Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2343/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2014-10-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 75 par. 1, art. 77 par. 1, art. 79, art. 80, art. 86
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 152, art. 190, art. 200
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński (spr.) Sędziowie: WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska WSA Dariusz Pirogowicz Protokolant starszy sekretarz sądowy Artur Dobrowolski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 października 2014 r. sprawy ze skarg Skarbu Państwa - Starosty Powiatu [...] oraz [...] Sp. j. z siedzibą w [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącego Skarbu Państwa - Starosty Powiatu [...] kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; 4. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...] kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] marca 2012 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2011 r. stwierdzającą, że nieruchomość ziemska stanowiąca własność S. R., objęta [...], w części zabudowanej siedzibą [...] odpowiadającej obecnie działce nr [...] położonej w [...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Decyzja Ministra została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy.

A.P., J. P. i C. S. wystąpili z wnioskami z dnia 23 listopada 2000 r. i z dnia 23 lutego 2001 r. o stwierdzenie, że nieruchomość ziemska objęta [...] zabudowana siedzibą [...] oraz inne majętności ziemskie położone w miejscowościach: [...], stanowiące własność S. R. nie wchodziły w skład nieruchomości ziemskich przeznaczonych na cele reformy rolnej, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2003 r. Wojewoda [...] orzekł, że objęte wnioskiem nieruchomości ziemskie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2003 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody [...] zalecając jednocześnie wyodrębnienie wniosku z dnia 23 listopada 2000 r. dotyczącego części nieruchomości położonej w [...], zagospodarowanej jako zespół pałacowo-parkowy i przeprowadzenia postępowania pod kątem ustalenia, czy zespół pałacowo-parkowy pozostawał w funkcjonalnym związku z majątkiem ziemskim.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2004 r. Wojewoda [...] uznał, że zespół parkowo-pałacowy podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, która na skutek rozpatrzenia odwołania strony została utrzymana w mocy decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nr [...] z dnia [...] listopada 2007 r. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyli A.P., J.P. oraz C. S. Wyrokiem z dnia 18 września 2008 r., IVSA/Wa 735/08, WSA uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji.

Decyzją z dnia [...] maja 2010 r. Wojewoda [...] umorzył postępowanie, mając na uwadze postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2010 r., P 107/08, w którym Trybunał uznał, że utracił moc § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 10, poz. 51).

Decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy powyższą decyzję organu pierwszej instancji. Mając jednakże na uwadze uchwałę NSA z dnia 10 stycznia 2011 r., I OSP 3/10, decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. Minister uchylił własną decyzję z dnia [...] grudnia 2010 r. oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2010 r. i przekazał sprawę Wojewodzie [...] do ponownego rozpoznania.

Decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. Wojewoda [...] stwierdził, że nieruchomość ziemska stanowiąca własność S.R. [...], w części zabudowanej siedzibą [...], odpowiadającej obecnie działce nr [...] położonej w [...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odwołanie od powyższej decyzji wnieśli [...] SP.J. oraz Starosta [...] zarzucając decyzji Wojewody [...] naruszenie prawa materialnego, art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez błędną wykładnię pojęć "nieruchomość ziemska" oraz "związek funkcjonalny", jak również naruszenie art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. przez nie rozpatrzenie całości zebranego w sprawie materiału dowodowego i brak wykazania jakie okoliczności zostały udowodnione oraz dokonanie niewłaściwej interpretacji zeznań świadka K. J., w odniesieniu do miejsca zamieszkiwania zarządcy, jak również art. 8, art. 75 i art. 83 k.p.a. przez łączne przesłuchanie świadków K. i R. J. i bez uprzedzenia świadków o prawie odmowy zeznań i odpowiedzi na pytania oraz o odpowiedzialności za fałszywe zeznania. Starosta [...] podniósł także naruszenie art. 80 k.p.a. poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów oraz art. 10 § 1 k.p.a.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] marca 2012 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] lipca 2011 r.

Dokonując ustaleń w sprawie wskazał, że A. P. z domu [...] jest następcą prawnym byłego właściciela nieruchomości w [...]. Będący przedmiotem niniejszego postępowania zespół parkowo-pałacowy znajduje się na działce nr [...] o pow. [...] ha nr KW [...] według wypisu z rejestru gruntów z dnia [...] maja 2011 r.

Zaznaczył, że zespół parkowo - pałacowy w [...] podzielił los całej nieruchomości ziemskiej będącej własnością S. R. i został przeznaczony na cele związane z reforma rolną. Z akt sprawy wynika, że w skład przejętego majątku [...] objętego [...] wchodziło [...]. Bez wątpienia norma obszarowa przewidziana dla przejmowania nieruchomości ziemskich w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej została spełniona, jako że łączny rozmiar majątku S.R. przekraczał [...] ha powierzchni ogólnej, a ponadto w skład tego majątku wchodziły użytki rolne o powierzchni większej niż [...] ha. Przejęcie na własność Skarbu Państwa tego majątku, w skład którego wchodził zespół parkowo-pałacowy w [...], na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, potwierdza pismo Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] lutego 1946 r.

Minister podkreślił, że pojęcie "nieruchomość ziemska" na potrzeby art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej zdefiniował Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK 1990/1/26). Zdaniem Trybunału przymiotnik "ziemski" w pojęciu "nieruchomości ziemskiej", ustawodawca rozumiał jako "odnoszący się do obiektów mienia nieruchomego mających charakter rolniczy". Intencją prawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej oraz sadowniczej (taką interpretację potwierdza również uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 1996 r., W 15/95 (OTK 1996, nr 2, poz.13). Z kolei w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06 (ONSAiWSA 2006/5/123), stwierdzono, że przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu tej części nieruchomości, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, a więc nie mogła być przeznaczona na cele określone w dekrecie. W uchwale tej wskazano, że przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia należy zbadać, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze, czy stanowiła własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych i jaki obejmowała obszar z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju.

W ocenie Ministra siedziba [...] odpowiadająca obecnie działce nr [...] położonej w [...] z pewnością nie była przydatna do celów wskazanych w art. 1 ust. 2 lit. a-c dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małych i średniorolnych, tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców). Powołując się na uchwałę NSA I OPS 2/06, wyroki NSA: I OSK 532/07, I OSK 823/07, I OSK 1116/07, I OSK 287/08, Minister wskazał, że z kolei na cele, o których mowa pod lit. d) i e) (zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji) mogły być realizowane jedynie poprzez przejęcie nieruchomości niezabudowanych.

Organ drugiej instancji wskazał, że decyzją z dnia [...] czerwca 1969 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków zarządził dokonanie wpisu do rejestru zabytków nieruchomych województwa [...] zamku w [...] wraz z otaczającym je ogrodem [...]. W uzasadnieniu decyzji Wojewódzki Konserwator Zabytków stwierdził, że zamek w [...][...] był [...] własnością [...], którzy stworzyli tu [...]. Zamek wraz z parkiem stanowi przykład [...] założenia architektoniczno-ogrodowego, rozbudowanego w [...] w. w [...]. Z tego wniosek, że pierwotną funkcją budowli wzniesionych w [...] jako siedziby [...] była funkcja mieszkalno-obronna, co należy uznać za typowy przykład podobnego typu budynków wznoszonych do XVII w. ze względu na ówczesny sposób prowadzenia wojen. Zdaniem Ministra nie bez znaczenia jest tu samo położenie zamku opisane w sentencji powyższej decyzji: "[...]" Wzniesione na [...], a później [...] miały charakter typowo obronny i to była ich zasadnicza funkcja. Stanowiły one również [...]. Dzieła ziemne (fortyfikacje), o których mowa w sentencji decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, zostały z czasem przekształcone w ogród [...], natomiast sam zamek był architektonicznie przystosowany do funkcji obronnej ([...]). O funkcji mieszkalno-rekreacyjnej zamku świadczą opisane w decyzji elementy ozdobne wystroju zamku (np. [...]), fakt, że była w nim sala balowa oraz jego otoczenie – ogród [...] i park krajobrazowy.

Ponadto organ zaznaczył, że w decyzji Wojewódzki Konserwator Zabytków podkreślił, że zamek w [...] pełnił funkcję [...], którzy stworzyli tu [...]. Okoliczność ta znajduje również potwierdzenie w wyjaśnieniach wnioskodawczyni A.P., która podała, że już przed [...].

Minister zaznaczył, że znajdujące się w aktach sprawy fragmenty opracowania naukowego pt. "[...]"[...] wraz z mapami parku pałacowego w [...], fazy rozwoju założenia parkowego: [...] wskazują na istotne przemiany, jakim podlegała w tym okresie siedziba [...] w [...]. Porównując obie mapy można zauważyć wyraźny rozwój części ogrodowej pełniącej funkcję rekreacyjną, co wiąże się z zagospodarowaniem dotychczasowej części gospodarczej na potrzeby oznaczonego na mapie fazy 3 - poł. [...] w. ogrodu [...]. Zdaniem Ministra wyraźnie widać, że liczba budynków stanowiących zaplecze gospodarcze w pobliżu pałacu w tym okresie się zmniejsza (legenda mapy fazy 3 już nie wyróżnia na tym obszarze terenów gospodarczych).

Minister wskazał, że zgodnie z opisem nieruchomości majątku [...] sporządzonym na dzień [...] stycznia 1945 r. w skład [...] części majątku wchodził, jak wynika z wykazu budynków, oprócz pałacu – dom administratora, a także w części gospodarczej dom mieszkalny (pkt 19), określony na planie sytuacyjnym jako rządcówka (pkt 19 planu). Jednocześnie, organ zauważył, że część B wykazu budynków folwarku [...] również zawiera dom administratora oraz kancelarię/biuro (poz. 2 i 19), co świadczy o istnieniu w każdym z folwarków budynków administracyjnych rządcy. Na podstawie przeprowadzonych przez organ pierwszej instancji, jak również uzupełniająco w postępowaniu odwoławczym, dowodów osobowych (zeznania świadków, wyjaśnienia strony) organ drugiej instancji stwierdził, że sposób zarządu majątkiem należącym do [...] nie uprawnia do jednoznacznego stwierdzenia, że zespół parkowo-pałacowy był rzeczywistym centrum zarządzania tak rozległym majątkiem, którego jednym ze składników był majątek [...]. Bez wątpienia mieszkał i miał tam biuro główny pełnomocnik właściciela A. J., natomiast poszczególnymi częściami zarządzali wyspecjalizowani rządcy, którym powierzano określone funkcje. Zarządca [...] mieszkał poza terenem zespołu parkowo-pałacowego i tam właśnie wykonywał, wraz z [...] i innymi nadzorcami, zarząd nad powierzoną mu częścią rolną. To właśnie w części folwarcznej, określanej przez pracowników majątku jako [...], znajdowało się główne centrum administracyjne gospodarstwa rolnego majątku [...]. Natomiast pełnomocnik właściciela posiadał inne kompetencje, związane zapewne z wykonywaniem ściśle określonych funkcji w imieniu [...], w odniesieniu do całego majątku, jak również obsługi kancelaryjnej zamku w [...], tym bardziej, że – jak wynika z relacji świadków – miał do tego dwóch pracowników biurowych. Wobec faktu, że w majątku [...] zatrudnionych było ok. [...] osób poza sezonem, natomiast w czasie intensywnych prac polowych liczba ta się prawie podwajała, nie było możliwe zarządzanie nim z oficyny dworskiej, jednoosobowo, przez pełnomocnika właściciela. Funkcję tą spełniał wyspecjalizowany zarządca i nadzorcy – karbowi, których liczba się zapewne zmieniała, w zależności od zapotrzebowania na pracowników.

W odniesieniu do kwestii ewentualnego istnienia powiązań ekonomicznych pomiędzy pałacem, a pozostałą częścią majątku organ za wiarygodne przyjął wyjaśnienia wnioskodawczyni A. P., która potwierdzając samodzielność ekonomiczną mieszkańców zespołu parkowo- pałacowego podała, że "[...]".

Organ odwoławczy stwierdził, że z poczynionych ustaleń wynika, że w okresie przed przejęciem na cele reformy rolnej zespół parkowo-pałacowy spełniał funkcję mieszkalną, która była funkcją dominującą, jeśli nie jedyną. Zarządzanie majątkiem odbywało się poprzez objazd posiadłości i wiązało się z pobytem w części folwarcznej, nie zaś z przebywaniem w parku przy pałacu bądź w samym pałacu. Z dokumentów nie wynika ponadto, aby pałac lub jego część był trwale, w sposób architektoniczny, przystosowany jako obiekt budowlany do sprawowania zarządu nad majątkiem. Na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego nie sposób wykazać istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy pałacem, a rolniczą częścią majątku [...], który uzasadniałby twierdzenie, że pałac w [...] stanowił centrum administracyjne tej nieruchomości ziemskiej. Nie wskazuje na to sposób zarządzania powyższą nieruchomością przez jej właściciela. Pałac w [...] nie posiadał pomieszczeń na trwale przeznaczonych do sprawowania bieżącego zarządu. Właściciel majątku czerpał dochody również z innych źródeł poza majątkiem ziemskim w [...]. Pałac usytuowany był w obrębie parku i ogrodu wyraźnie wydzielonych jako samodzielna część majątku. Powyższe przesłanki wskazują na brak powiązania pałacu w [...] w aspekcie terytorialnym, organizacyjnym i finansowym, z pozostałą częścią majątku [...].

Skargi na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi złożyli [...] SP. J. oraz Starosta Powiatu [...].

W skardze [...] SP. J. zarzucono zaskarżonej decyzji:

I. naruszenie przepisów postępowania:

1. art. 77 § 1, art. 80 k.p.a., poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów oraz nie rozpatrzenie w sposób wyczerpujący całości zebranego w sprawie materiału dowodowego, co doprowadziło do dokonania przez organ drugiej instancji istotnych błędów w ustaleniach faktycznych, a w szczególności polegających na bezzasadnym przyjęciu, że:

- nieruchomość objęta wnioskiem przed przejęciem jej przez Skarb Państwa pełniła jedynie funkcje mieszkalną, a nie rolniczą oraz że nie miała związku funkcjonalnego z przejmowaną nieruchomością ziemską,

- na podstawie opracowań naukowych dotyczących przedmiotowej nieruchomości w połowie [...] wieku wywieść można, że doszło do ograniczenia liczby budynków gospodarczych, a co dowodzić ma – w ocenie organu – braku związku funkcjonalnego miedzy ta nieruchomością a pozostałą częścią gospodarstwa rolnego, podczas gdy stan zabudowań w [...] wieku nie ma żadnego znaczenia w niniejszej sprawie, gdyż zarówno w roku 1939, 1944 jak i 1945 na terenie nieruchomości objętej wnioskiem znajdowały się budynki gospodarcze niezbędne do prowadzenia gospodarstwa rolnego – nieruchomości ziemskiej [...], a cały majątek stanowił jednolitą i powiązaną ze sobą całość, z doskonale zorganizowanym układem i położeniem poszczególnych części majątku, co jak najbardziej dowodzi, że związek funkcjonalny istniał;

2. art. 7, 77, 79, 80, 86, 89 k.p.a., poprzez ich nie zastosowanie bądź ich niewłaściwe zastosowanie, a przejawiające się w tym, że organ drugiej instancji wydał decyzję w znacznej mierze ustalając stan faktyczny sprawy w oparciu o oświadczenie wnioskodawczyni A. P. złożone w formie aktu notarialnego (jak również oświadczenia A. P. złożonego w zwykłej formie pisemnej);

3. art. 86 oraz art. 89 k.p.a. poprzez ich nie zastosowanie i nie przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron pomimo widocznych w uzasadnieniu wątpliwości organów co do faktów, nadto oparcie decyzji na wyjaśnieniach strony nie mających żadnego waloru dowodowego w sytuacji, gdy jej przesłuchanie było możliwe;

4. art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez bezzasadne uznanie za niewiarygodne zeznań z przesłuchanych w niniejszej sprawie świadków, a bezkrytyczne danie wiary wyjaśnieniom złożonym przez A. P. i oświadczeniu A. P;

5. art. 15 k.p.a. w zw. 138 § 1 pkt 2 i § 2 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie, naruszenie zasady [dwuinstancyjności] postępowania administracyjnego. Skarżąca wskazała, że najistotniejsze dowody, na których została oparta decyzja, zostały przeprowadzone wyłącznie przed organem drugiej instancji, a mianowicie chodzi o prawidłowe przesłuchanie świadka K. J., pierwsze przesłuchanie J. K., J. H., jak również o fragmenty opracowania naukowego pt. "[...] " [...] zostały przeprowadzone wyłącznie przed organem drugiej instancji. Skarżąca przy tym podkreśliła, że zeznania złożone przez świadka K. J. w postępowaniu przed organem pierwszej instancji były podstawą wydanej przez ten organ decyzji. Co najistotniejsze, Minister w zaskarżonej decyzji dokonał zmiany podstawy faktycznej orzeczenia w stosunku do decyzji wydanej przez Wojewodę, gdyż utrzymując decyzję Wojewody w mocy dokonał ustaleń faktycznych w oparciu o inne dowody, nie dając wiarygodności dowodom, na których swą decyzję oparł Wojewoda. Skarżący wskazuje, że organ pierwszej instancji niewątpliwie naruszył przepisy postępowania, zaś konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy (ponowne przesłuchanie świadka K. J.) miał istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Ponadto w postępowaniu przed organem drugiej instancji ujawniły się dodatkowe istotne dla sprawy dowody, dlatego też organ winien wydać decyzję wskazaną w art. 138 § 1 pkt 2 bądź § 2 k.p.a. Niedopuszczalnym zaś i niezgodnym z podstawowymi zasadami postępowania jest z kolei wydanie decyzji zgodnie z art. 138 § 1 pkt.1 k.p.a.;

6. art. 107 § 1 i 3 k.p.a. przez sporządzenie uzasadnienie zaskarżonej decyzji bez wnikliwego i precyzyjnego uzasadnienia faktycznego i prawnego, które zawiera opisane wyżej sprzeczności z zebranym materiałem dowodowym;

7. art. 8, 10 § 1 i 66a k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i nieponumerowanie akt sprawy, efektem czego było uniemożliwienie zapoznania się strony z zebranym w sprawie materiałem poprzez brak możliwości stwierdzenia, jakie dowody znajdują się w aktach sprawy. Tym samym skarżący nie mógł stwierdzić, czy okazany mu do zapoznania się materiał dowodowy jest kompletny.

II. naruszenie prawa materialnego:

1. art. 2 ust. 1 lit. e) oraz art. 5 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 6 września 1944 r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji zaniechanie wskazania przez organ drugiej instancji konkretnej daty, na którą dokonywane będą ustalenia co do stanu faktycznego. W treści uzasadnienia organ drugiej instancji nie wskazuje konkretnej daty, na którą dokonywane będą ustalenia co do stanu faktycznego;

2. § 5 i 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z art. 6 kodeksu cywilnego poprzez jego niezastosowanie, a w konsekwencji bezzasadne przyjęcie co do nieruchomości objętej wnioskiem domniemania nieprawidłowości (niezgodności z prawem) stosowania w stosunku do zespołów pałacowo-parkowych przepisów o reformie rolnej. Organ nie wziął pod uwagę, że w niniejszej sprawie przedmiotem postępowania (zatem i zakresu oceny) nie jest sama rezydencja właściciela, lecz nieruchomość o powierzchni [...] ha, na której znajdowały się różnego rodzaju budynki gospodarcze, które były niezbędne do funkcjonowania i zarządzania gospodarstwem rolnym, a pomiędzy tą nieruchomością, a gospodarstwem istniał związek funkcjonalny.

W obszernym uzasadnieniu skargi, podzielonym na cztery części, jej autor przedstawił szczegółową argumentację wskazanych powyżej zarzutów. Zaakcentował m.in., że poprzednie uchylenie przez WSA decyzji w przedmiotowej sprawie nastąpiło z zleceniem ponownego przeprowadzenia postępowania dowodowego przy prawidłowym zawiadomieniu uczestników postępowania o dacie przeprowadzanych czynności dowodowych, w szczególności świadków. W dalszych wywodach skargi jej autor dokonał głębokiej analizy treści uzasadnienia decyzji organu pierwszej instancji, a także organu odwoławczego, w kierunku wykazania wewnętrznej ich sprzeczności, jak również z zeznaniami świadków.

Z kolei w skardze wniesionej przez Starostę [...] zarzucono naruszenie prawa procesowego, a mianowicie:

- art. 7 k.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie i wydanie decyzji bez należytego wyjaśnienia stanu faktycznego,

- art. 80 k.p.a. przez przyjęcie, że okoliczności istotne dla sprawy zostały należycie udowodnione,

- art. 77 § 1 k.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie i wydanie decyzji bez należytego i wyczerpującego zebrania materiału dowodowego oraz brak rozpoznania całości zebranych dowodów i pominięcie tak ważnego dowodu jakim jest wypis z rejestru gruntu zawierającego klasyfikację użytków rolnych, map katastralnych, szkiców,

- art. 10 § 1 k.p.a. poprzez nie zapewnienie wszystkim stronom czynnego udziału w postępowaniu. Organy nie dokonały ustalenia kręgu spadkobierców po [...], pomimo, że w aktach sprawy znajduje się postanowienie sądu wskazujące spadkobierców.

W skardze tej podniesiono także zarzut naruszenia prawa materialnego, a w szczególności art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zdaniem Starosty przyjęcie przez organy, że zwrotowi podlega w całości działka nr [...], która wyodrębniona została o takiej powierzchni dopiero w latach [...] XX wieku na potrzeby gospodarcze ówczesnego właściciela [...], jest niezasadne, gdyż z załączonych do akt sprawy map katastralnych wynika w sposób niebudzący żadnych wątpliwości, że pałac znajdował się tylko i wyłącznie na parceli budowlanej o pow. [...]ha, zaś pozostała powierzchnia obecnej działki nr [...] to parcele gruntowe stanowiące [...]. Ponadto brak jest jakichkolwiek dowodów, aby zamek stanowił wyłącznie siedzibę i nie stanowił centrum zarządzania całej realności w [...]. Również nie zostało udowodnione, że wokół zamku nie było zabudowań gospodarczych np. lodowni, magazynów, piwnic do przechowywania płodów, które znajdowały się na obszarze obejmującym aktualnie działkę nr [...] oraz że ziemia poza ścisłym sąsiedztwem zamku służyła tylko i wyłącznie celom rekreacyjnym dla rodziny wnioskodawców. Zeznania świadków, które nie zostały podważone potwierdzają, że poza ścisłym obrębem zamku odpowiadającym powierzchni ok. [...] ha, który stanowił centrum administracyjne i miejsce pracy zarządcy, przechowywania dokumentów majątku itp. reszta majątku była wykorzystywana na cele rolnicze, a sam zamek służył tym celom. Majątek ziemski w [...] miał obszar [...] ha i cała ta realność nie posiadała innego miejsca niż zabudowania dworsko-pałacowe, które mogły pełnić funkcje centrum administrowania majątkiem, służyć za miejsce pracy zarządcy, odbywania narad gospodarczo-produkcyjnych, robienia planów i wykonywania wszelkich innych czynności związanych z zarządzaniem majątkiem.

Wskazując na powyższe zarzuty Starosta [...] wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2011 r.

W odpowiedzi na skargi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o ich oddalenie.

Uczestnicy postępowania: A. P., J. P. i C. S. wnieśli o oddalenie obydwu skarg. Dołączyli także do akt sprawy kserokopię wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu z dnia [...] września 2012 r., wydanego na skutek skargi nr [...] złożonej przez A. P., stwierdzającego przewlekłość prowadzonego w niniejszej sprawie postępowania.

Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2013 r., IV SA/Wa 1056/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargi Skarbu Państwa – Starosty Powiatu [...] i [...] Sp. j. z siedzibą w [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2012 r. w przedmiocie stwierdzenia, że nieruchomość ziemska nie podlegała reformie rolnej. Sąd stwierdził, że aby nieruchomość mogła być przejęta na cele reformy rolnej – na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 1944 r. – musiała to być nieruchomość:

- ziemska o charakterze rolniczym,

- stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych,

- spełniająca normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,

- nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Dopiero, gdy nieruchomość spełniała wszystkie powyższe przesłanki, przechodziła na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej. Natomiast w sytuacji, kiedy część nieruchomości nie spełniała powyższych przesłanek, a w szczególności nie miała charakteru rolniczego i nie nadawała się do realizacji celów reformy rolnej, nie powinna przejść na własność Skarbu Państwa, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. W rezultacie takiego przejęcia Skarb Państwa stawał się bowiem właścicielem części nieruchomości, której nie mógł przeznaczyć na cele reformy rolnej. Takie przejęcie musi być zaś ocenione jako dokonane z naruszeniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Sąd zaakcentował również, że dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej miał do spełnienia w ówczesnej rzeczywistości polityczno – społecznej określone cele, wyszczególnione w art. 1. Z pewnością jednak z treści jego przepisów nie można wysnuć wniosku, że był drogą do pozbawienia właścicieli prawa własności wszystkich nieruchomości, również i tych, które nie mogły realizować celów reformy rolnej. Natomiast na podstawie jego treści można wysnuć wniosek, że cele reformy rolnej miały być zrealizowane poprzez przejęcie na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich lub części takich nieruchomości, które jednocześnie są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Nieruchomości ziemskie nie mające charakteru rolniczego nie mogły zaś realizować celów reformy rolnej.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, Sąd zauważył, że wymagała w niej rozstrzygnięcia kwestia, czy część nieruchomości ziemskiej [...], stanowiąca – w ramach tej nieruchomości – enklawę pałacowo-parkową, podlegała przejęciu na cele reformy rolnej, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Zdaniem Sądu, skoro tak zwany zespół pałacowo-parkowy położony był w parku, to już to przesądza o tym, że nie miał on charakteru rolniczego. Park nie jest bowiem miejscem, w którym może być prowadzona działalność rolnicza. Tym samym część nieruchomości stanowiąca zespół pałacowo-parkowy nie mogła być przeznaczona na realizację celów reformy rolnej, wyszczególnionych w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d, e dekretu. Przejęcie zespołu pałacowo - parkowego nie mogło też realizować celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. d i e dekretu, gdyż wyraźnie jest w nich mowa o zarezerwowaniu terenów pod określone cele a nie obiektów. W rezultacie Sąd podzielił w pełni stanowisko organu odwoławczego, że w rozpoznawanej sprawie znajduje potwierdzenie teza, sformułowana w najnowszym orzecznictwie sądowo-administracyjnym, stanowiąca o tym, że rezydencja właściciela majątku – co do zasady – nie przechodzi na cele reformy rolnej, jako nieprzydatna do realizacji celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu.

Zdaniem Sądu, analiza materiału dowodowego jednoznacznie wskazuje, że przedmiotowy pałac wraz z otaczającym go parkiem był wyodrębniony od pozostałej części majątku ziemskiego [...]. Przede wszystkim na taki sposób położenia tego zespołu pałacowo-parkowego wskazują dokumenty sporządzone podczas procedury przejmowania nieruchomości przez Państwo, a pochodzące z Archiwum Państwowego w [...]. Z opisu nieruchomości sporządzonego na dzień [...] stycznia 1945 r. wynika, że obszar parku wynosił [...] ha, zaś stawu niezagospodarowanego [...] ha. Z kolei dokument graficzny, jakim jest znajdujący się w aktach sprawy plan majątku [...], sporządzony [...] lutego 1948 r. wyraźnie ilustruje położenie parku na tle całego majątku [...] z wyodrębnionymi folwarkami: [...]. Na planie tym opatrzonym legendą wskazano także położenie pałacu, jego oficyny, nakreślono również drogi, place, zabudowania. Plan ten zdecydowanie potwierdza prawidłowość ustaleń dokonanych przez organy odnoszących się do usytuowania pałacu w relacji z otaczającym go parkiem, jak również wyodrębnienia tej części majątku [...] naturalnymi granicami tj. [...]. Ponadto, porównując plan ten z mapą aktualniejszą i wypisem z rejestru gruntów, sporządzonym w dniu [...] grudnia 1999 r., a dotyczącym działki nr [...], Sąd zauważył, że granice przedmiotowej działki nr [...] odpowiadają granicom parku, zaznaczonym na omawianym planie. Potwierdzał to również protokół, w którym podano powierzchnię parku. Poza tym do omawianego planu majątku [...] z dnia [...] lutego 1948 r. dołączony został plan sytuacyjny zabudowań w tym majątku, który zawierał wykaz budynków naniesionych na planie. Z planu tego wynikało zaś, że na terenie parku były usytuowane[...], natomiast budynek [...] wykazany został już poza terenem parku. Budynki te również zostały wymienione w opisie nieruchomości majątku [...], sporządzonym na dzień [...] stycznia 1945 r. Z tego ostatniego opisu wynikało również, że na terenie folwarku [...] znajdował się [...].

W rezultacie powyższy materiał dowodowy potwierdzał – w ocenie Sądu – prawidłowość ustaleń dokonanych przez Wojewodę, jak również Ministra. Niezależnie od powyższego Sąd zaznaczył, że w aktach administracyjnych znajdowało się także ogłoszenie syndyka masy upadłości [...] Sp. z o. o. o [...] w [...], w treści którego podano, że zamek w [...] to [...] rezydencja z [...] wieku zamieszkiwana przez [...] na terenie starego parku o powierzchni [...] ha. W konkluzji, w ocenie Sądu, przyjęta w zaskarżonej decyzji wykładnia przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej była prawidłowa. Rozważania Ministra w pełni realizowały bowiem wypracowaną przez sądy administracyjne wykładnię pojęcia "nieruchomości rolnej" oraz "związku funkcjonalnego" tj. powiązań pomiędzy całą nieruchomością rolną, a pałacem i parkiem, które nie służyły do celów produkcji rolnej, lecz pełniły funkcję mieszkalną, reprezentacyjną i rekreacyjną.

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 kwietnia 2013 r., IV SA/Wa 1056/12, został zaskarżony skargą kasacyjną przez "[...]Sp. j. z siedzibą w [...], która wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Kwestionowanemu orzeczeniu zarzuciła naruszenie:

1. prawa materialnego, w postaci:

a) art. 2 ust. 1 lit. e) w zw. z art. 1 ust. 2 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na bezzasadnym przyjęciu przez Sąd I Instancji, że:

- decydującą (i w zasadzie samodzielną) przesłanką umożliwiającą uznanie, że dana nieruchomość nie podpada pod działanie ww. przepisu dekretu jest sam charakter obiektu (pałac, dwór) znajdującego się na terenie nieruchomości objętej wnioskiem, jak również położenie tego obiektu (np. obok parku). Sąd nie dostrzegł przy tym, iż dwór oraz park stanowi jedynie nieznaczną część nieruchomości objętej wnioskiem, co jest przedmiotem rozbudowanych w dalszej części skargi zarzutów dotyczących rażących błędów w ustaleniach faktycznych,

- składający się na nieruchomość objętą wnioskiem dwór oraz park (abstrahując od tego, że stanowią jedynie jej część – co do zasady – nie mogą być przeznaczone na realizację celów reformy rolnej określonych w art. 1 ust. 2 dekretu,

- wskazane w art. 1 ust. 2 lit. d) i e) dekretu stwierdzenie, dotyczące zarezerwowania terenów pod określone cele odnosi się wyłącznie do gruntów, a nie obiektów, z uwagi na co wchodzący w skład nieruchomości objętej wnioskiem dwór – w ocenie Sądu – nie mógł realizować celów określonych w dekrecie.

W ocenie autora skargi kasacyjnej Sąd uczynił założenia stojące w oczywistej sprzeczności z dotychczasowym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, co doprowadziło do całkowitego zaniechania zbadania – w trakcie kontroli sądowo-administracyjnej – czy ewentualnie zachodzi związek funkcjonalny pomiędzy gospodarstwem rolnym, a nieruchomością objętą wnioskiem (a zatem również zespołem pałacowo-parkowym). Związek taki zachodzi zaś wtedy, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo-parkowego i odwrotnie. Zupełnie błędne są również - w ocenie autora skargi kasacyjnej – uczynione przez Sąd założenia, że nieruchomość objęta wnioskiem w tym zespół pałacowo-parkowy nie mogą być wykorzystane do realizacji celów określonych w art. 1 ust. 2 dekretu, co ma uzasadniać tezę o niepodpadaniu nieruchomości pod działanie dekretu. Na marginesie zaś zarzutu dotyczącego zaniechania przez Sąd zbadania związku funkcjonalnego pomiędzy nieruchomością objętą wnioskiem, a pozostałą częścią gospodarstwa rolnego skarżąca kasacyjnie wskazała, iż Sąd powielił za organami administracji błąd polegający na utożsamianiu [...] ha nieruchomości (na której znajdowały się również różnego rodzaju budynki gospodarcze o charakterze rolniczym) wyłącznie z rezydencją właściciela o charakterze nierolniczym.

b) art. 2 ust. 1 lit. e) oraz art. 5 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 6 września 1944 r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji zaniechanie ustalenia, tak przez Sąd, jak i organ II instancji konkretnej daty, na którą, dokonywane będą ustalenia, co do stanu faktycznego. Pomimo tego, że analogiczny zarzut podnoszony był w skardze do WSA, Sąd ten jednakże całkowicie go pominął (nie odniósł się do niego). Sąd nie poczynił żadnych samodzielnych ustaleń faktycznych podsumowując ustalenia faktyczne organu I jak i II Instancji oraz sposób ich przeprowadzenia - jako dokonane prawidłowo. Sąd niejako nie dostrzegł, że w treści uzasadnienia organ II instancji nie wskazuje na jaką datę poczynione zostały ustalenia, czy nieruchomość objęta wnioskiem podpadała, czy też nie pod działanie dekretu. Tymczasem mając na względzie utarte w tym zakresie orzecznictwo, ramy czasowe, na podstawie których należy dokonywać oceny istnienia związku funkcjonalnego, winny być wykazane na jedną (lub najlepiej wszystkie) wskazane poniżej daty, to jest:

- 31 sierpnia (bądź 1 września) 1939 r. jako końcowa data istnienia i funkcjonowania majątków ziemskich w tradycyjnej ich formie;

- data wejścia w życie dekretu;

- data faktycznego przejęcia nieruchomości.

Natomiast organ II instancji ustala funkcję nieruchomości w różnych okresach, to jest:

- od połowy [...] wieku do potowy wieku [...] - wskazując na funkcję obronną pałacu w początkach jego istnienia i przeistoczenie fortyfikacji w [...]. W ocenie zatem organu przedmiotowa nieruchomość nie może zostać uznana za powiązaną funkcjonalnie z resztą gospodarstwa, gdyż pełniła on funkcję obronną;

- bliżej niezidentyfikowanego okresu około wojennego,

- po przejęciu nieruchomości, wskazując, że rzekomo nie mogła ona pełnić i nie pełniła funkcji wskazanych w dekrecie,

- w drugiej połowie XX wieku (dokładnie w latach [...]) uznając za przesłankę świadczącą o braku związku funkcjonalnego prawne wyodrębnienie przedmiotowej nieruchomości, do którego doszło około [...] r. a jego celem była realizacja zamierzeń [...] – ówczesnego właściciela nieruchomości – który, co należy podkreślić, wydzielił działkę o właśnie takim areale ([...]ha) wyłącznie celem realizacji aktualnych planów gospodarczych. Równie dobrze mógł to być inny areał. Ze względu na powyższe dziwić musi twierdzenie wnioskodawcy (a tym bardziej jego aprobata ze strony organów obu instancji), że to właśnie ta, przypadkowo wydzielona w latach [...] działka, była tzw. "zespołem pałacowo-parkowym" nie powiązanym z prowadzonym gospodarstwem rolnym.

Konsekwencją takiej dowolności w ustalaniu ram czasowych jest uniemożliwienie stronom odniesienia się do zebranego w sprawie materiału dowodowego. Gdyby organy wskazały, na jaką datę ustalają istnienie lub też nieistnienie związku funkcjonalnego, okazałoby się, że część dowodów nie miałaby żadnego znaczenia w sprawie (w szczególności wyjaśnienia wnioskodawczyni A. P. oraz pismo A. P., ponieważ osoby te mogły nie przebywać w tym okresie w majątku).

c) art. 5 i 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z zasadami dotyczącymi rozkładu ciężaru dowodu tożsamymi do tych zawartych w art. 6 k.c., poprze jego niezastosowanie, a w konsekwencji bezzasadne przyjęcie – w okolicznościach sprawy – co do nieruchomości objętej wnioskiem domniemania nieprawidłowości (niezgodności z prawem) stosowania w stosunku do zespołów pałacowo-parkowych przepisów ustawy o reformie rolnej. WSA pomimo zarzutów skarżącego nie dostrzegł, że organ II instancji na uzasadnienie rozstrzygnięcia zaskarżonej decyzji wskazał, że co do zasady rezydencja właściciela majątku nie przechodzi na cele reformy rolnej, co uzasadnia – w jego ocenie – podtrzymanie zaskarżonej decyzji w mocy. Wychodząc z tego założenia organ II instancji w ogóle nie wziął pod uwagę faktu, że w niniejszej sprawie przedmiotem postępowania, zatem i zakresu oceny, nie jest sama "rezydencja właściciela", lecz nieruchomość o powierzchni [...]ha, na której znajdowały się różnego rodzaju budynki gospodarcze, które były niezbędne do funkcjonowania i zarządzania gospodarstwem rolnym a pomiędzy tą nieruchomością, a gospodarstwem istniał związek funkcjonalny.

2. przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy:

a) art. 1 § 1 - ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2002 Nr 153, poz. 1269) – dalej: P.u.s.a., art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. poprzez ich niezastosowanie, a w konsekwencji nieuwzględnienie skargi, mimo rażącego naruszenia przez Wojewodę [...] oraz Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w Warszawie przepisów art. 7, 8, 10, 66a, 77, 79, 80, 86, 89 k.p.a. oraz art. 15 k.p.a. w zw. ze 138 § 1 pkt 2 i § 2, jak również art.107 § 1 i 3 k.p.a. – które to naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponieważ Sąd I instancji nie odniósł się do zarzutów skargi, skarżąca kasacyjnie zmuszona jest powtórzyć je w znacznej części w skardze kasacyjnej i zarzuca naruszenie:

- art. 77 § 1 oraz 80 k.p.a. poprzez naruszenie przez organ II Instancji zasady swobodnej oceny dowodów oraz nierozpatrzenia w sposób wyczerpujący całości zebranego w sprawie materiału dowodowego, które doprowadziło do dokonania przez organ II instancji istotnych błędów w ustaleniach faktycznych, a w szczególności polegających na bezzasadnym przyjęciu, że:

- nieruchomość (objęta wnioskiem), co do której wydawana była zaskarżona decyzja w okresie przed jej przejęciem przez Skarb Państwa, pełniła jedynie funkcję mieszkalną a nie rolniczą oraz, że przedmiotowa nieruchomość nie miała związku funkcjonalnego z przejmowaną nieruchomością ziemską stanowiąca, gospodarstwo rolne, a to pomimo tego, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego jednoznacznie wynika, iż:

- nieruchomość (objęta wnioskiem), co do której wydawana została zaskarżona decyzja pełniła funkcję rolniczą lub co najmniej pomiędzy nią a pozostałą częścią przejętej nieruchomości ziemskiej [...] o charakterze rolnym istniał związek funkcjonalny polegający na tym, że bez tej nieruchomości stanowiącej centrum zarządzania wszystkimi dobrami ziemskimi należącymi do [...], majątek [...] nie mógł prawidłowo (o ile w ogóle) funkcjonować,

- na terenie tej nieruchomości znajdowały się budynki gospodarcze, oraz drogi w tym dom administratora, lodownia, w której przechowywane były płody rolne zwożone z całego gospodarstwa oraz mięso pochodzące z hodowli bydła i trzody chlewnej oraz pozostałe uzyskiwane z gospodarstwa rolnego dobra, które wykorzystywane były między innymi do wyżywienia zarówno mieszkańców pałacu jak i wszystkich pracowników ([...]), piwnicy, jak również sadu i zaplecza dla ogrodnika (w tym domu ogrodnika). Dowodzi to w sposób jednoznaczny o nierozerwalnym połączeniu funkcjonalnym z pozostałą częścią gospodarstwa rolnego. Powyższe zatem świadczy również, że nieruchomość objęta wnioskiem mogła (a wręcz była) zostać wykorzystana w całości do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej przez rolników małorolnych, jak również do tzw. "nadziałów" dla rolników małorolnych,

- co zaś najistotniejsze, a na co wskazują wszyscy przesłuchani w sprawie świadkowie oraz zalegające w sprawie dokumenty - nieruchomość ta stanowiła centrum zarządzania pozostałymi nieruchomościami oraz całym gospodarstwem rolnym, gdyż zarówno główny zarządca gospodarstwa (rządca), jak też i ekonom mieszkali i pracowali na jej terenie, gdzie odbywały się narady w sprawach dotyczących zarządu całym majątkiem, podejmowane były min. najważniejsze decyzje dotyczące nieruchomości ziemskiej;

- na podstawie opracowań naukowych, dotyczących rozwoju przedmiotowej nieruchomości, a dotyczących polowy [...] w., wywieść można, że doszło do ograniczenia liczby budynków gospodarczych, a co dowodzić ma - w ocenie organu - braku związku funkcjonalnego pomiędzy tą nieruchomością a pozostałą częścią gospodarstwa rolnego, podczas gdy, stan zabudowań w [...] w. nie ma żadnego znaczenia w niniejszej sprawie, gdyż zarówno w roku 1939, 1944 jak i 1945 na terenie nieruchomości objętej wnioskiem znajdowały się budynki gospodarcze niezbędne do prowadzenia gospodarstwa rolnego - nieruchomości ziemskiej [...], a cały majątek stanowił jednolitą i powiązaną ze sobą funkcjonalnie całość, z doskonale zorganizowanym układem i położeniem poszczególnych części majątku, co jak najbardziej dowodzi, że związek funkcjonalny istniał. Co więcej, de facto doszło do wzrostu liczby budynków – wbrew bezzasadnym twierdzeniom organu II instancji. Wskazać bowiem należy, że na mapach dotyczących II połowy [...] wieku w jej "legendzie" nie jest wyszczególniona rządcówka, dom administratora (w miejscu cyfry V są tylko nieopisane jej kontury), co wskazuje, że budynek ten powstał później. Budynek ten wskazują wszyscy przesłuchiwani w niniejszej sprawie świadkowie, a są to świadkowie naoczni. Co więcej dom administratora został wyraźnie zaznaczony w protokołach przejęcia majątku ziemskiego właśnie na terenie nieruchomości objętej wnioskiem, czego jednakże Sąd nie chciał dostrzec;

- art. 7, 77, 79, 80, 86, 89 k.p.a. poprzez ich w części niezastosowanie, zaś w pozostałej niewłaściwe zastosowanie, a przejawiające się w tym, że organ II instancji wydał zaskarżoną decyzję w znacznej mierze ustalając stan faktyczny sprawy w oparciu o oświadczenie wnioskodawcy A. P. złożone w formie aktu notarialnego jak również oświadczenie A. P. złożone w zwykłej formie pisemnej. Na marginesie wskazać należy, iż oświadczenie to jest oczywiście sprzeczne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Powyższe oświadczenie strony, po pierwsze, nie może zostać w przedmiotowej sprawie uznane za dowód. Po drugie zaś, powyższe zachowanie organu narusza prawo strony do brania udziału w przeprowadzeniu dowodu i możliwości zadawania pytań stronie (vide. art. 79 k.p.a.), albowiem strona skarżąca nie uczestniczyła przy jego składaniu. Organ rozpatrując całokształt materiału dowodowego w przypadku powzięcia jakichkolwiek wątpliwości, co do okoliczności stanu faktycznego, winien wyznaczyć i przeprowadzić rozprawę administracyjną, w trakcie której należało przeprowadzić dowód z przesłuchania strony. Dopiero podczas przeprowadzenia takiego dowodu strona (wnioskodawca) pouczona o odpowiedzialności karnej złożyłaby zeznania, zaś skarżący ich treść (ewentualne sprzeczności) mógłby kontrolować zadawanymi pytaniami;

- art. 86 oraz 89 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i nieprzeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron, pomimo widocznych w uzasadnieniu wątpliwości organu co do faktów, nadto oparcie decyzji – jak wskazano powyżej – na wyjaśnieniach strony nie mającym żadnego waloru dowodowego, w sytuacji gdy jej przesłuchanie było możliwe, a zważywszy na argumentację podniesioną w uzasadnieniu również celowe i konieczne. Powyższe umożliwiłoby również skonfrontowanie zeznań świadków z zeznaniami stron, gdyż pomiędzy stanowiskami tych podmiotów istnieją duże rozbieżności, które organ II instancji z niewiadomych przyczyn rozstrzyga na korzyść wnioskodawcy, pomimo braku jakichkolwiek dowodów mogących powyższe uzasadnić;

- art. 77 § 1 oraz 80 k.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji naruszenie przez organ II instancji zasady swobodnej oceny dowodów – w obliczu zebranego w sprawie materiału dowodowego – poprzez bezzasadne uznanie za niewiarygodne zeznań przesłuchanych w niniejszej sprawie świadków, a bezkrytyczne danie wiary wyjaśnieniom złożonym przez A. P. i oświadczeniu złożonym przez A. P. Na naruszenie powyższej zasady w szczególności wskazuje sposób uzasadnienia przez organ swojego stanowiska tj. fakt, że zdaniem organu świadkowie ci byli dziećmi a ich wiedza pochodzi głównie z relacji innych osób – w sytuacji gdy większość świadków w przedmiotowej sprawie jest starsza od A. P. i A. P. Nadto organ bezzasadnie uznaje również, że relacje przekazywane przez świadków pochodzą od innych osób, co jest w sposób oczywisty kontrfaktyczne, albowiem świadkowie ci w swoich zeznaniach wyraźnie wskazywali, że przekazywana przez nich wiedza wynika z ich własnych obserwacji, a gdy tak nie było wyraźnie o tym mówili. Nadto organ II instancji uznał za wiarygodne oświadczenia wnioskodawcy, która wówczas (tj. w roku 1939) była [...] letnią panną i z pewnością nie była zaznajomiona z tajnikami prowadzenia zarówno samego gospodarstwa jak i pozostałych interesów [...]. Tak więc jeśli wnioskodawczyni miała jakąkolwiek wiedzę w tym zakresie, to z pewnością była ona nikła i pochodziła z relacji innych osób - odmiennie niż w przypadku świadków. Z kolei oświadczenie A.P. zostało przez organ II instancji uznane za ważniejszy środek dowodowy niż zeznania naocznych świadków. Przy czym A. P. mieszkała w majątku [...] od 1941 do 1945 r. (w okresie okupacji), tak więc nie mogła posiadać wiedzy naocznej spoza tego okresu, co więcej była tam tylko gościem, a więc trudno przypuszczać, jakoby została wtajemniczona w interesy [...]. Innymi słowy, A. P. nie miała wiedzy w jaki sposób funkcjonowało gospodarstwo rolne [...] albowiem przestało ono funkcjonować z dniem wybuchu wojny tj. od 01 września 1939 r.;

- art. 15 k.p.a. w zw. ze 138 § 1 pkt 2 i § 2 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie, (w konsekwencji w wyniku wydania zaskarżonej decyzji) naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego. Skarżący wskazuje bowiem, że podstawowe, najistotniejsze dowody, na których została oparta przedmiotowa decyzja (tj.: prawidłowe przesłuchanie świadka K. J., pierwsze przesłuchanie J. K. i J. H., nadto strony przedłożyły fragmenty opracowania naukowego pt. "[...][...] zostały przeprowadzone wyłącznie przed organem II instancji. Wskazać przy tym należy, że zeznania złożone przez K. J. w postępowaniu przed organem I instancji - abstrahując od błędów popełnionych przez Wojewodę stanowiących podstawę jego ponownego przesłuchania - były podstawą wydanej przez ten organ decyzji. Przede wszystkim w oparciu o ich treść organ I instancji wydał decyzję;

- art. 107 § 1 i 3 k.p.a. przez sporządzenie uzasadnienia zaskarżonej decyzji bez wnikliwego i precyzyjnego uzasadnienia faktycznego i prawnego, które zawiera opisane wyżej sprzeczności z zebranym materiałem dowodowym. W szczególności organ II instancji choć utrzymuje decyzję Wojewody w mocy dokonuje ustaleń faktycznych w oparciu o inne dowody nie dając wiarygodności dowodom, na których swą decyzję oparł Wojewoda. Nastąpiła zatem zmiana podstawy faktycznej orzeczenia. Wojewoda swoją decyzję bowiem oparł na rażąco błędnym odczytaniu zeznań świadka K. J. Minister pomimo zajęcia odmiennego stanowiska co do materiału dowodowego nie uzasadnia (w sposób przekonywujący), dlaczego określonym dowodom daje walor wiarygodności, a innym zaś takiego waloru odmawia;

- art. 8, 10 § 1 i 66a k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i nieponumerowanie akt sprawy efektem czego było uniemożliwienie zapoznania się strony z zebranym w sprawie materiałem poprzez brak możliwości stwierdzenia jakie dowody zalegają w aktach sprawy. Innymi słowy skarżący nie mógł stwierdzić, czy okazany mu do zapoznania się materiał dowodowy jest kompletny;

b) art. 133 § 1 p.p.s.a. – poprzez jego niewłaściwe zastosowanie albowiem Sąd uznając za prawidłowe dokonane przez Ministra ustalenia faktyczne nie dostrzegł, że ten nie oparł ich na zalegających w aktach sprawy dowodach;

c) art. 134 § 1 P.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie i nie rozpoznanie sprawy w zakresie, w jakim domagała się tego strona skarżąca formułując konkretne zarzuty, a w efekcie nierozważenie wszystkich zarzutów strony i niedokonanie oceny ich zasadności na gruncie danej sprawy. Sąd pomimo tego, że nie przychylił się do zarzutów skargi nie podjął jakiejkolwiek polemiki z podniesionymi zarzutami. W szczególności Wojewódzki Sąd Administracyjny w żaden sposób nie odniósł się do zarzutów skarżącej dotyczących naruszenia przez organy administracyjne przepisów kodeksu postępowania administracyjnego;

d) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez rozpoznanie sprawy bez oparcia się na całości akt sprawy, sprzeczności w treści uzasadnienia, brak ustosunkowania się do zarzutów skargi, w tym m.in. WSA bezpodstawnie uznał, że tak zwany zespół pałacowo - parkowy był wyodrębnioną częścią nieruchomości, o czym świadczyć mają granice w postaci [...]. Zdaniem skarżącej bezprawnymi i nieuzasadnionymi są ustalenia, zgodnie z którymi o wyodrębnieniu zespołu ma świadczyć bieg rzeki tudzież dróg. Wyodrębnieniem takim mogły by być ogrodzenia w jakiejkolwiek formie a nie naturalny ciek wodny, czy powstające drogi. Ponadto WSA błędnie ustalił, że budynek administratora znajdował się poza zespołem pałacowo-parkowym, w sytuacji, gdy na mapach dotyczących [...] wieku w jej "legendzie" nie jest wyszczególniona rządcówka (w miejscu cyfry V są tylko nieopisane jej kontury), co wskazuje, że budynek ten powstał później. Budynek ten wskazują wszyscy przesłuchiwani w niniejszej sprawie świadkowie, a są to świadkowie naoczni. Ponadto, z dokumentów dotyczących przejęcia nieruchomości z roku 1945 oraz z dołączonej do niej mapy, w sposób jednoznaczny wynika, że pałac (wymiary: [...]), oficyna (wymiary: [...]) oraz dom administratora ([...]), jak również spichlerz (wymiary: [...]), oranżeria dla roślin, mieszkanie ogrodnika (wymiary: [...]) dwie piwnice, tj, chłodnie (wymiary: [...]) znajdowały się na terenie parku. Natomiast na terenie folwarku [...] znajdowała się kancelaria tartaku, stajnie z mieszkaniem i stajnia dla koni, wozownia. Co jednakże istotne, wszyscy świadkowie jak również dołączone do akt mapy jednoznacznie wskazują, że dom głównego administratora ([...]) znajdował się na terenie tzw. zespołu pałacowo-parkowego. Jedynie dom zarządcy d/s rolnych [...] znajdował się poza tymże zespołem, jednakże zarządca [...] był jedynie pracownikiem, który wykonywał polecenia dwóch głównych decydentów - [...] - obaj zaś zamieszkiwali i prowadzili działalność na terenie zespołu pałacowo parkowego, gdzie znajdowało się centrum zarządzania całą nieruchomością. Jednocześnie WSA nie wziął pod uwagę faktu, że na terenie zespołu pałacowo-parkowego mieszkał główny zarządca, jak i [...], który – jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego – przebywał cały rok w majątku i kierował jego działalnością zarówno osobiście jak i za pomocą zarządców. Powyższe zaś wskazuje, że pomiędzy majątkiem ziemskim a zespołem pałacowo-parkowym istniał związek organizacyjny (funkcjonalny, gospodarczy).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnicy postępowania: A. P., J. P. i C. S. wnieśli o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 9 czerwca 2014 r., I OSK 1866/13 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. NSA wskazał, że analizowana sprawa dotyczyła ustalenia, czy część majątku ziemskiego [...] stanowiącego przed 1944 r. własność [...], objętego [...] (o ogólnej powierzchni [...] ha), w odniesieniu (obecnie) do działki nr [...], o powierzchni [...] ha, na której usytuowany jest zespół pałacowo – parkowy, nie podpadała – w rozumieniu § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) – pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zdaniem organów orzekających w postępowaniu administracyjnym w obu instancjach oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wyżej wskazana zabudowana działka nr [...], o powierzchni [...] ha, jako siedziba [...] wraz z otaczającym ją ogrodem i parkiem, nie podlegała przepisom o reformie rolnej.

Powyższe stanowisko zarówno Sąd I instancji, jak i Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uzasadniali, wskazując na przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz rozporządzenia wykonawczego. Odwoływali się przy tym do wykładni tych przepisów, przyjętej zarówno w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, jak i Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. W związku z tym NSA zauważył, że w pełni podziela poglądy judykatury, przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, które odnosiły się do utrwalonej już linii orzeczniczej, dotyczącej wykładni prawa materialnego, w postaci art. 2 ust. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jednocześnie jednak Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, że zastosowanie prawa materialnego do danego stanu faktycznego może być prawnie skuteczne, ale dopiero po prawidłowym ustaleniu stanu faktycznego. Stan ten zaś ustala się na podstawie dowodów przeprowadzonych w postępowaniu administracyjnym. Zatem dopiero właściwie przeprowadzone postępowanie dowodowe, to znaczy przeprowadzone zgodnie z procedurą administracyjną i pozwalające na wyciągnięcie logicznych wniosków z określonych źródeł dowodowych, pozwala na dokonanie rzetelnych ustaleń faktycznych.

NSA wskazał, że organ centralny oparł swoje rozstrzygnięcie na: treści decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] czerwca 1969 r. (w tym na opisie położenia zamku, jego dawniejszych funkcjach obronnych z czasem przekształconych w funkcje reprezentacyjne), opracowaniu naukowo - historycznym zatytułowanym: [...], sporządzonym na dzień [...] stycznia 1945 r., porównawczo także na dokumentach dotyczących folwarku [...] oraz na dowodach ze źródeł osobowych, to jest: wyjaśnieniach wnioskodawczyni A. P. i zeznaniach świadka A. P. Ponadto, w toku postępowania administracyjnego dopuszczone zostały także dowody z zeznań świadków takich jak: J. H., J. K., K. F. i K. J. Odnośnie zeznań tych ostatnich osób Minister wyraził jednak pogląd, że nie mogły być one traktowane oddzielnie jako w pełni wartościowy i wiarygodny materiał dowodowy - ze względu na fakt, iż w okresie, którego dotyczyły zeznania tych świadków, osoby te były dziećmi i nie uczestniczyły w pracach w majątku [...]. Ich wiedza na temat tego majątku pochodziła też głównie z relacji innych osób ([...]), albo osoby te mieszkały wprawdzie w pobliżu, ale jednak nie pracowały w samym majątku. Zdaniem organu, dopiero po skonfrontowaniu ze sobą oraz z pozostałym materiałem dowodowym, zeznania te pozwalały na wyciągniecie najbardziej wiarygodnych wniosków na temat sposobu sprawowania zarządu majątkiem [...].

NSA zauważył, że rozpoznając skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie praktycznie powtórzył jedynie fragmenty z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, wskazał zarzuty zawarte w skargach, a następnie przytoczył treść przepisów prawnomaterialnych, które w tej sprawie mogły mieć zastosowanie wraz, ze związanymi z tymi przepisami, poglądami orzecznictwa. Sąd stwierdził przy tym, że analiza materiału dowodowego jednoznacznie wskazuje, że przedmiotowy pałac wraz z otaczającym go parkiem był wyodrębniony od pozostałej części majątku ziemskiego [...], na co wskazują dokumenty w sprawie. Do dokumentów tych Sąd zaliczył zaś opis nieruchomości, sporządzony na dzień [...] stycznia 1945 r. i plan majątku [...], sporządzony [...] lutego 1948 r. Jako materiał porównawczy Sąd wskazał w tym miejscu także na mapę i wypis z rejestru gruntów sporządzony w dniu [...] grudnia 1999 r., a dotyczący działki nr [...]. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, materiał dowodowy potwierdza prawidłowość ustaleń dokonanych przez Wojewodę, jak również Ministra. Natomiast Sąd nie odniósł się do żadnego z zarzutów procesowych zawartych w skardze, co stanowi istotne uchybienie, bowiem zarzuty skarżącej odnoszą się do zasadniczych w tym przypadku kwestii. Bezsprzecznie bowiem siedziba [...] znajdowała się w zabytkowym pałacu, który był otoczony ogrodem i parkiem, ale nie można się zgodzić z twierdzeniem Sądu Wojewódzkiego, że skoro tak zwany zespół pałacowo-parkowy położony był w parku, to już to przesądza, że nie miał on charakteru rolniczego. Tego rodzaju stanowisko jest nadmiernym, a zatem nieuprawnionym uproszczeniem całości zagadnienia. Jednocześnie NSA zgodził się z utrwalonym w orzecznictwie poglądem, że rezydencja właściciela majątku, co do zasady nie powinna przechodzić na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej. Powyższy pogląd wynika jednak z faktu, że ta część nieruchomości nie była najczęściej powiązana funkcjonalnie z gospodarstwem rolnym. Z tego więc zatem powodu (a nie z faktu, że otoczona była parkiem lub ogrodem) była ona nieprzydatna dla celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu z 1944 r. W sytuacji jednak, kiedy skarżąca przeczyła stanowisku organu, który stwierdził, że na podstawie zebranego w sprawie dowodowego nie sposób wykazać istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy pałacem a rolniczą częścią majątku [...] i w skardze przedstawiła konkretną i rozbudowaną argumentację dla swojego stanowiska, Sąd Wojewódzki winien ocenić sformułowane w skardze zarzuty procesowe i tę ocenę uzasadnić. Tymczasem, choć jest to w istocie rzeczy jedno z kluczowych zagadnień w analizowanej sprawie, Sąd pierwszej instancji omówił wprawdzie poglądy dotyczących wykładni art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 1944 r., a z drugiej strony całkowicie uchylił się od oceny zarzutów procesowych. Obowiązek odniesienia się do tego rodzaju zarzutów winien zaś wyprzedzać możliwość dokonania oceny materialnoprawnej. Z tej przyczyny Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za uzasadnioną. Zaskarżony wyrok naruszał bowiem w sposób istotny – i to w pełnym tego słowa znaczeniu – art. 141 § 4 p.p.s.a. oraz art. 1 § 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych w związku z art. 3 § 1 p.p.s.a., bowiem uzasadnienie zaskarżonego wyroku uchybiało wymogom, przewidzianym w art. 141 § 4 p.p.s.a., a dokonana przez Sąd Wojewódzki kontrola działalności administracji publicznej była de facto jedynie kontrolą pozorną.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki powinien odnieść się w pierwszym rzędzie do zarzutów procesowych, zawartych w skardze wniesionej przez [...] Sp. J., (obecnie [...] Spółka z o.o. w [...] ) a w szczególności zbadać, czy ustalenia faktyczne, dokonane przez organ, zostały oparte na prawidłowo przeprowadzonym – pod względem formalnym – postępowaniu dowodowym. W przypadku uznania, iż w postępowaniu administracyjnym nie doszło do uchybienia przepisom proceduralnym, albo, że wprawdzie takie uchybienia miały miejsce, ale nie miały one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia, Sąd dokona kontroli zaskarżonej decyzji pod kątem prawidłowości zastosowania w niej prawa materialnego. Dokonując powyższej kontroli, Sąd Wojewódzki ustali w szczególności, na jaką datę były w tym przypadku czynione ustalenia faktyczne, gdyż – jak zarzucała skarżąca – nie wynika to z treści decyzji. Ponadto, należałoby również zbadać prawidłowość ustaleń poczynionych przez Ministra, dotyczących sposobu zarządzania majątkiem [...] przez jego właściciela i braku powiązań gospodarczych pomiędzy nie tylko samym pałacem, ale i resztą obszaru obecnej działki nr [...] z częścią gospodarczą pozostałej części majątku [...]. Przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji Sąd Wojewódzki winien jednak mieć także na uwadze, że zaskarżone do Sądu rozstrzygnięcie zostało wydane w postępowaniu prowadzonym w oparciu o przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, nakładającego – nie tyle na stronę, co na organ – szczególne obowiązki w zakresie zgromadzenia materiału dowodowego. Ponadto, ze względu na fakt, że przejęcie własności nieruchomości – w trybie reformy rolnej – następowało ex lege, a wpis prawa własności Skarbu Państwa do księgi wieczystej prowadzonej dla przejętej nieruchomości, następował jedynie na podstawie zaświadczenia (a więc nie była w tym przypadku wydawana decyzja deklaratoryjna, która korzystałaby z domniemania trwałości i prawidłowości), skutkiem tego to Skarb Państwa był i jest zobligowany do wykazania, że dana nieruchomość podlegała takiemu przejęciu.

Rozpoznając sprawę ponownie Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

W ocenie sądu skargi zasługiwały na uwzględnienie.

Celem kontrolowanego postępowania administracyjnego było ustalenie, czy część majątku ziemskiego [...], stanowiąca obecnie działkę nr [...] o powierzchni [...] ha, na której usytuowany jest zespół pałacowo – parkowy, nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zdaniem organów administracji orzekających w oparciu o § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.), wskazana działka nr [...], jako siedziba [...] wraz z otaczającym ją ogrodem i parkiem, nie podlegała przepisom o reformie rolnej.

Ponieważ sprawa była już rozpoznawana przez Naczelny Sąd Administracyjny, to stosownie do art. 190 p.p.s.a. "Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny." Należało więc w pierwszej kolejności ustalić, jaka była wykładnia prawa dokonana w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 czerwca 2014 r., I OSK 1866/13.

Otóż Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że zastosowanie prawa materialnego do danego stanu faktycznego może być dokonane dopiero po prawidłowym ustaleniu stanu faktycznego. Tymczasem WSA rozpoznając poprzednio sprawę omówił wprawdzie poglądy dotyczące wykładni art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (które zresztą NSA podzielił), ale całkowicie uchylił się od oceny zarzutów procesowych. Obowiązek odniesienia się do tego rodzaju zarzutów winien zaś wyprzedzać możliwość dokonania oceny materialnoprawnej. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny nakazał "odnieść się w pierwszym rzędzie do zarzutów procesowych, zawartych w skardze wniesionej przez [...] Sp. J. (obecnie [...] Spółka z o.o. w [...] ), a w szczególności zbadać, czy ustalenia faktyczne dokonane przez organ zostały oparte na prawidłowo przeprowadzonym – pod względem formalnym – postępowaniu dowodowym." Przede wszystkim należy określić zaś, na jaką datę powinny być czynione ustalenia faktyczne w tej sprawie. "Ponadto, należałoby również zbadać prawidłowość ustaleń poczynionych przez Ministra, dotyczących sposobu zarządzania majątkiem [...] przez jego właściciela i braku powiązań gospodarczych pomiędzy nie tylko samym pałacem, ale i resztą obszaru obecnej działki nr [...] z częścią gospodarczą pozostałej części majątku [...]" (cytat z wyroku NSA). Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego ponownie orzekającego w sprawie oznacza to, że ocenie powinno podlegać również to, czy działka nr [...], na której znajduje się między innymi zamek (pałac) stanowiący w przeszłości siedzibę [...], może być w całości jednolicie oceniana z punktu widzenia związków funkcjonalnych z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej [...].

Badając, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo – parkowym usytuowanym na obecnej działce nr [...], a pozostałą częścią majątku ziemskiego [...], organ odwoławczy oparł się zarówno na dowodach z dokumentów, takich jak: decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] czerwca 1969 r., opracowanie naukowo - historyczne [...] opis nieruchomości majątku [...] sporządzony na dzień [...] stycznia 1945 r., jak i na dowodach ze źródeł osobowych – oświadczeniach A. P. i A. P. i zeznaniach świadków: J. H., J. K., K. F. i K. J.

Zauważyć należy, że powołane wyżej opracowanie naukowo – historyczne, dotyczące faz rozwoju założenia parkowego ma w zasadzie walor głównie historyczny, za wyjątkiem mapy przedstawiającej stan zagospodarowania zespołu pałacowo – parkowego w [...] wieku, do której nawiązywał organ odwoławczy w trakcie przesłuchania niektórych świadków (J. H., J. K. i K. J.). Zdaniem sądu o istnieniu lub nie związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo – parkowym, a pozostałą częścią majątku ziemskiego [...], można mówić dopiero wówczas, gdy ustali się położenie i funkcje wszystkich zabudowań w obrębie obecnej działki nr [...], według stanu z dnia wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej lub przed dniem 1 września 1939 r., jeśli po wybuchu II wojny doszłoby do zasadniczych zmian w funkcjonowaniu nieruchomości ziemskiej (np. zniszczenia, śmierć właściciela, utrata rynków zbytu na produkty wytwarzane w nieruchomości ziemskiej). Z dowodów zgromadzonych dotychczas nie wynika, aby wybuch wojny w zasadniczy sposób zmienił funkcjonowanie nieruchomości ziemskiej w [...], przynajmniej do 1944 r., kiedy na skutek działań wojennych niektóre zabudowania zostały uszkodzone, ale organy do tego zagadnienia w ogóle się nie odniosły. W orzecznictwie funkcjonuje wprawdzie pogląd, że "przy badaniu czy przejęcie na cele reformy rolnej nastąpiło zgodnie z obowiązującym prawem należy uwzględniać nie tyle stan prawny z daty przejęcia, lecz stan prawny i faktyczny z dnia 1 września 1939 r." (zob. np. wyrok NSA z dnia 15.01.2007 r., I OSK 824/06, LEX nr 320603). Pogląd ten odnosi się jednak przede wszystkim do okoliczności wymienionych w art. 2 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, czyli do podziałów prawnych i fizycznych nieruchomości, dokonanych po 1 września 1939 r. Jeśli natomiast chodzi o związek funkcjonalny niektórych części nieruchomości z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej, jeśli nie uległ on zmianie na skutek wybuchu wojny, nie ma przeszkód, w ocenie sądu, aby do oceny tego związku przyjmować okres poprzedzający dzień przejęcia nieruchomości z mocy prawa. Pamiętać przy tym należy, że związek ów (lub jego brak) musi być badany w odpowiednim dla okoliczności sprawy okresie, a nie wyłącznie w określonym dniu.

Patrząc z tej perspektywy zauważyć należy, że zasadnicze znaczenie dla ustalenia związku funkcjonalnego zespołu pałacowo – parkowego z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej (lub jego braku) miały dowody ze źródeł osobowych, które na dodatek powinny być właściwie i precyzyjnie powiązane z dokumentami "graficznymi" zgromadzonymi w aktach sprawy. Jednakże organy obydwu instancji ani nie przeprowadziły w sposób zgodny z prawem "dowodów ze źródeł osobowych", ani nie potrafiły wniosków wynikających z tych dowodów przedstawić w sposób przejrzysty i jednoznaczny w odniesieniu do właściwych dowodów z dokumentów, zwłaszcza obrazujących w formie graficznej sposób zagospodarowania obszaru stanowiącego obecnie działkę nr [...].

Przede wszystkim niezrozumiałe jest, dlaczego organy nie przesłuchały w charakterze strony (art. 86 w zw. z art. 79 k.p.a.) wnioskodawczyni postępowania A. P., a poprzestały wyłącznie na jej oświadczeniu z 2009 r. złożonym w formie aktu notarialnego i jej późniejszych pisemnych wyjaśnieniach, mimo że w konkluzji rozważań organ I instancji uznał, że "zebrane w sprawie dowody nie pozwalają w sposób jednoznaczny wyłączyć istnienia związków funkcjonalnych pomiędzy gospodarstwem rolnym a kompleksem parkowo pałacowym ..." (str. 5 decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2011 r.). O niejednoznaczności ustaleń z dowodów ze źródeł osobowych wspomina też organ II instancji, cyt. "... nie uprawnia do jednoznacznego stwierdzenia, że zespół parkowo-pałacowy był rzeczywistym centrum zarządzania tak rozległym majątkiem ..." (str. 10 decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2012 r.). Wprawdzie ostatecznie Minister uznał, że funkcja mieszkalna była "dominującą, jeśli nie jedyną", co może świadczyć o tym, że wszelkich wątpliwości się nie wyzbył. Minister uznał ponadto, że "nie ma znaczenia fakt, iż w pobliżu pałacu znajdowała się [...] (...), posiadłość rezydencjalna [...] musiała być wyposażona w dodatkowe budynki gospodarcze służące obsłudze właścicieli nieruchomości" (str. 11 decyzji). Z zeznań świadka K. J. (uznanych przez Ministra za "nie w pełni wartościowy i wiarygodny materiał dowodowy" – str. 10 decyzji) wynika natomiast, że pod oficyną zarządcy J. (w pobliżu pałacu) znajdował się [...] oraz że przy każdym majątku był [...] (str. 4-5 protokołu przesłuchania tego świadka). Tej treści zeznanie może wskazywać, że budynki gospodarcze z otoczenia pałacu nie były przeznaczone wyłącznie do obsługi jego mieszkańców. Mimo tego wyjaśnienia, czy też oświadczenia A. P. organ uznał natomiast za w pełni wiarygodne. Wprawdzie w myśl art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, ale w tej sytuacji niezmiernie istotne było zapewnienie pozostałym stronom postępowania możliwości zadawania pytań A. P., w związku z jej twierdzeniami złożonymi na piśmie. Możliwe byłoby to jedynie wówczas, gdyby A. P. została przesłuchana w charakterze strony, jak nakazuje to art. 86 k.p.a. w zw. z art. 79 k.p.a. Naruszenie przez organy tych przepisów mogło więc mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż twierdzenia A. P. nie mogły być konfrontowane z zastrzeżeniami pozostałych stron (w tym skarżącej spółki), opartymi na wnioskach wynikających z zeznań innych świadków.

Poza tym niezmiernie istotne było umiejscowienie przestrzenne obiektów, o których wspominają zarówno przesłuchani w sprawie świadkowie, jak i A. P. w swoim oświadczeniu i późniejszych wyjaśnieniach, co dobitnie obrazują dodatkowe wyjaśnienia A. P. złożone po przesłuchaniu J. K., przesłane przez jej pełnomocnika przy piśmie z dnia 9 lutego 2012 r. Poszczególne budynki, o których wspomina A. P. w przesłanych wyjaśnieniach, powinny zostać odwzorowane na odpowiedniej mapie, która odzwierciedlałaby ich położenie względem aktualnej działki nr [...], a położenie tych budynków i ich funkcje powinny być skonfrontowane z zeznaniami innych świadków. Tymczasem świadkowie J. H., J. K. i K. J. odnosili się do mapy obrazującej stan zagospodarowania zespołu pałacowo – parkowego z [...] wieku, który – jak wynika z ich zeznań – nie był już aktualny w latach poprzedzających przejęcie nieruchomości z mocy prawa (np. dużej oficyny z siedzibą zarządcy J. nie było na mapie ze stanem z [...] wieku). W aktach sprawy zawierających dokumenty archiwalne, w tym opis przejmowanej nieruchomości według stanu z dnia [...] stycznia 1945 r. (bliższe oznaczenie nie jest możliwe z uwagi na zgłaszany przez skarżącą spółkę "nieład" w aktach administracyjnych) znajduje się szkic sytuacyjny zabudowań w majątku [...], nie wiadomo tylko z jakiej daty, który być może w sposób bardziej aktualny niż stan z [...] wieku obrazuje stan zagospodarowania przedmiotowej nieruchomości. Z uwagi na zbieżność legendy tego szkicu ze wspomnianym opisem przejmowanej nieruchomości można przypuszczać, że odpowiada on stanowi z chwili przejęcia nieruchomości. Jeśli tak, to obowiązkiem organów było odwzorowanie danych wynikających z tego szkicu na aktualną mapę geodezyjną działki nr [...] i na tej podstawie konfrontowanie zeznań świadków i stron, co do funkcji poszczególnych obiektów, o jakich mówią. Tym bardziej, że o szkicu tym organ odwoławczy wspomina w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji (str. 8). Z dotychczasowych zeznań świadków nie sposób bowiem ustalić żadnego spójnego obrazu lokalizacji i funkcjonowania poszczególnych obiektów w ramach zespołu pałacowo – parkowego, między innymi z tego powodu, że świadkowie nie odnoszą się do jednolitego i niekwestionowanego dowodu graficznego. J. K. wskazuje na przykład na budynek zarządcy J., którego nie ma na mapie obrazującej stan z [...] w., to samo świadek K. J., a J. H. dla odmiany siedzibę zarządcy umieszcza w "małej" oficynie i dodaje, że zarządcy często się zmieniali oraz wyraża co najmniej wątpliwości, co do istnienia ogrodzenia zespołu.

Brak w takiej sytuacji przesłuchania A. P. w charakterze strony (art. 86 w zw. z art. 79 k.p.a.), ze wszystkimi mankamentami z tego wynikającymi dla pozycji procesowej innych stron postępowania, oraz brak przestrzennej lokalizacji obiektów, o jakich wspomina wnioskodawczyni postępowania oraz przesłuchani w sprawie świadkowie na aktualnej mapie geodezyjnej, ale odzwierciedlającej stan z chwili przejęcia nieruchomości, uniemożliwia ocenę funkcji poszczególnych obiektów, a co za tym idzie związku funkcjonalnego między zespołem pałacowo – parkowym a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej w [...], w tym to, czy cała obecna działka nr [...] o powierzchni [...] ha nie posiadała nierozerwalnych związków z folwarkami w [...]. To samo, jeśli chodzi o formę przeprowadzenia dowodu, można odnieść do oświadczenia A. P., z tą różnicą, że powinna ona być przesłuchana w charakterze świadka (art. 79 k.p.a.).

Z uwagi na wskazane wyżej różnice w zeznaniach świadków, w tym co do nazwisk zarządców nieruchomości, ich miejsca zamieszkania, lokalizacji poszczególnych obiektów oraz ich funkcji, w tym różnice między twierdzeniami wnioskodawczyni (nie potwierdzonymi we właściwej formie procesowej) a świadkami (czemu nie zaprzecza również organ II instancji), należałoby przeprowadzić rozprawę administracyjną, stosownie do art. 89 i nast. k.p.a. Sąd ma przy tym świadomość, że z uwagi na wiek ewentualnych świadków i wnioskodawczyni postępowania, przeprowadzenie rozprawy administracyjnej może nie być możliwe. Tym niemniej próby takiej nie można wykluczyć. Zauważyć bowiem należy, że A. P. uczestniczyła osobiście w przesłuchaniu J. K., jak wynika z protokołu przesłuchania tego świadka. Dlaczego wówczas nie podjęto próby przesłuchania jej w charakterze strony trudno wytłumaczyć, mimo że jej pełnomocnik wcześniej zgłaszał taki wniosek (zob. pismo z dnia 2 stycznia 2007 r., zawierające wnioski dowodowe).

Jeśli przeprowadzenie rozprawy okazałoby się niemożliwe, organ powinien ponownie przesłuchać świadków i stronę wnioskującą, posługując się jednolitym dokumentem graficznym, odzwierciedlającym stan zagospodarowania zespołu pałacowo – parkowego z chwili przejęcia nieruchomości, odwzorowanym następnie na aktualnej mapie ewidencyjnej, po to, aby na podstawie wniosków wyciągniętych z tak przeprowadzonych zeznań ustalić, czy działka nr [...] w całości czy też w jakiejś części nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, z uwagi na brak związku funkcjonalnego z nieruchomością ziemską.

Dotychczasowe ustalenia w tym zakresie – z uwagi na naruszenie art. 86 w zw. z art. 79 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, i brak wyjaśnienia rozbieżności w materiale dowodowym poprzez przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony lub/i rozprawę administracyjną – nie mogą być uznane za odpowiadające normie z art. 80 k.p.a. Jak wyjaśniono wyżej, istotne znaczenie dla przeprowadzenia i oceny zeznań może mieć fakt odniesienia ich do odpowiedniego dowodu z dokumentu, odzwierciedlającego najbardziej aktualny stan zabudowań w obszarze zespołu pałacowo – parkowego z chwili przejęcia nieruchomości. Brak takiego dokumentu w opisie funkcji części nieruchomości będącej przedmiotem rozstrzygnięcia uniemożliwia zweryfikowanie podjętych przez organ ustaleń w kontekście związków z nieruchomością ziemską, niezależnie od wykazanych błędów w procedurze przeprowadzenia dowodów ze źródeł osobowych. W tym znaczeniu organ naruszył również art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Jeśli zaś chodzi o zarzut naruszenia art. 15 k.p.a. zauważyć należy, że podnosi go strona, z inicjatywy której doszło do przeprowadzenia dowodów dopiero przed organem odwoławczym, co może mieć znaczenie przy ocenie naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania. Jednakże "skorzystanie z instytucji przewidzianej w art. 136 k.p.a. jest możliwe i dopuszczalne jedynie przy założeniu uzupełniającego charakteru tej czynności w stosunku do postępowania wyjaśniającego przeprowadzonego przez organ I instancji i ustaleń dokonanych w oparciu o przeprowadzone przez ten organ postępowanie dowodowe. Instytucja z art. 136 k.p.a. winna być wykorzystywana ostrożnie i odpowiedzialnie i nie może polegać na wyręczaniu organu I instancji w obowiązku wnikliwego wyjaśnienia sprawy i wszechstronnej oceny zgromadzonych wyczerpująco dowodów w sprawie" (zob. wyrok NSA z dnia 9.09.2011 r., II OSK 1324/10, LEX nr 1132071). Mimo więc, że dowody z opracowania historycznego dotyczącego faz rozwoju zespołu pałacowo - parkowego i zeznań dwóch nowych świadków zostały zgłoszone dopiero w postępowaniu odwoławczym, to ich istotne znaczenie dla sprawy (zwłaszcza dowodów osobowych, co podkreślono wyżej), nakazywało uznać, że powinny one być przedmiotem oceny przez organy obydwu instancji, co uzasadniało zastosowanie art. 138 § 2 k.p.a. Uchybienie to ma jednak wtórne znaczenie wobec konieczności powtórnego przeprowadzenia dowodów z zeznań świadków i dowodu z przesłuchania strony, z powodów omówionych wcześniej.

W ocenie sądu powyższe rozważania wyczerpują obowiązek odniesienia się do zarzutów obydwu skarg, dotyczących naruszenia przepisów postępowania. Jednocześnie konieczność uzupełnienia materiału dowodowego z powodów omówionych uchybień nie pozwala na odniesienie się do zarzutów dotyczących prawa materialnego, gdyż – jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny – zastosowanie prawa materialnego do danego stanu faktycznego może być dokonane dopiero po prawidłowym ustaleniu stanu faktycznego w sprawie.

Mając to na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w pkt 1 wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a., a o kosztach na podstawie art. 200 p.p.s.a.