Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 639/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-09-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 1 par. 1 i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2167
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
article: Art. 3 par. 1, art. 134 par. 1, art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: Art. 128, art. 129, art. 135, art. 140
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).

SENTENCJA

|Dnia 7 września 2023 r. | Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski Sędziowie: WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko po rozpoznaniu w dniu 7 września 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi L. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 2 lutego 2023 r. znak SKO-NP-4115-459/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 2 lutego 2023 r. znak: SKO-NP.-4115-459/22, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615; dalej: u.ś.r.), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Lipinki z dnia 2 września 2022 r. znak: ŚR-FA-ŚW.524-11/2022, o odmowie przyznania L. B. (dalej: skarżący) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej związku z opieką nad matką S. B.

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką legitymującą się Orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 17 lutego 2022 r. nr [...], kwalifikującym ją do osób trwale niezdolnych do samodzielnej egzystencji i stwierdzającym, iż niezdolność ta istniała od 1 marca 2020 r.

W ramach prowadzonego postepowania organ ustalił, że skarżący legitymuje się orzeczeniem orzecznika ZUS z dnia 25 maja 2022 r. o trwałej częściowej niezdolności do pracy, pozostaje w stałym leczeniu z powodu choroby dwubiegunowej i jest uprawniony do renty.

Przy tak ustalonym stanie faktycznym, organ I instancji odmówił wnioskowanego świadczenia wskazując, że skarżący ma ustalone prawo do renty, co wypełnia negatywną przesłankę z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i powoduje, że świadczenie nie przysługuje.

Skarżący wniósł odwołanie, w którym zarzucił naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez błędne zastosowanie normy wyrażonej w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17.

W uzasadnieniu odwołania skarżący podniósł, że w obecnym stanie prawnym fakt, iż skarżący jest uprawniony do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, nie stanowi negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. SK 2/17 orzekł niezgodność art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W punkcie II wyroku Trybunał orzekł utratę mocy obowiązującej tego przepisu we wskazanym wyżej zakresie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Wyrok opublikowany został w dniu 8 lipca 2019 r., a więc skutek derogacyjny wyroku nastąpił z dniem 9 stycznia 2020 r. Od tego dnia przesłanka negatywna w postaci pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem skarżącego, uzależnianie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od zawieszenia wypłaty przysługującej skarżącemu renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, nie znajduje oparcia w przepisach prawa. Od 9 stycznia 2020 r. przesłanka negatywna w postaci uprawnienia wnioskodawcy do ww. renty utraciła moc obowiązującą, zatem pobieranie tego świadczenia nie stanowi na moment orzekania przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżący wskazał, że zawieszenie wypłaty renty stanowiłoby naruszenie uprawnień skarżącego w zakresie przychodów, jakie może osiągać będąc do tej renty uprawnionym. W oparciu o powyższe argumenty, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji organu l instancji i przyznanie wnioskowanego świadczenia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją z dnia 2 lutego 2023 r. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

Organ zacytował treść przepisów mających zastosowanie w sprawie i wskazał, że w przedmiotowej sprawie niewątpliwie spełnione zostały dwie z ustawowych przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącego i osoby wymagającej opieki (matka) w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym.

Następnie Kolegium wskazało, że dla organu l instancji podstawą do odmowy przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego była przesłanka przewidziana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., wynikająca z faktu, że skarżący jest uprawniony na podstawie decyzji ZUS, Oddział w N. z dnia 1 kwietnia 2022 r. znak: [...] do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

Kolegium zwróciło jednak uwagę, że organ I instancji nie rozważył i pozostał w tym zakresie bierny, czy na gruncie obowiązujących przepisów skarżącemu może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo że posiada on przyznane świadczenie rentowe. Przy rozważaniu tej kwestii konieczne jest wzięcie przez organ l instancji pod uwagę po pierwsze: treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. SK 2/17 (Dz. U. z 2019 r. poz. 1257; publ. OTK-A 2019/36), dla określenia ich wpływu na sytuację prawną skarżącego. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.

Trybunał Konstytucyjny w punkcie pierwszym sentencji wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r. orzekł, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy z Konstytucją, to organ l instancji nie może okoliczności tej pomijać. Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy".

Kolegium w rozpoznawanej sprawie podzieliło stanowisko prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, że wypłata świadczenia pielęgnacyjnego w wysokość odpowiadającej różnicy pomiędzy ustawową wysokością tego świadczenia i wysokością renty (netto), pozostawałaby w sprzeczności z treścią art. 17 ust. 3 u.ś.r., który wysokość świadczenia pielęgnacyjnego określa jednoznacznie kwotowo, tj. w wysokości 2 119 zł miesięcznie (tj. w kwocie wynikającej z obwieszczenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 27 października 2021 r. w sprawie wysokości świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2022 (M.P. z 2021 r. poz. 1021), i nie pozwala na samodzielne określanie jego wysokości przez organ administracji w oparciu o jakiekolwiek przesłanki. Praktyka taka, niezależnie od trudności co do ustalenia jej podstawy prawnej, spowodowałaby dalsze wątpliwości, co do zachowania zasady równości oraz komplikacje w zakresie ustalania przez organ wysokości należnej wypłaty świadczenia w sytuacji otrzymania np. trzynastej emerytury, czy też w zakresie odprowadzanych składek na ubezpieczenie zdrowotne i ubezpieczenie emerytalno-rentowe. Bardziej trafne jest więc rozwiązanie polegające na umożliwieniu osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego.

W przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych, ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną. Taka regulacja znajduje się w art. 27 ust. 5 u.ś.r., w którym wskazano, że w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego, pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku, gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami.

Biorąc pod uwagę powyższe, Kolegium stwierdziło, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, może zrealizować uprawnienie do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego poprzez złożenie do organu emerytalno-rentowego ZUS wniosku o zawieszenie prawa do renty.

Organ pierwszej instancji nie poinformował skarżącego o możliwości wyboru świadczenia, o możliwości zawieszenia pobieranej renty, wstrzymania jej wypłaty i przedłożenia decyzji w tym zakresie.

Przy czym, jak podkreślono, informacja o możliwości zawieszenia prawa do świadczenia emerytalno-rentowego powinna być udzielona stronie wówczas, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że zachodzą przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku i jedyną przeszkodą jest pobieranie emerytury.

Wobec powyższego w niniejszej sprawie ustaleniu podlega także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie.

Jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego jak i orzeczenia o niepełnosprawności oraz z oświadczeń sporządzonych przez skarżącego, a także oświadczenia sporządzonego przez żonę skarżącego – matka skarżącego jest wdową, w wieku 90 lat, mieszka sama i legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności od 1 marca 2020 r. Z przedłożonego Orzeczenia Lekarza Orzeczenia ZUS z dnia 17 lutego 2022 r. nr akt [...] wynika, że jest leczona z powodu niewydolności serca, choroby zwyrodnieniowej wielostawowej z zaburzeniami poruszania, następstw uogólnionej miażdżycy z otępieniem.

Matka skarżącego jest osobą leżącą ze względu na stan zdrowia wymaga wsparcia i pomocy drugiej osoby w codziennym funkcjonowaniu. Pomocy tej i opieki udziela jej syn i synowa. W ramach tej opieki skarżący rano przychodzi i podaje matce śniadanie i leki, przebiera ją, wraz żoną: wykonuje zabiegi higieniczne, sprząta, gotuje, pierze, prasuje. Opiekę nad niepełnosprawną matką po południu przejmuje żona skarżącego, która wraz z nią zostaje na noc. Zakres tej opieki jest tożsamy z czynnościami wymienionymi w oświadczeniach zarówno skarżącego jak i jego żony. Skarżący oświadczył, że przychodzi do matki o 7.30 podaje leki, śniadanie, przewija ją zapewnia zabiegi higieniczne. Opiekę tę sprawuje ze swoją żoną, która razem z nim kąpie matkę, przygotowuje obiad, kolacje. Z kolei żona skarżącego oświadczyła, że sprawuje opiekę nad teściową od godziny 14 do godziny 2.30 w nocy, w tym czasie przebiera ją, daje jej pić, po południu około 16 podaje drugie danie, poi ją, około 19 podaje kolację, myje i podaje lekarstwo w razie potrzeby, kąpie ją i robi pranie. Raz w miesiącu realizuje recepty i zakupuje pampersy.

Ze względu na tę opiekę, jak oświadczył skarżący, nie podejmuje on zatrudnienia. Z załączonych do akt dokumentów wynika, że skarżący od 24 marca 2022 r. ze względu na stan zdrowia został uznany za trwale częściowo niezdolnego do pracy, leczy się od psychiatrycznie z powodu zaburzeń dwubiegunowych. Obecnie, jak wskazał lekarz, utrzymują się u niego objawy depresyjne, upośledzenie funkcjonowania i deficyt poznawczy. Jest uprawniony do renty. Z kolei konieczność zabezpieczenia matce pomocy ze względu na orzeczoną niepełnosprawność w stopniu znacznym powstała w marcu 2020 r.

W tym miejscu Kolegium podkreśliło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna. Tak więc w grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie umożliwiając opiekunom zarobkowanie. W przypadku tych osób czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna. Z normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, jest rezygnacja z pracy zarobkowej (nie podejmowanie zatrudnienia) spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

Kolegium zwróciło uwagę, że większość czynności opiekuńczych i opieki nad osobą niepełnosprawną sprawuje żona skarżącego, która świadczy tę pomoc jak podaje od godz. 14 do późnych godzin nocnych, z kolei skarżący opiekę tę sprawuje przez około 6 godzin dziennie. Ponadto istotne jest, że skarżący nie jest jedyną osobą zobowiązaną do zapewniania matce pomocy i opieki, na równi z nim tak obowiązek ciąży na jego siostrze, która jak wynika z informacji zawartych w załączniku nr 1 do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego mieszka w tej samej miejscowości co matka, jest na emeryturze i nie zostało wskazane, że zachodzą jakiekolwiek obiektywne okoliczności uniemożlwiające jej współuczestnictwo w sprawowaniu opieki nad matką. Zatem istnieje możliwość, aby tak zorganizować opiekę nad niepełnosprawną matką, ze wsparciem siostry skarżącego, czy też ze wsparciem ze strony usług opiekuńczych, aby skarżący miał możliwość podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zatem, brak aktywności zawodowej (lub jej zaprzestanie) jako taki (czyli będący wyborem życiowym danej osoby) nie może być automatycznie uznany za stan tożsamy z rezygnacją bądź z niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Z dokumentów zawartych w aktach sprawy wynika, że skarżący obecnie nie podejmuje zatrudnienia, a konieczność opieki nad matką jak wskazuje przedłożone orzeczenie o niepełnosprawności powstała dwa lata wcześniej w marcu 2020 r., zatem trudno uznać, iż występuje związek przyczynowy między niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Kolegium nie kwestionuje tego, że matka skarżącego wymaga pomocy, a skarżący tej pomocy jej udziela, jednakże na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, iż zakres tej opieki nad niepełnosprawną matką, powoduje brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przy współudziale siostry skarżącego, czy też przy uzyskaniu pomocy w opiece nad niepełnosprawną matką poprzez usługi opiekuńcze realizowane w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to, aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.

W ocenie Kolegium, z akt sprawy nie wynika, aby istniały obiektywne okoliczności (np. sytuacja rodzinna, finansowa, zdrowotna), powodujące iż siostra skarżącego nie jest w stanie wspomóc brata w opiece i zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec matki w sposób pośredni. Kolegium zaznaczyło, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną.

Ustawodawca nie zagwarantował w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego prawa do wyboru przez nich samych tej osoby, która będzie się opiekowała osobą niepełnosprawną i pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i osoby te powinny się stosownie podzielić wykonywaniem tego obowiązku tak, aby nie była nim obciążona tylko jedna z nich. Zgodnie bowiem z art. 129 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Z kolei art. 135 § 1 ww. Kodeksu przewiduje, że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy przewidują również możliwość wyegzekwowania obowiązków alimentacyjnych w drodze sądowej, a uchylanie się od wykonywania takiego obowiązku stanowi - w określonych sytuacjach - przestępstwo (por. art. 209 Kodeksu karnego).

Podsumowując powyższe wywody oraz odnosząc się do argumentacji zawartej w odwołaniu, Kolegium wskazało, że fakt posiadania przez matkę skarżącego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności i fakt sprawowania przez skarżącego opieki, nie powodują automatycznie powstania po stronie skarżącego uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Kolegium stan faktyczny ustalony w niniejszej sprawie, daje podstawy do odmowy wnioskowanego świadczenia, aczkolwiek nie z powodu wskazanego przez organ I instancji.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił:

- naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania łub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

- rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., poprzez przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżący zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będąc jednocześnie faktycznym opiekunem osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącego może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy Lipinki z dnia 2 września 2022 r. i orzeczenie, co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., jest nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana. Nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącego matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. W przedmiotowej sprawie bezspornym jest fakt, iż skarżący jako dziecko niepełnosprawnej mieści się w katalogu podmiotów, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Natomiast w ocenie organów administracyjnych, skarżący jako dziecko niepełnosprawnej, które podjęło się trudu opieki nad niepełnosprawnym rodzicem, winno otrzymać wsparcie od rodzeństwa. Z utrwalonej linii orzeczniczej wojewódzkich sądów administracyjnych wynika, że nie może stanowić podstawy odmowy przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego argument, iż rodzeństwo wnioskodawcy winno wspierać wnioskodawcę w opiece nad osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych, w przypadku gdy jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Tym samym, jeżeli jest kilka podmiotów zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki.

Skarżący zwrócił uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2006 r., w którym Trybunał zważył, iż w przypadku kiedy członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to od opiekuna rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać wsparcie państwa.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarga nie jest uzasadniona.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji, stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącego posiada orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 17 lutego 2022 r. nr [...], kwalifikujące ją do osób trwale niezdolnych do samodzielnej egzystencji i stwierdzającym, iż niezdolność ta istniała od 1 marca 2020 r. Jest leczona z powodu niewydolności serca, choroby zwyrodnieniowej wielostawowej z zaburzeniami poruszania, następstw uogólnionej miażdżycy z otępieniem.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, skarżący nie spełnia warunku sprawowania stałej opieki, oraz przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki nad matką. Matka skarżącego mieszka sama. Skarżący oświadczył, że przychodzi do matki o 7.30 podaje leki, śniadanie, przewija ją zapewnia zabiegi higieniczne. Opiekę tę sprawuje ze swoją żoną, która razem z nim kąpie matkę, przygotowuje obiad, kolacje. Z kolei żona skarżącego oświadczyła, że sprawuje opiekę nad teściową od godziny 14 do godziny 2.30 w nocy, w tym czasie przebiera ją, daje jej pić, po południu około 16 podaje drugie danie, poi ją, około 19 podaje kolację, myje i podaje lekarstwo w razie potrzeby, kąpie ją i robi pranie. Raz w miesiącu realizuje recepty i zakupuje pampersy. Z oświadczenia skarżącego wynika zatem, że opiekę nad matką sprawuje on ok. 6,5 godziny dziennie. Sąd wskazuje, że wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi nie tylko być do jej sprawowania zobowiązanym, ale także faktycznie ją sprawować.

Sąd wskazuje, że systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy, a opiekę nad matką sprawuje on ok. 6,5 godziny dziennie, w pozostałym czasie może zatem podjąć pracę.

W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką nad matką a niepodejmowaniem przez niego pracy, nie istnieje związek przyczynowy.

Ponadto, stosownie do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie np. w wyroku z dnia 26 kwietnia 2021 roku, sygn. III SA/Kr 1065/20, z dnia 14 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 731/22, z dnia 28 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 935/22, z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1025/22 i III SA/Kr 1104/22 czy z dnia 14 marca 2023 r., sygn. III SA/Kr 1670/22 (opubl. w CBOSA), w których Sąd wskazał, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W niniejszej sprawie skarżący ma siostrę, i nie zostało wykazane aby nie była ona w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec matki, w części ją obciążającej, poprzez finansowanie pomocy w opiece nad matką, ani też, aby skarżący nie był w stanie uzyskać od siostry, zwrotu przypadającej na nią części świadczeń alimentacyjnych, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o., w sytuacji gdyby istotnie spełnił je wobec matki w części obciążającej siostrę.

Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22 czy z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, opubl. w CBOSA).

Co do faktu pobierania przez skarżącego renty, jako negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, rację ma organ odwoławczy, zauważając, że organ pierwszej instancji nie poinformował odwołującego się o możliwości wyboru świadczenia, tj. o możliwości zawieszenia pobieranej renty, wstrzymania jej wypłaty i przedłożenia decyzji w tym zakresie w sprawie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, natomiast informacja o możliwości zawieszenia prawa do świadczenia emerytalno-rentowego powinna być udzielona stronie wówczas, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że zachodzą przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku i jedyną przeszkodą jest pobieranie renty przez wnioskodawcę, taka zaś sytuacja nie zachodzi w niniejszej sprawie.

Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na szczegółowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które, w ocenie Sądu, w całości odpowiada prawu.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.