Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2036/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-12-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk Sędziowie: Sędzia NSA Karol Kiczka Sędzia del. WSA Joanna Skiba (spr.) Protokolant: starszy asystent sędziego Artur Dral po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H. M., B. M. i W. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 29 lipca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 139/21 w sprawie ze skargi H. M., B. M. i W. Z. na decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia 16 grudnia 2020 r. nr GN-V.7534.1.55.2020.MJC w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 29 lipca 2021 r. sygn. akt II SA/Lu 139/21 oddalił skargę H.M., B.M. oraz W.Z. (skarżący lub skarżący kasacyjnie) na decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] wydaną w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli H.M., B.M. oraz W.Z.

Zaskarżonemu wyrokowi na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zarzucono:

1. naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz.U.2021.735 t.j. z późn. zm., dalej: k.p.a.) w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 76 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez oddalenie skargi, podczas gdy organy administracji nie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący materiału zgromadzonego w sprawie oraz dokonały jej wybiórczej oceny z pominięciem dowodów wskazujących na fakt, iż nie tylko A.Z. nie zostało doręczone orzeczenie odszkodowawcze i wypłacone odszkodowanie, tj. podania W.K. z dnia [...] stycznia 1954 roku o wypłatę odszkodowania, podania Z.Z. z dnia [...] października 1959 roku o udostępnienie informacji kto odebrał odszkodowanie należne P.Z. i M.Z., odpowiedzi Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z dnia 17 lipca 1962 roku na podanie M.N., S.W. i W.F. o ustalenie odszkodowania, podania J.H. z dnia [...] lutego 1994 roku o wznowienie postępowania i ustalenie odszkodowania, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem nie doszło do ustalenia, czy decyzja odszkodowawcza została doręczona, a zatem czy weszła do obrotu prawnego oraz, czy odszkodowanie zostało wypłacone,

2. naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 133 § 1 p.p.s.a., poprzez oddalenie skargi, podczas gdy w sprawie nie został zebrany i rozpatrzony w wyczerpujący sposób cały materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, dokonano jego nielogicznej i sprzecznej z dowodami oceny, a także zastosowano nieuprawnione domniemanie nie znajdujące oparcia w aktach sprawy, iż w stosunku do A.Z. została wydana i doręczona mu decyzja odszkodowawcza za wywłaszczenie działki nr [...], co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem nie doszło do ustalenia, czy decyzja odszkodowawcza została doręczona, a zatem czy weszła do obrotu prawnego i czy odszkodowanie zostało wypłacone,

3. naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez oddalenie skargi, podczas gdy organy administracji nie zebrały i nie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, gdyż m. in. nie zwróciły się do Centralnego Archiwum Wojskowego, Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, Archiwum Państwowego w Lublinie oraz Archiwum Akt Nowych w Warszawie, o przeprowadzenie poszukiwań i nadesłanie dokumentacji związanej z postępowaniem wywłaszczeniowym i odszkodowawczym, o sygn. akt [...] prowadzonym z wniosku Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Lublinie, w tym dokumentów archiwalnych Banku Inwestycyjnego w Lublinie, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem nie doszło do ustalenia, czy decyzja odszkodowawcza została doręczona i czy odszkodowanie zostało wypłacone,

4. naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez oddalenie skargi, podczas gdy organy administracji bezzasadnie pominęły wnioski stron postępowania o przeprowadzenie dowodów mających wykazać okoliczności istotne dla sprawy, czyli czy w stosunku do A.Z. zostało wydane orzeczenie odszkodowawcze i czy następnie mu je doręczono, oraz wypłacono odszkodowanie, tj. wniosek o wystąpienie do Archiwum Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie o przesłanie całości akt postępowania wywłaszczeniowego prowadzonego z wniosku Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Lublinie z dnia [...] marca 1952 roku, pod. sygn. akt [...], co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem nie doszło do ustalenia, czy decyzja odszkodowawcza została doręczona, a zatem czy weszła do obrotu prawnego i czy odszkodowanie zostało wypłacone,

5. naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., poprzez oddalenie skargi, podczas gdy organy administracji bezzasadnie pominęły wniosek stron o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadków - spadkobierców pozostałych osób wywłaszczonych orzeczeniem PWRN w Lublinie z dnia [...] listopada 1952 roku, o sygn. akt [...], a Sąd dokonał nieuprawnionej oceny dowodu przed jego przeprowadzeniem przy dokonaniu błędnych założeń, co do nieprzydatności tego środka dowodowego, ze względu na upływ 70 lat, oraz okoliczność, iż byliby to świadkowie "ze słyszenia", oraz sporządzenie wewnętrznie sprzecznego uzasadnienia, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem nie doszło do ustalenia, czy decyzja odszkodowawcza została doręczona, a zatem czy weszła do obrotu prawnego i czy odszkodowanie zostało wypłacone,

6. naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 86 k.p.a., poprzez oddalenie skargi, podczas gdy organy administracji bezzasadnie pominęły wniosek stron o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron, w sytuacji, gdy w sprawie pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla jej rozstrzygnięcia, tj. czy wydana i doręczona została decyzja odszkodowawcza w stosunku do A.Z., oraz czy wypłacono odszkodowanie, a Sąd dokonał nieuprawnionej oceny dowodu przed jego przeprowadzeniem przy dokonaniu błędnych założeń, co do nieprzydatności tego środka dowodowego, ze względu na zbyt młody wiek stron podczas trwania postępowania wywłaszczeniowego i subiektywny charakter ich zeznań, podczas gdy w czasie trwania postępowania przed organem I instancji żyła żona wywłaszczonego, a zatem mogła być bezpośrednim świadkiem wydarzeń istotnych dla sprawy, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

7. naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 §1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 10 § 1 k.p.a., poprzez oddalenie skargi, podczas gdy Wojewoda Lubelski zaniechał poinformowania stron o zgromadzeniu materiału dowodowego wystarczającego do wydania decyzji w trybie art. 10 k.p.a. i pozbawił tym samym strony postępowania możności obrony ich praw poprzez wypowiedzenie się co do dowodów znajdujących się w aktach sprawy i złożenie stosownych wniosków dowodowych, a także zwrócenie organowi uwagi na okoliczności świadczące o niedoręczeniu orzeczeń odszkodowawczych stronom postępowania odszkodowawczego.

W związku z powyższymi zarzutami, na podstawie art. 179a p.p.s.a., wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie i ponowne rozpoznanie sprawy oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego od organu na rzecz skarżących.

Ewentualnie, w przypadku stwierdzenia braku podstaw do zastosowania art. 179a p.p.s.a., na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 203 pkt 1 p.p.s.a., skarżący kasacyjnie wnieśli o uchylenie przez Naczelny Sąd Administracyjny zaskarżonego wyroku Sądu I instancji i rozpoznanie sprawy, oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego od organu na rzecz skarżących.

Ponadto, na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a., wniesiono o przeprowadzenie rozprawy.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna jest niezasadna.

Przed odniesieniem się do zarzutów skargi kasacyjnej należy zwrócić uwagę, że przedmiotem niniejszej sprawy administracyjnej, wszczętej na wniosek H.M. z dnia [...] października 2019 r. było ustalenie i wypłata odszkodowania za nieruchomość wywłaszczoną na własność Państwa na podstawie orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia [...] listopada 1952 r. znak [...], wydanego na podstawie dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych do realizacji narodowych planów gospodarczych (tekst jednolity z 1952 r. Dz. U RP nr 4 poz. 31), która stanowiła wówczas własność poprzednika prawnego H.M. – A.Z. Zaskarżoną do Sądu Wojewódzkiego decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r. Wojewoda utrzymał w mocy decyzję organu I instancji odmawiającą przyznania odszkodowania wobec niespełnienia przesłanki z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., a skarga wniesiona przez H.M., W.Z. i B.M. została zaskarżonym wyrokiem WSA w Lublinie z dnia 29 lipca 2021 r. oddalona

Przed odniesieniem się do zarzutów skargi kasacyjnej należy zwrócić uwagę na art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2020 r. poz. 1990 z późn. zm., dalej: "u.g.n."), który był podstawą prawną prowadzonego postępowania, ale nie został objęty zarzutami skargi kasacyjnej. Przepis ten stanowi, iż starosta wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu, gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. Przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. stanowi zatem instrument prawny stwarzające prawną możliwość ustalenia i wypłaty odszkodowania w tych sytuacjach, w których nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości "bez ustalenia odszkodowania". Przepis ten nie odwołuje się natomiast do kwestii "wypłaty" odszkodowania, która z natury rzeczy jest czynnością następczą wobec jego ustalenia i ma zazwyczaj charakter jedynie techniczny. Z punktu widzenia przepisu art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. relewantna prawnie pozostaje okoliczność "ustalenia" odszkodowania. Irrelewantna jest natomiast okoliczność jego wypłaty, jak również pełna ocena prawidłowości czynności podejmowanych przez organy administracji w postępowaniu wywłaszczeniowym.

Zarzuty skargi zostały oparte wyłącznie na naruszeniu prawa procesowego (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.

Zauważyć należy, że mimo wielości zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej zasadnicza większość z nich odnosi się dokonanej przez Sąd Wojewódzki oceny materiału dowodowego, która to ocena – w ocenie skarżących kasacyjnie - nie jest wyczerpująca, a ponadto jest niezgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Kolejna grupa zarzutów dotyczy z kolei braku zgromadzenia przez organy pełnego materiału dowodowego.

W konsekwencji zasadne jest łączne odniesienie się do podniesionych zarzutów.

Skarżący kasacyjnie zarzucając naruszenie szeregu przepisów postępowania (tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 76 §1, art. 78 §1 k.p.a. art. 80 k.p.a. 107 § 3 k.p.a. i 133 k.p.a dążyli do wykazania, że odszkodowanie należne za nieruchomość objętą orzeczeniem wywłaszczeniowym z dnia [...] listopada 1952 r. nie zostało ustalone ani wypłacone, bowiem w zebranym materiale dowodowym nie ma żadnych bezpośrednich dokumentów świadczących o ustaleniu odszkodowania na rzecz poprzednika prawnego skarżących.

Zarzuty te w ocenie Sądu Kasacyjnego należy uznać za niezasadne.

Sąd Kasacyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którym organy przeprowadziły postępowanie dowodowe w sposób zgodny z zasadami wynikającymi z art. 7 k.p.a., art. 77 §1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. i zgromadzony materiał dowodowy w sposób wystarczający potwierdza okoliczność, że odszkodowanie to zostało ustalone i wpłacone.

W niniejszej sprawie należy mieć bowiem na uwadze, że wniosek o ustalenie i wypłatę odszkodowania został złożony blisko 70 lat od daty wydania orzeczenia wywłaszczeniowego, a więc wiele lat po okresie, przez który właściwe państwowe jednostki organizacyjne miały obowiązek przechowywania dokumentacji potwierdzającej wypłatę odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości albo przekazania nieodebranych odszkodowań do depozytu sądowego. To utrudnia bądź uniemożliwia zdobycie pewnych dokumentów. Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, organy administracji rozpatrujące sprawę, przeprowadziły szeroką kwarendę archiwalną, zwracając się o nadesłanie do różnych organów, archiwów państwowych, Sądu Rejonowego w Lublinie dokumentów związanych z dokonanym w 1952 roku wywłaszczeniem. W odpowiedzi na powyższe wystąpienie organ uzyskał teczkę z dokumentami Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z lat 1952-1953 dotyczące wywłaszczenia nieruchomości L. – D. liczącą 262 ponumerowanych stron. Pozyskane przez organy dokumenty archiwalne nie są kompletne, w szczególności brak w nich dokumentów wskazujących bezpośrednio na ustalenie odszkodowania na rzecz A.Z. w postaci decyzji ustalającej odszkodowanie lub dowodów bezpośrednich dotyczących jego wypłaty. Poczynione ustalenia pozwalają stwierdzić, iż aktualnie nie istnieją żadne dokumenty (księgowe, finansowe lub bankowe) jednoznacznie potwierdzające, że doszło do ustalenia czy też wypłaty należnego wywłaszczonemu właścicielowi odszkodowania. Jednak ustalenie faktu braku dokumentów w archiwach, nie może kreować domniemania o ich nieistnieniu. Innymi słowy, brak dokumentów potwierdzających jego wypłatę nie oznacza, że taki fakt ustalenia odszkodowania nie miał miejsca. Zgodnie bowiem z obowiązującymi po wydaniu orzeczenia wywłaszczeniowego przepisami wykonawczymi do dekretu z dnia 29 marca 1951 r. o archiwach państwowych (Dz. U. Nr 19, poz. 149), tj. § 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 lutego 1957 r. w sprawie państwowego zasobu archiwalnego (Dz. U. Nr 12, poz. 66 z późn. zm.) składnice akt urzędów, instytucji, organizacji i przedsiębiorstw przechowują materiały archiwalne w ciągu następujących okresów: w naczelnych organach władzy i administracji państwowej, instytucjach i organizacjach na szczeblu centralnym oraz przedsiębiorstwach o znaczeniu ogólnopaństwowym - 15 lat, w urzędach, instytucjach i organizacjach na szczeblu wojewódzkim i powiatowym, w przedsiębiorstwach o znaczeniu lokalnym oraz w spółdzielniach produkcyjnych - 10 lat, w urzędach, instytucjach i organizacjach na szczeblu gromadzkim - 5 lat. (ust. 1). Wszelkie materiały archiwalne typu dokumentacji mechanicznej przechowywane są w urzędach, instytucjach, organizacjach i przedsiębiorstwach przez 5 lat (ust. 2). Po upływie okresu przechowywania materiały archiwalne podlegały przekazaniu do właściwych archiwów państwowych (§ 11 rozporządzenia), z tym że materiały nie posiadające historycznej wartości politycznej, społecznej, gospodarczej i naukowej, które utraciły znaczenie praktyczne - podlegały wybrakowaniu i przekazaniu na zniszczenie (§ 12 ust. 1 rozporządzenia). W związku z treścią powyższych przepisów należy uznać, że organy administracji nie miały obowiązku wieczystego przechowania akt sprawy dotyczącej wywłaszczenia nieruchomości i wypłaty odszkodowania za tę nieruchomość. W przypadku braku akt, przeprowadzenie dowodu na okoliczność nieustalenia odszkodowania za przejęte grunty, podlega ogólnym regułom postępowania dowodowego. Zasadnie więc organy uznały, że skoro nie ma bezpośrednich dowodów na wypłatę odszkodowania, to dla ustalenia, czy przedmiotowe odszkodowanie zostało wypłacone szczególne znaczenie posiadają dowody pośrednie. Te z kolei nie pozwalają na uznanie w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, że faktycznie zaniechano ustalenia odszkodowania na rzecz A.Z. Wręcz przeciwnie, przy braku dokumentów przeciwnych w niniejszej sprawie należy domniemywać, że organy administracji państwowej działały legalnie i - w ocenie Sądu - nic takiego założenia nie burzy.

Reasumując, skoro odnalezienie dowodów (dokumentów) świadczących o ustalenie odszkodowania po tak długim czasie jest utrudnione, a w określonych przypadkach niemożliwe ze względu na obowiązujące przepisy dotyczące archiwizacji dokumentów finansowo - księgowych, błędne jest rozumowanie, że akt tych nie było. Takie założenie stwarzałoby bowiem potencjalną możliwość wszystkim byłym właścicielom wywłaszczonych nieruchomości oraz ich prawnym następcom do występowania o ponowną wypłatę odszkodowań po upływie ustawowego okresu obowiązku przechowywania dokumentacji księgowej (bankowej) i zniszczeniu dowodów wypłaty Takie stanowisko wyrażone zostało między innymi przez NSA w wyrokach z dnia 10 września 2020 r. sygn. I OSK 182/20 oraz z dnia 13 listopada 2019 r. sygn. I OSK 588/18.

To stanowisko jest tym bardziej prawidłowe jeżeli zwróci się uwagę na następujące dokumenty.

Wśród zachowanych dokumentów znajduje się dokument w postaci wniosku Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Lublinie (WUBP tj. podmiotu, na rzecz którego dokonano wywłaszczenia) z dnia [...] marca 1952 ro wywłaszczenie nieruchomości na terenie m. Lublina i powiatu lubelskiego o łącznej powierzchni 31 ha 73 arów 44 m2, stanowiących własność prywatna osób wyszczególnionych w rejestrze pomiarowym. W pkt 3 tego wniosku wniesiono również o ustalenie odszkodowania za przedmiotowe nieruchomości. W rejestrze pomiarowym stanowiącym załącznik do tego wniosku wymieniony jest jako właściciel działki nr [...] położonej we wsi D. A.Z. W tym miejscu należy zwrócić uwagę , że w sprawie bezspornym jest, że przedmiotowa nieruchomość została wywłaszczona na podstawie dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych. Stosowanie do treści art. 33 ust. 1 tego dekretu ustalenie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość następowało na wniosek strony. Wykonawca narodowych planów gospodarczych mógł zgłosić wniosek o ustalenie odszkodowania równocześnie z wnioskiem o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego. Natomiast w art. 39 tego dekretu wskazano, że roszczenia odszkodowawcze przedawniają się po upływie trzech lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji. Skoro w niniejszej sprawie wniosek o ustalenie odszkodowanie złożył sam wnioskodawca wywłaszczenia, w sytuacji gdy po jego stronie nie istniał bezwzględny, ustawowy obowiązek złożenia powyższego wniosku, to trudno w tych warunkach uznać, że na rzecz poprzednika prawnego skarżących odszkodowanie nie zostało ustalone. Takie działanie jawi się raczej jako dążność do zadośćuczynienia osobom wywłaszczonym ze strony podmiotu, na rzecz którego dokonano wywłaszczenia.

W aktach znajduje się również protokół rozprawy wywłaszczeniowo- odszkodowawczej z dnia [...] października 1953 r. oraz załącznik do tego protokołu stanowiący wykaz szacunkowy gruntów nabywanych na rzecz Skarbu Państwa. Z ww. załącznika wynika, że odszkodowanie w łącznej wysokości 158 829,64 zł ustalono za łączny obszar 30, 5184 ha. Pod poz. 22 tego wykazu wymieniony został A.Z., wskazano obszar 7092 m2 jako powierzchnię nieruchomości wywłaszczonej oraz kwotę 3216.91 zł jako ostateczną wartość do wypłaty odszkodowania. W wykazie tym wskazano łącznie 48 osób, na rzecz których ustalono odszkodowania, a w aktach sprawy w odniesieniu do kilkunastu z tych 48 osób znajdują się datowane na 18 listopada 1953 r. orzeczenia o przyznaniu na ich rzecz odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość. Kwoty przyznanego odszkodowania na rzecz tych osób są zbieżne z kwotami wskazanymi w wykazie.

Z innych dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, że przynajmniej niektóre z tych orzeczeń w sposób bezsporny weszły do obrotu prawnego i na ich podstawie doszło do wypłaty odszkodowania. Dowodem tego jest np. pismo z dnia [...] listopada 1954 r. skierowane do Banku Inwestycyjnego w Lublinie (podmiotu wypłacającego odszkodowanie) o sprostowanie imienia jednej z osób wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do protokołu z dnia [...] października 1953 r. z "J.S." na "J.S.". Skoro pismo dotyczące wypłaty zostało skierowane do banku czyli instytucji dokonującej jedynie czynności technicznej wypłaty odszkodowania, to logicznym jest, że wcześniej musiało mieć miejsce ustalenie odszkodowania w drodze orzeczenia i musiało ono stać się ostateczne.

Wreszcie należy wskazać, że pismem z [...] listopada 1953 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie przesłało do WUBP 48 egzemplarzy wtóropisów orzeczeń o odszkodowaniu za wywłaszczone nieruchomości we wsi D. i kol. F. Liczna przekazanych wtóropisów jest zgodna z liczbą osób wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do protokoły rozprawy odszkodowawczej z [...] października 1953 r. Biorąc pod uwagę powyższe, w takim przypadku brak ustalenia w stosunku do A.Z. odszkodowania byłoby całkowicie nieracjonalnym działaniem organu. Stąd wniosek organów, prawidłowo zaakceptowany przez Sąd, że nie ma możliwości, aby tylko na rzecz części właścicieli wywłaszczanych nieruchomości odszkodowanie zostało ustalone, należy uznać za prawidłowy. Stanowisko organów w tym zakresie oparte jest na logicznej, racjonalnej ocenie zgromadzonego pośredniego materiału dowodowego i rzetelnej weryfikacji, że brak jest dowodów bezpośrednich obalających wnioski z dowodów pośrednich, które stały się źródłem prawidłowych, uzasadnionych logicznym rozumowaniem, i niearbitralnych wniosków dowodowych dla potrzeb aktu stosowania prawa. Zatem organy w sposób zgodny z prawem wykorzystały zasadę swobodnej oceny materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), co prawidłowo ocenił Sąd Wojewódzki.

Niezasadne są tym samym te zarzuty skargi kasacyjnej, które zmierzają do wykazania braku logiki w wywodzie Sądu. Jeszcze raz przyjdzie podkreślić, że zarzut błędu w ustaleniach faktycznych jest tylko wtedy skuteczny, gdy zasadność ocen i wniosków wyprowadzonych przez sąd nie odpowiada zasadom logicznego myślenia oraz zasadom doświadczenia życiowego tj. wtedy, gdy zarzucają zasadę swobodnej oceny dowodów. Zarzut ten nie może jednak sprowadzać się do samej polemiki z ustaleniami lub odmiennej oceny materiału dowodowego, lecz winien polegać na wykazaniu, jakich uchybień w świetle norm prawnych, wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego dopuściły się Sąd. Sam fakt, iż materiał dowodowy zebrany w sprawie został oceniony odmiennie niż oczekiwała tego strona skarżąca, nie świadczy o naruszeniu zasad swobodnej oceny dowodów.

Skarżący kasacyjnie zarzucając Sądowi I instancji brak zachowania logiki i zasad doświadczenia życiowego przy ocenie materiału dowodowego, przedstawiają w istocie własną, korzystną dla siebie ocenę materiału dowodowego w zakresie braku ustalenia odszkodowania na rzecz ich poprzednika prawnego, nie wykazując przy tym braku logiczności oceny dokonanej przez Sąd. Taki sposób argumentacji nie może zatem doprowadzić do skuteczności podniesionych zarzutów.

Za niezasadne również należy uznać zarzuty odnoszące się do braku zgromadzenia przez organy w sposób wyczerpujący materiału dowodowego przez brak zwrócenia się do instytucji i archiwów o nadesłanie wszelkich dokumentów związanych z wywłaszczeniem zakończonym orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia [...] listopada 1952 r. W tym zakresie Sąd Kasacyjny wskazuje, że w pełni podziela stanowisko wyrażone w wyroku z 30 kwietnia 2020 r. I OSK 61/19 (publik. CBOSA), w którym wskazano, że art. 7 k.p.a. wyraża zasadę określaną jako zasadę prawdy obiektywnej, prawdy materialnej. Zgodnie z tym przepisem, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmując wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jak podnosi się w piśmiennictwie z zasady prawdy materialnej wyrażonej w tym przepisie wynika, że to organ administracji publicznej jest gospodarzem postępowania i zobowiązany jest do podejmowania wszelkich czynności zmierzających do wyczerpującego zebrania i zgromadzenia materiału dowodowego w sprawie. Niemniej jednak z art. 7 k.p.a. wynika również obowiązek składającego wniosek aktywnego współdziałania z organem w celu ustalenia wszystkich okoliczności sprawy (zob. H. Knysiak-Sydyka, w: Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, red. H. Knysiak-Sudyka, Warszawa 2019). Strona składając wniosek o ustalenie odszkodowania po okresie blisko 70 lat twierdząc, że odszkodowanie to nie zostało ustalone i wypłacone poprzednikowi prawnemu skarżących, a równocześnie nie przekładając jakichkolwiek dowodów, tj. wniosków, zażaleń, pism, korespondencji, skarg, kierowanych do organu na przestrzeni tych 70 lat w sprawie wypłaty odszkodowania, nie może oczekiwać, że jest zwolniona z obowiązku podjęcia czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu sprawy, tym bardziej, że organ ze swej strony podjął wszelkie czynności jakie były możliwe. Jedyna aktywność w tym zakresie strony to wniosek zawarty dopiero w odwołaniu od decyzji organu I instancji o zwrócenie się do Archiwum Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego o nadesłanie całości akt postępowania wywłaszczeniowego, które to akta nadesłane zostały już wcześniej (liczące 262 strony). W sytuacji zatem gdy strona takiej inicjatywy dowodowej w trakcie trwającego postępowania nie podjęła, nie może teraz zarzucić organowi braku wyczerpującego zgromadzenia materiału dowodowego.

Nie jest też zasadny zarzut odnoszący się do braku przesłuchania świadków - spadkobierców pozostałych stron wywłaszczonych orzeczeniem PWRN w Lublinie z [...] listopada 1952 r. oraz skarżących na okoliczność wypłaty odszkodowania. Stanowisko skarżących jest jednoznaczne i było artykułowane w toku całego postępowania. Natomiast ich kwestionowanie wypłaty odszkodowania nie może prowadzić do odrzucenia wiarygodności dowodu z dokumentów, pośrednio dowodzących, że ustalenie odszkodowania miało miejsce. Dlatego też Sąd zasadnie uznał, że brak przeprowadzenia dowodu z przesłuchania stron nie miało wpływu na wynik sprawy. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 6 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 146/22 (publik. CBOSA), prowadzenie dowodu ze źródeł osobowych na okoliczność zdarzeń sprzed kilku dziesięcioleci obarczone jest ryzykiem wynikającym z szeregu uwarunkowań poznawczych (np. tzw. pamięcią źródła informacji, efektem dezinformacji, efektem fałszywych wspomnień lub innych tendencyjności pamięci). W przypadku, gdy rozstrzygnięcie dotyczy interesów majątkowych, oczywiste jest również osobiste zainteresowanie strony wynikiem rozstrzygnięcia. Z tych powodów brak w materiale dowodu bezpośrednio potwierdzającego wypłatę odszkodowania na rzecz poprzednika prawnego skarżącego nie jest przeszkodą w czynieniu ustaleń w oparciu o dowody pośrednie. Także przyznanie w tym zakresie większej miarodajności wnioskom wyprowadzonym pośrednio z dokumentów pochodzących z okresu wywłaszczenia, a nie współczesnym zeznaniom świadka spokrewnionego ze skarżącym oraz wyjaśnieniom samego skarżącego, jest uzasadnione i prawidłowe.

Stanowisko to w pełni podziela skład orzekający w niniejszej sprawie.

Jeśli zaś chodzi o zeznania świadków, to z akt sprawy wynika, że możliwości pozyskania miarodajnych dowodów dotyczących okoliczności sprzed 70 lata, które potencjalnie mogłyby podważać ustalenia faktyczne wyłaniające się ze szczątkowych akt, zostały przez organ wyczerpane. W okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy świadkami mieliby być spadkobiercy osób wywłaszczonych w 1952 r. czyli osoby nie mające wiedzy bezpośredniej o zaistniałych zdarzeniach. Zatem ich zeznania, dla oceny okoliczności ustalenia odszkodowania na rzecz A.Z., nie mogły mieć istotnego znaczenia. W tej sytuacji sam brak ich przesłuchania nie powoduje, że postępowanie było przeprowadzone wadliwe. Z tych względów zarzuty dotyczące rzekomym niezasadnym nieprzeprowadzeniem dowodu ze źródeł osobowych i niewyjaśnieniem przez to istotnych okoliczności faktycznych sprawy, uznać należy za chybione.

Tylko na marginesie należy zauważyć, że C.Z. (żona A.Z.) nie mogłaby zostać przesłuchana w przedmiotowej sprawie, wszczętej wnioskiem z 25 października 2019 r., ponieważ zmarła przed jej wszczęciem tj. 13 lipca 2019 r.

Wreszcie należy wskazać, że istotnie Wojewoda nie zawiadomił stron o treści art. 10 § 1 k.p.a. przed wydaniem decyzji. Naruszenie tego przepisu przez Wojewodę nie ma jednak wpływu na wynik sprawy, bowiem strony nie wykazały, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło im dokonanie konkretnych czynności procesowych (por. wyroki NSA: z 1 lutego 2011 r., sygn. akt II OSK 1098/10, wyrok WSA w Warszawie z 13 kwietnia 2011 r., sygn. akt VII SA/Wa 212/1, publ. CBOSA).

Wszystkie zarzuty skargi kasacyjnej okazały się zatem niezasadne.

Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej.

Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone zgodnie z treścią art. 193 zd. drugie p.p.s.a. Przepis ten wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zd. pierwsze p.p.s.a. Uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W takim uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia więc opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji i Sąd pierwszej instancji.