Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 32/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2022-02-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Piątek Asesor WSA Kamila Karwatowicz (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 lutego 2022 r. sprawy ze skargi A.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...]r., nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] września 2021 r., nr [...], wydaną na podstawie m.in. art. 17, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej jako u.ś.r.) działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Funduszu Alimentacyjnego Centrum Pomocy Rodzinie, odmówił A.P. świadczenia w formie świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego w związku z opieka nad matką M.P. za okres od [...] lipca 2021r. na stale.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż strona w dniu 26 lipca 2021r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M.P., załączając do wniosku dokumenty, w tym orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności matki wydane w dniu [...] kwietnia 2017r. (z którego wynika, iż niepełnosprawność istnieje od [...] lutego 2016r.).

Organ wskazał, iż w toku postępowania przeprowadzony został rodzinny wywiad środowiskowy, który potwierdził sprawowanie opieki wnioskodawczyni nad matką i wymieniono w nim jakich czynności opiekuńczych wymaga chora. Wnioskodawczym zaznaczyła, że zrezygnowała z pracy w celu zapewnienia mamie opieki.

Dalej organ przytoczył treść przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych przywołanych w podstawie prawnej decyzji. Organ wskazał przede wszystkim, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Natomiast z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wynika, iż niepełnosprawność M.P. istnieje od 2016r. Oznacza to, ze powstała w wieku 51 lat. Z uwagi na powyższe organ stwierdził brak podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia, dodając, iż w/w przepis nie został zmieniony i nadal funkcjonuje w obrocie prawnym.

Jako drugą przesłankę uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawczyni organ wskazał okoliczność pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim. Organ wyjaśnił, iż w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki: pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ poda, iż A.P., mąż wymagającej opieki, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (zweryfikowano w systemie EKSMON), dodając, że pobiera świadczenie pielęgnacyjne na A.P. - dziecko A. i M.P.

Następnie organ wskazał na orzecznictwo NSA jednoznacznie opowiadające się za możliwością ubiegania się jednego małżonka o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad współmałżonkiem, chyba jak wynika z cyt. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u ś.r. współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem organu zatem niezasadne jest ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz innych - poza małżonkiem - osób wówczas, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, lecz współmałżonek jest osobą na tyle zdrową i sprawną, ze może się nią zająć w pierwszej kolejności. Tym samym organ uznał, iż w przedmiotowej sprawie obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka, a tym samym dzieci nie mają pierwszeństwa odnośnie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w omawianym przypadku.

Od powyższej decyzji strona wniosła odwołanie, nie zgadzając się z zaskarżoną decyzją. Wskazała, że u jej mamy zdiagnozowano Pląsawicę Huntingtona, postępującą i nieuleczalną chorobę. Mama nie jest w stanie sama gotować, wymaga specjalnej diety, pracochłonnego przygotowywania posiłków z wyliczaniem odpowiednio wysokiej ilości kalorii, sama nie jest się w stanie umyć i zadbać o swoje wizyty lekarskie, które są głównie w [...]. Ponadto podała, że 6 razy dziennie podaje jej bardzo potrzebne leki. Choroba objawia się m.in. zachwianiami równowagi oraz krztuszeniem, więc kontrola podczas jedzenia i brania tabletek jest niezbędna. Kolejnym objawem choroby są napady schizofrenii, agresji.

Skarżąca podniosła, że zrozumiałe są dla niej przepisy, natomiast rzeczywistość jest całkowicie inna i przypadek taki jak w jej rodzinie powinien być rozpatrywany indywidulnie. Jednocześnie dodała, iż jej ojciec nie może opiekować się mamą, bo sprawuje opiekę nad niepełnosprawną córką, a nie może zajmować się jednocześnie żoną i córką. Siostra ma orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga stałej pomocy w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Mózgowe porażenie dziecięce czterokończynowe spastyczne upośledziło jej narządy ruchu, wzroku oraz spowodowało schorzenia neurologiczne. Z uwagi na swój stan wymaga stałej prywatnej opieki fizjoterapeutycznej oraz lekarza ortopedy i neurologa. Pomimo faktu, że ojciec sprawuje opiekę nad siostrą, co jakiś czas niestety dochodzi do groźnych upadków. W związku z powyższym jedna osoba nie jest w stanie sprawować opieki nad mamą i siostrą. Skarżąca podała, że ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne również ze względów ekonomicznych, gdyż potrzeby związane z osobami niepełnosprawnymi w jej domu generują duże koszty.

Skarżąca zauważyła również, że wskazane w uzasadnieniu kryterium wieku do otrzymania świadczenia jest podważone w treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13).

Decyzją z dnia [...] listopada 2021 r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie m.in. art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735, ze zm., dalej jako k.p.a.), art. 17 ust. 1, ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Kolegium uznało rozstrzygnięcie organu I instancji za prawidłowe, mimo częściowo wadliwego uzasadnienia decyzji.

W pierwszej kolejności SKO wskazało na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, zgodnie z którym Trybunał uznał, iż art. 17 ust. 1bu.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W orzecznictwie zgodnie podnosi się, że wskazany wyrok Trybunału ma charakter zakresowy, co oznacza, że wprawdzie nie wywołuje skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego przepisu, rodzi on jednak obowiązek prokonstytucyjnej wykładni tej regulacji, tak aby rezultat tej wykładni nie był sprzeczny ze stanowiskiemwyrażonym w wyroku Trybunału, nawet takiego, który nie wywołał bezpośredniego skutku w zakresie powszechnego obowiązywania analizowanej normy prawnej. Zatem w świetle powyższego należy przyjąć, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1bu.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i brak jest przeszkód prawnych do jego stosowania.W stosunku zaś do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

W związku z powyższym Kolegium uznało, że zaskarżona decyzja zapadła, z pominięciem wpływu wyroku Trybunału na treść art. 17 ust. 1bu.ś.r. i naruszyła powołany przepis, co doprowadziło do jego błędnego zastosowania. W ocenie Kolegium w przedmiotowej sprawie konieczne zatem jestpodjęcie rozstrzygnięcia z pominięciem tej części art. 17 ust. 1bu.ś.r., która utraciła moc obowiązującą.

Dalej analizując przedmiotową sprawę Kolegium doszło do przekonania, że organ I instancji pomimo dokonania błędnej wykładni przepisów u.ś.r. w powyższym zakresie, wydał jednak prawidłowe rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy dodał przy tym, iż w myśl art. 17 ust. 6 u.ś.r. zarejestrowanie w powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy lub posiadanie statusu bezrobotnego nie ma wpływu na uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego.

Uwzględniając powyższe SKO stwierdziło, iż w pierwszym rzędzie zobowiązani do opieki, a przez to i uprawnieni do świadczenia pielęgnacyjnego są małżonkowie osób niepełnosprawnych, co znajduje oparcie w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczących kolejności obowiązku alimentacyjnego. Natomiast inne osoby mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, tylko wówczas, kiedy małżonek osoby wymagającej opieki nie będzie mógł sam tej opieki sprawować. Przy czym ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. sprowadził brak możliwości sprawowania opieki przez małżonka tylko do sytuacji, gdy ten legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Takie rozwiązanie w sposób istotny ogranicza przypadki, w których opieką nad niepełnosprawnym współmałżonkiem mogliby zająć się inni krewni. Zauważyć należy, że ustawodawca nie pozwala zatem organowi przyznać świadczenia kierując się np. zasadami współżycia społecznego, czy też słuszności, nawet w razie ciężkiej sytuacji życiowej małżonków. Podkreśla się przy tym, że obowiązek legitymowania się współmałżonka osoby wymagającej opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności podyktowany jest koniecznością zachowania obiektywnego kryterium oceny stanu zdrowia współmałżonka pod kątem możliwości sprawowania przez niego opieki nad osobą tego wymagającą. Wobec tego interpretacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyklucza możliwość stosowania wykładni rozszerzającej.

Zdaniem Kolegium, powołującego szereg orzeczeń sądów administracyjnych, wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności, nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na swój stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom u.ś.r.

SKO stwierdziło, że z akt sprawy wynika, iż matka odwołującej pozostaje w związku małżeńskim, posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, a córka sprawuje całodobową opiekę nad niepełnosprawną matką, wykonując czynności dnia codziennego (mycie, kąpanie i czesanie, podawanie leków i posiłków), a także sprzątanie mieszkania, pranie odzieży ustalanie wizyt lekarskich matki czy załatwianie spraw urzędniczych itd.

Zdaniem Kolegium słusznie jednak podkreślił organ I instancji, że zachodzi przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., która powoduje, że nie można przyznać przedmiotowego świadczenia córce, skoro mąż M.P. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mąż M.P. jak wynika z akt sprawy ma 58 lat i pobiera świadczenie pielęgnacyjne na swoją córkę, a siostrę skarżącej A.P. Zdaniem SKO skarżąca nie wykazała, że jej ojciec legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Kolegium nie miało zatem racji bytu dokonanie oceny charakteru oraz zakresu sprawowanej przez nią nad matką opieki oraz przyczyn nie podejmowania przez skarżącą zatrudnienia, w kontekście zaistnienia przesłanki przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

Odnosząc się do zarzutów odwołania SKO wskazało, iż okoliczność sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, nie znosi przy tym sama w sobie obowiązku alimentacyjnego jej ojca względem matki, wyprzedzającego obowiązek alimentacyjny dziecka względem rodzica. W ocenie Kolegium również w powyższych okolicznościach fakt pobierania przez ojca strony na dziecko A.P. (siostrę skarżącej) świadczenia pielęgnacyjnego, nie ma znaczenia dla przedmiotowej sprawie, gdyż art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wymaga, by niezdolność współmałżonka do sprawowania opieki stwierdzona została ściśle oznaczonym dokumentem, a mianowicie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Od powyższej decyzji A.P. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., powtarzając argumenty uprzednio przywołane w odwołaniu. Dodała przy tym, iż w związku z otrzymanymi negatywnymi decyzjami pozostanie jej umieszczenie mamy w Domu Pomocy Społecznej, choć mama jest na tyle świadoma, że nie zgadza się na umieszczenie jej w takim miejscu. Nie wyraża też zgody na tymczasową pomoc przez osoby obce. Brak przyznania świadczenia w związku z opieką nad matkę według skarżącej jest niesprawiedliwe i uderzające w godność człowieka.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Na wstępie wyjaśnić należy, iż Sąd rozpoznał przedmiotową sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej jako p.p.s.a.). Zgodnie z treścią cyt. art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie przedmiotowej sprawy w trybie uproszczonym złożył organ, skarżąca zaś nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.

Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 p.p.s.a.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.

Przedmiot tak rozumianej kontroli w przedmiotowej sprawie stanowiła decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] listopada 2021 r., utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] września 2021 r. odmawiającą skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego w związku ze sprawowaniem opieki nadmatkę.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonego aktu stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111, dalej jako u.ś.r.). Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w, pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Natomiast w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W przedmiotowej sprawie nie było kwestionowane, iż wymagająca opieki – M.P. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie z dnia [...] kwietnia 2017 r. wydane na stałe), jest osobąwymagającą całodobowej opieki, pomocy w utrzymaniu higieny osobistej, podawania kilka razy dziennie istotnych leków, przygotowywania posiłków, zmiany pieluch, pilnowania z uwagi na schorzenie przed upadkiem, zachłyśnięciem, a opiekę nad nią sprawuje zamieszkująca wraz z nią skarżąca, będąca jej córką, która jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna. Jednocześnie, według ustaleń organów poczynionych w ramach postępowania administracyjnego, wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż – A.P. nie posiada żadnego orzeczenia stwierdzającego niepełnosprawność lub zaliczającego ją do grupy inwalidzkiej. Przy czym mąż M.P. sprawuje opiekę nad niepełnosprawną od urodzenia córką - A. (wiek 31 lat), legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymagającą z uwagi na niepełnosprawność (porażenie mózgowe) opieki. W związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką, ojciec A.P. na przyznane świadczenie pielęgnacyjne (decyzja – k. 5 akt administracyjnych sprawy).

W tak ustalonym przez organy stanie faktycznym odmówiono skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na matkę. Organ I instancji orzekł powołując się po pierwsze na brak spełnienia przesłanki dotyczącej wieku w jakim powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki (u M.P. istnieje od 51-go roku życia), określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., a po drugie wskazując na wystąpienie przesłanki negatywnej uniemożliwiającej przyznanie wnioskowanego świadczenia,związanej z pozostawaniem osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim i jednoczesnym brakiem legitymowania się przez męża niepełnosprawnej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Z kolei SKO jako podstawę prawną odmowy wskazało wyłącznie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i okoliczność pozostawania przez M.P. w związku małżeńskim i braku legitymowania się przez jej męża orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednocześnie wskazując na błędne zastosowanie przez organ I instancji przesłanki z art. 17 ust. 1 b u.ś.r., która w przedmiotowej sprawie w związku z treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, nie powinna zostać zastosowana i podlega pominięciu.

Dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji po pierwsze wskazać należy, iż niewątpliwie organ odwoławczy słusznie uznał stanowisko organu I instancji w zakresie interpretacji i zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. za błędne.

Sąd wyjaśnia w tym miejscu, iż w wyroku z dnia 21 października 2014 r.,

K 38/13 Trybunał Konstytucyjny uznał, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1 b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, jak w przypadku K.U., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Powyższe oznacza, iż w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Mając na uwadze powyższe w przedmiotowej sprawie w/w kryterium w stosunku do M.P. należało pominąć i go nie stosować, skoro jej niepełnosprawność powstała w wielu 51 lat.

Przechodząc zatem do dalszej oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji zwrócić należy uwagę na interpretację przez SKO i zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., stanowiącego podstawę prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia. Według Kolegium w świetle cytowanego przepisu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje skarżącej, gdyż wymagająca opieki jej matka pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co zdaniem organu definitywnie uniemożliwia uwzględnienie wniosku strony i nie pozwala na ocenę innych ustawowych przesłanek dotyczących przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W okolicznościach niniejszej sprawy zdaniem Sądu stanowisko SKO budzi istotne zastrzeżenia. Analizując treść cyt. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie ulega wątpliwości, iż pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, przy czym małżonek nie może okazać się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co do zasady, wyklucza z kręgu uprawnionych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności. Zgodnie z powyższym zawsze bowiem pierwszeństwo w zakresie sprawowania opieki posiada współmałżonek, za wyjątkiem kiedy posiada orzeczenie potwierdzające jego niepełnosprawność w stopniu znacznym.

Należy zwrócić uwagę, że orzecznictwo sądowe na tle powołanego przepisu jest niejednolite i dostrzegalne są dwie odmienne linie orzecznicze: pierwszą, która wspiera się wykładnią językową, i która zakłada, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona (i zobowiązana) w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na jej stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, i drugą, która opiera się na dyrektywach pozajęzykowych – systemowych i celowościowych. Uwzględnienie pozajęzykowych dyrektyw wykładni, pozwala tak zinterpretować art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., aby umożliwiał uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji osoby niepełnosprawnej w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Może to jednak mieć miejsce tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniemo znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli (zob. np. wyroki WSA w Białymstoku z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 642/12 i z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Bk 987/12; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. IV SA/Wr 924/14; wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 4 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Bd 972/19; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 429/21). Chodzi o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a opiekę tę - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki (por. wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2103/20). Na konieczność uwzględnienia w procesie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. zasady praworządności i zasady równości - art. 2 i art. 32 Konstytucji - wskazywał Naczelny Sąd Administracyjny również w wyrokach z 11 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1113/15; z dnia 17 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 722/09 i sygn. akt I OSK 723/09; z dnia 18 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1200/14.

Mimo, iż Sąd w składzie orzekającym, zasadniczo podziela zasadność linii orzecznictwa opierającej się na literalnej wykładni cyt. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., mając na uwadze, że ocena czy współmałżonek nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana powinna być orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, bo ani organ ani sąd nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, że dane schorzenia rzeczywiście uniemożliwiają sprawowanie opieki, to jednak w odniesieniu do przedmiotowej sprawy, Sąd uznał za uzasadnione zastosowanie na gruncie przedmiotowej sprawy wykładni celowościowej cyt. przepisu.

Dokonując wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w okolicznościach przedmiotowej sprawy, należy mieć także na uwadze stanowisko Trybunału, który uznał, że skoro członek rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków zarówno prawnych, jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. Wybranie spośród osób obowiązanych do alimentacji jedynie niektórych grup bliskich i przyznanie wyłącznie im prawa do świadczenia narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszącą się do społecznego poczucia sprawiedliwości, godząc dodatkowo w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną wyrażone w art. 18 Konstytucji RP (por. wyrok TK z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07, OTK-A 2008/6/107). Istotne jest także spostrzeżenie Trybunału, wielokrotnie przywoływanew orzecznictwie sądów administracyjnych, iż samo świadczenie pielęgnacyjne nie tylko stanowi formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej, ale również zdejmuje z Państwa i jego organów obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w zorganizowanych, zinstytucjonalizowanych formach. Wyznacza to cele, które spełnia świadczenie pielęgnacyjne, stanowiąc jednocześnie wyznacznik interpretacyjny przepisów u.ś.r. (por. wyrok TK z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. akt P 23/05, OTK-A 2006/10/151; wyrok TK z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07, OTK-A 2008/6/107; wyrok NSA z dnia 20 września 2013 r., I OSK 2823/12; wyrok NSA z dnia 18 listopada 2015 r., I OSK 1378/14).

Uwzględniając powyższe uwagi przy rekonstrukcji normy prawnej będącej materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia należy dojść do przekonania, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tegoż świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić,a opiekę tą - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodęw przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. winien być zatem rozumiany w ten sposób, że normuje sytuację, w której oświadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającąw związku małżeńskim, ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w art. 17 ust. 1 lub ust. 1a u.ś.r., niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. Nie eliminuje to konieczności wykładania tego przepisu zgodniez Konstytucją RP również w stosunku do osób spełniających kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a), niebędących małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji (por. wyrok NSA z dnia 18 lipca 2012 r., I OSK 190/12; wyrok NSA z dnia 9 stycznia 2013 r., I OSK 1196/12; wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2013 r., I OSK 1899/12).

W konsekwencji literalne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego

z tytułu opieki sprawowanej nad osobą pozostająca w związku małżeńskim, od tego czy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, uznać należy za zabieg niedostateczny w procesie wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w określonych stanach faktycznych. Zwrócić przy tym należy uwagę na niedopuszczalne dyskryminujące traktowanie osób pozostających w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi obiektywne okoliczności nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, względem osób, które w związku małżeńskim nie pozostają. Wyniki wykładni językowej pomijają także cel regulacji zawartej w art. 17 u.ś.r., którym pozostaje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom rzeczywiście sprawującym opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi, wymagającymi z tego powodu szczególnego wsparcia. Wykładnia językowa nie dostrzega także kontekstu systemowego, który nakazuje uwzględnienie wartości konstytucyjnych, o których mowa była powyżej. Wyniki wykładni językowej prowadzą w szczególności do wykluczenia z grona uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego tych, którzy spełniają przesłanki z art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. i sprawują opiekę nad osobą pozostająca w związku małżeńskim, w sytuacji gdy współmałżonek tej osoby nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, choć sprawowanie opieki przez współmałżonka jest obiektywnie niemożliwe.

Mając zatem na uwadze dyrektywę zgodności norm prawnych regulujących świadczenie pielęgnacyjne z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości wobec prawa (art. 2 i art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP), a także uwzględniając konieczność poszanowania konstytucyjnych zasad ochrony i poszanowania więzi rodzinnych, uwzględniania dobra rodziny oraz pomocy rodzinom znajdującym sięw trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP), podzielić należy zapatrywanie, że obiektywna niemożność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez jej współmałżonka, w określonych sytuacjach nie stanowi przeszkody do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne przez osoby spełniające warunki, o których mowaw art. 17 ust. 1 lub ust. 1a u.ś.r.

Powyższe stanowisko uwzględnia cel i istotę świadczenia pielęgnacyjnego, które przysługuje nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje, rezygnując z tego powodu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie to ma za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie, zdejmując tym samym z Państwa obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującymw zorganizowanych, zinstytucjonalizowanych formach (por. wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., I OSK 2103/20).

Zdaniem Sądu prawidłowa wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, mającej charakter indywidualny, nie może pominąć treści art. 132k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Uwzględniając zatem powyższe regulacje należy wyprowadzić wniosek, że prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może nabyć osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nad osobą wymagającą opieki, nie tylko taka, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale również taka, która nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub od której uzyskanie wymaganego świadczenia jest obiektywnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione.

Odnosząc powyższe rozważania do rozpoznawanej sprawy Sąd uznał, iż w określonych wyjątkowych okolicznościach zaistnienia obiektywnej przeszkody innej niż znaczny stopień niepełnosprawności, a do takiej zaliczyć należy sprawowanie przez współmałżonka opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem, której zakres uniemożliwia sprawowanie opieki nad współmałżonkiem, możliwe jest zaktualizowanie obowiązku alimentacyjnego osoby obciążonej tym obowiązkiem w dalszej kolejności. Obiektywna przeszkoda, o której mowa, niezależna od woli tej osoby, w taki sam bowiem sposób może uniemożliwiać sprawowanie opieki nad małżonkiem jak znaczny stopień niepełnosprawności. W niniejszej sprawie A.P., męż wymagającej opieki nie posiada znacznego stopnia niepełnosprawności, jednak sprawuje opiekę nad niepełnosprawną córką, także legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności i wymagającą opieki. Z uwagi na powyższe pobiera świadczenie pielęgnacyjne. Zauważyć przy tym należy, że w świetle przytoczonych wcześniej przepisów prawa zarówno w stosunku do żony, jaki i dziecka (córki) ciąży na A.P. – jako mężu i ojcu, obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności, wyprzedzając innych krewnych. Jednak może dojść do sytuacji, gdy sprawowanie opieki nad jedną z tych osób, której zakres byłyby szeroki, mogłoby uniemożliwić sprawowanie opieki nad drugą osobą.

Zdaniem Sądu w sytuacji, gdy osoba, która już sprawuje opiekę nad swoim niepełnosprawnym dzieckiem, której zakres i intensywność wyłącza możliwość podjęcia zatrudnienia lub wiąże się z koniecznością rezygnacji z zatrudnienia w związku z czym przyznane zostaje jej świadczenie pielęgnacyjne, pozwala domniemywać, iż nie ma możliwości sprawowania innej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym w takim zakresie jakiego ta osoba wymaga. Co więcej, w sytuacji gdy osoba taka ma ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnegow związku z opieką nad swoim dzieckiem, nie jest uprawniona do pobierania kolejnego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad żoną – art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r.

W świetle powyższych okoliczności i rozważań Sądstwierdził, iż wobec zaistnienia obiektywnej przeszkody uniemożliwiającej mężowi wymagającej opieki sprawowanie nad nią opieki jakiej potrzebuje, dopuszczalne jest uznanie skarżącej, jako osoby zobowiązanej do alimentacji wobec matki w dalszej kolejności – córki – zauprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, o ile spełnione są pozostałe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określone w u.ś.r.

Podobne stanowisko w zbieżnym stanie faktycznym wyraził także WSA w Rzeszowie w wyroku z dnia 14 września 2021 r., II SA/Rz 1031/21.

Uwzględniając rezultaty wykładni celowościowej oraz funkcjonalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., szczegółowo opisane we wcześniejszym fragmencie uzasadnienia uznać należało odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego za przedwczesne. Ponownie rozstrzygając sprawę organy zobowiązane będą uwzględnić ocenę prawną zawartą w uzasadnieniu niniejszego wyroku zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. Ponieważ w postępowaniu zakończonym zaskarżoną decyzją przyjęta przez organy interpretacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. ograniczyła przeprowadzenie postępowania do ustalenia, że wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, w ramach ponownie przeprowadzanego postępowania za uzasadnione uznać należy uzupełnienie przez organ na podstawie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. przez organ materiału dowodowego w sprawie i ustalenie zakresu sprawowanej opieki przez A.P. nad córką, a następnie zbadanie kwestii obiektywnej niemożności sprawowania opieki przez męża niepełnosprawnej. Potem organ dokona ponownej oceny przesłanek dotyczących przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, z uwzględnieniem oceny prawnej i wskazań zawartych w niniejszym uzasadnieniu wyroku zgodnie z art. 153 p.p.s.a. oraz wyda rozstrzygnięcia w oparciu o przepisy u.ś.r., z zachowaniem wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a.

Uwzględniając powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a., Sąd orzekł o uchyleniu decyzji organów obu instancji.