Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1428/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-07-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Uprawnienia do wykonywania zawodu
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2, art. 4, art. 6 ust. 1, art. 36(1) ust. 1, a ust. 1, art. 36(4) ust. 1, art. 36(4) ust. 10 pkt 1 lit. a-d, art. 36(4) ust. 10 pkt 2, art. 36(5) ust. 2
journal: Dz.U. 2018 poz 2115
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jedn.
article: art. 77 par. 1, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Kręcisz Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia NSA Mirosław Trzecki (spr.) Protokolant Paweł Cholewski po rozpoznaniu w dniu 10 lipca 2023 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej W.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 maja 2019 r. sygn. akt VI SA/Wa 358/19 w sprawie ze skargi W.S. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 20-23 marca 2018 r. z dnia 30 listopada 2018 r. nr DZP-II-614-226/18 w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od W.S. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 20-23 marca 2018 r. 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dn. 28 maja 2019 r., sygn. akt VI SA/Wa 358/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę W.S. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, przeprowadzonego w dniach 20-23 marca 2018 r. z 30 listopada 2018 r. nr DZP-II-614-226/18 w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego.

Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy:

Z części piątej egzaminu radcowskiego (z zakresu zasad wykonywania zawodu lub zasad etyki) przeprowadzonego od 20 do 23 marca 2018 r. W.S. (dalej "skarżący") uzyskał ocenę niedostateczną. W ramach tego zadania zdający miał sporządzić opinię prawną. Obaj egzaminatorzy sprawdzający pracę skarżącego wystawili cząstkowe oceny niedostateczne.

Pierwszy z egzaminatorów, oceniając zachowanie wymogów formalnych stwierdził, że praca poddana ocenia nie zawierała wszystkich koniecznych elementów. Brak było m.in. daty jej sporządzenia, nie wskazano podstawy prawnej jej sporządzenia, brak także faktycznie wniosków. Egzaminator skonkludował, że praca sprawia wrażenie nieukończonej. Oceniając prawidłowość zastosowanych przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji, a także poprawność zaproponowanego sposobu rozstrzygnięcia, zauważył, że autor pracy wskazał prawidłowo na naruszenie postanowień uchwały nr 3/2014 Nadzwyczajnego Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 22 listopada 2014 r. w sprawie Kodeksu Etyki Radcy Prawnego (dalej "KERP"), jednakże całkowicie pominął postanowienia uchwały nr 94/IX/2017 Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 13 czerwca 2015 r. w sprawie Regulaminu wykonywania zawodu radcy prawnego (dalej "Regulamin"). Zdaniem oceniającego praca, jako opinia prawna, nie spełniła swej funkcji. Nie odnosiła się do wszystkich istotnych okoliczności sprawy, nie odwoływała się do wszystkich przepisów prawa mających zastosowanie w sprawie, co uzasadniało wystawienie oceny niedostatecznej. Styl egzaminator ocenił jako niestaranny, a pracę samą w sobie jako lakoniczną, sprawiającą wrażenie szkicu.

Drugi z egzaminatorów sformułował zbliżone wnioski. Również stwierdził, że wymogi opinii nie zostały w pełni zachowane. Skarżący nie wskazał źródeł prawa mającego w sprawie zastosowanie oraz nie przeprowadził analizy prawnej prowadzącej do udzielenia odpowiedzi na zadany temat. Ponadto zabrakło podpisu pod opinią. Przy ocenie prawidłowości zastosowanych przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji, a także poprawności zaproponowanego sposobu rozstrzygnięcia Egzaminator stwierdził, że skarżący wprawdzie poprawnie wskazał na naruszenie przez radcę prawnego przepisu art. 6 KERP, to jednak nie dokonał wystarczającej oceny zachowania radcy prawnego w świetle przyjętego stanu faktycznego ze wskazaniem, na czym dokładnie polegało naruszenie przez niego tego przepisu KERP. Z podanego stanu faktycznego wynikało nadto więcej, niż wskazał skarżący, nieprawidłowych z punktu widzenia zasad etyki radcowskiej i wykonywania zawodu radcy prawnego zachowań radcy prawnego, naruszających ww. przepis KERP. Skarżący jedynie zasygnalizował dopuszczenie się przez radcę prawnego naruszeń wymienionych przez przepisów KERP. Nie ocenił też w szerszym, niż w wyżej wymienionym zakresie zachowania radcy prawnego z punktu widzenia zasad etyki i zasad wykonywania zawodu radcy prawnego, nie wskazał i nie opisał innych popełnionych przez niego naruszeń tych przepisów. Zdaniem egzaminatora sporządzona przez skarżącego opinia nie dawała podstaw do przyjęcia, że skarżący posiadał wystarczającą umiejętność interpretacji zastosowanych przepisów KERP. Nie wskazał bowiem, na jakikolwiek przepis Regulaminu. Zaproponowany sposób rozstrzygnięcia problemu nie był wystarczający i nie uwzględniał dostatecznie interesu publicznego. Styl pracy również został oceniony na niestaranny.

Uchwałą z 20 kwietnia 2018 r. Komisja Egzaminacyjna I stopnia stwierdziła, że w związku z otrzymaniem oceny niedostatecznej z piątej części egzaminu Skarżący uzyskał wynik negatywny z egzaminu radcowskiego.

Uchwałą z 30 listopada 2018 r. Komisja Egzaminacyjna II stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, przeprowadzonego w dniach 20-23 marca 2018 r. (dalej "Komisja") utrzymała w mocy powyższą uchwałę.

Wskazała, że egzaminatorzy ocenili jednolicie przygotowane przez skarżącego rozwiązanie z zakresu zasad wykonywania zawodu lub zasad etyki, w kontekście przesłanek przewidzianych przez art. 36(5) ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2115, ze zm., dalej jako: "u.r.p.") i zgodnie przyznali ocenę niedostateczną.

Organ stwierdził, że aby praca egzaminacyjna została oceniona pozytywnie, zaproponowane w niej rozwiązanie nie musi być zgodne z "Opisem istotnych zagadnień dla komisji egzaminacyjnej", lecz powinno być prawidłowe, świadczyć o umiejętności stosowania przepisów prawa i ich właściwej interpretacji. Co więcej zdający powinien wykazać się znajomością podstawowych wymogów formalnych pisma typu opinia prawna, która jest jednym z najpowszechniejszych w późniejszej praktyce radcy prawnego.

Komisja podkreśliła, że opinia sporządzona przez skarżącego nie zawierała podstawowych elementów składowych takich jak podstawa prawna, ocena stanu prawnego, analizy i wniosków końcowych, powodowała wrażenie, że zdający pierwszy raz zetknął się z tą formą pisma. O ile w nomenklaturze poszczególnych części opinii można dopuścić pewną dowolność, o tyle poprzestanie na dwóch elementach składowych nie może być uznane za prawidłowe rozwiązanie zdania, gdyż poza znajomością i interpretacją przepisów ważny jest również sposób przekazu.

Organ uznał, że skarżacy, poza niespełnieniem podstawowych wymogów formalnych pracy, nie dostrzegł również wszystkich uchybień radcy prawnego. W treści swojej pracy w ogóle nie odwołał się do przepisów Regulaminu, a z przepisów KERP dostrzegł jedynie naruszenie art. 6. Co prawda skarżący trafnie podniósł w swojej pracy, że radca prawny działał w warunkach konfliktu interesów, przez co naruszył KERP, jednak w tym przypadku również nie wskazał właściwej podstawy, odnosząc się jedynie do ogólnych zasad wykonywania zawodu radcy prawnego.

Zdaniem organu, całokształt pracy skarżącego, tj. forma i treść merytoryczna, przemawia za uznaniem, że jego odwołanie jest niezasadne, a ocena dokonana przez Komisję I stopnia właściwa. Samo przytoczenie przepisów KERP oraz ustawy bez ich analizy i pogłębionej argumentacji było niewystarczające do uzyskania oceny pozytywnej.

WSA w Warszawie oddalił skargę na powyższą uchwałę.

Sąd nie podzielił stanowiska skarżącego, że Komisja II stopnia nie wykazała przesłanki całkowicie dyskwalifikującej pracę skarżącego oraz pominęła gradację ocen cząstkowych. Praca skarżącego nie spełniała podstawowych wymogów formalnych. Nie było daty jej sporządzenia, podpisu jej autora, nie wskazano podstawy prawnej jej sporządzenia, brak jest także faktycznie wniosków. Co prawda w uzasadnieniu oceny cząstkowej każdego z egzaminatorów w części dotyczącej zachowania wymogów formalnych opracowanej opinii WSA zauważył pewne mankamenty, tym niemniej trafne były wnioski wyprowadzone przez sprawdzających, że praca zdającego nie spełniała podstawowych wymogów formalnych. Sąd zauważył, że egzaminatorzy nie byli zgodni co do tego, czy została podana data sporządzenia opinii. Rozbieżność ta nie zmieniła, zdaniem WSA, faktu, że w pracy skarżącego nie było zarówno daty sporządzenia opinii, jak i podpisu sporządzającego tę opinię tj. (hipotetycznego) r.pr. Jana Kowalskiego. Tym samym, stwierdzenie, że opinia sporządzona przez skarżącego nie spełniała podstawowych wymogów formalnych m.in. z tego powodu, że nie było daty jej sporządzenia oraz podpisu jej autora, było słuszne i zgodne z rzeczywistym stanem rzeczy.

Zdaniem WSA, niespełnienie podstawowych wymogów formalnych pisma (opinii) było uchybieniem istotnym i świadczyło o nienależytym przygotowaniu skarżącego do wykonywania zawodu radcy prawnego. Sąd podkreślił, że praca egzaminacyjna zawierała również inne wady szczegółowo wymienione w zaskarżonej uchwale, które wespół z wymienionymi brakami formalnymi nie pozwalały na uznanie, że skarżący wykazał się wiedzą prawniczą i umiejętnością jej stosowania niezbędną do samodzielnego wykonywania zawodu radcy prawnego. Z podanego stanu faktycznego wynikało więcej nieprawidłowych z punktu widzenia zasad etyki radcowskiej i wykonywania zawodu radcy prawnego zachowań, niż spostrzegł skarżący. Sąd zaakceprtował więc ocenę organów, że opinia sporządzona przez skarżącego nie dała podstaw do przyjęcia, że posiadał on wystarczającą umiejętność interpretacji zastosowanych przepisów KERP.

Zdaniem WSA, postępowanie zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy, a zgromadzony materiał dowodowy dawał podstawę do wydania uchwały ustalającej negatywny wynik z egzaminu radcowskiego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący, wnosząc o

1) uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, jeśli Sąd uzna, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona w postępowaniu administracyjnym,

2) ewentualnie uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie,

3) zasądzenie kosztów postępowania na rzecz skarżącego według norm przepisanych.

Skarżący zrzekł się przeprowadzenia rozprawy w przedmiotowej sprawie.

Zarzucił naruszenie:

I. prawa materialnego, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023, poz. 259, dalej "p.p.s.a.") w zw. z art. 151 p.p.s.a. i w zw. z art. 364 ust. 10 i art. 365 ust. 2 u.r.p., poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 365 ust. 2 u.r.p., polegające na oddaleniu skargi na skutek nieprawidłowego przyjęcia przez Sąd, że popełnione błędy w rozwiązaniu zadania egzaminacyjnego z piątej części egzaminu radcowskiego (zadanie z zakresu zasad wykonywania zawodu lub zasad etyki), nie mogą być kwalifikowane w ramach stopniowalności oceny pozytywnej, a zatem zdaniem Sądu praca egzaminacyjna skarżącego nie zasługiwała na ocenę co najmniej dostateczną.

II. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. i w zw. w zw. z art. 77 § 1, art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023, poz. 775, dalej "k.p.a.") albowiem Sąd nie podjął wszelkich czynności niezbędnych do wyjaśnienia sprawy, w szczególności nie rozpatrzył należycie zarzutów wskazanych w skardze, czy wręcz pominął zarzut, dotyczący faktu nieprawidłowego, czy wręcz błędnego stanowiska Komisji Egzaminacyjnej II stopnia, która w uzasadnieniu uchwały błędnie stwierdziła, że "przyznała skarżącemu rację" że ww. opis jest tylko instrumentem pomocniczym, w sytuacji gdy skarżący w swoim odwołaniu nigdzie nie podniósł takiego argumentu, a wręcz przeciwnie opierał swoje odwołanie na argumentacji, że wymienił 4 delikty dyscyplinarne wskazane w opisie istotnych zagadnień, spośród 6 w nich zaproponowanych, uwzględniając niewątpliwie interes społeczny i spełniając wymagania określone art. 365 ust. 2 u.r.p., co nie daje podstaw do zdyskwalifikowania pracy. Sąd zatem ograniczył się wyłącznie do stwierdzenia, że w uzasadnieniu oceny cząstkowej każdego z egzaminatorów w części dotyczącej zachowania wymogów formalnych opracowanej opinii zauważa pewne mankamenty jednakże nie wskazał i nie wyjaśnił dokładnie, na czym one polegały.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie w całości, zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, oraz przeprowadzenie rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi – zgodnie z art. 174 p.p.s.a. – może być:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;

2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Skarga kasacyjna jest sformalizowanym i profesjonalnym środkiem prawnym, co oznacza, że sposób ujęcia jej zarzutów wyznacza granice rozpoznawania sprawy kasacyjnej. Skarga kasacyjna powinna zawierać przytoczenie podstaw kasacyjnych oraz ich uzasadnienie (art. 176 p.p.s.a.). Przytoczenie podstaw kasacyjnych to wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które w ocenie skarżącego zostały naruszone przez sąd pierwszej instancji i precyzyjne wyjaśnienie, na czym polegało niewłaściwe zastosowanie lub błędna wykładnia prawa materialnego bądź wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez sąd pierwszej instancji. Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą. Ze względu na ograniczenia wynikające ze wskazanych regulacji prawnych, Naczelny Sąd Administracyjny nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich ani w inny sposób korygować.

Rozpoznając skargę kasacyjną w tak zakreślonych granicach, NSA stwierdził, że nie została ona oparta na usprawiedliwionych podstawach i z tego powodu nie została uwzględniona.

W skardze kasacyjnej podniesiono zarzuty dotyczące naruszenia zarówno przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak i przepisów prawa materialnego. Spór w tej sprawie koncentruje się wokół tego, czy skarżący kasacyjnie, rozwiązując na egzaminie radcowskim zadanie z zakresu zasad wykonywania zawodu lub zasad etyki, wykazał właściwe przygotowanie prawnicze, tzn. czy spełniona została przesłanka z art. 364 ust. 1 u.r.p., a zatem czy wykazał należyte przygotowanie do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego.

NSA podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji, który zaakceptował stanowisko organu, że treść rozwiązania przez skarżącego zadania z zakresu zasad wykonywania zawodu lub zasad etyki nie pozwoliła na ocenę, że ta przesłanka wynikająca z art. 364 ust. 1 u.r.p. została spełniona.

W pierwszej kolejności trzeba zwrócić uwagę na specyfikę postępowania, które stanowi przedmiot kontroli sądowej w niniejszej sprawie. Nie jest to typowe jurysdykcyjne postępowanie administracyjne. Postępowanie przed komisją egzaminacyjną do spraw egzaminu zawodowego ma szczególny charakter ze względu na cel, któremu ma ono służyć. Celem tym jest mianowicie doprowadzenie do prawidłowej oceny, czy osoba która ma w przyszłości wykonywać zawód radcy prawnego, czyli zawód zaufania publicznego, rzeczywiście zapewnia możliwość prawidłowego wykonywania tego zawodu. Rolą komisji egzaminacyjnej jest zatem ochrona interesu publicznego, poprzez rzetelną weryfikację stopnia przygotowania kandydata do wykonywania zawodu. Do tego postępowania znajdują wprawdzie zastosowanie przepisy k.p.a., ale z uwzględnieniem specyficznego charakteru tego postępowania, zamierzającego do realizacji wskazanego celu. Egzamin radcowski jest jedną z form weryfikacji przygotowania prawniczego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego osób, które poprzez zdanie egzaminu radcowskiego chcą spełnić jeden z warunków wpisu na listę radców prawnych. Jest oczywiste, że w interesie publicznym jest umożliwienie uzyskania prawa wykonywania zawodu radcy prawnego tylko tym osobom, które są wystarczająco przygotowane do świadczenia pomocy prawnej, w ramach której mieści się szerokie spektrum zadań wykonywanych w celu ochrony prawnej interesów reprezentowanych przez radcę prawnego podmiotów (art. 2 i art. 6 ust. 1 w zw. z art. 4 u.r.p.). "Przygotowanie prawnicze" do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego (art. 364 ust. 1 u.r.p.) uwzględniać musi stale poszerzający się katalog zadań związanych z profesjonalnym świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego, będący wynikiem rozwoju stosunków społecznych. Z tego powodu poziom "przygotowania prawniczego" osoby zdającej egzamin radcowski jest przedmiotem zindywidualizowanej oceny wyspecjalizowanego organu, jakim jest komisja egzaminacyjna powołana do przeprowadzenia tego egzaminu, według ustawowo określonej formuły egzaminacyjnej (art. 361 ust. 1 u.r.p.).

Z tego powodu, oprócz wspomnianej regulacji z art. 364 ust. 1 u.r.p., ustawodawca określił również kryteria, które powinna spełniać praca egzaminacyjna, przewidując w art. 365 ust. 2 u.r.p., że chodzi w nich nie tylko o zachowanie wymogów formalnych, których spełnienie w niniejszej sprawie jest akurat niekwestionowane, lecz także o "zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje". To są kryteria oceny poszczególnych części egzaminu, które w celu uzyskania pozytywnego wyniku egzaminu muszą być spełnione łącznie, chociaż stopień spełnienia tych wymogów może być różny. Od stopnia spełnienia wszystkich tych przesłanek uzależniona jest bowiem konkretna ocena uzyskana z egzaminu z przewidzianej ustawą pięciostopniowej skali ocen pozytywnych (art. 364 ust. 10 pkt 1 lit. a-d u.r.p.). W razie niespełnienia tych przesłanek praca jest oceniana jako niedostateczna (art. 364 ust. 10 pkt 2 u.r.p.).

Rolą sądu administracyjnego w zakresie kontroli ostatecznego wyniku egzaminów prawniczych, w tym również egzaminu radcowskiego, jest kontrola działań organów, co obejmuje ocenę prawidłowości procedury przeprowadzenia egzaminu radcowskiego, w tym sposobu oceniania pracy zdającego, nie zaś merytoryczne odnoszenie się do zagadnień będących przedmiotem zadań egzaminacyjnych. W tym kontekście zadaniem Sądu pierwszej instancji nie było więc rozstrzygnięcie merytorycznych problemów związanych z oceną pracy egzaminacyjnej skarżącego, gdyż sąd nie pełni roli "komisji egzaminacyjnej trzeciej instancji", dokonującej kolejnej merytorycznej oceny pracy egzaminacyjnej, a jedynie kontroluje, czy dokonując tej oceny i wydając zaskarżoną decyzję, organy administracyjne działały zgodnie z prawem (por. m.in. wyroki NSA z: 24 listopada 2021 r., sygn. akt II GSK 411/18; 15 marca 2022 r., sygn. akt II GSK 1754/18; 19 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2333/11; 10 lipca 2012 r., sygn. akt II GSK 195/12).

Biorąc zatem pod uwagę wskazaną powyżej specyfikę postępowania kontrolowanego w tej sprawie i zestawiając to ze specyfiką tego konkretnego stanu faktycznego, który zaistniał w niniejszej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zarzuty skargi kasacyjnej były nieusprawiedliwione, gdyż Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, że przeprowadzona przez Komisję ocena rozwiązania przez skarżącego zadania egzaminacyjnego była prawidłowa.

Za nieusprawiedliwiony należało uznać zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. i w zw. w zw. z art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. polegający na niepodjęciu przez Sąd pierwszej instancji wszelkich czynności niezbędnych do wyjaśnienia sprawy, w szczególności nienależyte rozpatrzenie zarzutów wskazanych w skardze i niewyjaśnienie, na czym polegały mankamenty w niezachowaniu wymogów formalnych opracowanej opinii.

Odnosząc się do tak skonstruowanego zarzutu naruszenia przepisów postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że kontrolowana przez Sąd pierwszej instancji uchwała została wydana w postępowaniu, które zostało przeprowadzone zgodnie ze standardami procedury administracyjnej.

Wskazać należy, że w postępowaniu mającym na celu ustalenie wyniku egzaminu sprawdzane prace egzaminacyjne stanowią pełny materiał dowodowy, który oceniany jest przez egzaminatorów według zasady swobodnej oceny dowodów, ale przy zastosowaniu ściśle określonych w ustawie kryteriów oceny w celu dokonania prawidłowych ustaleń (wystawienia ocen), będących podstawą rozstrzygnięcia (ustalenia wyniku egzaminu). Ocena materiału dowodowego (prac egzaminacyjnych) dokonywana jest przez egzaminatorów, specjalistów z właściwych dziedzin prawa, którzy z jednej strony gwarantują znajomość przepisów prawa i obiektywną ocenę prawidłowości zastosowanych rozwiązań, a z drugiej zawierają element własnej "eksperckiej" oceny poziomu pracy, aby następnie wedle ich najlepszej wiedzy, w ramach prawem określonych, ustalić, czy praca spełnia wymogi, a kandydat na radcę prawnego posiada odpowiednie przygotowanie prawnicze do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Nietrafna ocena zadania egzaminacyjnego może wywodzić się z naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów. Okoliczność tę trzeba wykazać w sposób konkretny, tzn. wskazać, które rozwiązanie przyjęte w pracy egzaminacyjnej zostało zdaniem zdającego ocenione wadliwie i na czym polega ta wada w ocenie.

Ze zgromadzonego w aktach materiału dowodowego oraz wydanej w tej sprawie uchwały wynika, że zostały wyjaśnione istotne okoliczności sprawy, których wyjaśnienie było konieczne do zastosowania przepisów prawa materialnego. Ponadto z uzasadnienia zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej uchwały jednoznacznie wynika, że Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny zaskarżonej uchwały w zakresie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych i prawnych.

Oceny prac egzaminacyjnych, jak wyżej zauważono, służą prawidłowemu ustaleniu, czy zdający ma przygotowanie prawnicze do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, w tym wiedzy z zakresu prawa i umiejętności jej praktycznego zastosowania (art. 364 ust. 1 u.r.p.). Oceny te nie są dokonywane w ramach "luzu decyzyjnego". Ustawa reguluje precyzyjnie wymagania, jakie muszą spełniać prace z części drugiej do piątej egzaminu adwokackiego.

Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że z reguły w każdym zadaniu egzaminacyjnych zawarty jest problem szczególny, którego dostrzeżenie i prawidłowe rozwiązanie należy do zdającego i ten właśnie problem jest szczegółowo oceniany przez egzaminatorów.

W sprawie niniejszej, przedmiotem sporu była ocena zadania z piątej części egzaminu (z zakresu zasad wykonywania zawodu lub zasad etyki). Należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu, że skarżący nie sprostał prawidłowemu rozwiązaniu zadania. Zasadniczymi mankamentami pracy wytkniętymi przez egzaminatorów i Komisję Egzaminacyjną II stopnia było niewskazanie źródeł prawa mającego zastosowanie w sprawie, niepowiązanie uchybień radcy prawnego z konkretnym stanem faktycznym sprawy, niewskazanie, na czym konkretnie te uchybienia polegały, oraz brak pogłębionej argumentacji prawnej prowadzącej do udzielenia odpowiedzi na zadany temat. Słusznie uznano, że samo wskazanie przepisów KERP oraz u.r.p. bez profesjonalnej ich analizy nie mogło stanowić podstawy do uzyskania oceny pozytywnej. Poza tym wytknięto pracy skarżącego braki formalne polegające na braku daty jej sporządzenia oraz podpisu autora.

Skarżący w skardze kasacyjnej zwalczał w zasadzie tylko ocenę tego ostatniego błędu, jednak nie mogła to być obrona skuteczna, albowiem pomijała ona wskazane wcześniej istotne uchybienia egzaminacyjnego. Podnoszone w tym zakresie zarzuty skarżącego kasacyjnie sprowadzały się w istocie rzeczy do prezentowania własnych ocen stanu faktycznego.

Analiza zaskarżonego wyroku nie uzasadniała twierdzenia, aby ocena zgodności z prawem kontrolowanej uchwały przeprowadzona została z naruszeniem tych wzorców kontroli jej legalności, które wynikały z art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., których naruszenie zarzucił skarżący. Komisja Egzaminacyjna II stopnia w zaskarżonej uchwale dokładnie opisała rozwiązanie zadania zaproponowane przez skarżącego, wskazując, dlaczego w opinii Komisji to rozwiązanie nie mogło być uznane za poprawne w świetle kryteriów określonych w art. 365 ust. 2 u.r.pr. W uzasadnieniu zaskarżonej uchwały dokonano wyszczególnienia błędów pracy egzaminacyjnej i wskazano ich wagę. Uzasadnienie zaskarżonej uchwały zgodnie z wymogami uzasadnienia decyzji, merytorycznie, ze wskazaniem konkretnych norm prawnych, wyjaśniło motywy i przesłanki rozstrzygnięcia.

W odniesieniu do zarzutów z pkt II petitum skargi kasacyjnej trzeba jeszcze podkreślić, że ich ocena nie może pomijać znaczenia konsekwencji wynikających z art. 176 § 1 pkt 2 w związku z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. (por. np. wyroki NSA z: 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II GSK 2162/13; 27 listopada 2014 r., sygn. akt I FSK 1752/13; 10 października 2014 r., sygn. akt II OSK 793/13).

W tej mierze wymaga bowiem, przede wszystkim przypomnienia – i zarazem wyjaśnienia – że przez "wpływ", o którym mowa w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., należy rozumieć istnienie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym podniesionym w zarzucie skargi kasacyjnej a wydanym w sprawie zaskarżonym orzeczeniem, zaś związek ten, jakkolwiek nie musi być realny (uchybienie mogło mieć istotny wpływ), to jednak musi uzasadniać istnienie hipotetycznej możliwości odmiennego wyniku sprawy, co wymaga uprawdopodobnienia istnienia wpływu zarzucanego naruszenia na wynik sprawy, a więc innymi oznacza obowiązek wykazania oraz uzasadnienia, że następstwa zarzucanych uchybień były na tyle istotne, że kształtowały lub współkształtowały treść kwestionowanego orzeczenia, a w sytuacji, gdyby do nich nie doszło wyrok sądu pierwszej instancji byłby (mógłby być) inny. Skoro przy tym na gruncie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. jest mowa o "naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy", to za uzasadniony trzeba uznać wniosek, że nie chodzi o każde (jakiekolwiek) naruszenia przepisów postępowania, lecz o naruszenie kwalifikowane jego skutkiem, a mianowicie skutkiem, którego wpływ miałby nie pozostawać bez wpływu na inny wynik sprawy, co wymaga – jak powyżej wyjaśniono – uprawdopodobnienia jego istnienia.

W korespondencji do przedstawionego powyżej rozumienia pojęcia "wpływu na wynik sprawy", o którym mowa w pkt 2 art. 174 p.p.s.a., trzeba stwierdzić, że uzasadnienie skargi kasacyjnej nie udziela odpowiedzi na pytanie, na czym dokładnie – w tym zwłaszcza w świetle przywołanych wymogów – miałoby polegać zarzucane naruszenie szeregu przepisów postępowania w relacji do określonych nimi i adresowanych do Sądu pierwszej instancji wzorców działania (art. 145 § 1 pkt 1 lit c i art. 151 p.p.s.a. ) oraz wzorców kontroli zgodności z prawem zaskarżonego aktu (art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a.), a w rezultacie, jaki miałby być wpływ zarzucanych naruszeń na wynik sprawy i to wpływ o charakterze istotnym.

Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie uzasadnia twierdzenia, aby ocena zgodności z prawem kontrolowanej uchwały przeprowadzona została bez należytej wnikliwości, w tym z naruszeniem tych wzorców kontroli jej legalności, które wynikają z art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., których naruszenie zarzuca skarżący.

Ocena zgodności z prawem zaskarżonej uchwały nie nastąpiła również z naruszeniem art. 365 ust. 2 u.r.p.,

Zgodnie z art. 365 ust. 2 u.r.p. praca egzaminacyjna musi spełniać wymogi formalne, przepisy prawa mają być zastosowane właściwie i umiejętnie zinterpretowane, sposób rozstrzygnięcia problemu ma być poprawny i uwzględniać interes strony. Praca, która spełnia powyższe wymagania musi być oceniona pozytywnie. Natomiast, w zależności od tego, w jakim stopniu praca egzaminacyjna spełnia wymagania, egzaminatorzy wystawiają oceny, korzystając ze skali ocen zawartych w ustawie. Praca, która nie spełnia jednego z wymogów ustawowych, w zasadzie musi być oceniona negatywnie, bowiem świadczy o tym, że zdający nie jest przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego.

Odwołując się w związku z powyższym do konsekwencji wynikających z art. 365 ust. 2 u.r.p, który określa kryteria oceniania prac egzaminacyjnych, w opozycji do stanowiska strony skarżącej i eksponowanego przez nią znaczenia wskazywanych na gruncie zarzutów kasacyjnych naruszeń, NSA podkreślił, że z obydwu ocen cząstkowych, a także z kontrolowanej uchwały wynikało, że praca egzaminacyjna strony nie spełniała kryteriów oraz wymogów, w świetle których jej ocena mogła być inna niż niedostateczna. Co więcej, analiza treści uzasadnień obydwu ocen cząstkowych przekonywała o istnieniu znaczącej ich części wspólnej w zakresie odnoszącym się do wskazywanych w nich mankamentów i deficytów pracy egzaminacyjnej skarżącego. Ich rodzaj oraz skala – o której podobnie jak i o sumie tych mankamentów i deficytów trzeba wnioskować na podstawie uzasadnień każdej z tych ocen cząstkowych, a także na podstawie uzasadnienia kontrolowanej uchwały – skutkowały tym, że przy uwzględnieniu określonych ustawą kryteriów, praca strony oceniona została jako niedostateczna.

Skarżący słusznie wskazuje, że ustawodawca nakazał stosować czterostopniową skalę ocen pozytywnych określoną w art. 364 ust. 10 u.r.p. Jednakże w świetle wskazanych w ustawie kryteriów nie może budzić wątpliwości, że ocenę pozytywną może uzyskać tylko takie rozwiązanie zadania, które jest poprawne pod względem formalnym, materialnoprawnym i uwzględnia interes reprezentowanej przez zdającego strony. Kryteria określone w art. 365 ust. 2 u.r.p. muszą być spełnione łącznie, bo tylko wtedy uprawniona jest ocena, że zdający jest przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. W orzecznictwie podkreśla się, że nawet poprawne rozwiązanie zadania pod względem formalnym i materialnoprawnym, ale nie uwzględniające interesu strony reprezentowanej przez zdającego, świadczy o braku przygotowania do należytego wykonywania zawodu radcy prawnego (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2011 r., sygn. akt II GSK 695/11). Zróżnicowanie ocen pozytywnych (od dostatecznej do celującej) nie oznacza, jak tego oczekiwałaby skarżący, że popełnione w rozwiązaniu zadania błędy świadczące o niespełnieniu podstawowych kryteriów określonych w art. 365 ust. 2 u.r.p., mogą być kwalifikowane w ramach stopniowalności oceny pozytywnej. Tylko spełnienie wszystkich ustawowych kryteriów zaproponowanego rozwiązania uprawnia oceniających do przejścia do etapu rozważania wyboru oceny ze skali ocen pozytywnych.

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzuty skargi kasacyjnej za nieusprawiedliwione i na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 ze zm.). Zasądzoną na rzecz organu kwotę 360 zł stanowi wynagrodzenie radcy prawnego, który występował przed Sadem pierwszej instancji, za sporządzenie w terminie określonym w art. 179 p.p.s.a. odpowiedzi na skargę kasacyjną i udział w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym (por. uchwała składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2012 r., sygn. akt II FPS 4/12, ONSAiWSA z 2013 r. nr 3, poz. 38).