Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1471/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-05-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 1-4
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit.a) i c), art. 174 pkt 1, art. 182 § 2, art. 183 § 1 i 2, art. 188, art. 193, art. 203 pkt 1, art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 23 lutego 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1371/22 w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 17 maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 17 maja 2022 r., nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 19 lipca 2021 r., nr [...]; 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz M. P. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 23 lutego 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1371/22, oddalił skargę M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z 17 maja 2022 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskiem z 25 czerwca 2021 r. M. P. (dalej – skarżąca, skarżąca kasacyjnie) wystąpiła do Wójta Gminy [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – H. P.

Wójt Gminy [...] decyzją z 19 lipca 2021 r., nr [...], odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.

Skarżąca pismem z 23 lipca 2021 r. złożyła odwołanie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z 17 maja 2022 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

SKO wskazało, że nieprawidłowe jest stanowisko organu I instancji odnośnie niespełniania przez skarżącą przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej – u.ś.r.) do przyznania wnioskowanego świadczenia, albowiem niepełnosprawność u matki skarżącej nie powstała w okresie wskazanym w tym przepisie. Okoliczność, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki, tj. matki skarżącej powstała w stopniu znacznym w 2005 r., tj. gdy miała 55 lat, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, że osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do wnioskowanego świadczenia.

SKO wskazało także, że matka skarżącej ma 71 lat, jest wdową, posiada znaczny stopień niepełnosprawności, leczy się na wiele chorób przewlekłych, tj.: niewydolność serca, kardiomiopatię niedokrwienną pozawałową, jest po 2-ch zawałach serca, ma nadciśnienie tętnicze II stopnia, hipercholesterolemię, przepuklinę przełykową, wrzody, zaćmę obu oczu, upośledzenie słuchu, zaburzenia barwnikowe skóry; jej sytuacja zdrowotna jest trudna, ponieważ ma ona ogromne problemy z poruszaniem się, porusza się tylko z pomocą osoby drugiej i chodzika. Z uwagi na niepełnosprawność wymaga całodobowej opieki osoby drugiej. Pomoc i opiekę na rzecz matki świadczy skarżąca, która z nią mieszka. Pomaga ona matce we wszystkich czynnościach dnia codziennego, tj. przy higienie osobistej, przygotowaniu i podawaniu posiłków, załatwianiu spraw urzędowych, ustalaniu wizyt lekarskich, wykupuje recepty. Pomoc i opieka skarżącej jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania matki, która z uwagi na swoją niepełnosprawność ruchową, jest zdana tylko na pomoc osoby drugiej.

Matka skarżącej oświadczyła, że skarżąca sprawuje nad nią całodobową opiekę. Bez pomocy córki, która z nią mieszka, nie mogłaby prawidłowo funkcjonować.

Skarżąca zaś oświadczyła, że opiekuje się matką, która posiada znaczny stopień niepełnosprawności, jest niezdolna do prowadzenia gospodarstwa domowego. Uzupełniła dolegliwości skarżącej wskazując, że matka ma wrzody żołądka, ma problemy z chodzeniem, porusza się za pomocą chodzika lub z pomocą skarżącej. Pomaga matce w codziennym funkcjonowaniu, tj. higienie osobistej, robi zakupy, a także w poruszaniu się, w ubieraniu, gotuje i podaje posiłki, dozuje i podaje leki, w razie potrzeby wzywa lekarza, zawozi na wizyty lekarskie. Oświadczyła, że nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, ponieważ sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką. W związku ze sprawowaną opieką pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy, jest osobą bezrobotną.

SKO stwierdziło, że z materiału dowodowego w żaden sposób nie wynika, aby opieka nad niepełnosprawną matką sprawowana przez skarżącą wykluczała podjęcie przez nią jakiegokolwiek zatrudnienia. Czynności związane z opieką nad matką nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia. Czynności składające się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego to zbiór czynności, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką, w świetle zasad doświadczenia życiowego, jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowi, w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zebrany materiał dowodowy był w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką, a niepodejmowaniem zatrudnienia nie istnieje taki związek przyczynowy. Nie sposób bowiem przyjąć, aby skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką, rzeczywiście nie mogła podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Sama pomoc osobie wymagającej opieki w większości czynności deklarowanych przez stronę należy do codziennych czynności wykonywanych w każdej rodzinie i nie musi być sprawowana w sposób ciągły. Pomoc skarżącej zasadniczo sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego i nie ma znamion opieki, w której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

SKO wskazało, że z materiału dowodowego nie wynika, aby matka skarżącej była osobą obłożnie chorą, leżącą, niezdolną do samodzielnego załatwiania swoich potrzeb fizjologicznych, nie kontaktową, a przez to wymagającą ciągłego nadzoru ze strony opiekuna, ma jedynie problemy z poruszeniem – porusza się za pomocą balkonika. Nie zachodzą okoliczności wskazujące, że nie może ona sama bytować przez część dnia, w czasie w którym skarżąca mogłaby podjąć zatrudnienie lub inną pracę zarobkową, choćby w częściowym wymiarze czasu pracy.

SKO podkreśliło, iż z materiału dowodowego wynika, że matka skarżącej od 23 marca 2005 r. ma orzeczoną niepełnosprawność w stopniu znacznym z powodu schorzeń oznaczonych symbolem przyczyny niepełnosprawności 05-R, 10-N, 07-S i przez 12 lat bytowała bez wsparcia i pomocy ze strony skarżącej, która od 1 września 2017 r. pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy. W tych okolicznościach trudno, w ocenie SKO, przyjąć, że wystąpił związek przyczynowo skutkowy między niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Zauważyło też, że skarżąca ma siostrę – A. P., która nie podejmuje się opieki nad niepełnosprawną matką, ponieważ pracuje w zawodzie.

Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracji w Krakowie, który wyrokiem z 23 lutego 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1371/22, oddalił skargę, podnosząc, że skarżąca nie uprawdopodobniła istnienia związku przyczyno – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

W ocenie Sądu I instancji, w stanie faktycznym sprawy nie był sporny ani stan zdrowia matki skarżącej, ani zakres wykonywanych czynności opiekuńczy, natomiast sporny był sposób interpretacji art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zakresie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, a sytuacją osobistą i rodzinną skarżącej.

Sąd I instancji wskazał, że nie były zasadne zarzuty skargi odnoszące się do interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. w kontekście ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Organ odwoławczy nie kwestionował również stanu zdrowia matki skarżącej, a jedynie powiązał zakres wykonywanych czynności opiekuńczych z możliwością skorzystania z pomocy drugiej z córek, zobowiązanej również do alimentacji wobec matki.

Sąd I instancji podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane wyłącznie za sam fakt roztaczania przez opiekuna troski nad bliską osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ta bowiem troska dziecka o niepełnosprawnego (schorowanego) rodzica wynika z prawnego i moralnego obowiązku. Przesłanką przyznania analizowanego świadczenia jest faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (rezygnacja z zatrudnienia), a powodem tego stanu rzeczy ma być właśnie konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem bliskiej rodziny. Świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Opieka przy tym, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., aby mogła być uznana za czynnik sprawczy pasywności zawodowej opiekuna, winna być ciągła i stała.

Sąd I instancji zauważył, że nie sposób w ogóle ustalać sytuacji rodziny wymagającej pomocy, z całkowitym pominięciem możliwości uzyskania - przez osobę potrzebującą opieki - świadczeń alimentacyjnych od osób ustawowo zobowiązanych do ich ponoszenia. Stąd też i z tego względu, kwestia oceny, czy istnieją przeszkody do wywiązania się określonych osób z obciążającego je względem niepełnosprawnego rodzica obowiązku alimentacyjnego, jawi się jako mająca istotne znaczenie prawne dla dalszej analizy tej sprawy.

Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika w pierwszej kolejności z faktu, że jest to świadczenie z zakresu pomocy społecznej, a zatem jego przyznanie powinno uwzględniać zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka nie może poradzić sobie sama. Równocześnie, interpretacja przepisów u.ś.r. wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji). Pomoc Państwa powinna być stosowana tam, gdzie jednostka (rodzina) nie jest w stanie poradzić sobie samodzielnie.

W ocenie Sądu I instancji, brak uwzględnienia przy ocenie konieczności rezygnacji lub powstrzymania się z zatrudnienia przez skarżącą przepisów o obowiązku alimentacyjnym, prowadziłby do naruszenia przepisów k.r.o. i niedopuszczalnego modyfikowania przepisów określających obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, a w rezultacie do nieprzewidzianego ustawą zwolnienia pozostałych zobowiązanych z obowiązków alimentacyjnych względem matki.

Matka skarżącej ma jeszcze jedną córkę A. P., która w trakcie postępowania administracyjnego złożyła oświadczenie: "Oświadczam, że nie podejmę się opieki nad mamą H. P. ponieważ pracuję w zawodzie". Dopiero do skargi, dołączone zostało ponownie jej oświadczenie z 7 lipca 2022 r. o treści: "Nie jestem w stanie opiekować się mamą H. P., ponieważ nie mieszkam z mamą. Mieszkam w dużej odległości od miejsca zamieszkania mamy. Jestem osobą pracującą i nie mogę zrezygnować pracy, ponieważ mam na utrzymaniu syna, który skończył szkołę zawodową oraz 12 letniego syna uczącego się w szkole podstawowej. Nie mogę zrezygnować z pracy, ponieważ jestem jedyną osobą utrzymującą rodzinę. Jestem wdową, mój mąż zmarł 6 lat temu. Sama posiadam problemy zdrowotne choruję na kręgosłup i nadciśnienie".

W ocenie Sądu I instancji, takie oświadczenie nie stanowi dowodu, że skarżąca zmuszona została do niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Przede wszystkim, dopiero na etapie postępowania sądowego skarżąca dosłała oświadczenie swojej siostry wskazujące na rzeczywiste przyczyny braku możliwości udzielenia pomocy skarżącej w opiece nad matką, co oznacza, że organom nie można skutecznie zarzucić dowolności oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego. Oświadczenie siostry skarżącej z 7 lipca 2022 r. nie stanowi również podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji w trybie art. 145 §1 pkt 1 lit. b ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Okoliczności faktyczne wskazane w oświadczeniu siostry skarżącej nie podważają jednak skutecznie ustaleń organów. W oświadczeniu siostra skarżącej wskazała na "dużą odległość od miejsca zamieszkania mamy", co nie do końca odpowiada prawdzie, skoro obie miejscowości (K. i S. położone są w obrębie tego samego powiatu – [...]). Ponadto, utrzymywanie dorosłego syna, który skończył szkołę zawodową nie jest, w ocenie Sądu I instancji, obiektywną okolicznością wyłączającą obowiązek alimentacyjny córki wobec matki.

Sąd I instancji wskazał, że świadczenia pielęgnacyjne, przyznawane jest z powodu niemożności wykonywania w ogóle pracy zarobkowej w związku z koniecznością zapewnienia stałej opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny, a nie jedynie z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą. Samo orzeczenie o niepełnosprawności matki skarżącej nie rozstrzygało o związku przyczynowym pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki w rozumieniu u.ś.r.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiodła skarżąca, zastępowana przez radcę prawnego, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej - p.p.s.a.) Sądowi I instancji naruszenie:

1) przepisów postępowania, tj.: art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 8 § 1 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. polegające na ich niewłaściwym zastosowaniu wskutek dokonania niewłaściwej kontroli legalności postępowania przed organami administracji publicznej, pomimo że organy administracji nienależycie wyjaśniły stan faktyczny sprawy oraz nie zebrały i nie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący materiału dowodowego sprawy, a także naruszyły zasadę swobodnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego;

2) prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. polegające na jego błędnej wykładni

i niewłaściwym zastosowaniu wskutek uznania, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na to, że skarżąca nie uprawdopodobniła istnienia związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżąca, zrzekając się przeprowadzenia rozprawy, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, a nadto uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w całości oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa prawnego w taryfowej wysokości.

Organ nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem pełnomocnik skarżącej kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a organ w ustawowym terminie nie zażądał jej przeprowadzenia. Dlatego też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym.

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany jest granicami skargi kasacyjnej.

Stwierdzić należy, że skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

W niniejszej sprawie istota sporu sprowadza się do oceny, czy występuje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a opieką nad niepełnosprawną matką.

Zatem fundamentalną kwestią była prawidłowa wykładnia prawa materialnego, co uzasadniało odniesienie się w pierwszej kolejności do zagadnień materialnoprawnych.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] stanowiły przepisy u.ś.r., regulujące zasady przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Wskazać trzeba, że u.ś.r. nie zawiera definicji "sprawowania opieki", jednakże w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia te wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Takich ustaleń nie można utożsamiać z oceną wskazań, dotyczących osoby niepełnosprawnej wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Poza sporem bowiem jest, że w przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r., nie podlega badaniu, w toku innego postępowania administracyjnego, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i konieczność udzielania jej pomocy w sposób określony w stosownych przepisach.

Z akt rozpoznawanej sprawy wynika, że matka skarżącej – H. P. legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z 6 czerwca 2008 r., nr [...] o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wynika z niego, iż orzeczony stopień niepełnosprawności ma charakter trwały i orzeczenie wydaje się na stałe oraz, że jej niepełnosprawność istnieje od 1995 r., ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 23 marca 2005 r., jest niezdolna do pracy, wymaga stałej pomocy innych osób związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Wymagająca opieki matka skarżącej urodziła się 1950 r., zatem na dzień wydania decyzji organu odwoławczego miała ponad 72 lata, obecnie ponad 74 lata. Jest wdową, leczy się na wiele chorób przewlekłych, tj.: niewydolność serca, kardiomiopatię niedokrwienną pozawałową, jest po 2-ch zawałach serca, ma nadciśnienie tętnicze II stopnia, hipercholesterolemię, przepuklinę przełykową, wrzody żołądka, zaćmę obu oczu (jest po operacji), upośledzenie słuchu, zaburzenia barwnikowe skóry, ma zwyrodnienie kręgosłupa (w chwili obecnej operacja nie jest wskazana). Ma ogromne problemy z poruszaniem się, porusza się tylko z pomocą osoby drugiej i chodzika. Wymaga całodobowej opieki osoby drugiej.

Skarżąca zaś jest osobą bezrobotną. Pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad matką. Mieszka z matką, której pomaga we wszystkich czynnościach dnia codziennego, tj. przy higienie osobistej, przygotowaniu i podawaniu posiłków, robieniu zakupów, dozowaniu i podawaniu leków, wzywaniu w razie potrzeby lekarza, załatwianiu spraw urzędowych, ustalaniu i zawożeniu na wizyty lekarskie, wykupywaniu recept, poruszaniu się i ubieraniu. W ocenie pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy, opieka skarżącej nad matką sprawowana jest prawidłowo, z pełną starannością, nie budzi zastrzeżeń. Natomiast pomoc i opieka córki jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania matki, która z uwagi na niepełnosprawność ruchową zdana jest tylko na pomoc osoby drugiej.

W tych okolicznościach, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można zgodzić się oceną Sądu I instancji, jak i organu odwoławczego,

o braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudniania przez skarżącą, a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad matką, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zwłaszcza oceną odnośnie stanu zdrowia matki skarżącej w kontekście jej samodzielności

przy wykonywaniu codziennych czynności. Z okoliczności sprawy wynika bowiem, że matka skarżącej ze względu na wiek, stan zdrowia, liczne dolegliwości i schorzenia, wymaga całodobowej opieki, obecności skarżącej, która zawsze będzie w pobliżu gotowa do udzielenia pomocy. Wobec tego nie jest prawidłowe stanowisko, że zakres i rozmiar czasowy czynności sprawowanych przez skarżącą

w ramach opieki nad matką odpowiada codziennym czynnościom wykonywanym w każdej rodzinie i nie musi być sprawowana w sposób ciągły. Właśnie zakres tych czynności wynikających ze stanu zdrowia matki w istotny sposób ogranicza czasowo możliwość podjęcia przez nią pracy.

Zauważyć należy, że skarżąca od września 2017 r. do października 2021 r. pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad matką. Oznacza to, że organ I instancji uznał wówczas, że w tym okresie istniał związek przyczynowo – skutkowy między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Trudno zatem przyjąć, aby po upływie tego okresu związek przyczynowy przestał występować, skoro niewątpliwie stan zdrowia matki skarżącej nie uległ nagłej poprawie. W tych warunkach niezrozumiałe jest stanowisko Sądu I instancji, jak i organu odwoławczego, o braku związku przyczynowego.

Należy podkreślić, że w ugruntowanym orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że pod pojęciem opieki stałej należy także rozumieć stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, stałą gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. W konsekwencji, można to uznać za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nieprawidłowe jest stanowisko Sądu I instancji, jak i organu odwoławczego, które uznały, że skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne ze względu na możliwość wzięcia udziału w sprawowaniu opieki przez jej siostrę.

Wskazać bowiem należy, że z art.17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącej innych osób obowiązanych do alimentacji i uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym, jeśli jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z tych osób – tej, która spełnia warunki wymagane art.17 ust.1 u.ś.r.

Podkreślić trzeba, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z takich osób winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. przykładowe wyroki NSA z: 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2449/22; 28 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2083/22; 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21).

Sąd I instancji dopuścił się zatem naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię, akceptując stanowisko organu odwoławczego o braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad matką oraz o możności odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na potencjalną możliwość brania udziału w sprawowaniu opieki nad matką przez siostrę skarżącej.

Błędnie w skardze kasacyjnej postawiono zarzut naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 8 § 1 w zw. z art. 77 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a., albowiem Sąd I instancji, oddalając skargę w tej sprawie, zastosował przepis art. 151 p.p.s.a., zatem nie mógł naruszyć przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., którego nie zastosował. Natomiast przepis art. 3 § 1 p.p.s.a. ma charakter wyłącznie ustrojowy. W sposób ogólny i generalny określa zakres sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez sądy administracyjne. Do jego naruszenia mogłoby dojść jedynie w sytuacji, gdyby sąd rozpoznający sprawę nie dokonał kontroli zaskarżonego aktu bądź przeprowadził kontrolę aktu nie objętego właściwością sądu administracyjnego. Do sytuacji takiej w tej sprawie nie doszło, albowiem Sąd I instancji dokonał kontroli zaskarżonej decyzji objętej kognicją sądu administracyjnego.

Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku, po czym wyda stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów orzekających obu instancji.

W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935) - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.