało Samorządowe Kolegium Odwoławcze w decyzji z dnia [...] kwietnia 2017 r. Po rozpoznaniu skargi S. S na ww. decyzję Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 24 sierpnia 2017 r., sygn. akt II SA/Sz 654/17 uchylił zaskarżoną decyzję jak i decyzję Burmistrza L. z dnia [...] listopada 2016 r., stwierdzając nieprawidłowe ustalenia przez organ ilości członków rodziny skarżącego, co miało istotny wpływ na ustalenie jego dochodów w kontekście spełnienia kryterium dochodowego.

Po raz trzeci rozpoznając sprawę decyzją z dnia [...] grudnia 2017 r., Burmistrz L. ponownie odmówił przyznania S. S specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą. Tym razem organ I instancji stwierdził, że wnioskodawca spełnia kryterium dochodowe, tym niemniej

w roku złożenia wniosku, tj. w roku 2013 nie był osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do sprawowania opieki nad E. N., bowiem obowiązek ten ciążył wówczas na matce B. N.. Kolejność wykonywania tego obowiązku określa art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ponadto organ podał, że z wydruku z ewidencji PUP z dnia [...] listopada 2013 r. wynika, że S. S. podjął zatrudnienie w okresie od [...] października 2013 r. do [...] stycznia 2014 r. W dniu [...] listopada 2016 r. złożył oświadczenie, w którym napisał, że nie dążył do podjęcia pracy ze względu na sytuację rodzinną - niepełnosprawność rodzeństwa i podeszły wiek matki. Pod wątpliwość organ poddał złożone przez S. S oświadczenie, że siostra (jak i jej rodzeństwo i matka) potrzebowali całodobowej pomocy i ze względu na to wnioskodawca nie mógł podjąć zatrudnienia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] maja

2018 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 k.p.a., po rozpatrzeniu odwołania S.S., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Kolegium uznało, że na skarżącym nie ciążył obowiązek alimentacyjny względem siostry E. N., gdyż obowiązek ten ciążył wtedy na jego matce, jako osobie zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności. Z zebranego materiału dowodowego nie wynikało, że nie jest ona w stanie opiekować się córką. Wprawdzie była ona wtedy w wieku emerytalnym, jednakże nie miała orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, a opieka zarówno nad córką E. N., jak i J. N., polegała na sprawowaniu ogólnego nadzoru, zatem nie wymagała od niej pracy ponad siły.

Powyższą decyzję Kolegium S. D. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, zarzucając głównie błąd w ustaleniu faktycznego poprzez przyjęcie, wbrew treści orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia [...] lutego 2013 r., że jego siostra nie wymaga konieczności sprawowania stałej i długotrwałej pomocy innej osoby oraz nieustalenie, czy jego matka B. N. w roku 2013 była w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu względem swojej córki oraz nieuwzględnienie, iż uzyskanie od niej środków utrzymania było niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Skarga została uzupełniona w piśmie procesowym pełnomocnika skarżącego o kolejne zarzuty naruszenia prawa procesowego.

Po rozpatrzeniu tej skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 18 października 2018 r. sygn. akt II SA/Sz 633/18 uchylił zaskarżoną decyzję z dnia [...] maja 2018 r. i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza L. z dnia [...] grudnia 2017 r.

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że nie jest sporne w sprawie i wynika

z wywiadu środowiskowego, że wśród członków rodziny skarżącego, oprócz niego

i jego matki, trójka rodzeństwa była niepełnosprawna od dzieciństwa. Opierając się na ustaleniach specjalisty pracy socjalnej Ośrodka Pomocy Społecznej w L. organy przyjęły, że nad trojgiem niepełnosprawnych osób, ze znacznie ograniczoną możliwością do samodzielnej egzystencji, dostateczną opiekę mogła sprawować ich ponad 80 letnia matka B. N.. Oceniając sytuację skarżącego i jego rodziny pracownik OPS w L. stwierdził, że "tak naprawdę to siostry skarżącego nie wymagają żadnej pomocy w czynnościach dnia codziennego, a jedyną osobą, którą trzeba w jakiś sposób się opiekować jest brat klienta".

Zdaniem Sądu, przyjęte za podstawę ustaleń stanu faktycznego wnioski specjalisty pracy socjalnej OPS w L. budzą poważne zastrzeżenia. W aktach sprawy znajduje się orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania

o Niepełnosprawności w P., z którego wynika, że E. N. posiadała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymagała konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Orzeczenie podpisał przewodniczący składu orzekającego lekarz medycyny psychiatra. Tymczasem organy orzekające obu instancji bezkrytycznie przyjęły ocenę pracownika OPS, który w trakcie wizyty

w mieszkaniu uznał, że obie siostry skarżącego z niedorozwojem umysłowym, w tym E. N., nie wymagają żadnej pomocy w czynnościach codziennych. Tym samym organy, w ślad za pracownikiem sporządzającym wywiad, w sposób nieuprawniony zakwestionowały ocenę wyrażoną w orzeczeniu Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności, w którym mowa o znacznie ograniczonej możliwości samodzielnej egzystencji E. N..

Ponadto Sąd stwierdził, że organy nie rozważyły czy osoba zobowiązana

w pierwszej kolejności do takiego obowiązku względem E. N., tj. jej matka B. N. była w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi. Tym bardziej,

że takowy obowiązek musiała realizować wobec trójki niepełnosprawnych dorosłych dzieci. W aktach sprawy znajduje się, sporządzone na druku urzędu oświadczenie skarżącego z dnia [...] października 2016 r., w którym podał, że nie dążył do podjęcia pracy od [...] listopada 2012 r. ze względu na sytuację rodzinną – niepełnosprawność rodzeństwa i podeszły wiek mamy. Organy nie podjęły próby zweryfikowania tej informacji, nadal poprzestając i opierając się na spostrzeżeniach pracownika OPS

w L. z dnia [...] kwietnia 2013 r., a na konieczność wyjaśnienia tej kwestii

w sprawie zwrócił już uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia

25 maja 2016 r., sygn. akt I OSK 1920/14.

W ocenie Sądu, organy administracji nie podjęły możliwych działań do wyjaśnienia tej jakże istotnej okoliczności w sprawie, odstępując np. od przesłuchania strony na tą okoliczność (art. 86 k.p.a.). Niedostateczne jest poprzestanie przez organy na ustaleniach pracownika OPS w L., który poza nieuprawnionym zakwestionowaniem treści wynikających z orzeczenia o niepełnosprawności siostry skarżącego, poddał w wątpliwość powód zamieszkiwania przez skarżącego w mieszkaniu wraz z matką i trojgiem rodzeństwa, wskazując, że przyczyną tego jest prawdopodobnie rozstanie z żoną, a nie chęć opiekowania się rodzeństwem. Organ odwoławczy, również akceptując wnioski płynące z wywiadu środowiskowego i przyjmując, że opieka przez będącą w wieku emerytalnym B. N. nad trojgiem niepełnosprawnych dzieci nie wymagała od niej pracy ponad siły, podkreśliło, że obowiązek alimentacyjny może być wypełniany nie tylko w formie opieki sprawowanej bezpośrednio, ale także poprzez dostarczanie środków finansowych, które umożliwią zapewnienie opieki przez osoby trzecie.

Sąd zauważył, że za tym stwierdzeniem nie nastąpiły dalsze wywody organu, które miałyby odniesienie do realiów rozpatrywanej sprawy. Organ nie wskazał bynajmniej, że B. N. poprzez posiadane środki finansowe zapewniała opiekę nad trojgiem niepełnosprawnych dzieci przez osoby trzecie. Dla uzasadnienia przyjętego stanowiska w sprawie organy powoływały się również na fakt podjęcia przez skarżącego krótkotrwałego zatrudnienia w okresie od [...] października 2013 r. do [...] stycznia 2014 r., co miałoby świadczyć o braku potrzeby sprawowania stałej opieki nad siostrą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nie dostrzegły jednak faktu, że wniosek do Burmistrza L. o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego skarżący złożył [...] marca 2013 r.,

zaś negatywną, ostateczną w administracyjnym toku instancji decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego otrzymał we wrześniu 2013 r. Trudno czynić skarżącemu zarzut podjęcia próby zarobkowania i uzyskania jakichkolwiek dochodów, szczególnie że nie otrzymał on oczekiwanego od marca 2013 r. specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Podsumowując, Sąd stwierdził, że w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy, organy nadal nie ustaliły w sposób prawidłowy, czy pozostawanie przez skarżącego bez zatrudnienia miało związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną siostrą, czym naruszyły zasadę wynikającą z art. 7 k.p.a.

Ponownie rozpoznając sprawę Burmistrz L. decyzją z dnia [...] lutego

2019 r. odmówił przyznania S. S. specjalnego zasiłku na

E. S. (poprzednie nazwisko N. ) na okres zasiłkowy [...].

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że po ponownym rozpatrzeniu ww. wniosku uzupełnił postępowanie dowodowe i przesłuchał wnioskodawcę na okoliczność czy rzeczywiście niepodejmowanie przez niego zatrudnienia pozostawało w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną siostrą i również czy matka B. N. płaciła osobą trzecim za opiekę na swoimi dziećmi. W protokole przesłuchania S. S zeznał, że nie podejmowanie przez niego pracy wynikało z opieki nad rodzeństwem, w okresie marzec-październik 2013 r. oraz, że B. N. nie płaciła osobom trzecim za opiekę w tym okresie.

Organ I instancji stwierdził, że wnioskodawca spełnia przesłankę kryterium dochodowego, natomiast nie spełnia przesłanki jako osoba w pierwszej kolejności zobowiązana do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną E. S., bowiem obowiązek ciążył wówczas na jej matce B. N., która w ocenie organu spełniała ten obowiązek.

S. S. odwołał się od ww. decyzji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] kwietnia 2019 r. uchyliło zaskarżoną decyzję organu I instancji w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia.

Zdaniem Kolegium, organ I instancji ponownie w sposób niepełny ustalił stan faktyczny sprawy. O ile brak jest podstaw do powoływania biegłego na okoliczność możliwości sprawowania opieki przez B. N. nad E. S., to jednak poczynienie takich ustaleń, choćby w oparciu o zeznania świadków, jest możliwe. Dopiero zatem ustalenie, czy faktycznie sprawowała ona taką opiekę, pozwoli na ustalenie, czy obowiązek alimentacyjny przeszedł na kolejną osobę. Zasadne byłoby przesłuchanie świadków, którzy mogą posiadać wiedzę w zakresie tego, kto faktycznie zajmował się E. S. oraz zgromadzenie dokumentacji, która pozwoli na ustalenie stanu majątkowego B. N. oraz zobowiązań finansowych które na niej ciążyły, czy też dokumentacji świadczącej o jej stanie zdrowia. Za nieuprawnione bowiem należy uznać twierdzenie organu, jakoby E. S. była w stanie samodzielnie zająć się sobą i nie potrzebowała ona pomocy czy opieki. Wszakże z samego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że E. S wymaga pomocy innej osoby przy codziennej egzystencji. Organ nie posiada w tym zakresie wiedzy specjalnej, która umożliwiałaby przyjęcie innego, aniżeli stanowisko właściwego ku temu organu.

Kolejną decyzją z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] Burmistrz L. na podstawie art.3 pkt. 1 lit. a, art. 5 ust. 2 i ust.4, art. 16a ust. 1 - 4, art. 20 ust. 3, art. 23, art. 24 ust. 2, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r.

o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm.), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz.U. z 2018 r. poz. 1497), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017r. poz. 1466), ponownie odmówił S. S. świadczenia za okres [...], (tj. od [...] marca do [...] października 2013 r.) w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego, wnioskowanego na E. S. oraz składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne opłacane za osoby pobierające specjalny zasiłek opiekuńczy.

W uzasadnieniu powyższej decyzji, Burmistrz wskazał, że przesłanki uwzględniające przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego zostały wyraźnie określone w art. 16a ust. 1 i ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, co istotne, muszą one wystąpić łącznie. Powołany przepis jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. O powyższe świadczenie może skutecznie ubiegać się tylko taka osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej stałej opieki z uwagi na niepełnosprawność. Kolejność wykonywania tego obowiązku określa art. 129 § 1 k.r.o. Z kolei według art. 132 k.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Ustalono, iż w roku podatkowym 2011 dochód rodziny wynosił na osobę

w rodzinie [...] zł. Wnioskodawca dostarczył swoje ostatnie świadectwo pracy

z którego wynika, że pracował od [...] maja 2012 r. do [...] listopada 2012 r., a umowa ta wygasła z upływu czasu na jaki została zawarta. W okresie od [...] grudnia 2012 r.

do [...] października 2013 r. był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy

w P. jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Potwierdza to wydruk z dnia [...] listopada 2016 r. z ewidencji Powiatowego Urzędu Pracy w P.. W miesiącu czerwcu wnioskodawca pracował dorywczo, potwierdza to oświadczenie złożone do wywiadu rodzinnego - środowiskowego, który przeprowadzony był w dniu [...] lipca 2013 r. w sprawie o umieszczenia w Domu Pomocy Społecznej (brata) Z. N.. Następnie w okresie od [...] października 2013 r. do [...] stycznia 2014 r. wnioskodawca podjął pracę zarobkową.

Organ wskazał, że wezwał dwóch najbliższych sąsiadów, w charakterze świadka na okoliczności, czy w okresie marzec-październik 2013 r. B. N. była w stanie sprawować opiekę, nad swoją córką E. S., kto faktycznie opiekował się E. S. i czy B. N. płaciła w ww. okresie osobom trzecim za opiekę nad córką i czy ona sama była wstanie wówczas zająć się sobą.

Świadkowie zeznali, że w okresie marzec-październik 2013 r. B. N. sprawowała faktycznie opiekę nad córką E. S.. E. S. sama zajmowała się sobą, czysta, zadbana, wychodziła na spacer i funkcjonowała

w środowisku. Wykonywała czynności wskazane przez B. N.. Świadkowie, również zeznali, że nie wiadomo im jest, żeby B. N. płaciła osobom trzecim za opiekę nad córką E. S..

Na dochód B. N. w 2013 r. (od [...].03.2013 r.) składały się dochody (jak wynika z decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych), pobierane z tytułu emerytury, miesięcznie w kwocie [...]zł, jako opiekun-kurator pobierała renty socjalne: na Z. N., miesięcznie w kwocie [...]zł, J. S. (poprzednie nazwisko N. ) miesięcznie w kwocie [...]zł i E. S. miesięcznie w kwocie [...]zł. B. N. w tamtym okresie pobierała również zasiłki pielęgnacyjne na dzieci, miesięcznie łącznie w kwocie [...]zł. Suma miesięcznego dochodu w tamtym okresie B. N. to kwota [...]zł. Nadto B. N. w tym okresie jako jedyny właściciel lokalu mieszkalnego (w którym mieszkała), znajdującego się w bloku, tj. [...], płaciła regularnie czynsz, który średnio miesięcznie wynosił [...] zł.

Organ I instancji podkreślił, że z wywiadu rodzinnego wynika, iż siostry E.

i J. S. bardzo dobrze radzą sobie ze wszystkimi pracami

w gospodarstwie domowym np. przygotowywaniem posiłków, sprzątaniem, praniem itp. Każda z nich ma swoje obowiązki, które wykonuje z dużą starannością i wygląda to tak, że to one same prowadzą całe gospodarstwo domowe, matka ich zajmuje się stroną finansową. B. N., wówczas również była osobą samodzielną, nie wymagającą pomocy w czynnościach dnia codziennego, sama dbała o swoją higienę osobistą, poruszała się w swoim środowisku i poza nim załatwiała sprawy urzędowe

w latach [...] związane np. z umieszczeniem w Domu Pomocy Społecznej swojego syna. B. N. nie posiadała orzeczenia o niepełnosprawności.

W okresie marzec - październik 2013 r. w pierwszej kolejności zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym obowiązek alimentacyjny wobec córki ciążył na matce B. N., która wypełniała swój obowiązek alimentacyjny wobec córki.

W tej sytuacji, w ocenie organu I instancji, nie istniał związek przyczynowy między tym, że wnioskodawca nie podejmował pracy, a koniecznością sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad siostrą [...], ponieważ taki obowiązek nie istniał po stronie wnioskodawcy.

Wnioskodawca nie spełnia zatem przesłanki, tj. osoby w pierwszej kolejności zobowiązanej do sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą. Poza tym zamieszkiwanie wspólnie niesie za sobą obowiązek wspólnego wspierania

i pomagania sobie w życiu codziennym, jeżeli jest taka potrzeba, ale nie wykluczało to możliwości podjęcia pracy zarobkowej, jaką wnioskodawca podjął, w okresie

od [...] października 2013 r. do [...] stycznia 2014 r., czy pracy dorywczej w miesiącu czerwcu 2013 r.

Wobec powyższego, w ocenie organu, stwierdzenie napisane w oświadczeniu, że wnioskodawca nie dążył do podjęcia pracy ze względu na niepełnosprawność rodzeństwa i podeszły wiek matki nie zasługuje na wiarę.

S. S. złożył odwołanie od powyższej decyzji zarzucając naruszenie przepisu art. 80 k.p.a. w związku z art. 77 k.p.a. poprzez błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy, w szczególności, że B. N. sprawowała faktycznie opiekę nad córką, podczas gdy nie była w stanie sprawować opieki nad dwiema niepełnosprawnymi córkami.

Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.) w zw. z art. 16a ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm.) oraz art. 128, art. 129 § 1 oraz art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu tej decyzji Kolegium, powołując się na treść art. 16 a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i art. 128 i 129 k.r.o., stwierdziło, że pierwszą osobą obowiązaną do alimentacji wobec E. S. była jej matka, a w dalszej kolejności jej brat. Zgodnie z art. 132 k.r.o. należało zatem ustalić, czy w przedmiotowej sprawie, w okresie na jaki wnioskowano o specjalny zasiłek opiekuńczy, obowiązek alimentacyjny względem E. S. przeszedł z B. N. na S. S.. W tym celu, organ I instancji przeprowadził uzupełniające postępowanie dowodowe i przesłuchał dwóch świadków - K. K. oraz T. B. (sąsiadki B. N.). Obie osoby zeznały, że w okresie od marca do października 2013 r. E. S. (osobą wymagającą opieki) zajmowała się jej matka. Mając powyższe na uwadze należy uznać, iż obowiązek alimentacyjny względem E. S. nie przeszedł z B. N. na S. S.. W związku z tym wnioskodawca nie jest w ogóle uprawniony do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad swoją siostrą.

Kolegium stwierdziło, że podstawą ustaleń faktycznych były zeznania dwóch świadków, które są osobami obcymi dla zainteresowanego i jego rodziny (niezainteresowane wynikiem sprawy), których zeznań S. S. w żaden sposób nie zakwestionował. Na poparcie swojego stanowiska przedstawił jedynie własne twierdzenia, że jego matka nie była w stanie opiekować się E. S.. Osoby te, jako sąsiadki B. N., miały wiedzę na temat tego, kto faktycznie sprawował opiekę nad E. S. w spornym okresie i jednoznacznie wskazały

w tym przypadku na osobę B. N.. Co więcej, opieka ta, pomimo orzeczenia o niepełnosprawności E. S. i tak musiała być wykonywana w zakresie minimalnie niezbędnym skoro obaj świadkowie zeznali, że E. S większość czynności dnia codziennego wykonywała de facto sama, instruowana jedynie przez swoją matkę. Powyższe oznacza, że obowiązek alimentacyjny ciążył na B. N. i był faktycznie przez nią realizowany. Świadkowie zeznali ponadto, iż nic im nie wiadomo, aby B. N. płaciła osobom trzecim za opiekę nad swoją córką.

Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] lipca 2019 r. została wniesiona przez S. S. skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na zebraniu, rozpatrzeniu oraz dokonaniu przez ten organ oceny materiału dowodowego wbrew regułom wynikającym z art. 7, 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Skarżący wniósł

o przesłuchanie jego jako strony i świadków na okoliczność, iż w okresie od marca do października 2013 r. sprawował bezpośrednią opiekę nad E. S...

W ocenie skarżącego Kolegium błędnie ustaliło stan faktyczny sprawy.

W niniejszej sprawie należało bowiem przesłuchać również innych świadków

np. M. S. (sąsiadkę), M. D. (siostrę B. N., która w ww. okresie była częstym gościem w domu). Skarżący podkreślił, że nie zna przepisów prawa i z trudnością radzi sobie w postępowaniach przed wszelkiego rodzaju urzędami, a w toku postępowania nie był w wystarczającym stopniu informowany o możliwości i zasadach składania wniosków dowodowych. Nie wiedział, iż już w postępowaniu administracyjnym może złożyć wniosek o przesłuchanie dodatkowych świadków. W związku z powyższym wnosi uzupełnienie postępowania dowodowego.

W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

W piśmie z dnia [...] października 2019 r. ustanowiony w trybie prawa pomocy pełnomocnik skarżącego zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów postępowania poprzez nieuwzględnienie, że organ I instancji dopuścił się ruszenia:

- art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 79 § 1 i 2 k.p.a. na skutek niezawiadomienia strony postępowania, tj. S. S., o terminie przeprowadzenia dowodu

z zeznań świadków K. K. i T. B.,

- art. 10 § 1 k.p.a. poprzez nieumożliwienie skarżącemu wypowiedzenia się co do materiału zebranego w sprawie, w tym przeprowadzonych nowych dowodów

(z zeznań świadków),

- art. 7 i 77 k.p.a. poprzez zaniechanie podjęcia jakichkolwiek czynności zmierzających do wykazania rzeczywistego stanu zdrowia B. N., w tym pozyskania dokumentacji medycznej dotyczącej jej osoby, ustalenia, czy była niezdolna do pracy, w jakim okresie i z jakiego powodu.

Zdaniem pełnomocnika skarżącego, przedmiotowe naruszenia miały wpływ na wynik postępowania, gdyż skarżący uczestnicząc w przesłuchaniu mógłby pytaniami wykazać, że powołani przez organ świadkowie nie przebywali w domu skarżącego

i jego matki, nie widzieli sposobu sprawowania opieki nad E. S. (N.), zaś informacje o stanie zdrowia B. N. stanowić mogłyby podstawę do ustalenia jej rzeczywistych możliwości sprawowania osobistej opieki nad trójką niepełnosprawnych dzieci jednocześnie przy uwzględnieniu wyników opinii biegłego lekarza.

W związku z powyższym pełnomocnik wniósł o uchylenie obu decyzji

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji celem uzupełnienia postępowania dowodowego, w tym przesłuchania świadków zawnioskowanych przez skarżącego, pozyskania dokumentacji medycznej i rentowej B. N., przeprowadzenie opinii biegłego lekarza oraz zapewnienie stronie czynnego udziału w postępowaniu dowodowym poprzez ponowne przesłuchanie dotychczasowych w świadków przy udziale skarżącego.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje:

Wojewódzki Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 – dalej jako "p.p.s.a.") sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej i stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2167), kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Skargę należało uznać za zasadną.

Podstawę materialnoprawną przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego stanowi art. 16a ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: u.ś.r.), zgodnie z którym specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2017 r. poz. 682 oraz z 2018 r. poz. 950) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli: ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby

w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty, o której mowa w art. 5 ust. 2. Przepisy art. 5 ust. 4-9 stosuje się odpowiednio (ust. 2) .

Przesłanka kryterium dochodowego została przez organ I instancji ostatecznie zweryfikowana i pozostaje poza sporem, że wnioskodawca spełniał to kryterium.

Natomiast w dalszym ciągu nie została przez organy obu instancji należycie

i ostatecznie wyjaśniona kwestia, czy skarżący zrezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi z konieczność sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną siostrą i tym samym uprawniony był do wystąpienia w marcu 2013 r. o specjalny zasiłek opiekuńczy.

Okoliczność ta wymagała jednoznacznego ustalenia, czy zobowiązana

w pierwszej kolejności do alimentacji, wówczas żyjąca matka E. S. – B. N. realizowała ten obowiązek sprawując bezpośrednią opiekę nad córką lub czy finansowała taką opiekę.

W świetle treści art. 16a ust.1 u.ś.r. prawo ubiegania się o specjalny zasiłek opiekuńczy wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej w skrócie: "k.r.o."), a który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania i obciąża krewnych w linii prostej (zstępnych i wstępnych) oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).

W ocenie Sądu, zebrany materiał dowodowy nie był wystarczający i obiektywny dla negatywnego rozstrzygnięcia wniosku skarżącego, z przyczyn wskazanych w zaskarżonej decyzji, albowiem postępowanie przed organem I instancji zostało przeprowadzone z naruszeniem podstawowych zasad procedury administracyjnej.

Słusznie zarzucił skarżący, że organ I instancji dopuścił się obrazy art. 10 § 1 k.p.a. w związku z art. 79 § 1 i 2 k.p.a.

W myśl art. 79 § 1 k.p.a., strona powinna być zawiadomiona o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu ze świadków, biegłych lub oględzin przynajmniej na siedem dni przed terminem. Strona ma prawo brać udział w przeprowadzeniu dowodu, może zadawać pytania świadkom, biegłym i stronom oraz składać wyjaśnienia (§ 2).

Z zasady wyrażonej w art. 10 k.p.a. wynika dla organu administracji obowiązek zagwarantowania stronie czynnego udziału w każdym stadium postępowania oraz umożliwienie stronie przed wydaniem decyzji wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest pouczenie strony o prawie zapoznania się z aktami i złożenia końcowego oświadczenia, a także wstrzymania się od wydania decyzji do czasu (określonego wyznaczonym stronie terminem) złożenia powyższego oświadczenia oraz ewentualnych zastrzeżeń i wniosków dowodowych w sprawie. Nie ma znaczenia fakt na jakim etapie postępowania zgromadzono dowody, lecz istotny jest fakt, że ma nastąpić wydanie decyzji, które w każdym przypadku powinno być poprzedzone wyznaczeniem stronie terminu do wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego, niezależnie od tego, czy we wcześniejszych fazach postępowania strona mogła skorzystać z tego uprawnienia, bądź mimo takiej możliwości z niej nie skorzystała. dowodowego. W przeciwnym razie zawsze dojdzie do naruszenia art. 10 § 1 k.p.a.

Jak wynika z akt, organ I instancji w celu uzupełnienia materiału dowodowego przesłuchał dwóch świadków (sąsiadki B. N.) na okoliczność, czy B. N. w spornym okresie opiekowała się córką, kto faktycznie się nią opiekował, i czy E. S. była w stanie zajmować się sobą. Sporządzono dwa protokoły z przesłuchania świadków, z którymi jednak skarżącego nie zapoznano

z uwagi na brak zawiadomienia go w trybie art. 10 § 1 k.p.a.

O terminie przeprowadzenia dowodów z zeznań świadków – sąsiadek B. N. skarżącego również nie zawiadomiono. Skoro więc skarżący nie został zawiadomiony o terminie przeprowadzenia dowodu z przesłuchania świadków, to stwierdzić należy, że naruszone zostało jego prawo do wzięcia w nich udziału,

w tym do zweryfikowania podawanych faktów, zadawania pytań i składania wyjaśnień.

W tej sytuacji zeznania świadków nie mogą stanowić wiarygodnych

i obiektywnych dowodów będących podstawą do poczynienia ustaleń faktycznych

w sprawie. Jest to o tyle istotne, że kwestionowane (dopiero na etapie skargi) przez skarżącego zeznania stanowiły podstawę rozstrzygnięcia o odmowie przyznania mu prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, co też podkreślił organ w zaskarżonej decyzji.

Organ II instancji nie tylko nie dostrzegł braku udziału skarżącego

w decydujących czynnościach procesowych, ale co więcej - bezpodstawnie i arbitralnie uznał za wiarygodne i wystarczające zeznania świadków, stwierdzając, iż skarżący w żaden sposób ich nie zakwestionował, a świadkowie mieli dostateczną wiedzę w temacie tego kto i jak faktycznie opiekował się E. S., przy czym z ich jednozdaniowej wypowiedzi na zadane przez organ pytanie, nie wynika na czym opierają swe zeznania (twierdzenia).

Tymczasem, jak wynika ze skargi, skarżący w całości kwestionuje zeznania świadków, twierdząc, że osoby te nigdy nie przebywały w domu matki. Przy czym, na skutek braku czynnego udziału w postępowaniu, skarżącego pozbawiono możliwości sformułowania własnych wniosków w zakresie kontrdowodu.

Oceniając zatem charakter opisanych naruszeń należy je stanowczo zakwalifikować do kategorii istotnego uchybienia przepisom procesowym, w tym także art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. z których wynika obowiązek organów do jak najdokładniejszego wyjaśnienia sprawy, który musi być realizowany przy zapewnieniu stronie czynnego udziału na każdym etapie postępowania.

Zdaniem Sądu, w konsekwencji powyższych uchybień, doszło także do naruszenia art. 153 p.p.s.a., który stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

Organy obu instancji, pomimo wskazań w wyroku z dnia 18 października

2018 r. sygn. akt II SA/Sz 633/18 (i pomimo decyzji kasacyjnej SKO z dnia [...] kwietnia 2019 r.) w dalszym ciągu nie ustaliły w sposób prawidłowy, czy matka B. N. była w stanie czynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu względem córki i czy obowiązek ten faktycznie realizowała.

W dalszym ciągu, i konsekwencji stwierdzonych wyżej uchybień, nie można uznać, że zweryfikowano rzetelnie informację skarżącego, że nie dążył do podjęcia pracy ze względu na niepełnosprawność rodzeństwa i podeszły wiek matki, a na konieczność wyjaśnienia tej kwestii w sprawie zwrócił już uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 25 maja 2016 r., sygn. akt I OSK 1920/14.

W tym miejscu należy zauważyć, że Sąd w wyroku z dnia 18 października 2018r. wskazał, że wnioski pracownika OPS w L. (zawarte w wywiadzie środowiskowym), że obie siostry skarżącego z niedorozwojem umysłowym nie wymagają żadnej pomocy w czynnościach codziennych budzą poważne zastrzeżenia, w kontekście orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w P. o znacznym stopniu niepełnosprawności E. N. ((S) która wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Sąd stwierdził, że organ orzekające obu instancji bezkrytycznie przyjęły ocenę pracownika OPS i w ślad za pracownikiem sporządzającym wywiad, w sposób nieuprawniony zakwestionowały ocenę wyrażoną w ww. orzeczeniu.

Jak wynika z akt, jednym z pytań do świadków jest czy E. S. była

w stanie sama zajmować się sobą, co oznacza, zdaniem Sądu, iż organ ponownie,

w sposób nieuprawniony, podjął próbę weryfikacji stanu zdrowia siostry skarżącego.

Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, że zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca podlegają uchyleniu jako niezgodne z prawem.

Sąd nie uwzględnił wniosków dowodowych skarżącego, kierując się przepisem art. 106 § 3 p.p.s.a. wedle którego, sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Po pierwsze, ustawodawca nie wymienił innych niż dokumenty środków dowodowych. W związku z czym brak było podstaw do przeprowadzenia dowodów z przesłuchania świadków. Po drugie, celem postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a. jest ocena, czy organy prawidłowo ustaliły ten stan i czy prawidłowo zastosowały przepisy prawa materialnego do poczynionych ustaleń, co oznacza, że postępowanie dowodowe przed sądem administracyjnym nie może zmierzać do rozpatrzenia sprawy, w tym ustalania stanu faktycznego sprawy (por. wyrok NSA z 18 maja 2018 r., sygn. akt

I OSK 1646/16).

Ponownie rozpoznając sprawę organ winien uwzględnić ocenę prawną i uwagi dotyczące konieczności sposobu przeprowadzania postępowania dowodowego zawarte w niniejszym wyroku, a zatem należy oczekiwać, że tym razem organ umożliwi skarżącemu skorzystanie z przysługujących mu praw, w tym prawa do składania wniosków dowodowych.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.