Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1867/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-10-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 10, art. 12, art. 25, art. 27 i art. 30 ust. 2 i 3
journal: Dz.U. 2021 poz 877
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mariola Kowalska Sędziowie: sędzia NSA Elżbieta Kremer sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 18 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 11 kwietnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 1627/21 w sprawie ze skargi K. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia [...] października 2021 r. znak [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Krakowa z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz K. N. kwotę 720 zł (siedemset dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2022 r. sygn. III SA/Kr 1627/21 oddalił skargę K. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 18 października 2021 r. znak SKO.A1./4112/94/2021 w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Uzasadniając swoje stanowisko Sąd Wojewódzki wskazał, że z punktu widzenia rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nader istotne znaczenie ma to, że kwestia ewentualnego umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za ten sam okres była jest przedmiotem ostatecznego, a nawet prawomocnego rozstrzygnięcia. Sąd Wojewódzki wskazał, że okres objęty obecnym rozstrzygnięciem jest nieco dłuższy, obejmuje dodatkowo sierpień 2018 roku oraz październik-kwiecień 2019 roku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalając wcześniej skargę K. N. na decyzję odmowną, wskazał że argumenty dotyczące sytuacji zdrowotnej, dochodowej, zwłaszcza w kontekście możliwości poprawy tej sytuacji, przemawiają za wystąpieniem przez skarżąca do sądu powszechnego o obniżenie zasądzonych od niej na rzecz dzieci alimentów. Choroba skarżącej niewątpliwie ogranicza jej możliwości zarobkowe, które uwzględniane są przy ustalaniu wysokości alimentów. Natomiast nie podejmowanie działań zmierzających do obniżenia alimentów może świadczyć tym, że skarżąca odmiennie postrzega swoja sytuację, bądź jej działanie zmierza do uzyskania wyższych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W obu przypadkach brak jest podstaw do przyjęcia, że istotnie spełnia przesłanki do udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności stanowiących dług publiczny w stosunku do Funduszu Alimentacyjnego. Sąd Wojewódzki wskazał wówczas, że skarżąca nigdy nie realizowała zobowiązań wobec Funduszu i nie podjęła żadnych starań celem zmniejszenia zadłużenia poprzez choćby złożenie pozwu o zmniejszenie alimentów. Nie można takiej postawy łączyć z chorobą skoro równocześnie składa kolejne wnioski o umorzenie zadłużenia. Postawy tej nie uzasadnia stan zdrowia. Nie kwestionując trudnego położenia skarżącej zarówno pod względem zdrowotnym jak i materialnym, wskazano, że ocena legalności zaskarżonej decyzji nie dostarcza żadnych podstaw do jej eliminacji z obrotu prawnego" (wyrok z dnia 18 października 2019 r., III SA/Kr 853/19).

Rozpoznając sprawę niniejszą Sąd Wojewódzki wskazał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że rozpatrując wniosek skarżącej kasacyjnie z 2018 r. w wyroku z dnia 18 października 2019 r., III SA/Kr 853/19 Sąd miał na względzie wszystkie te same okoliczności, które są podnoszone obecnie - poza, co oczywiste, okolicznością następczą w postaci uchylenia obowiązku alimentacyjnego wyrokiem Sądu Rejonowego dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie z dnia 25 listopada 2020 r., sygn. akt III RC 638/19/N, ze skutkiem od dnia 11 grudnia 2019 r.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazano, że ponowienie wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest wprawdzie dopuszczalne, jednak - aby mogło odnieść skutek - musi opierać się na nowych okolicznościach faktycznych; nie może zmierzać do odmiennej oceny i kwalifikacji tych samych okoliczności, które legły u podstaw i były rozważane w związku z poprzednim wnioskiem, co do którego zapadło ostateczne (prawomocne) rozstrzygnięcie. A taka sytuacja, w ocenie Sądu Wojewódzkiego, w istocie występuje w niniejszej sprawie (również w odwołaniu zaznaczono, że sytuacja skarżącej "niezmienna jest od lat"). Nową okolicznością jest tak naprawdę jedynie owo uchylenie obowiązku alimentacyjnego ze skutkiem od dnia 11 grudnia 2019 r. - jednak, jak słusznie uznały organy, jest to okoliczność pobawiona doniosłości w niniejszej sprawie. Wszak jest ona zrelatywizowana do późniejszego okresu niż okres objęty zaskarżoną decyzją. Zaakcentowano, że argumentacji Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, zawartej w powołanym wyroku z dnia 18 października 2019 r., niepodobna rozmieć tak, że wystąpienie do sądu powszechnego o zniesienie lub miarkowanie obowiązku alimentacyjnego - niezależnie od tego, kiedy nastąpi - będzie podstawą do umorzenia wszystkich należności powstałych wcześniej. Wspomniana argumentacja wskazuje jedynie na to, że dotychczasowe niepodejmowanie działań zmierzających do obniżenia alimentów daje podstawy do określonego wnioskowania ("że skarżąca odmiennie postrzega swoją sytuację, bądź jej działanie zmierza do uzyskania wyższych świadczeń z funduszu alimentacyjnego").

Skargę kasacyjną od opisanego wyroku wywiodła K. N. zaskarżonemu wyrokowi na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – dalej jako: ppsa zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 77 "§ 1 4" kpa oraz 80 kpa poprzez brak uchylenia decyzji administracyjnej naruszającej przepisy postępowania, w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy tj. poprzez zaniechanie wnikliwej kontroli legalności zaskarżonej decyzji i oddalenie skargi, pomimo że w toku postępowania administracyjnego nie odniesiono się do kryteriów pozwalających na obiektywną ocenę sytuacji zdrowotnej skarżącej mimo iż w sprawie zachodziły podstawy do stwierdzenia, że SKO w Krakowie naruszyło przepisy art. 77 "§ 1 4" kpa oraz 80 kpa w zakresie w jakim SKO w Krakowie wyprowadziło sprzeczny z zasadami logicznego rozumowania wniosek, że w sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, które pozwalałyby na umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, podczas gdy jak wynika ze zgromadzonych dowodów, spłatę przedmiotowych zaległości uniemożliwiają skarżącemu schizofrenia, orzeczona niezdolność do pracy, znikoma atrakcyjność skarżącej na rynku pracy pomimo odbytych szkoleń oraz brak zrozumienia swojej aktualnej sytuacji życiowej.

2. Na podstawie art. 174 pkt 1 ppsa zarzucono naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię tj. naruszenie art. 30 ust 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędne niezastosowanie mimo że sytuacja dochodowa i zdrowotna skarżącej uzasadniała umorzenie jego należności tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a w szczególności pomimo zachodzenia w sprawie wyjątkowych i obiektywnych okoliczności, uniemożliwiających skarżącej wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wobec zdiagnozowanej schizofrenii i orzeczonej niezdolności do pracy.

Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Pełnomocnik skarżącej kasacyjnie zrzekł się rozprawy.

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy i dlatego została uwzględniona.

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.- dalej jako: "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.

W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

W niniejszej sprawie pełnomocnik - na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. - zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, stąd też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

Przedstawienie motywów wydanego w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia wymaga zastrzeżenia, że autor skargi kasacyjnej formułując zarzuty naruszenia przez Sąd Wojewódzki przepisów "kpa" i "ppsa" nie zdefiniował stosowanych skrótów. Analiza treści skargi kasacyjnej doprowadziła Sąd do wniosku, że zarzuty te dotyczą odpowiednio: ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021, poz. 735) oraz ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2022, poz. 329) i w tak wytyczonym zakresie Sąd skargę kasacyjną rozpoznał. W oparciu o treść uzasadnienia skargi kasacyjnej stwierdzono, że zarzut naruszenia prawa materialnego dotyczy art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 877 ze zm.).

W przedmiotowej sprawie skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., a więc zarzutach zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. W tej sytuacji w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegały zarzuty naruszenia przepisów postępowania.

Zasadnie podniesiono w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 80 k.p.a. Skuteczne zarzucenie naruszenia przepisu art. 80 k.p.a. wymaga wykazania, że uchybiono zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego. Dokonana ocena materiału dowodowego może być, bowiem skutecznie podważona tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami, lub gdy rozumowanie wykracza poza reguły logiki albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia związku przyczynowo-skutkowego. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie. Wskazać trzeba, że ustalenia organów, zaakceptowane niesłusznie przez Sąd Wojewódzki prowadzą do wniosku, że błędnie ustalono, iż fakty - istotne dla oceny - zasadności wniosku o umorzenie zaległości z tytułu świadczeń alimentacyjnych, były już przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej, a w konsekwencji wniosek z 05 maja 2021 r. zmierza w istocie do odmiennej oceny i kwalifikacji tych samych okoliczności, które legły już u podstaw i były rozważane w związku z poprzednim wnioskiem skarżącej kasacyjnie.

Dokumentacja akt niniejszej sprawy wskazuje, że stan zdrowia K. N. jest bardzo ciężki. Co należy uznać za szczególnie istotne, to fakt, że w wyroku z dnia 18 października 2019 r., III SA/Kr 853/19 wskazywano, że choroba skarżącej niewątpliwie "ogranicza jej możliwości zarobkowe". Tymczasem, dokumentacja akt niniejszej sprawy nie pozostawia wątpliwości, że aktualnie K. N. posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i jest osobą niezdolną do pracy. Nową okolicznością jest również uchylenie obowiązku alimentacyjnego wyrokiem Sądu Rejonowego dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie z dnia 25 listopada 2020 r., sygn. akt III RC 638/19/N, ze skutkiem od dnia 11 grudnia 2019 r. Ocena tej okoliczności - w tej konkretnej sprawie - nie może następować w oderwaniu od pełnego jej kontekstu. Bezsporne pozostaje, że K. N., u której w 2009 r. zdiagnozowano schizofrenię przebywa w swoim domu rodzinnym, objęta pomocą swojej matki. Pomimo wdrożonego leczenia, K. N. nie jest świadoma ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego, a nawet wyparła posiadanie dzieci. Podczas przesłuchania w dniu 21 czerwca 2021 r. K. N. nie była w stanie udzielić loginie odpowiedzi na pytania pracownika socjalnego, o to czy korzysta z pomocy społecznej (k.226v). W Opinii psychologicznej sporządzonej 02 czerwca 2021 r. przez mgr Izabelę Wilczek-Bober wskazano, że K. N. potrzebuje wsparcia w bieżącej egzystencji, nie potrafi zatroszczyć się o swój byt, potrzebuje wsparcia w załatwianiu spraw urzędowych, nie jest w stanie samodzielnie prowadzić gospodarstwa domowego, ani podejmować ról społecznych adekwatnie do wieku (k. 223). Z uwzględnieniem tych informacji należało zatem ocenić fakt i okoliczności uchylenia obowiązku alimentacyjnego. W Zaświadczeniu lekarskim z dnia 07 czerwca 2021 r. o stanie zdrowia wydanym na potrzeby Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności rokowania określono jako "niepomyślne", z uwagi na utrzymujące się objawy schizofrenii pomimo leczenia (k.221). Mając zatem na uwadze zebrany materiał dowodowy należy stwierdzić, że nie mają racji organy co do tego, że wniosek o umorzenie zadłużenia z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego złożony w maju 2021 r. jest wnioskiem opartym na tożsamych okolicznościach faktycznych, co wniosek z 2018 r. Niesłusznie ustalenia te zaakceptował Sąd Wojewódzki. Ustalenia faktyczne poczynione w niniejszej sprawie nie znajdują, bowiem potwierdzenia w materiale dowodowym.

Na podstawie tych nieznajdujących potwierdzenia w aktach sprawy ustaleń faktycznych rozważono zaistnienie przesłanek, o których mowa w art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Przepis ten stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Trafnie skarga kasacyjna zarzuca naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Prawidłowe zastosowanie tego przepisu wymagało wskazania jaka sytuacja dochodowa i rodzinna stanowi wzorzec dla zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz odniesienia tego wzorca do - konkretnych, bezspornych i udokumentowanych okoliczności tej - badanej sprawy. Tego w rozpoznawanej sprawie nie uczyniono. Tymczasem, wskazówek interpretacyjnych w tym zakresie dostarcza judykatura wskazując, że skoro dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi, to sytuacja rodzinna i dochodowa ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Przy czym, taki stan powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych. Przy ocenie sytuacji dochodowej należy mieć na uwadze nie tylko sam dochód aktualnie uzyskiwany, lecz również dochód możliwy do uzyskania w bliżej określonej przyszłości. Stąd jednym z kryteriów ocennych jest również sytuacja rodzinna zobowiązanego ponieważ ma ona wpływ na możliwość uzyskania dodatkowego dochodu (por wyrok NSA z dnia 17 lutego 2023 r. sygn. I OSK 786/22). Te wskazówki interpretacyjne należało odnieść do udokumentowanej w aktach sprawy, sytuacji skarżącej kasacyjnie, a mianowicie faktu, że ciężka choroba pozbawiła ją zdolności do pracy, świadomości ciążących na niej obowiązków, a nawet świadomości posiadania dzieci, a także okoliczności, że skarżąca kasacyjnie wymaga wsparcia w samodzielnej egzystencji, nie potrafi zatroszczyć się o swój byt, potrzebuje wsparcia w załatwianiu spraw urzędowych, nie jest w stanie prowadzić samodzielnie gospodarstwa domowego, ani podejmować ról społecznych adekwatnych do wieku, jej stan nie ulega poprawie, a pomimo wdrożonej terapii rokowania są niepomyślne.

Mając na uwadze powyższe, konkretne okoliczności badanej sprawy, za zasadne uznać należało zarzuty postawione zaskarżonemu wyrokowi. Wadliwie bowiem zaakceptowano nieznajdujące oparcia w materiale dowodowym stanowisko organów, co skutkowało naruszeniem prawa materialnego. W istocie bowiem nie zbadano zaistnienia przesłanek, o których mowa w art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i zasadności wniosku K. N. .

W tej sytuacji, uznając sprawę za dostatecznie wyjaśnioną do rozstrzygnięcia, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o uchyleniu zaskarżonego wyroku, a także o uchyleniu zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z przedstawionych wyżej powodów na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.

Rozpoznając sprawę ponownie, organ weźmie pod uwagę wykładnię przepisów prawa materialnego przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu i rozpozna wniosek skarżącej kasacyjnie w oparciu o ustalenia faktyczne znajdujące oparcie w materiale dowodowym znajdującym się w aktach sprawy.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt 2 wyroku w oparciu o art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 209 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j.: Dz. U. z 2015 r., poz. 1800).