Postanowienie WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 279/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2014-03-27 00:00:00+01:00 ()
Symbol z opisem: 6139 Inne o symbolu podstawowym 613
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.


UZASADNIENIE

Stowarzyszenie [...] z siedzibą w W. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego w sprawie formularza PPPr i regulaminu oraz informacji zawartej w piśmie z dnia 4 lutego 2014 r. złożonego do akt sprawy IV SA/Wa 41/14 (którego kserokopię dołączono do akt tej sprawy) wynika, że Stowarzyszenie [...] jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada ani majątku, ani rachunku bankowego. Z pkt 6 regulaminu Stowarzyszenia wynika, że jego działalność opiera się na pracy społecznej członków. Aktualnie Stowarzyszenie liczy trzynastu członków, dodatkowo współpracują z nim dwie osoby w formie wolontariatu. Obowiązująca składka członkowska wynosi 10,-zł miesięcznie, ale realne wydatki związane z działalnością Stowarzyszenia przypadające na poszczególnego członka wynoszą ok. 60,-zł miesięcznie w 2013 roku. Aktualnie składkę opłaciło tylko siedmiu członków, zaś reszta członków zapowiada wycofanie się z działalności społecznej. Zebrane pieniądze w styczniu wydane zostały na opłacenie skargi kasacyjnej w innej sprawie w kwocie 117,-zł.

We wzmiankowanym piśmie z dnia 4 lutego 2014 r. wnioskodawca oświadczył, że Stowarzyszenie ma dług w wysokości 300,-zł i konieczność zapłacenia w bieżącym miesiącu prawie 500,-zł za wniesione skargi kasacyjne. W roku 2013 na sprawy sądowe Stowarzyszenie wydało łącznie 3.034,-zł, w tym na opłaty za wniesienie nowych spraw 2.500,-zł, zaś na opłaty za skargi kasacyjne 534,-zł. Wydatki sądowe w III i IV kwartale 2013 r. wyniosły 1.451,-zł, a zwroty za wygrane sprawy – 857,-zł. Wydatków na znaczki, opłat za telefony i za udzielenie informacji publicznej Stowarzyszenie nie wlicza, gdyż każdy członek Stowarzyszenia pokrywa je ze swoich środków. W związku z powyższym bilansem Stowarzyszenie stwierdziło, że każdy członek Stowarzyszenia w II półroczu 2013 r. wyłożył na działalność Stowarzyszenia przeciętnie ok. 50,-zł na miesiąc, co w ocenie wnioskodawcy jest rekordem wśród stowarzyszeń. Zatem w ocenie Stowarzyszenia nie można mu zarzucić, że na jego działalność członkowie płacą niskie składki.

W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał ponadto, że od września ubiegłego roku działalność Stowarzyszenia była finansowana ze zwrotów za wygrane sprawy, jednakże środki te okazały się niewystarczające na wniesienie opłat we wszystkich sprawach, co skutkowało odrzuceniem skarg przez Sąd w szesnastu sprawach. Strona podniosła także, że działalność kancelarii prawnych reprezentujących deweloperów, polegająca na zastraszaniu członków Stowarzyszenia procesami sądowymi, doprowadziła do tego, że część bardziej majętnych członków wycofała się z czynnego wspomagania Stowarzyszenia.

Celem działania Stowarzyszenia jest szeroko pojęta ochrona środowiska. Przedmiotem działalności wnioskodawcy jest m. in. podejmowanie przewidzianych prawem działań interwencyjnych w przypadku naruszania przepisów o ochronie środowiska, występowanie na prawach strony jako reprezentant interesu (faktycznego lub prawnego) o charakterze społecznym w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych, występowanie z zarzutami do planów zagospodarowania przestrzennego lub ich zaskarżania w formie przewidzianej prawem – w przypadku naruszenia interesu prawnego członków zrzeszonych lub interesu prawnego obywateli lub społeczności, którzy upoważniają Stowarzyszenie do działania w ich imieniu w sprawach dotyczących naruszenia przepisów ochrony środowiska.

Powyższy wniosek rozpoznany został postanowieniem referendarza sądowego z dnia 26 lutego 2014 r., którym odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.

Od powyższego postanowienia Stowarzyszenie, w piśmie z dnia 11 marca 2014 r., wniosło sprzeciw, w którym wskazało, że od września 2013 r. Stowarzyszenie czerpało środki wyłącznie ze zwrotów za wygrane sprawy, spłacając długi za wniesienie skarg kasacyjnych.

Wskutek wniesienia sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego z dnia 26 lutego 2014 r. r. utraciło moc i dlatego sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega ponownemu rozpoznaniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.), zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki.

Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 244 § 1, art. 245, art. 246 § 2 oraz art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynika, że osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie majątkowym. Od Sądu zależy więc uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy.

Użyte w art. 246 § 2 pkt 1 i 2 powołanej ustawy określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że jego dochody i sytuacja majątkowa nie pozwalają na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania czy choćby dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

Ponadto osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504).

W przedmiotowej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nie jest wystarczającym twierdzenie, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność Stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. Z obowiązku tego nie zwalnia fakt, że nie zdecydowało się podjąć uchwały w przedmiocie nie tylko obowiązku uiszczania składek członkowskich, ale także w znacznej wysokości adekwatnej do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności. Wskazać bowiem należy, że przesłany regulamin Stowarzyszenia zakłada w pkt 6, że działalność Stowarzyszenia opiera się na pracy społecznej jej członków. Nic nie stoi więc na przeszkodzie, aby członkowie Stowarzyszenia, w przypadku braku innych źródeł finansowania, celem prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego, zebrali środki konieczne do opłacenia wpisu sądowego. Ponieważ skarżące Stowarzyszenie nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych, nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Wnioskodawca w piśmie z dnia 4 lutego 2014 r. wskazał, że wysokość składki członkowskiej wynosi 10,-zł miesięcznie. Tymczasem ze znanych Sądowi z urzędu innych spraw rozpoznawanych z udziałem skarżącego Stowarzyszenia wiadomym jest, że składka w takiej wysokości obowiązywała już w 2006 r., zatem od ośmiu lat w tej samej symbolicznej wysokości.

Przyznanie skarżącemu prawa pomocy w sytuacji rezygnacji z podjęcia uchwały w przedmiocie nie tylko obowiązku uiszczania składek członkowskich, ale również na odpowiednio wysokim poziomie adekwatnym do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności – albowiem biorąc pod uwagę cel działania Stowarzyszenia, dobrowolna składka członkowska w wysokości nawet 50,-zł miesięcznie nie powinna stanowić nadmiernego obciążenia finansowego członka Stowarzyszenia – stanowiłoby de facto przeniesienie ciężaru prowadzenia działalności statutowej Stowarzyszenia na Skarb Państwa, podczas gdy Stowarzyszenie powinno było co do zasady we własnym zakresie zabezpieczyć środki na swoją działalność, w tym na występowanie do sądów administracyjnych z pismami, które podlegają opłacie sądowej. Sąd rozpoznający przedmiotowy wniosek w pełnej rozciągłości popiera stanowiska zaprezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach: z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06 (dostępne na stronie Centralnej Bazy Orzeczeń i Informacji o Sprawach: https://cbois.nsa.gov.pl); z dnia 30 listopada 2009 r., sygn. akt II OZ 1004/09 (LEX nr 587353); z dnia 1 grudnia 2009 r., sygn. akt II OZ 1056/09 (LEX nr 582885).

Przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewidują ustawowego, ogólnego zwolnienia organizacji społecznych z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, a zatem jedyną drogą uzyskania takiego zwolnienia jest ubieganie się o możliwość skorzystania z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy. Jednocześnie jednak ustawa w sposób wyraźny jako zasadę wskazuje, że w kosztach postępowania obowiązana jest partycypować strona, a prawo pomocy jest ściśle rozumianym wyjątkiem od tejże zasady. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby wnioskodawca zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych. Możliwe jest również przekształcenie zwykłego Stowarzyszenia [...] w stowarzyszenie zarejestrowane, które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową.

Podkreślić należy, że w związku z licznymi wnioskami o przyznanie prawa pomocy składanymi przez skarżącego, w orzeczeniach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wielokrotnie już wskazywano na dopuszczalne możliwości poprawy kondycji finansowej tego Stowarzyszenia. Tymczasem argumentacja zawarta w przedmiotowym wniosku wskazuje, że członkami Stowarzyszenia są osoby, które nie mając środków na realizację celów określonych w regulaminie, konsekwentnie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa

"Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na budżet Państwa, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m. in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (por. powołane już wyżej postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06).

Pozytywnego dla strony orzeczenia nie może uzasadniać fakt poniesienia w drugim półroczu ubiegłego roku wydatków na opłaty sądowe w wysokości 1.451,-zł, gdzie każdy członek z własnych środków wydał ok. 50,-zł miesięcznie, ani przekonanie wnioskodawcy o nadmiernej wysokości żądanych od niego opłat sądowych. Podczas rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy przedmiotem oceny nie jest bowiem prawidłowość określenia wysokości opłat sądowych, lecz ustalenie, czy zaistniały, wyczerpująco określone w art. 246 § 2 powołanej ustawy, przesłanki przyznania prawa pomocy. Z tego też powodu na ocenę przedmiotowego wniosku nie miały wpływu rodzaj i długotrwałość prowadzonej przez skarżącego działalności. Nie ma tu również znaczenia duża ilość spraw prowadzonych przez Stowarzyszenie, ponieważ mając na względzie obowiązujące przepisy prawa oraz zakres "rozległej" działalności statutowej Stowarzyszenia winno ono wygospodarować środki finansowe celem pokrycia kosztów sądowych. Z oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy i z pisma z dnia 4 lutego 2014 r. nie wynika w sposób jednoznaczny, aby skarżące Stowarzyszenie nie było w stanie ponieść kosztów postępowania.

W niniejszej sprawie wnioskodawca pomija całkowicie istotę działania stowarzyszeń, która opiera się na samodzielności działania stowarzyszenia. Samodzielność ta przejawia się między innymi w oparciu działalności na własnym majątku. Majątek ten powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Nie ulega wątpliwości, że cele, które nakłada na siebie przedmiotowe Stowarzyszenie realizowane są ze składek członkowskich. Jeżeli założyciele stowarzyszenia, przyjmując cele swojej działalności są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenia, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie niemalże całości kosztów jego działalności na Skarb Państwa, a do takiej sytuacji prowadziłoby zaakceptowanie stanowiska reprezentowanego przez wnioskodawcę. Odmiennie oceniać należałoby sytuację, w której stowarzyszenie, zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których owe cele będą realizowane, lecz z przyczyn od siebie niezależnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać. Tymczasem w niniejszej sprawie analiza oświadczeń wnioskodawcy, jak również dokumentów znajdujących się w aktach sprawy prowadzi do wniosku, że Stowarzyszenie od samego początku miało świadomość, że nie będzie w stanie podołać kosztom własnej działalności.

Nie jest rzeczą sądu administracyjnego ocenianie pobudek, jakimi kierowali się członkowie Stowarzyszenia przy jego tworzeniu, ani też podważanie racji jego istnienia, niemiej jednak oceny wymagały wszelkie podniesione wyżej okoliczności w kontekście możliwości uzyskania przez wnioskodawcę prawa pomocy.

Uwzględniając przedstawiony stan faktyczny i prawny należy stwierdzić, że wnioskodawca nie uprawdopodobnił, że jest podmiotem, któremu przysługuje możliwość skorzystania z prawa pomocy.

Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.