Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 443/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-11-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne: Zabytki
Skarżony organ: Wojewódzki Konserwator Zabytków
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 3 ust. 1 pkt 6, art. 6 1 pkt 1) lit. f) , art. 22
journal: Dz.U. 2022 poz 840
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami  (t.j.)
article: art. 151
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 29 listopada 2024 r. sprawy ze skargi J. K. i I. K. na czynność [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 17 kwietnia 2024 r., nr [...] w przedmiocie włączenia karty ewidencyjnej do wojewódzkiej ewidencji zabytków oddala skargę


UZASADNIENIE

Pismem z 1 grudnia 2023 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków (dalej w skrócie WKZ) zawiadomił o zamiarze włączenia do wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej obiektu nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków: "Cmentarz żydowski - K." przy ul. [...] w K., zlokalizowanego na nieruchomościach oznaczonych w ewidencji gruntów i budynków jako działki nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], (obręb K.), gmina K., powiat k. .

Uwagi do zamiaru włączenia do wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej obiektu nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków: "Cmentarz żydowski - K." wnieśli właściciele wyżej wymienionych nieruchomości oraz Burmistrz Miasta i Gminy K. .

Zarządzeniem z dnia 17 kwietnia 2024 r., nr [...], w sprawie wojewódzkiej ewidencji zabytków, Wojewódzki Konserwator Zabytków, działając na podstawie art. 22 ust. 2, art. 91 ust 4 pkt 3, art. 92 ust. 6 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r. poz. 840 ze zm. dalej u.o.z.) w związku z § 14 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r. poz. 56 dalej r.r.z.) oraz § 7 pkt 3 Regulaminu Organizacyjnego Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w P. nadanego dnia 26 czerwca 2018 roku Zarządzeniem nr [...] Wojewody [...], zarządził włączyć do wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej obiektu nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków: "Cmentarz żydowski - K." przy ul. [...] w K., zlokalizowanego na nieruchomościach oznaczonych w ewidencji gruntów i budynków jako działki nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], (obręb K.), gmina K., powiat k..

W uzasadnieniu WKZ wskazał, że Cmentarz żydowski w K. na tzw. G. , przy ul. [...] – pomimo obecnego stanu zachowania pozbawionego elementów powierzchniowych – posiada, jako obszar z zachowanymi ziemnymi pochówkami, wartości historyczne i stanowi ważne materialne świadectwo wielokulturowej historii regionu, świadczące o jego dawnej różnorodności narodowościowej i religijnej. Substancję zabytkową obszaru cmentarza stanowią zachowane w jego obrębie warstwy kulturowe związane prawiekowymi pochówkami mieszkańców K. i okolic wyznania żydowskiego. Pozostałości przedmiotowych pochówków powinny podlegać ochronie jako miejsce nie tylko o znaczeniu religijnym, mającym na celu zapewnienie należytego szacunku szczątkom ludzkim zlokalizowanym pod ziemią, ale także z uwagi na zachowane wartości archeologiczne. Obszar cmentarza stanowi zabytek w rozumieniu art. 3 ust. 4 u.o.z., gdyż zawiera w sobie podziemne pozostałości egzystencji i działalności ludzkiej, złożone ze śladów związanych towarzyszących tradycji chowania osób zmarłych w tradycji judaizmu w okresie od XVII do XX w.

Organ wyjaśnił, że historycznie społeczność żydowska została sprowadzona do K. w drugiej poł. XVII w. Na mocy przywileju kolonizacyjnego wydanego przez właściciela miasta 6 maja 1674 roku k. żydzi uzyskali prawo sprawowania własnych praktyk religijnych z możliwością budowy synagogi, szkoły, łaźni, domu dla rabina, kantora oraz cmentarza. Funkcjonujący od tego czasu tzw. kirkut czyli cmentarz żydowski został założony na tzw. G., przy ul. [...], na granicy ze wsią C.. Usytuowanie cmentarza udokumentowane zostało na dawnych planach K., w tym na najstarszej znanej mapie miasta sporządzonej przez A. W. w 1814 r. Z zachowanych do dzisiejszych czasów dokumentów wynika, że cmentarz ten nie posiadał trwałego ogrodzenia, a do Iat 40. XX w na jego terenie ustawionych było około 2000 tablic nagrobnych, tzw. macew. Stan cmentarza ukazują nieliczne fotografie pochodzące z okresu II Rzeczpospolitej Polskiej. W czasie II wojny światowej cmentarz żydowski został sprofanowany przez nazistów, którzy zniszczyli i usunęli wszystkie macewy znajdujące się na jego terenie. Zachowane są zdjęcia ukazujące likwidację cmentarza. Kamienne płyty wykorzystywano przy prowadzonych pracach budowlanych m.in. przy budowie basenu przeciwpożarowego zlokalizowanego pośrodku k. placu rynkowego. Niektóre fragmenty macew zostały odzyskane w okresie przebudowy k. Rynku w 2. poł. XX w. Po 1945 r. teren cmentarza wtórnie podzielono na mniejsze działki i w większości zagospodarowano na cele budowlane.

Dokumentem potwierdzającym powyższe ustalenia, dokonane w wyniku badań historycznych, jest założona dla cmentarza żydowskiego w K. tzw. Karta cmentarza wykonana w październiku 2021 r. w oparciu o wzór opracowany przez Narodowy Instytut Dziedzictwa.

Włączenie karty ewidencyjnej obiektu nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków założonej dla cmentarza żydowskiego w K. stanowi także realizację przez WKZ dyspozycji określonej w art. 4 pkt 1 u.o.z. oraz pokrywa się w wytycznymi Generalnego Konserwatora Zabytków dotyczącymi historycznych cmentarzy, sformułowanych w piśmie z dnia 7 grudnia 2023 r., znak [...]

Zdaniem WKZ obszar zabytkowego cmentarza żydowskiego przy ul. [...] w K. pomimo obecnego stanu zachowania posiada wartości historyczne i naukowe, które predysponują go do uznania za istotny zabytek w skali regionu, a tym samym do ujęcia przedmiotowego obiektu w wojewódzkiej ewidencji zabytków prowadzonej dla województwa wielkopolskiego.

Zawiadomieniem z 17 kwietnia 2024 r. WKZ, działając na podstawie § 15 r.r.z., zawiadomił o włączeniu do wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej obiektu nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków: "Cmentarz żydowski - K." przy ul. [...] w K., zlokalizowanego na nieruchomościach oznaczonych w ewidencji gruntów i budynków jako działki nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], (obręb K.), gmina K., powiat k. .

Następnie J. K. i I. K., reprezentowani przez rad. pr. K. K., wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na "Zarządzenie Wojewódzki Konserwator Zabytków nr [...] z dnia 17 kwietnia 2024 r." w części dotyczącej działki nr [...], wnosząc o jego o uchylenie oraz uznanie za bezskuteczną czynność włączenia do wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej obiektu nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków: "Cmentarz żydowski - K.", a także o zasądzenie kosztów postępowania.

Zdaniem skarżących WKZ dopuścił się naruszenia art.3 pkt 1 i 4 w zw. z art. 22 ust. 2 u.o.z w zw. z § 14 ust. 1 r.r.z. poprzez uznanie za zabytek archeologiczny, a w konsekwencji włączenie do wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej obiektu nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków: "Cmentarz żydowski- K." przy ul. [...] w K., podczas gdy nie wykazano istnienia w ramach ww. obszaru pozostałości egzystencji i działalności człowieka oraz nie ustalono jasnego przebiegu granic cmentarza żydowskiego.

Skarżący wskazali, że ich interes prawny wynika z faktu, iż ich nieruchomość została objęta kwestionowanym zarządzeniem WKZ. Skarżący podniesli, że na terenie ich nieruchomości – działki nr [...] – nie zachowały się żadne ziemne pochówki. Wszelkie dokumenty organu wskazują na złe zachowanie stanu cmentarza, w tym brak zachowania naziemnych elementów cmentarza (pkt [...] Karty Cmentarza), braki w zakresie niezbędnej dokumentacji: poszczególnych nagrobków, inwentaryzacji cmentarza, studium historycznego, dokumentacji projektowej (pkt [...] Karty Cmentarza). Ponadto przy adresie w pkt [...] Karty Cmentarza postawiony został znak zapytania, co sugeruje wątpliwości osoby sporządzającej Kartę Cmentarza co do przebiegu jego granic. Z dołączonych do Karty Cmentarza map nie sposób odczytać i zidentyfikować działek, na których znajdował się cmentarz. Z dokumentacji zgromadzonej przez organ wynika, że na terenie ww. nieruchomości obecnie znajdują się: stacja kontroli pojazdów, myjnia, hurtownia, stacja LPG, budynek mieszkalny (pkt [...] Karty Cmentarza). Skarżący podkreślili, że wpisanie obiektu do ewidencji zabytków powoduje ograniczenie przysługującego im prawa własności, zatem taka ingerencja może nastąpić wyłącznie na podstawie ocen jednoznacznych i niebudzących wątpliwości. W związku z brakiem zidentyfikowania jakichkolwiek pozostałości cmentarza w obrębie przedmiotowej nieruchomości, jak i nieustaleniem przebiegu granic, brak jest podstaw do objęcia przedmiotowego terenu ochroną konserwatorską.

W odpowiedzi na skargę Wojewódzki Konserwator Zabytków wniósł o jej oddalenie.

Uzasadniając swoje stanowisko organ wskazał, że działanie organu polegające na włączeniu karty danego obiektu do ewidencji stanowi czynność materialno-techniczną, a organ nie prowadzi w tym zakresie postępowania jurysdykcyjnego. Postępowanie to nie podlega regułom k.p.a. ani nie prowadzi się szczegółowych czynności wyjaśniających. Postępowanie to ma charakter uproszczony.

Ochronie i opiece podlegają bez względu na stan zachowania zabytki nieruchome będące w szczególności cmentarzami (art. 6 ust 1 pkt. 1, lit. f u.o.z.). Jako cmentarz określa się teren użytkowany do grzebania zmarłych, jak również teren cmentarny o zmienionym sposobie użytkowania. W tradycji żydowskiej cmentarz powstaje już w chwili nabycia działki z przeznaczeniem na cele grzebalne, tj. uzyskuje swój szczególny status jeszcze przed dokonaniem tam pierwszych pochówków. Na mocy Porozumienia w sprawie standardów zachowania i upamiętnienia cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczpospolitej Polskiej (Warszawa 21 grudnia 2018 r.) i zgodnie z Wytycznymi Komisji Rabinicznej do spraw Cmentarzy dotyczące Ochrony Cmentarzy Żydowskich w Polsce, fakt zabudowania nekropolii i sprofanowania ludzkich szczątków w wyniku prac ziemnych prowadzonych w przeszłości (w okresie okupacji hitlerowskiej, w czasach PRL, czy już po 1989 r.) nie oznacza, że teren ten przestał być dla Żydów cmentarzem - miejscem nienaruszalnym.

W przedmiotowej sprawie organ zgromadził obszerny materiał dowodowy, mimo uproszczonego charakteru prowadzonego postępowania w sprawie, tj.:

- kartę wpisu do ewidencji zabytków wraz z wkładkami, materiałem fotograficznym oraz dawną ikonografią, tj. fragment mapy z okresu II wojny światowej z zarysem cmentarza żydowskiego w K. ([...]), mapa Kempen In Posen 1885 r. i mapa z 1936 r. z zaznaczonym obszarem cmentarza żydowskiego w K. (karta ewidencyjna cmentarza żydowskiego w K., ryc. [...] i [...]);

- dokumentację zdjęciową historyczną (widok cmentarza, wkładka nr [...] i nr [...]);

- dokumentację zdjęciową współczesną (wkładka nr [...]), w tym miejsca składowania macew z cmentarza żydowskiego w K. przy dawnej synagodze (dz. nr [...] K.) oraz na prywatnych posesjach w B. (wkładka nr [...] i nr [...]).

W oparciu o powyżej zgromadzony materiał WKZ stwierdził, iż przedmiotowy cmentarz posiada walory oraz cechy zabytku o jakich mowa w art. 3 pkt 2 u.o.z.z.

Ustosunkowując się do zarzutu skarżących, iż nie wskazano przebiegu granic cmentarza żydowskiego WKZ podniósł, iż włączona karta ewidencyjna dotyczy zabytku nieruchomego, a nie archeologicznego, którego granice zostały określone na podstawie badań archiwalnych i pozyskanej w ich wyniku ikonografii (mapa z zarysem cmentarza żydowskiego w K. dołączona do karty ewidencyjnej). Znak zapytania postawiony po wyliczeniu współczesnych numerów działek leżących na terenie dawnego cmentarza żydowskiego w K. - zniwelowanego w okresie okupacji hitlerowskiej i rozparcelowanego po 1945 r. - został postawiony, ponieważ współczesne podziały geodezyjne zostały wtórnie wytyczone na historycznej tkance. Nie zmieniają one jednak przebiegu granic historycznego cmentarza. Organ wskazał również, że z uwagi na sakralny charakter zabytku oraz przekształcenia terenu nie było możliwe przeprowadzenie badań georadarem. Z kolei kwestię przeprowadzenia inwazyjnych badań archeologicznych na terenie cmentarza żydowskiego w K. ostatecznie zamyka opinia Komisji Rabinicznej do spraw Cmentarzy z 26 października 2023 r., w której uznano "inwazyjne badania archeologiczne mające na celu ustalenie granic cmentarza za bezprzedmiotowe" i niedopuszczalne na gruncie żydowskiego prawa religijnego. Dopuszczono jedynie "zbieranie i analizę informacji/dowodów archiwalnych mające na celu doprecyzowanie zgodności obecnych granic działek z historycznymi granicami cmentarza".

Pismami z dnia 28 sierpnia 2024 r. uczestnicy postępowania wnieśli o uwzględnienie skargi, popierając skargę J. i I. K. (k.[...]-[...], [...], [...]).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1267 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j: Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm. - dalej jako p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Jak wynika z art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na: inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem aktów lub czynności podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r. poz. 572), postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2023 r. poz. 2383 i 2760), postępowań, o których mowa w dziale V w rozdziale 1 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. z 2023 r. poz. 615, z późn. zm.3), oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw;

Sąd, uwzględniając skargę na akt lub czynność, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4-4b, uchyla ten akt, interpretację, opinię zabezpieczającą, opinię, o której mowa w art. 119zzl § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, lub odmowę wydania tych opinii albo stwierdza bezskuteczność czynności. Przepis art. 145 § 1 pkt 1 stosuje się odpowiednio (art. 146 § 1 p.p.s.a.).

W rozpoznawanej sprawie jako przedmiot zaskarżenia strona skarżąca wskazała "Zarządzenie z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...] w sprawie wojewódzkiej ewidencji zabytków o włączeniu karty ewidencyjnej zabytku wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej obiektu nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków: "Cmentarz żydowski - K." przy ul. [...] w K., zlokalizowanego na nieruchomościach oznaczonych w ewidencji gruntów i budynków jako działki nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], (obręb K.), gmina K., powiat k. " (w części dotyczącej nieruchomości skarżących). Zważywszy jednak na treść zarzutów podniesionych w skardze oraz ich uzasadnienie, a także uwzględniając to, że strona skarżąca domaga się w skardze stwierdzenia bezskuteczności czynności włączenia karty ewidencyjnej zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków, Sąd przyjął, że zaskarżenie obejmuje nie tyle ściśle samo Zarządzenie o włączeniu karty ewidencyjnej zabytku, lecz w istocie czynność włączenia tej karty do wojewódzkiej ewidencji zabytków.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej czynności stanowią przepisy ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2022 r. poz. 840 ze zm. w tekście jako u.o.z.).

Zgodnie z art. 21 u.o.z., ewidencja zabytków jest podstawą do sporządzania programów opieki nad zabytkami przez województwa, powiaty i gminy. W myśl natomiast art. 22 ust. 2 u.o.z. wojewódzki konserwator zabytków prowadzi wojewódzką ewidencję zabytków w formie kart ewidencyjnych zabytków znajdujących się na terenie województwa. Jak podkreśla się w orzecznictwie, wojewódzki konserwator zabytków jest wyspecjalizowanym organem dysponującym kadrą kompetentną do ustalania wartości zabytkowych obiektów na obszarze województwa i na podstawie posiadanych przez siebie informacji ocenia, czy określony przedmiot powinien podlegać ochronie jako zabytek w rozumieniu ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Postępowanie prowadzone przez organ ochrony zabytków ma w tej materii charakter uproszczony z tym, że oczywiście komentowana czynność materialno-techniczna organu nie może być nacechowana arbitralnością; dokonanie wobec tego rzeczonej czynności winno być oparte na stwierdzeniu przez organ, na podstawie posiadanych dokumentów, analiz, że danemu obiektowi można przypisać cechy uzasadniające objęcie go szczególną formą ochrony ze względu na posiadaną przez niego wartość historyczną, artystyczną lub naukową (por. wyrok NSA z dnia 29 listopada 2018 r. sygn. II OSK 2225/18, CBOSA). Organ winien więc ustalić czy obiekt ten spełnia definicję zabytku z art. 3 pkt 1 u.o.z., zgodnie z którym zabytek oznacza nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Po myśli pkt 2 - zabytek nieruchomy oznacza nieruchomość, jej część lub zespół nieruchomości, o których mowa w pkt 1. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. f ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania zabytki nieruchome będące, w szczególności, cmentarzami.

Przedmiotem niniejszego postępowania była ocena legalności czynności włączenia karty ewidencyjnej obiektu nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków – Cmentarza żydowskiego w K.. Mając na względzie niesformalizowany charakter postępowania w sprawie prowadzenia wojewódzkiej ewidencji zabytków, w rozpatrywanej sprawie organ w wystarczający sposób wykazał zdaniem Sądu, że włączenie spornej nieruchomości do wojewódzkiej ewidencji zabytków nie było dowolne, a konkluzja taka znajduje oparcie w przedstawionych Sądowi przez organ aktach administracyjnych sprawy, w dokumentacji zgromadzonej przez organ i argumentacji odpowiedzi na skargę. Organ administracji miał usprawiedliwione podstawy włączenia zabytku do ewidencji na podstawie dokonanej kwerendy archiwalnej oraz zasobów fotograficznych, dokumentów, analizy historyczno-urbanistycznej i na ich podstawie wyprowadził niewadliwe wnioski.

Na mocy zawartej w art. 24 ust.1 u.o.z. delegacji ustawowej Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego wydał rozporządzenie w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem, (w tekście w skrócie r.r.z.). Stosownie do § 10 r.r.z. : "1. Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego niewpisanego do rejestru zawiera następujące rubryki: 1) nazwa; 2) czas powstania; 3) miejscowość; 4) adres; 5) przynależność administracyjna;6) współrzędne geograficzne;7) użytkowanie obecne; 8) stan zachowania;9) materiały graficzne;10) istniejące zagrożenia, najpilniejsze postulaty konserwatorskie;11) adnotacje o inspekcjach, informacje o zmianach; 12) opracowanie karty ewidencyjnej. 2. Wzór karty ewidencyjnej zabytku nieruchomego niewpisanego do rejestru określa załącznik nr [...] do rozporządzenia". Według zaś § 14 rozporządzenia wojewódzki konserwator zabytków włącza kartę ewidencyjną zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków po sprawdzeniu, czy dane zawarte w karcie ewidencyjnej zabytku są wyczerpujące i zgodne ze stanem faktycznym, a także czy dokumentacja fotograficzna zabytku umożliwia jego identyfikację.

Zdaniem Sądu organ przed włączeniem karty zabytku do wojewódzkiej ewidencji dokonał sprawdzenia danych zawartych w Karcie cmentarza, sporządzonej w październiku 2021 r. Organ zajął stanowisko, że obszar zabytkowego cmentarza żydowskiego przy ul. [...] w K., pomimo obecnego stanu zachowania, posiada wartości historyczne i naukowe, które dają podstawę do ujęcia przedmiotowego obiektu w wojewódzkiej ewidencji zabytków prowadzonej dla województwa [...].

Należy stwierdzić, że karta ewidencyjna zabytku zawiera wszystkie wymagane przepisami cytowanego rozporządzenia elementy, włącznie z załączoną częścią faktograficzną, prezentującą zdjęcia, ryciny i wyrysy z map umożliwiające identyfikację zabytku. Karta obiektu pod nazwą "Karta ewidencyjna obiektu nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków", została opracowana według wzoru stanowiącego załącznik nr [...] do rozporządzenia. Z karty ewidencyjnej wynika adres zabytku objemujący ul. [...] w K., dz. ewid. [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]. W karcie wskazano, że teren cmentarza jest obecnie terenem zabudowanym, na którym nie zachowały się naziemne elementy nagrobków, ani inne elementy cmentarza takie jak kaplica, brama, kościół. W karcie wskazano jednak, że istnieje prawdopodobieństwo natrafienia na zachowane pozostałości pochówków (materiał kostny, niewidoczne obecnie elementy grobów). Ponadto w miejscowości B. odnaleziono ok. 200 macew, które pełnią funkcję utwardzenia podwórza (zob. k. [...] akt administracyjnych).

Z ustaleń WKZ wynika, że Cmentarz żydowski w K. został założony pod koniec XVII wieku. Cmentarz istniał do ok. 1939 roku i został zniszczony przez nazistów podczas II wojny światowej. Cmentarz miał powierzchnię ok. 1,6 ha i znajdowało się na nim około 2000 macew. Większość macew wykorzystano do budowy pomników, basenu przeciwpożarowego w k. Rynku oraz brukowania ulic. Do dziś nagrobki można odnaleźć na niektórych podwórkach, m.in. przy ul. [...], czy np. w miejscowości B.. W listopadzie 2007 r. podczas renowacji Rynku z dawnego basenu wydobyto ok. 200 fragmentów macew, które złożone zostały na placu przy synagodze. W tym samym roku odkryto fragmenty macew podczas likwidacji wspomnianego pomnika z 1948 r. Prawdopodobnie, z uwagi na powyższe wykorzystanie płyt nagrobnych brak jest obecnie elementów naziemnych cmentarza. Aktualnie teren cmentarza stanowi teren objęty zabudową usługowo-handlową i znajduje się tam budynek mieszkalny.

Wskazać trzeba, że pojęcie cmentarza jako zabytku jest pojęciem złożonym, zarówno z punktu widzenia ustawodawcy, jak i ochrony konserwatorskiej. Ochronie zabytkowej podlegać może cmentarz jako nieruchomość, ale ochrona ta może dotyczyć tylko poszczególnych obiektów znajdujących się w obrębie cmentarza. Ponadto ochronie zabytkowej podlegają polskie cmentarze i groby zlokalizowane poza granicami Rzeczpospolitej Polskiej. Prawną ochroną objęte zostają także nie tylko całe cmentarze jako nieruchomości, ale także poszczególne groby, układy cmentarne, jak np. aleje, układy kwater, ogrodzenia, a nawet drzewostan czy cmentarne parki. Zabytkowe cmentarze, rozumiane jako nieruchomości, różnią się pod względem rodzaju i zalicza się do nich cmentarze wojenne, wojskowe, wyznaniowe oraz komunalne. Różnorodność i liczba cmentarzy figurujących w rejestrze zabytków sprawiają, że stanowią one niezwykle cenne dziedzictwo kulturowe. Wśród zabytkowych cmentarzy, oprócz wojennych i wojskowych, liczną grupę stanowią cmentarze wyznaniowe. Na terenie Polski istnieje około 250 cmentarzy żydowskich wpisanych do rejestru zabytków (por. A.Mazurek, Administracyjnoprawna ochrona zabytkowych nekropolii jako miejsc dziedzictwa kulturowego, Ochrona zabytków 1/2020 dost. https://ochronazabytkow.nid.pl/wp-content/uploads/2020/10/OZ_1-2020_A-Mazurek.pdf).

W kontekście powyższego Sąd podziela stanowisko organu konserwatorskiego, że Cmentarz żydowski w K. posiada wartość historyczną i kulturową, co czyni go zabytkiem w ujęciu art. 3 ust. 1 u.o.z. Dodać trzeba, że definicja ustawowa pojęcia zabytku jest szeroka, operując zwrotami niedookreślonymi, uznaniowymi, podlegającymi wartościowaniu ocennemu w każdym indywidualnym przypadku. Odwołuje się ona do dzieł człowieka lub związanych z jego działalnością i stanowiących świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną lub naukową. Według art. 6 ust. 1 pkt 1 u.o.z. ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania, zabytki nieruchome będące także cmentarzami (lit. f ) oraz miejscami upamiętniającymi wydarzenia historyczne (lit. h). Zdaniem Sądu w sprawie organ wykazał wartość historyczną Cmentarza założonego w XVII w. stanowiącego miejsce pochówku osób wyznania judaistycznego. Organ zgromadził obszerny materiał dowodowy, obejmujący m.in. mapy, dokumentację fotograficzną (współczesną i historyczną), która potwierdza, że cmentarz ten należy uznać za zabytek.

Odnosząc się w tym miejscu do zarzutu braku ustalenia granic cmentarza, to zdaniem Sądu w sprawie wykazano na jakich działkach – według obecnej numeracji – Cmentarz się znajdował. Dokonano tego porównując archiwalne ryciny i mapy z obecnie wydzielonymi geodezyjnie działkami. W aktach sprawy, jako załączniki do karty ewidencyjnej, znajdują się wydruki rycin i map (k.[...]-[...] akt). Na ich podstawie organ prawidłowo stwierdził, że obszar cmentarza obejmował należącą do skarżących działkę nr [...], która znajduje się w zachodniej części terenu cmentarza. Okoliczność braku występowania śladów naziemnych cmentarza na działce skarżących powyższych ustaleń nie przekreśla.

Reasumując Sąd nie dopatrzył się naruszenia przez organ konserwatorski przepisów art. 22 ust. 2 i art. 3 pkt 1 u.o.z. e zw. z § 14 r.r.z. W sprawie wykazano, że Cmentarz żydowski w K. charakteryzuje się cechami, które uzasadniają objęcie go szczególną formą ochrony ze względu na posiadaną przez niego wartość historyczną, artystyczną i sakralną. Organ uwzględnił przy tym wytyczne Komisji Rabinicznej do Spraw Cmentarzy, z których wynika że z punktu widzenia prawa żydowskiego, cmentarz jest tam gdzie znajdują się szczątki ludzkie, niezależnie od tego czy zewnętrzne oznaki cmentarza uległy zniszczeniu, jego granice uległy zatarciu, czy też cmentarz został zabudowany. Teren cmentarza mając więc istotne znaczenie dla osób wyznających religię judaizmu i mimo złego stanu zachowania stanowi historyczne świadectwo miejsca pochówku tych osób.

Wskazać również trzeba, że bez znaczenia dla objęcia obiektu ochroną konserwatorską jest fakt aktualnego wykorzystywania terenu cmentarza (m.in. na stację kontroli pojazdów, myjnię, hurtownię itp.), ani argumenty skarżących związane z ograniczeniem przysługującego im prawa własności nieruchomości.

W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że skarga J. i I. K. nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł o jej oddaleniu.