Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1975/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2024-03-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski /spr./ Sędziowie WSA Paweł Zaborniak WSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 26 marca 2024 r. sprawy ze skargi W. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 9 października 2023 r. nr SKO.4115.882.2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego – skargę oddala –


UZASADNIENIE

Decyzją z 9 października 2023 r. nr SKO.4115.882.2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Przemyślu (dalej: "Kolegium"), na podstawie art.138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej: "K.p.a.") oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023r., poz. 390 ze zm., dalej: "u.ś.r.), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...](dalej: "Prezydent"/"organ I instancji") z 22 sierpnia 2023 r. nr ŚR.PK-5211-126/23, o odmowie przyznania W.O. (dalej: "Skarżąca") świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem.

W uzasadnieniu stwierdzone zostało, że wnioskiem z 24 lipca 2023 r. Skarżąca zwróciła się do Prezydenta o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, który datuje się od 24 listopada 2016 r. Orzeczenie wydano na stałe. Na podstawie wywiadu środowiskowego Prezydent ustalił, że mąż Skarżącej wymaga stałej opieki i pomocy osób drugich w zaspakajaniu podstawowych potrzeb związanych z codziennym funkcjonowaniem, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Natomiast Wnioskodawczyni nie pracuje, nie jest zarejestrowana w PUP, nie posiada 20-letniego okresu składkowego i nieskładkowego nigdy nie pracowała, nie starała się o pracę i nie zrezygnowała z żadnego zatrudnienia. W tym stanie faktycznym Prezydent odmówił wnioskowanego świadczenia, ponieważ niepełnosprawność powstała po 25 roku życia, tj. niespełniona została przesłanka wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r., a nadto brak jest związku przyczynowego pomiędzy brakiem zatrudnienia Skarżącej a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem. W odwołaniu Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r.

Kolegium rozpoznając odwołanie podało, że w sprawie należy uwzględnić skutki wynikające z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K38/13, w którym stwierdzono, że art. 17 ust. 1b w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W konsekwencji wbrew stanowisku organu I instancji, nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z Konstytucją RP. Tym samym Kolegium nie podzieliło zaprezentowanej przez Prezydenta oceny prawnej przesłanki do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Nie zgodziło się również z wykładnią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stwierdzając, że ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Jedyny wyjątek w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Małżonek jest osobą, na której w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży na nim obowiązek alimentacyjny względem współmałżonka. W konsekwencji przepis ten ma w pełni zastosowanie do małżonka ubiegającego się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad współmałżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem Skarżąca jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do męża i tym samym pozostaje w kręgu osób, które mogą ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Natomiast w ocenie Kolegium nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy związany z niepełnosprawnością męża Skarżącej a brakiem możliwości podjęcia przez Wnioskodawczynię zatrudnienia. Kolegium wyjaśniło, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. uzależnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom uprawnionym od niepodjęcia lub rezygnacji przez nich z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, która należy do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. O rezygnacji z zatrudnienia czy też świadomym jego niepodejmowaniu można mówić w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę jest obiektywnie zdolna do podjęcia zatrudnienia, na którą to zdolność wpływa także wiek takiej osoby. Musi więc istnieć związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna (niepodejmowania przez niego pracy) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w przepisie art. 17 u.ś.r. Skoro Skarżąca oświadczyła, że nigdy nie pracowała, nie starała się o pracę i nie zrezygnowała z żadnego zatrudnienia, to tym samym przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w przedmiotowej sprawie nie zachodzi. Brak jest bowiem bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem przez Skarżącą opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem, a niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, ponieważ zgodnie z oświadczeniem, wnioskodawczym nigdy nie pracowała, nie starała się o pracę i nie rezygnowała z zatrudnienia.

W skardze, Skarżąca reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika adwokata, zarzuciła naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Na tej podstawie Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi Skarżąca przywołała treść przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz orzecznictwo sądów administracyjnych potwierdzające, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

skarga jest nieuzasadniona.

I. Wnioskiem z 24 lipca 2023 r. Skarżąca zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Do wniosku załączono m.in. orzeczenie o niepełnosprawności męża oraz oświadczenie Wnioskodawczyni o braku okresów składkowych i nieskładkowych. Po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego i odebraniu od Wnioskodawczyni dodatkowych oświadczeń dotyczących dotychczasowej aktywności zawodowej, Prezydent powiadomił w dniu 16 sierpnia 2023 r. stronę w trybie art. 10 § 1 i art. 79a K.p.a., po czym decyzją z 22 sierpnia 2023 r., odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium, po rozpoznaniu odwołania pełnomocnika Skarżącej, decyzją z dnia 9 października 2023 r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Rozstrzygnięcie to stanowi przedmiot skargi.

II. W rozpoznawanej sprawie Kolegium zasadnie wskazało na skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 w zakresie kierunku interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. i trafnie przyjęło, że brak możliwości wskazania w orzeczeniu o niepełnosprawności daty powstania niepełnosprawności nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia. Zatem powołana przez Prezydenta okoliczność (data powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki), nie jest przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Prawidłowe jest także stanowisko Kolegium odnośnie do wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i konkluzja, że przepis ten nie ma zastosowania, gdy o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ubiega się małżonek na rzecz współmałżonka. W sytuacji bowiem, gdy oboje małżonkowie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności nie sposób przyjąć i wymagać, aby sprawowali nad sobą opiekę.

III. Materialnoprawną podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi natomiast art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu: świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z przepisu tego jednoznacznie wynika, że jedną z przesłanek, którą musi spełniać osoba sprawująca opiekę jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować.

W orzecznictwie podkreśla się, że do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest wystarczające stwierdzenie znacznego stopnia niepełnosprawności u podopiecznego wnioskodawcy zobowiązanego do świadczeń alimentacyjnych na rzecz osoby niepełnosprawnej, ale przede wszystkim rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź niepodejmowanie takich zajęć z uwagi na konieczność podjęcia opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować (zob. wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2023 r. sygn. I OSK 1575/22).

III. W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że Wnioskodawczyni nigdy nie pracowała w rozumieniu definicji "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", zawartej w art. 3 pkt 22 u.ś.r. Innymi o słowy - nigdy nie była aktywna zawodowo. Wobec tego trudno dać wiarę i przyjąć, aby Wnioskodawczyni urodzona w 1943 roku a więc w dacie składnia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne licząca prawie 80 lat, nie podejmowała zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Nie jest bowiem logiczne, aby osoba, która nigdy nie była zatrudniona lub nie wykonywała innej pracy zarobkowej, będąc w zaawansowanym wieku dobiegającym do 80 roku życia, rezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zatem na pełną aprobatę zasługują końcowe wnioski organów obu instancji, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad mężem. Sprawowanie opieki nad mężem w żadnym bowiem wypadku nie jest okolicznością uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Okolicznością tą jest zaawansowany wiek Wnioskodawczyni, który w powiązaniu z dotychczasowym brakiem aktywności zawodowej wyklucza, co do zasady, podjęcie zatrudnienia lub wykonywanie innej pracy zarobkowej.

Reasumując Sąd stwierdza, że organy obu instancji w zakresie ustalania stanu faktycznego nie naruszyły przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik spraw (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, ze zm., dalej: "P.p.s.a.") i nie naruszyły prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a.). Dlatego skarga podlega oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a.