Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 315/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2024-09-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 27 ust. 1 w zw. z  art. 13a ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 810
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Sędziowie sędzia WSA Joanna Janiszewska - Ziołek asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 30 września 2024 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2023 r. nr [...], 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS na rzecz skarżącej kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

1. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Zakład" lub "ZUS") decyzją z [...] sierpnia 2023 r. uchylił przyznane A. K. (t.j. Skarżącej) informacją z [...] października 2022 r. prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko – A. O. na okres od [...] czerwca 2022 r. do [...] maja 2023 r.

W uzasadnieniu organ wskazał, że na podstawie zgromadzonej dokumentacji ustalił, iż Skarżąca nie należy do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia [...] lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 810 ze z,. - dalej "u.p.p.w.d."). Ponadto organ wskazał, że wypłacone Skarżącej świadczenie wychowawcze za okres od [...] czerwca 2022 r. do [...] maja 2023 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze o którym mowa w art. 25 u.p.p.w.d.

2. W odwołaniu od powyższej decyzji Skarżąca podniosła, że dziecko od 16 lat jest pod jej opieką a ponadto ma ten sam adres zamieszkania co Skarżąca.

3. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS (w skrócie "Prezes ZUS") w wyniku rozpoznania sprawy w postępowaniu odwoławczym decyzją z [...] lutego 2024 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Prezes ZUS stwierdził, że Skarżąca [...] kwietnia 2022 r. złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na rok 2022/23 wskazując, że jest opiekunem prawnym dziecka. Rodzice dziecka nie wystąpili o świadczenie wychowawcze. Do akt sprawy załączono postanowienie Sądu Rejonowego we [...] z [...] listopada 2021 r. sygn. III Nsm 687/21 (uprawomocnione [...] listopada 2021 r.), powierzające Skarżącej, jako kuratorowi, zarząd majątkiem małoletniej A. O.. Do akt dołączono także zaświadczenie z [...] sierpnia 2023 r. wydane przez B. Ośrodek Pomocy Społecznej poświadczające ustanowienie Skarżącej kuratorem ds. zarządzania majątkiem małoletniej oraz prawo do pobieranie świadczenia wychowawczego oraz innych świadczeń z zakresu pomocy społecznej.

Prezes ZUS stwierdził, że powierzenie Skarżącej zarządu majątkiem nie oznacza ustanowienia jej opiekunem prawnym małoletniej. Nie może także stanowić podstawy do uznania, że Skarżąca sprawuje opiekę faktyczną nad dzieckiem albo że zostało umieszczone u Skarżącej w pieczy zastępczej. W konsekwencji organ stwierdził, że Skarżąca nie należy do określonego w art. 4 § 2 u.p.p.w.d. kręgu osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego.

4. W skardze do tut. Sądu Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Prezesa ZUS oraz poprzedzającej ją decyzji ZUS. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

- naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, 77 § 1, 80, 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 775, zwanej w skrócie "k.p.a.") poprzez brak wyczerpującego, rzetelnego i wszechstronnego rozpatrzenia materiału sprawy, oparcie rozstrzygnięcia na sprzecznych ze stanem faktycznym ustaleniach, co doprowadziło do poczynienia w zaskarżonej decyzji całkowicie dowolnych i nieuprawnionych ustaleń faktycznych, w szczególności poprzez uznanie, że Skarżąca nie jest osobą uprawnioną do świadczenia wychowawczego – podczas gdy sprawuje ona faktyczną i bieżącą opiekę nad dzieckiem, ponosi wydatki na utrzymanie i wychowanie dziecka,

- naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. art. 4 ust. 2 w związku z art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. w związku z art. 72 ust. 1 zdanie 1 oraz ust. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej w zw. z art. 20 i 27 Konwencji o Prawach Dziecka, polegające na uznaniu, że osobie sprawującej faktyczną i bieżącą opiekę nad dzieckiem nie przysługuje świadczenie wychowawcze w sytuacji, gdy ustawa zasadnicza nie ogranicza się do zapewnienia dziecku ochrony, ale wprowadza też prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy,

- art. 4 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 10 u.p.p.w.d. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że prawo do świadczenia wychowawczego nie przysługuje opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie z nim zamieszkuje i pozostaje na jego utrzymaniu.

Skarżąca podniosła, że małoletnia A. O. pochodzi ze związku małżeńskiego A. O. i K. O. (aktualnie M. ). Małżeństwo zakończyło się rozwodem przed Sądem Okręgowym we [...] w sprawie o sygn. I C 302/18. Sąd Okręgowy rozwiązał małżeństwo rodziców małoletniej, powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dziećmi (tj. nad A. O. i jej bratem) obojgu rodzicom oraz zobowiązał ojca dziecka do płacenia alimentów płatnych do rąk matki.

Następnie Sąd Rejonowy we [...] postanowieniem z [...] kwietnia 2019 r. (sygn. III Nsm 931/18) zmienił punkt 2 wyroku Sądu Okręgowego we [...] z [...] sierpnia 2018 r. sygn. I C 302/18 i pozbawił K. O. władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi oraz ustalił miejsce pobytu dzieci w każdorazowym miejscu zamieszkania dziadków macierzystych – A. K. i Z. K..

Z kolei postanowieniem z [...] listopada 2021 r. sygn. III Nsm 687/21 Sąd Rejonowy we [...] powierzył babci macierzystej A. K. także zarząd nad majątkiem małoletniej A. O., w tym również w zakresie świadczeń alimentacyjnych, zasiłku rodzinnego, świadczenia wychowawczego, zasiłku rodzinnego i innych świadczeń z zakresu pomocy społecznej oraz ograniczył władzę rodzicielską ojca.

Natomiast wyrokiem z [...] marca 2022 r. sygn. III RC 294/21 Sąd Rejonowy we [...] zasądził alimenty od K. M. na rzecz córki A. O. płatne do rąk babci.

Skarżąca podniosła, że w momencie składania skargi ojciec małoletniej nie żyje, matka została pozbawiona praw rodzicielskich zaś małoletnia, zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego we [...] z [...] kwietnia 2019 r. zamieszkuje u dziadków w B. Kujawskim. Skarżąca sprawuje zatem faktyczną opiekę nad małoletnią, a dziecko nie ma innych opiekunów faktycznych ani prawnych.

Zdaniem Skarżącej, jak wynika z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. ustawodawca uzależnił przyznanie świadczenia wychowawczego od faktu utrzymywania dziecka i wspólnego z nim zamieszkiwania. Pomimo literalnego brzmienia art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., ograniczającego krąg opiekunów faktycznych do osób, które wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka, w świetle wykładni prokonstytucyjnej uwzględniającej art. 72 Konstytucji (w którym zapewniają się ochronę praw dziecka), należy uznać, że także Skarżąca jest faktycznym opiekunem dziecka. Skarżąca na mocy ww. postanowienia Sądu Rejonowego z [...] kwietnia 2019 r. uzyskała prawo do faktycznej opieki nad małoletnią. Sąd pozbawił władzy rodzicielskiej matkę dziecka i ustalił miejsce pobytu dziecka w każdorazowym miejscu zamieszkania dziadków macierzystych. Oznacza to, że Skarżąca - babka macierzysta, jest opiekunem faktycznym dziecka. Jest osobą przy której Sąd ustalił miejsce pobytu dziecka i powierzył jej pieczę bieżącą, co oznacza, że faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Co więcej organowi wiadomo, że Skarżąca jest kuratorem do spraw majątku małoletniej, a także świadczeń, które formalnie przysługują opiekunowi, ale których rzeczywistym beneficjentem jest dziecko.

5. W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

6. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 - dalej "p.p.s.a.") lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a ). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga jest zasadna.

7. Jak wynika z art. 4 ust. 1 u.p.p.d.w. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W myśl art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje:

1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo

2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo

3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo

4) dyrektorowi domu pomocy społecznej.

Ustawodawca w art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. zawarł definicję opiekuna faktycznego dziecka, którym jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka.

8. Istotne są zasady procedury, która doprowadziła do wydania zaskarżonej decyzji należy zwrócić uwagę, ze postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego prowadzi oraz świadczenie to wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych (art. 10 ust. 1 u.p.p.w.d.). Przyznanie świadczenia wychowawczego przez ZUS nie wymaga wydania decyzji (art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d.), jednakże ZUS jest zobowiązany rozstrzygnąć sprawę poprzez wydanie decyzji w sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia. Przepis art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d. stanowi z kolei, że w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego, z zastrzeżeniem ust. 2 oraz z zastrzeżeniem, że organem wyższego stopnia w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS. Oznacza to, że wydanie decyzji przez ZUS i przez Prezesa ZUS wymaga uprzedniego przeprowadzenia właściwego postępowania dowodowego zgodnie z regułami określonymi w k.p.a. Przy czym, co warto podkreślić, postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego jest nowym postępowaniem wobec postępowania zakończonego materialnoprawną czynnością ustalenia prawa do tego świadczenia. Nie jest to więc kontynuacją postępowania w sprawie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego.

9. Jak wynika z akt sprawy z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na małoletnią A. O. wystąpiła Skarżąca (babcia małoletniej), której na mocy postanowienia z [...] listopada 2021 r. sygn. III Nsm 687/21 Sąd Rejonowy we [...] powierzył zarząd nad majątkiem małoletniej w tym również w zakresie świadczenia wychowawczego. ZUS informacją z [...] lutego 2023 r., uznając że zostały spełnione przesłanki określone w ustawie o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, przyznał Skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na wnioskowany okres tj. [...] czerwca 2022 r. do [...] maja 2023 r. Następnie ZUS [...] sierpnia 2023 r. wydał decyzję o uchyleniu przyznanego Skarżącej świadczenia wychowawczego na ww. okres stwierdzając przy tym, że wypłacone Skarżącej świadczenie wychowawcze za okres od [...] czerwca 2022 r. do [...] maja 2023 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze o którym mowa w art. 25 u.p.p.w.d. Decyzja ta została utrzymana w mocy zaskarżoną decyzją Prezesa ZUS.

10. W pierwszej kolejności wskazania wymaga, że obie decyzje nie odpowiadają podstawowym wymogom przewidzianym w art. 107 § 1 pkt 4 - 6 k.p.a. i § 3 k.p.a. w zakresie elementów składowych decyzji, a mianowicie powołania podstawy prawnej, rozstrzygnięcia oraz uzasadnienia faktycznego i prawnego. Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem w decyzji z [...] sierpnia 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako podstawę prawną rozstrzygnięcia powołał ogólnikowo ustawę z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, zaś w jej treści przywołał brzmienie art. 4 ust. 2 u.p.p.d.w. oraz stwierdził, że wypłacone skarżącej świadczenie wychowawcze stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze o którym mowa w art. 25 u.p.p.w.d. Natomiast Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji jako podstawę prawną rozstrzygnięcia wskazał przepisy art. 4 ust. 2, art. 28 ust. 1 u.p.p.d.w. i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. W żadnej z podjętych na gruncie rozpatrywanej sprawy decyzji nie został powołany przepis art. 27 u.p.p.d.w., który to w istocie stanowił podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia w sprawie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego. Stosownie bowiem do art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.W motywach kontrolowanych rozstrzygnięć brak jest też wyjaśnienia podstawy prawnej ich wydania oraz jasnego i rzeczowego uzasadnienia faktycznego, w tym precyzyjnego wskazania powodów uchylenia przyznanego uprzednio prawa do świadczenia wychowawczego.

Po drugie – i co bardzie istotne - postępowanie w przedmiocie uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego (art. 27 u.p.p.w.d.) jest nowym postępowaniem wobec postępowania zakończonego czynnością materialno-techniczną ustalenia prawa do tego świadczenia, a jego wszczęcie i prowadzenie wymaga zachowania wszelkich reguł procesowych przewidzianych przepisami k.p.a., z tym jednak zastrzeżeniem, że decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego, wydawana na podstawie art. 27 w zw. z art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d. ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc (z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji). Powyższe oznacza, że w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane.

Oznacza to, że w sytuacji gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane (tj jest nadal wypłacane), a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne, w pierwszej kolejności należy doprowadzić do wydania decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego (od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii), a dopiero później do orzekania (poprzez wydanie decyzji administracyjnej) o nienależnie pobranym świadczeniu za okres w jakim zostało ono wypłacone (por. wyrok NSA z 15 czerwca 2020 r., I OSK 2390/19; wyrok NSA z 24 maja 2018 r., I OSK 2842/17; wyrok WSA w Łodzi z 27 stycznia 2021 r., II SA/Łd 593/20; wyrok WSA w Łodzi z 14 kwietnia 2021 r., II SA/Łd 648/20; wyrok WSA w Łodzi z 29 stycznia 2019 r., II SA/Łd 1076/18; wyrok WSA w Warszawie z 7 grudnia 2018 r., I SA/Wa 1537/18).

Natomiast w kontrolowanej sprawie ZUS wydał decyzję o uchyleniu przyznanego świadczenia 17 sierpnia 2023 r. tj. już po upływie okresu, na jaki to świadczenie zostało przyznane (1 czerwca 2022 do 31 maja 2023 r.). Organ wydał zatem decyzję, na mocy której zmienił uprawnienia Skarżącej, wynikające z pierwotnie przyznanego jej prawa do świadczenia wychowawczego, w sytuacji, kiedy prawo to zostało już skonsumowane, czyniąc to ze skutkiem ex tunc (wstecz). Rozstrzygnięcie takie pozostaje w sprzeczności z przedstawionym powyżej poglądem, co do konstytutywnego charakteru decyzji administracyjnej wydawanej na podstawie art. 27 ust. 1 w zw. z art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d. Powyższe naruszenie prawa materialnego nie zostało dostrzeżone przez organ odwoławczy, który pomimo przysługujących mu uprawnień reformatoryjnych wynikających z art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., utrzymał w mocy kwestionowaną decyzję na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.

Tak więc niezależnie od podnoszony w skardze zarzutów Sąd zobligowany był do wyeliminowania z obrotu prawnego obu decyzji z uwagi na naruszenie art. 27 ust. 1 p.p.w.d. polegające na jego niewłaściwej wykładni i uznaniu, że w trybie powołanego przepisu możliwe jest uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego z mocą wsteczną, tj. w sytuacji kiedy prawo to już nie jest wykonywane.

11. Należy przy tym zauważyć, że brak podstaw do uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia po upływie okresu na jaki ono zostało przyznane nie zmienia tego, że nawet w takim przypadku odrębnym zagadnieniem pozostaje to, czy wypłacone świadczenie stanowi świadczenie nienależnie pobrane. Zagadnienie to może być przedmiotem ocen w innym postępowaniu i ewentualnej wypowiedzi w odrębnej decyzji. Tak więc we wskazanym przypadku możliwe jest wydanie decyzji o nienależnie pobranym świadczeniu pomimo braku wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie.

12. Niezależnie pod powyższego, mając na względzie, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, iż wypłacone Skarżącej świadczenie wychowawcze za okres od [...] czerwca 2022 r. do [...] maja 2023 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 u.p.p.w.d., a Prezes ZUS utrzymał to rozstrzygnięcie w mocy – obowiązkiem Sądu jest odniesienie się do tej kwestii, tym bardziej że wiąże się ona z podnoszoną w skardze kwestią uznania za osobę uprawnioną do świadczenia wychowawczego takiej osoby, która opiekuje się tj. sprawuje pieczę nad małoletnim dzieckiem, czyni to w oparciu o rozstrzygnięcie sądu, ale jednocześnie nie występuje z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka.

Spór jaki powstał w związku z wykładnią wyżej cytowanych art. 4 ust. 2 i art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. w sytuacji gdy z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego występuje osoba, której sąd opiekuńczy powierza sprawowanie bieżącej pieczy nad małoletnim dzieckiem był już przedmiotem rozważań sądów administracyjnych. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela i przyjmuje jako swój pogląd płynący z orzecznictwa, że przepisy u.p.p.w.d. w sposób nierówny i niedostateczny chronią prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów, co nie powinno mieć miejsca w państwie prawa (por. wyroki NSA z dnia 1 sierpnia 2019r., sygn. akt I OSK 203/19, WSA w Łodzi z dnia 16 października 2018r., sygn. akt II SA/Łd 533/18, WSA w Krakowie z 29 listopada 2017r. sygn. III SA/Kr 1140/17, WSA w Łodzi z 14 września 2017r.).

Zgodnie z art. 8 Konstytucji RP, Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, zaś jej ust. 2 stanowi, że przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej. Z kolei art. 72 ust. 1 Konstytucji stanowi, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. Zgodnie zaś z jego ust. 2 dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Zdaniem Sądu osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo powierzyło bieżącą pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem na mocy orzeczenia sądowego, ma nie tylko prawo skutecznego domagania się pomocy, ale Państwo ma obowiązek tę pomoc zapewnić, w tym również pomoc materialną, a więc przynajmniej w zakresie częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka. Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego wyłącznie do osób, które z jednej strony faktycznie opiekują się dzieckiem, a z drugiej jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Regulacja taka pomija bowiem osoby, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. Należy także podkreślić, że odmowa przyznania świadczenia wychowawczego osobie sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem narusza standardy w zakresie obowiązku równego traktowania podmiotów prawa. Z zasady równego traktowania wynika nakaz równego, czyli jednakowego traktowania wszystkich adresatów norm prawnych charakteryzujących się w takim samym stopniu tą samą relewantną cechą. Zróżnicowanie bowiem w traktowaniu podmiotów prawa jest dopuszczalne, ale tylko z uwagi na jasno sformułowane obiektywne kryterium. Kryterium to musi mieć charakter relewantny, czyli pozostawać w bezpośrednim związku z celem i zasadniczą treścią przepisów, w których zawarta jest kontrolowana norma. Należy stwierdzić, że tego właśnie wymogu nie spełnia kryterium przyjęte przez ustawodawcę w art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., albowiem pominięcie wśród osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego, tych które na mocy orzeczenia sądu sprawują bieżącą pieczę nad dzieckiem pozostaje w sprzeczności z celem tej ustawy i celem świadczenia wychowawczego, którym jest częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka. Stąd też wprowadzając odstępstwo od zasady równości ustawodawca nie może się tylko ograniczyć do jasnego (w sensie językowym) sformułowania kryterium, ale przede wszystkim przyjęte kryterium musi pozostawać w bezpośrednim związku z celem przyjętej regulacji (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 1 sierpnia 2019 r. sygn. akt I OSK 202/19).

Podkreślenia również wymaga, że odmowę przyznania świadczenia wychowawczego przez organ administracyjny osobie, która sprawuje bieżącą pieczę nad dzieckiem na podstawie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci należy interpretować w świetle obowiązków wynikających dla państwa z ratyfikowanej Konwencji o Prawach Dziecka. Szczególnie należy podkreślić, że jej art. 20 stanowi, iż dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, nadrzędną zasadą powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji). Istotny jest również art. 27 ust. 3 Konwencji, który przewiduje, że Państwa-Strony, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, będą podejmowały właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz będą udzielały, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy, szczególnie w zakresie żywności, odzieży i mieszkań.

Uwzględniając powyższe uregulowania Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, w orzecznictwie sądów administracyjnych za nieuzasadnione uznano ustawowe wykluczenie z możliwości przyznania świadczenia wychowawczego osoby sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem. Powierzenie bowiem przez państwo bieżącej pieczy nad dzieckiem oznacza podjęcie w ramach tej opieki obowiązków w zakresie wychowania dziecka, zapewnienia mu bezpieczeństwa, zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania (a więc również dochodzenia należnych dziecku świadczeń, w tym świadczenia wychowawczego), czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym, codziennym sprawowaniem bieżącej opieki na dzieckiem. W związku z powyższym pozbawienie przez organ małoletniej pozostającej pod faktyczną pieczą Skarżącej, dostępności do świadczenia wychowawczego w oparciu o literalną wykładnię art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 10 i art. 25 u.p.p.w.d., nie uwzględnia istoty świadczenia wychowawczego oraz praw wynikających z Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, a tym samym stanowi naruszenie mających zastosowanie w sprawie przepisów u.p.p.w.d., które winny być interpretowane z uwzględnieniem Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka. Za nieuzasadnioną uznać należy taką wykładnię art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 10 u.p.p.w.d., której rezultatem jest ograniczenie dostępności osób odpowiedzialnych za utrzymanie dziecka i faktycznie się nimi opiekującymi do świadczeń rodzinnych, w szczególności do świadczenia wychowawczego, mającego na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka.

13. Powyższe rozważania należy łączyć z obowiązkami organu wynikającymi z art. 8 k.p.a. (pogłębiania zaufania obywatela do władzy publicznej) i 9 k.p.a. (obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego). Należy zauważyć, że organ wcześniej przyznał Skarżącej świadczenie wychowawcze dysponując wyłącznie postanowieniem Sądu Rejonowego dotyczącym zarządu majątkiem małoletniej (jak wynika z akt sprawy – takie przyznanie obejmowało także okres od [...] czerwca 2023 r. do [...] maja 2024 r. – informacja z [...] lutego 2023 r. znak sprawy [...]). Kwestionując zatem obecnie jej prawo do świadczenia w nowym postępowaniu organ winien nie tylko wyjaśnić, dlaczego uznaje przedstawione postanowienie Sądu Rejonowego z [...] listopada 2021 r. za niewystarczające dla przyznania świadczenia, ale także wezwać Skarżącą do przedstawienia wszelkich dokumentów świadczących o sytuacji prawnej i faktycznej Skarżącej i małoletniej, nad którą sprawuje opiekę. Organ temu obowiązkowi uchybił, co mogło mieć wpływ na wynik sprawy poprzez uznanie – w świetle przedstawionej wyżej wykładni przepisów prawa, że nie ma nie tylko proceduralnych, ale także materialnych podstaw do prowadzenia postępowania wszczętego przez organ, zakończonego zaskarżoną decyzją.

14. W tym stanie rzeczy, działając na podstawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w pkt 1 wyroku.

15. W ponownym postępowaniu organ winien rozstrzygnąć sprawę po uzupełnieniu akt sprawy w szczególności o dokumenty wskazane przez Skarżącą w skardze, uwzględniając wykładnię prawa przedstawioną wyżej przez Sąd.

16. O kosztach postępowania (pkt 2 wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800), biorąc pod uwagę wysokość uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.