Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1424/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2020-06-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1b, art. 20, art. 32
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Joanna Zdrzałka Sędziowie WSA Piotr Godlewski /spr./ WSA Elżbieta Mazur - Selwa po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 3 czerwca 2020 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...]


UZASADNIENIE

II SA/Rz 1424/19

Uzasadnienie

Przedmiotem skargi M. K. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] października 2019 r. nr [...] dotycząca odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z uzasadnienia tej decyzji i akt administracyjnych sprawy, wnioskiem z [...] lutego 2019 r. M. K. wystąpiła do Wójta Gminy [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem S. A. (równocześnie złożonym wnioskiem zwróciła się o uchylenie decyzji tego organu z [...] lipca 2014 r. przyznającej jej z tego tytułu prawo do zasiłku dla opiekuna).

Organ I instancji prowadząc postępowanie ustalił, że Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] orzeczeniem z [...] lutego 2012 r. zaliczył S. A. (ur. [...] kwietnia 1927 r.) do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, stwierdzając, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, przy czym ustalony stopień niepełnosprawności datowany został od [...] stycznia 2012 r.

Decyzją z [...] lutego 2019 r. nr [...] Wójt Gminy [...] uchylił z dniem [...] lutego 2019 r. swą decyzję z[...] lipca 2014 r. nr [...] o przyznaniu M. K. zasiłku dla opiekuna w związku z opieką nad ojcem S. A., po czym wydaną [...] kwietnia 2019 r. decyzją nr [...] odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania nad nim stałej opieki. W uzasadnieniu wskazał, że z racji zamieszkiwania w odległości ok. 7 km od ojca, nie ma mowy o sprawowaniu przez nią stałej opieki nad nim. Ponadto nie spełniła przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia; mimo że trybunał Konstytucyjny orzekł o częściowej niekonstytucyjności tego przepisu (w zakresie kryterium wieku powstania niepełnosprawności), warunek ten nie został usunięty z ustawy i nie kreuje prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli ich niepełnosprawność powstała po tym okresie.

Po rozpatrzeniu odwołania M. K., SKO decyzją z [...]maja 2019 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Wójta z [...] kwietnia 2019 r.; zakwestionowało zasadność odmowy przyznania świadczenia z uwagi na brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, niemniej podzieliło stanowisko, że wnioskodawczyni nie sprawuje nad ojcem stałej opieki (wskazało, że chociaż jest to opieka codzienna, ale nie całodobowa, co nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a tylko taka jest przesłanką przyznania świadczenia).

W wyniku wniesienia przez M. K. skargi na w/w decyzję SKO do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, Kolegium działając w trybie autokontroli uwzględniło skargę w całości, uchylając swą decyzję z [...] maja 2019 r. oraz decyzję Wójta z [...] kwietnia 2019 r.; wskazało, że nie został w sposób dostateczny zbadany związek między rezygnacją przez nią z zatrudnienia (lub jego niepodejmowaniem) a sprawowaniem opieki.

W następstwie przeprowadzenia dodatkowych czynności wyjaśniających, Wójt Gminy [...] decyzją z [...] sierpnia 2019 r. nr [...] – wydaną na podstawie art. 17 ust. 1 i 1b, art. 20 i art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2013 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm., dalej: u.ś.r.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm., dalej: K.p.a.) – ponownie odmówił M. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością stałej opieki nad ojcem S. A.

W uzasadnieniu wskazał, że odległość między miejscem zamieszkania wnioskodawczyni i jej ojca wynosi 7 km, którą pokonuje ona samochodem (czas dojazdu to ok. 5 min). Wg jej oświadczenia, przebywa u ojca od godziny 6 rano, a wszystkie czynności opiekuńcze zajmują ok. 19 godzin (jeżeli jest taka potrzeba, np. ojciec jest chory, wtedy jest całą noc). Ojciec zamieszkuje z wnuczką która nie zajmuje się nim oraz z drugą córką (siostrą wnioskodawczyni), która pracuje i sporadycznie po godzinach pracy pomaga przy ojcu.

W związku z tym, zdaniem organu, skoro wnioskodawczyni opiekuje się ojcem tylko przez ok. 19-20 godzin, nie ma mowy o sprawowaniu stałej opieki, w której także pomaga jej siostra.

Ponadto mimo wyroku TK który orzekł o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w odniesieniu do kryterium wieku powstania niepełnosprawności osoby pozostającej pod opieką, nie zostało ono usunięte z ustawy i nie kreuje prawa do żądania świadczenia, jeżeli niepełnosprawność powstała po okresie o jakim mowa w tym przepisie.

W odwołaniu od decyzji Wójta z [...] sierpnia 2019 r. wnioskodawczyni wskazała ma jej krzywdzący charakter. Podniosła, że z uwagi na wiek (92 lata) i zły stan zdrowia ojca (prawie niewidomy i niesłyszący) wymaga on stałej opieki, którą ona mu zapewnia od wielu lat; przez 7 lat z tego tytułu pobierała zasiłek dla opiekuna. Jej siostra mieszkająca z ojcem oprócz pracy zawodowej prowadzi gospodarstwo rolne i nie jest w stanie opiekować się nim na stałe, mimo że w razie potrzeby można na nią liczyć. Ona sama przyjeżdża do ojca przed jej wyjściem do pracy i pozostaje z nim do późnych godzin wieczornych, aż położy się spać; jeżeli sytuacja tego wymaga, jest z nim przez całą noc. W tej sytuacji nie jest w stanie podjąć żadnego zatrudnienia.

SKO opisaną na wstępie decyzją z [...] października 2020 r. - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Jako pozbawiony zasadności, a w związku z tym nie mogący stanowić podstawy odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia Kolegium uznało argument organu I instancji o niespełnieniu przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r.; za kluczowy w tym zakresie uznało wyrok TK z 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13 i opartą na nim trwałą linię orzeczniczą sądów administracyjnych.

Kolegium podzieliło jednak argumentację organu I instancji co do odmowy przyznania świadczenia ze względu na sposób sprawowania opieki. Wskazało, że przy tak znacznych z uwagi na wiek i stan zdrowia ograniczeniach S. A., opieka nad nim powinna być sprawowana całodobowo. Tymczasem wnioskodawczyni takiej sprawować nie może, gdyż nie zamieszkuje z ojcem i codziennie do niego dojeżdża. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika także, że pomoc w pewnym stopniu świadczona jest także przez siostrę wnioskodawczyni, a ona sama ponadto aktywnie uczestniczy w życiu Gminy [...] występując w zespole śpiewaczym. Uniemożliwia to sprawowanie całodobowej a nawet codziennej opieki, mimo że w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego taka jest wymagana.

W skardze do WSA w Rzeszowie na decyzję SKO z [...] października 2019 r. M. K. – wnosząc o jej uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia - zarzuciła:

- naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą niezasadnym przyjęciem, że w stanie sprawy nie zachodzą podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nad niepełnosprawnym ojcem polegające na przyjęciu, że nie zamieszkując z nim nie wykonuje nad nim stałej i długotrwałej opieki, gdy w sposób ciągły i osobisty taką opiekę nad ojcem sprawuje, co w konsekwencji wyklucza możliwość wykonywania przez nią pracy w ramach stosunku pracy czy tez prowadzenia gospodarstwa rolnego,

- naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 75 § 1 i art. 80 w zw. z art. 107 § 1 i 3 K.p.a. polegające na wydaniu decyzji administracyjnej bez wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego

W uzasadnieniu wywiodła, że spełnione zostały przez nią wszystkie przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r., aby możliwe było przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. Zakwestionowała przyjęty przez organy sposób wykładni stałego sprawowania opieki, który oznaczałby "obowiązek nieodstępowania na krok osoby niepełnosprawnej i permanentnego wykonywania czynności opiekuńczych, praktycznie całodobowo". Zaznaczyła, że posiadane przez nią hobby polegające na okazjonalnym śpiewaniu w chórze nie stoi i nigdy nie stało na przeszkodzie sprawowania stałej opieki nad ojcem; spotkania chóru wbrew twierdzeniom pracowników opieki społecznej nie zakłócają tej opieki, gdyż odbywają się sporadycznie.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia

30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga

w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania

z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Przedmiotem zaskarżonej decyzji SKO i poprzedzającej ją decyzji organu

I instancji jest odmowa przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego

w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem.

Stosując wskazane wyżej kryteria kontroli Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zarówno decyzja organu II jak i I instancji została podjęta

z mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniem prawa materialnego i procesowego, co wyklucza uznanie prawidłowości zawartych w nich rozstrzygnięć.

Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia

9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób

o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że skarżąca i jej ojciec w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego spełniali przesłanki o jakich mowa w ust. 1 pkt 4 tego artykułu, tj. na wnioskodawczyni jako córce S. A. ciążył obowiązek alimentacyjny, nie podejmowała ona zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem który orzeczeniem z [...] lutego 2012 r. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności datowanego od [...] stycznia 2012 r. (bez możliwości ustalenia, od kiedy niepełnosprawność istnieje), ze wskazaniem dotyczącym m.in. konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Mimo że jedynym wskazanym w zaskarżonej decyzji SKO powodem odmowy przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego był sposób sprawowania przez nią opieki nad ojcem, odniesienia wymaga argumentacja organu I instancji, który w decyzji z [...] sierpnia 2019 r. wskazał także na obowiązywanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. przewidującego kryterium wieku powstania niepełnosprawności osoby pozostającej pod opieką jako warunku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że jego niekonstytucyjność w tym zakresie stwierdzona została wyrokiem TK z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13; w sprawie ma to znaczenie o tyle, że organ I instancji powołał się na tę okoliczność we wskazanej decyzji ponownie, mimo że została ona już wcześniej zakwestionowana w pierwotnej decyzji SKO z[...] maja 2019 r. wydanej na skutek odwołania M. K./ od decyzji Wójta z [...] kwietnia 2019 r.

W związku z tym należy zauważyć, że zgodnie z regulacją art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Sąd podziela wyrażone w w/w decyzjach SKO stanowisko, że wobec przywołanego wyroku TK nie może być uznany za prawidłowy i tym samym stanowić przeszkody dla przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego pogląd organu administracji I instancji co do sposobu wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Wyrokiem tym (wszedł on w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r., poz. 1443) Trybunał stwierdził, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Wójt Gminy [...] dokonał błędnej interpretacji skutków tego wyroku dla stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r., wywodząc, że skoro przepis ten mimo wyroku TK nie został usunięty z u.ś.r. i nadal obowiązuje, to stanowi przeszkodę dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie podziela tego sposobu wykładni, identyfikując się ze stanowiskiem SKO oraz ukształtowanym na tym tle w orzecznictwie sądowoadministracyjnym jednolitym poglądem, że skoro na mocy wskazanego wyroku stwierdzona została we wskazanym zakresie niezgodność powyższego przepisu z Konstytucją, to okoliczność ta jako rzutująca na sytuację prawną opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych nie może zostać pominięta przy ubieganiu się przez nie o świadczenie pielęgnacyjne. Do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego mimo braku spełnienia kryterium wieku powstania niepełnosprawności u osoby nad którą sprawowana jest opieka nie jest zatem niezbędne uprzednie dokonanie stosownych zmian ustawodawczych.

Należy zauważyć, że problemy ze stosowaniem art. 17 ust. 1b u.ś.r. wynikają przede wszystkim z rozbieżności pomiędzy sentencją orzeczenia wyroku Trybunału w której uznano przepis ten za niekonstytucyjny (w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności), a uzasadnieniem wyroku w którym wywiedziono, że nie utracił on mocy (tj. że skutkiem wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa, lecz obowiązek podjęcia działań ustawodawczych w celu poprawienie stanu prawnego, co należy wyłącznie do ustawodawcy).

Mając na uwadze art. 190 ust. 1 Konstytucji RP zgodnie z którym orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd ukształtowany w doktrynie i orzecznictwie sądowym, że w takim przypadku pierwszeństwo należy przyznać rozstrzygnięciu zawartemu w sentencji orzeczenia TK. Zgodnie m.in. z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 grudnia 2017 r. I OSK 1079/17 (LEX nr 2426244), sądy są związane orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego w zakresie stwierdzenia przez Trybunał niekonstytucyjności przepisu prawa, dlatego nie mogą się uchylić od tego związania przez wzgląd na jakiekolwiek treści zawarte w uzasadnieniu takiego orzeczenia. Uzasadnienie nie stanowi bowiem treści rozstrzygnięcia, jak również nie zastępuje go. Zawiera jedynie argumentację mającą przemawiać za wydanym rozstrzygnięciem, dlatego brak jest podstaw prawnych do uznania, aby stanowiło

w jakimkolwiek zakresie uzupełnienie rozstrzygnięcia.

Uznanie zatem przez Trybunał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodnego z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, oznacza, że stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, od dnia 23 października 2014 r., tj. od daty ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, orzeczenie TK weszło w życie i od tej daty okoliczność ta nie może zostać pominięta przy ustalaniu zakresu normatywnego art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Przedmiotowy wyrok jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. Wyrok ten nie wywołuje więc skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji w postaci utraty mocy obowiązującej całego zakwestionowanego aktu normatywnego albo jego jednostki redakcyjnej (w niniejszym przypadku całego przepisu art. 17 ust. 1b), a jedynie wywodzonej z danego przepisu określonej normy prawnej.

Wyrok TK z 21 października 2014 r. odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób niż wskazane w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Ponieważ przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie został dotychczas znowelizowany ani uchylony, skutkuje to koniecznością takiej jego wykładni, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału.

Dokonując takiej wykładni w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy więc stwierdzić, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis ten jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania.

Utracił on jednak przymiot konstytucyjności w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później i względem nich oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiającego uzyskanie tego świadczenia (por. m.in. wyroki NSA z 26 kwietnia 2019 r. I OSK 8/19 - LEX nr 2676639 , z 11 lipca 2017 r. I OSK 1600/16 - LEX nr 2376723, z 14 czerwca 2017 r. I OSK 2920/16 - LEX nr 2326429, z 26 maja 2017 r. I OSK 479/16 - LEX nr 2328756, z 20 kwietnia 2017 r. I OSK 2593/16 - LEX nr 2332965, z 2 marca 2017 r. I OSK 2407/16 - LEX nr 2282068, z 14 grudnia 2016 r. I OSK 1614/16 - LEX nr 2190248).

Chociaż Trybunał w uzasadnieniu wydanego wyroku wskazał, że skutkiem jego wejścia w życie nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa, w aktualnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b, której niekonstytucyjność została stwierdzona. Trybunał nie skorzystał bowiem z możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej derogowanej części tego przepisu (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP), co oznacza, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata domniemania konstytucyjności przez art. 17 ust. 1b we wskazanym zakresie z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw (23 października 2014 r.).

Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie ze stanowiskiem TK powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego

z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 u.ś.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Dokonując zatem odmiennej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz przyjmując jako wiążący – mimo wyroku TK - fakt datowania u S. A. jako osoby wymagającej opieki znacznego stopnia niepełnosprawności od [...] stycznia 2012 r. (tj. od 84 roku jego życia), Wójt Gminy [...] wydawał rozstrzygnięcia w sprawie w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną i z naruszeniem art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Uznanie prawidłowości zastosowania w sprawie przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w sposób przyjęty przez organ administracji I instancji prowadziłoby do niedopuszczalnego ukształtowania sytuacji prawnej skarżącej w postaci odmowy przyznania jej z tej przyczyny świadczenia pielęgnacyjnego, co w świetle powyższego jawi się jako nieuprawnione i prawidłowo zostało zakwestionowane w trybie odwoławczym przez SKO.

Organ ten jednak podzielając w ustalonych okolicznościach faktycznych stanowisko organu I instancji w pozostałym zakresie, tj. że opieka skarżącej nad ojcem m.in. z racji ich oddzielnego zamieszkiwania nie ma charakteru stałego (całodobowego) oraz że tylko taka warunkuje przyznanie świadczenia, dopuściło się naruszeń przepisów prawa materialnego i procesowego.

W tym zakresie należy podkreślić, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazując sprawowanie opieki nad wymienionymi w nim osobami jako przesłankę od spełnienia której uzależnione jest przysługiwanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie określa sposobu sprawowania tej opieki (nie wynika on także z innych przepisów u.ś.r.).

W związku z tym należy go rozpatrywać przez pryzmat celu tej regulacji, z której wynika, że musi mieć ona charakter stały bądź długotrwały i odnosić się do wszystkich niezbędnych potrzeb życiowych osoby pozostającej pod opieką, których to z uwagi na niepełnosprawność nie jest w stanie sama sobie zapewnić (w myśl m.in. wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 lutego 2017 r. I OSK 2201/15 - LEX nr 2240790, "określenia stała lub długoterminowa wskazują, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie").

Podzielając ten pogląd Sąd stwierdził jednak, że w jego kontekście tak organ administracji I jak i II instancji dokonał niewłaściwej oceny okoliczności sprawy, błędnie wykluczając stałość sprawowania opieki skarżącej nad ojcem oraz wadliwie wywodząc z tego kryterium nieprzewidziany w art. 17 u.ś.r. wymóg wspólnego zamieszkiwania opiekuna i osoby nad którą sprawuje opiekę.

Jak wynika z przeprowadzonego w sprawie przez organ I instancji wywiadu środowiskowego i jego aktualizacji przed wydaniem zaskarżonej decyzji, ojciec skarżącej z uwagi na zaawansowany wiek i zły stan zdrowia (przede wszystkim bardzo słaby stan wzroku i słuchu, trudności z poruszaniem się) wymaga stałej i wszechstronnej opieki oraz pomocy we wszelkich czynnościach odnoszących się do zaspokajania jego potrzeb bytowych; obejmują one w szczególności przygotowywanie posiłków, podawanie leków, pomoc w ubieraniu i utrzymaniu higieny osobistej, zakupy, pranie i sprzątanie, zamawianie wizyt lekarskich i inne konieczne. Czynności te w praktyce obciążają wyłącznie skarżącą, wiążąc się z jej codziennym pobytem u ojca przez ok. 19-20 godzin, a w sytuacjach koniecznych przez cały czas.

Zdaniem Sądu, wobec niestwierdzenia współudziału innych osób w procesie sprawowania opieki (w szczególności zamieszkującej ze S. A. siostry skarżącej, która pracuje zawodowo a ponadto w prowadzonym gospodarstwie rolnym i której rola w praktyce sprowadza się do obecności w domu w godzinach jego nocnego odpoczynku a w razie potrzeby telefonicznego zawiadomienia skarżącej o okolicznościach wymagających jej przybycia), organy całkowicie niezasadnie wywodzą w powyższych okolicznościach brak spełnienia wymogu stałego sprawowania opieki przez skarżącą nad ojcem od wspólnego ich zamieszkiwania. Taki warunek nie wynika z wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r., który przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wiąże z niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.

W tej sytuacji należało stwierdzić, że wywiedziona przez organy administracji przyczyna dla której odmówiono przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (brak sprawowania opieki w sposób stały) w rzeczywistości nie zachodziła. Przyjmując tok rozumowania organów należałoby uznać, że osoba sprawująca opiekę powinna ją świadczyć w sposób absolutnie ciągły, co w praktyce wykluczałoby nawet prawo do jej dobowego odpoczynku, załatwienia spraw osobistych itp. Takie sytuacje w ocenie Sądu nie powodują, że opiekun nie świadczy tej opieki w sposób stały i ciągły, nawet jeżeli incydentalnie w bardzo ograniczonym zakresie musi skorzystać z doraźnej pomocy innych osób, których działanie w istocie w żaden sposób nie wypełnia znamion tej opieki. W tym kontekście trudno nie zauważyć, że prawidłowe i bezpieczne wykonywanie zadań opiekuna wymaga po stronie osoby sprawującej opiekę oprócz dyspozycyjności także sprawności psychofizycznej, która wymaga choćby minimalnego odpoczynku czy odreagowania (w tym znaczeniu organy nie wykazały, by udział skarżącej w zespole śpiewaczym – chociażby z uwagi na sygnalizowane przez skarżącą bardzo rzadkie spotkania - w jakikolwiek negatywny sposób odbijały się na sposobie sprawowania przez nią opieki lub ją uniemożliwiały).

Nie sposób przy tym nie zauważyć również, co całkowicie pominęły organy, że skarżąca przed wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego pobierała z tytułu opieki nad ojcem zasiłek dla opiekuna, którego przyznanie co do sposobu sprawowania opieki oparte jest na analogicznych kryteriach; organy nie wykazały, by w tym zakresie względem skarżącej i jej ojca nastąpiły jakieś zmiany.

W tej sytuacji należało uznać, że wskazane przez organy administracji przyczyny dla których odmówiono przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego bądź nie zachodziły (brak spełnienia kryterium wieku powstania niepełnosprawności), bądź nie zostały w należyty sposób wykazane (brak sprawowania opieki w sposób stały).

Przekłada się to na stwierdzone przez Sąd przy ich wydawaniu naruszenie przepisów prawa materialnego związane z błędną wykładnią art. 17 ust. 1 i 1b u.ś.r., jak też uchybieniu przepisom postępowania, w tym wyrażonej w art. 7 K.p.a. zasadzie prawdy obiektywnej (w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli), wynikającej z art. 8 K.p.a. zasadzie pogłębiania zaufania obywateli (nakazującej organom administracji publicznej prowadzenie postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej), a także naruszeniu art. 77 § 1 K.p.a. (zobowiązującym organy administracji publicznej do zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego) i art. 80 K.p.a. (wg którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona).

Podsumowując, zastosowanie w sprawie w/w przepisów w sposób w jaki uczyniły to organy prowadziłoby do niedopuszczalnego ukształtowania sytuacji prawnej skarżącej w postaci odmowy przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, co w świetle zebranego materiału dowodowego należało uznać za nieuprawnione, gdyż w ocenie Sądu nie implikował on odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.

W tych okolicznościach konieczne było wyeliminowanie z obrotu prawnego tak zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań odnoszących się do stosowania normy art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r. oraz konieczności dokonania w ich kontekście właściwej oceny materiału dowodowego.

Z opisanych wyżej względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.