Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 124/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2024-05-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Katarzyna Korycka (spr.) Sędziowie sędzia WSA Grzegorz Saniewski asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 7 maja 2024 r. sprawy ze skargi W. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] października 2023 r. nr [...] Burmistrz Ż. odmówił skarżącemu W. R. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym ojczymem J. Ł.. Organ I instancji wskazał w uzasadnieniu decyzji, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej powoływana jako "ustawa o świadczeniach rodzinnych" lub w skrócie "uśr") oraz powołał się na okoliczność, że skarżący nie jest osobą na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec ojczyma, gdyż J. Ł. ma biologicznego syna – D. Ł., na którym ciąży w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnego ojca i który jest zobowiązany do alimentacji przed pasierbem.

Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie, w którym zakwestionował zasadność odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w oparciu o przesłankę z art. 17 ust. 1b uśr, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, a także powołał się na błędne zastosowanie art. 17 ust. 1a uśr, podnosząc że przepis ten nie może mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz pasierba.

Po rozparzenia ww. odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) w B. decyzją z dnia [...] grudnia 2023 r. nr [...] orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji, powołując jako podstawę prawną rozstrzygnięcia przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a uśr. SKO stwierdziło, że w świetle treści art. 17 ust. 1a uśr pasierbowi jako osobie zobowiązanej do alimentacji (w dalszej kolejności) może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, ale tylko wtedy gdy zostanie ustalone, że rodzice niepełnosprawnego ojczyma nie żyją (pkt 1), a ponadto gdy ojczym nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2). W sprawie takie okoliczności zaś nie występują, gdyż niepełnosprawny J. Ł. ma dorosłego syna, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wskazując, że z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że D. Ł. mieszka w G. i pracuje zawodowo jako marynarz, SKO podkreśliło, że aktywność zawodowa syna osoby niepełnosprawnej nie zwalnia go z obowiązku alimentacyjnego wobec ojca, który może realizować również w inny sposób niż bezpośrednia opieka nad ojcem, np. poprzez opłacanie opiekunki. Z tych względów SKO uznało, że skarżącemu nie przysługuje wnioskowane świadczenie, pomimo że jest osobą zobowiązaną do alimentacji wobec ojczyma w dalszej kolejności oraz, że faktycznie sprawuje nad nim opiekę. Jednocześnie SKO wskazało, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b uśr jako niekonstytucyjny nie może mieć zastosowania wobec opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych.

Na powyższą decyzję SKO skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, domagając się jej uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenia co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazania sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a uśr poprzez przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżący zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będąc jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż syn ojczyma może partycypować w opiece nad niepełnosprawnym ojcem, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że jako pasierb niepełnosprawnego mieści się w katalogu podmiotów, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Podkreślił, że nie może stanowić podstawy odmowy przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego argument, iż rodzeństwo wnioskodawcy winno wspierać wnioskodawcę w opiece nad osobą niepełnosprawną. Zaznaczył, że jeżeli jest kilka podmiotów zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Stwierdził, że ma prawo wyboru czy podejmie zatrudnienie i będzie dzielił się obowiązkiem alimentacyjnym względem ojczyma z rodzeństwem, czy też będzie czynił osobiste starania poprzez osobistą opiekę. Podkreślił, że organy administracyjne nie mogą decydować za wnioskodawcę w jaki sposób będzie wywiązywał się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, a także wskazał na ich obowiązek wykładni przepisów w zgodzie z Konstytucją RP.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Istota sporu w sprawie, w następstwie decyzji SKO, sprowadza się wyłącznie do oceny czy dopuszczalna była odmowa przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a uśr. Odnośnie natomiast wskazanej przez organ I instancji przesłanki odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, opartej o treść art. 17 ust. 1b uśr, SKO wskazało – zgodnie ze stanowiskiem skarżącego wyrażonym w odwołaniu - na brak podstaw do jej zastosowania w sprawie, które to stanowisko Sąd w całości podziela, mając na względzie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznający art. 17 ust. 1b w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Uwzględniając ww. wyrok Trybunału Konstytucyjnego, organy administracji rozpatrując wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określone w art. 17 uśr, z wyłączeniem tej części przepisu która na skutek ww. wyroku została uznana za niekonstytucyjną.

Przechodząc więc do głównej osi sporu, a więc możliwości przyznania skarżącemu, jako pasierbowi osoby niepełnosprawnej sprawującemu nad nią faktyczną opiekę świadczenia pielęgnacyjnego, wskazać należy w pierwszej kolejności, że w stanie prawnym obowiązującym w dniu podjęcia zaskarżonej decyzji, przepis art. 17 ust. 1 uśr stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy czym stosownie do art. 17 ust. 1a uśr osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wyjaśnić należy również, że obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w powołanych powyżej przepisach, to zobowiązanie polegające na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby środków wychowania, który obciąża krewnych w linii prostej i rodzeństwo (art. 128 kro). Może on jednak dotyczyć także innych osób bliskich, niezwiązanych więzami krwi. Taka sytuacja przewidziana została w art. 144 kro, który stanowi podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych. W myśl § 1 tego artykułu dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od męża swojej matki, niebędącego jego ojcem, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego; takie samo uprawnienie przysługuje dziecku w stosunku do żony swego ojca, niebędącej jego matką. Zgodnie zaś z § 2 art. 144 kro mąż matki dziecka, niebędący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego; takie samo uprawnienie przysługuje żonie ojca dziecka, nie będącej matką dziecka. Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 144 § 1 i 2 kro, ma charakter obowiązku ustawowego i nie jest to obowiązek o charakterze posiłkowym. Świadczy o tym brzmienie art. 144 § 3 kro, zgodnie z którym do obowiązku alimentacyjnego w relacjach między pasierbem (pasierbicą) a ojczymem (macochą) stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (zob. uchwała SN z dnia 4 kwietnia 1968 r. sygn. akt III CZP 27/68, ONSC 1969, Nr 1, s. 6; wyrok SN z dnia 29 kwietnia 1971 r. sygn. akt II CR 78/71; J. Gudowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Orzecznictwo, Wolters Kluwer 1998 r., s. 487; G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019, uwagi do art. 144; wyrok NSA z dnia 9 marca 2012 r. sygn. akt I OSK 1982/11). Nie może zatem budzić wątpliwości, że pomiędzy ojczymem/macochą a pasierbem/pasierbicą istnieje obowiązek alimentacyjny, że obowiązek ten nie wynika z pokrewieństwa lecz stosunku powinowactwa oraz, że wskazany obowiązek wynika wprost z przepisu ustawy, tj. art. 144 § 1 i 2 kro, niemniej – co istotne z punktu widzenia rozpatrywanej sprawy - nie może on wyprzedzać obowiązku alimentacyjnego pomiędzy rodzicami a dziećmi. Jak podkreślił to NSA w wyroku z dnia 10 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1898/21 (dostępny na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query) obowiązek alimentacyjny córki i rodzeństwa osoby niepełnosprawnej wyprzedza obowiązek alimentacyjny pasierba. Wobec tego skarżący, jako pasierb J. Ł. bez wątpienia mieści się w katalogu osób uprawnionych do wnioskowania o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad nim. Niemniej, jakkolwiek powyższa konstatacja – co do zasady – otwiera skarżącemu drogę do możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojczymem, to jednak nie oznacza, iż w okolicznościach sprawy wypełnia on pozostałe przesłanki przyznania tegoż świadczenia. W świetle bowiem art. 17 ust. 1a uśr osobom obciążonym obowiązkiem alimentacyjnym, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, a taką jest skarżący, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne jedynie w przypadku spełnione łącznie następujących warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to więc, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącego jako pasierba osoby wymagającej opieki, aktualizuje się dopiero w sytuacji gdy zaistnieją przesłanki określone w pkt 1-3 art. 17 ust. 1a uśr, w tym więc m.in. w sytuacji gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Taka zaś sytuacja w niniejszej sprawie nie występuje.

Z akt sprawy wynika bowiem, że wymagający opieki J. Ł. ma syna, a więc osobę spokrewnioną z nim w pierwszym stopniu. Pomimo tej okoliczności skarżący wystąpił do organu z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojczymem, wskazując, że jest jedyną osobą, która tę opiekę sprawuje – a okoliczność ta w realiach sprawy nie jest sporna. Nie zmienia to jednak faktu, że osoba niepełnosprawna ma dorosłego syna. W takich okolicznościach, zgodnie z treści art. 17 ust. 1a pkt 2 uśr, tylko posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez zobowiązanego do opieki w pierwszej kolejności syna wymagającego opieki J. Ł., mogłoby zaktualizować obowiązek alimentacyjny po stronie skarżącego, jako osoby obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (zob. uchwała NSA z dnia 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22 - dostępna jw.). Z akt sprawy nie wynika jednak, aby posiadał on takie orzeczenie, a na okoliczność tę nie wskazał również profesjonalny pełnomocnik skarżącego. Przeciwnie z akt sprawy wynika, że mieszkający w G. syn J. Ł. jest aktywny zawodowo i pracuje jako marynarza. Podkreślić należy w tym miejscu raz jeszcze, że uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, dalsza osoba w stosunku bliskości do potrzebującego pomocy – a więc w sprawie będący pasierbem skarżący - uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, to jest, gdy takiej osoby w ogóle nie będzie albo gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym ze względu na obiektywne okoliczności enumeratywnie wymienione w art. 17 ust. 1a uśr (legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, małoletność), a których to w związku z tym nie stanowią takie okoliczności jak brak sprawowania faktycznej opieki czy wykonywanie pracy zarobkowej.

W związku z powyższym, zdaniem Sądu nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z ust. 1a uśr, ponieważ SKO dokonało prawidłowej wykładni wskazanych przepisów, a następnie mając na względzie ustalone okoliczności sprawy odpowiednio je zastosowało.

W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), oddalił wniesioną w sprawie skargę jako bezzasadną.