Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 566/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2023-10-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2021 poz 423
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk, Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska (sprawozdawca), Sędzia WSA Anetta Chołuj, Protokolant: Referent Aleksandra Bartczak, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 11 października 2023 r. sprawy ze skargi T.R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 kwietnia 2022 r. nr UP-333/2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją, działając na podstawie art. 83 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 423, dalej: u.s.u.s.), po rozpatrzeniu wniosku T. R. (dalej: strona, skarżący), Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Bielsku Białej (dalej: ZUS, organ) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Łodzi z 15 lutego 2022 r., nr 230/2022 o odmowie umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 97 237, 24 zł, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowone oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Ponadto organ na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365), dalej: rozporządzenie, utrzymał w mocy decyzję w zakresie odmowy umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 96 434,09 zł, w tym na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy.

Z uzasadnienia organu wynika, że 24 stycznia 2020 r. do Zakładu wpłynął wniosek skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek, zaś pismem z 9 marca 2022 r. wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Organ wskazał, że z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z 29 listopada 2021 r. wynika, że skarżący jest żonaty, nie pracuje zarobkowo, pobiera emeryturę w wysokości 1.943,91 zł brutto, tj. 1.632,96 zł netto, nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera zasiłku z Urzędu Pracy, czy z pomocy społecznej, ponosi wydatki związane z utrzymaniem: z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości 618,83 zł, koszty związane z leczeniem w wysokości 140 zł oraz inne w wysokości 41,66 zł, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie posiada zobowiązań finansowych, nie posiada domu, gospodarstwa rolnego, innych nieruchomości, praw majątkowych oraz wierzytelności, posiada mieszkanie przy "ulicy [...]" w miejscowości S. o powierzchni [...] m2, (współwłasność w ½ części), posiada inne składniki mienia ruchomego: komputer o wartości 200 zł, kuchenkę gazową o wartości 50 zł, oraz pralkę i lodówkę. Skarżący, jak wskazał, nie przewiduje poprawy sytuacji materialnej i nie prognozuje uregulowania należności ze względu na stan zdrowia (zawał serca i powrót choroby astmatycznej z dzieciństwa) oraz posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Wałbrzychu. Końcowo skarżący podniósł, że w latach 2017-2018 został oszukany przez franczyzodawcę, czego skutki finansowe odczuwa do dnia dzisiejszego, a po trzech latach sprawa trafiła do Sadu Rejonowego w Wałbrzychu III Wydział Karny, gdzie skarżący jest stroną pokrzywdzoną.

Organ w celu rozpatrzenia sprawy korzystał z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców oraz Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. Ze zgromadzonego w sprawie materiału wynika, że skarżący prowadził działalność gospodarczą w zakresie działalności agencji reklamowych (kod PKD 73.11.Z) oraz portali internetowych (kod PKD 63.12.Z), jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego, którego wysokość wynosi 2.079,98 zł brutto, ze świadczenia dokonywane są potrącenia w wysokości 519,99 zł na poczet należności z tytułu składek, do wypłaty pozostaje zatem kwota w wysokości 1.372,79 zł, jest współwłaścicielem majątku nieruchomego (lokalu mieszkalnego w miejscowości S. o powierzchni [...] m2, udział 1/2, dla którego Sąd Rejonowy w Wałbrzychu prowadzi [...]) - na którym organ dokonał zabezpieczenia hipotecznego na poczet należności z tytułu składek, nie jest właścicielem czy współwłaścicielem samochodu.

ZUS zweryfikował zadłużenie w zakresie ewentualnego przedawnienia i stwierdził, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Organ ustalił, że nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone. Czynności mające wpływ na zawieszenie biegu przedawnienia zostały wyjaśnione w decyzji ZUS z 15 lutego 2022 r. nr 230/2022 i pozostają aktualne. Okolicznością wskazującą na brak przedawnienia należności za okres 5/2001 r. - 6/2007 r. jest fakt, że ZUS zabezpieczył ich spłatę poprzez wpis do hipoteki 18 kwietnia 2006 r., 28 czerwca 2007 r. oraz 8 października 2010 r. na nieruchomości oznaczonej nr [...].

Dalej organ odnosząc się do przesłanek wskazanych w art. 28 u.s.u.s. podniósł, że skoro w stosunku do działalności skarżącego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne, to nie zaistniały przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Dalej organ wskazał, że nie zaszła przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., gdyż działalność gospodarcza została wyrejestrowana 25 listpada 2019 r., jednocześnie nie wystąpiła przesłanka majątku niepodlegającego egzekucji, gdyż skarżacy uzyskuje dochód z tytułu pobieranego świadczenie emerytalnego, z którego prowadzone jest skutecznie postępowanie egzekucyjne i jest współwłaścicielem majątku nieruchomego. Zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie ma zastosowania. Dalej organ dodał, że Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdzili całkowitego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Brak jest podstaw prawnych do stwierdzenia, że w postępowniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, gdyż prowadzona jest egzekucja ze świadczenia emerytalnego. Tym samym – zdaniem organu – brak jest zatem podstaw prawnych do umorzenia należności z tytułu składek jako całkowicie nieściągalnych i umorzenia ich w oparciu o art. 28 ust. 3 u.o.u.s.

Dalej organ rozważył przesłanki warunkujące możliwość umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wydanym na tej podstawie rozporządzeniu. W zakresie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia stwierdził, że zgromadzone dowody w trakcie toczącego się postępowania nie wskazują na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności. Organ podniósł, że na przedsiębiorcy ciąży obowiązek prawidłowego i terminowego opłacania należnych składek we właściwej wysokości. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia odpowiada podmiot prowadzący działalność. Dlatego też, organ uznał, iż argumentacja dotycząca nietrafionych decyzji biznesowych w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej, nie jest podstawą do umorzenia należności z tytułu składek. Organ podkreślił, że skarżący decydując się na założenie działalności gospodarczej powinien być świadomy, że dodatkowo zobowiązuje się do opłacenia należnych składek z tytułu prowadzenia działalności za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet w przypadku poniesienia strat, czy pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów. Obligatoryjność opłacania składek dotyczy wszystkich płatników składek. Brak płynności finansowej nie powinien być równoważony ze środków stanowiących przychody Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Priorytetem dla przedsiębiorcy winno być gromadzenie dostatecznych środków na pokrycie kosztów działalności gospodarczej, a tym samym obowiązkowych składek, które są publicznym świadczeniem o charakterze powszechnym i powyższego obowiązku ustawodawca nie uzależnił od osiąganego wyniku finansowego płatnika. Zatem skutki finansowe działalności osoby zobowiązanej nie mogą być przerzucane na ogół obywateli. Stosownie do obowiązujących przepisów, to właśnie płatnik składek jako osoba prowadząca i monitorująca działalność gospodarczą, niezależnie od czynników wpływających na funkcjonowanie firmy i osiąganych dochodów, odpowiada za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych, w tym należności z tytułu składek.

Dalej organ odnosząc się do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia wskazał, że jej wystąpienie uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu uniemożliwiającego opłacenie należności. Organ podkreślił, że skarżący powołał się na swoją sytuację zdrowotną, oświadczył, że w 2000 r. przebył zawał serca w stopniu znacznym, cierpi na zwyrodnienie kręgosłupa oraz astmatyczne zapalenie oskrzeli, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Wałbrzychu. Jednakże w ocenie organu problemy te, choć z całą pewnością są utrudnieniem w codziennej egzystencji, nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności. Źródłem utrzymania jest bowiem świadczenie emerytalne, które jest wypłacane niezależnie od stanu zdrowia i co roku przewidziana jest jego waloryzacja.

Końcowo organ podniósł, że również bardzo ograniczone możliwości płatnicze skarżącego nie mogą być uznane za wystarczającą przesłankę do umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się bowiem do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Przy ocenie tej przesłanki organ podniósł, że ZUS każdorazowo zobligowany jest do analizy dochodów osiąganych w rodzinie na podstawie minimum socjalnego. Organ wskazał, że do oceny sytuacji finansowej gospodarstwa domowego należy przyjąć dochód przed potrąceniami egzekucyjnymi, które są konsekwencją nieregulowania zobowiązań wobec wierzycieli i nie są uwzględniane przez praktykę orzeczniczą w ocenie sytuacji dla potrzeb umorzenia zaległości publicznoprawnych. Analizując dochód w gospodarstwie domowym skarżącego, organ uznał, że kształtuje się na on poziomie wyższym od ustalonego minimum socjalnego dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego, które za IV kwartał 2021 r. wyniosło 1.340,55 zł wg Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych z 30 marca 2022 r. ZUS zauważył, że minimum socjalne jest jednym z najbardziej znanych wzorców konsumpcji niezamożnych gospodarstw domowych, opracowany przy wykorzystaniu metody potrzeb podstawowych. Wyznacza on skromną wartość i zawartość koszyka, by zapewnić odpowiednie warunki życia. Dodatkowo minimum socjalne wyznacza kwotę, która jest niezbędna gospodarstwu domowemu w celu zapewnienia odpowiednich warunków życia do odtworzenia sił życiowych i utrzymania więzi społecznych. ZUS podkreślił, że w powołanym przez IPiSS jednoosobowym gospodarstwie emeryckim wskazano wydatki na: żywność - 328,91 zł, mieszkanie - 478,10 zł, w tym: użytkowanie i energię - 405,14 zł, wyposażenie - 72,96 zł, kulturę i rekreację - 133,25 zł, odzież i obuwie - 47,18 zł, ochronę zdrowia - 94,48 zł, higienę osobistą - 34,94 zł, transport i łączność - 124,39 zł, pozostałe wydatki - 99,30 zł. Jednakże – w ocenie organu – koszty te nie mają nadzwyczajnego charakteru, ZUS nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem. Dodatkowo podniesione przez skarżącego okoliczności w istotny sposób nie odróżniają się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi.

Analiza ustalonych w postępowaniu faktów nie prowadzi zatem, w ocenie organu do wniosku, że sytuacja skarżącego nosi znamiona ubóstwa, a przedstawione argumenty nie znalazły odzwierciedlenia w zebranym materiale dowodowym. Organ stwierdził, że sytuacja finansowa skarżącego, pomimo że jest uznana jako trudna, nie nosi znamion ubóstwa. Pojęcie "ubóstwo" wskazuje na stały brak dostatecznych środków materialnych dla zaspokojenia potrzeb jednostki, w szczególności w zakresie żywności, schronienia, ubioru, transportu oraz podstawowych potrzeb kulturalnych i społecznych. Skarżący posiada natomiast stałe źródło dochodu w postaci świadczenia emerytalnego, które umożliwia mu zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, mimo, że prowadzone jest wobec niego postępowanie egzekucyjne. Wynikająca z tego uciążliwość nie zmienia faktu, że egzekucja jest prowadzona zgodnie z zasadą poszanowania minimum egzystencji, która stanowi wyraz ochrony dłużnika w procesie dochodzenia zaległości. Zasada ta dopuszcza prowadzenie egzekucji z majątku zobowiązanego tylko w zakresie, w którym nie zostanie zagrożone minimum utrzymania, a kwoty wolne od zajęć są ustalone przepisami prawa.

Nie godząc się z tym rozstrzygnięciem skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, zarzucając organowi rażące naruszenie przepisów prawa w związku z art. 156 § 1 pkt 2 i 3 k.p.a., a mianowicie naruszenie:

• art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez nierówne traktowanie i dyskryminowanie osoby ubezpieczonej poprzez nie udzielenie wyjaśnień w sprawie;

• art. 7 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a., art. 11 k.p.a. poprzez zaniechanie dokładnego wyjaśnienia sprawy i nie kierowanie się zasadami bezstronności, a także niedbałe i niezgodne z prawdą prowadzenie postępowania, na co dowodem jest zarzucanie stronie, że kredytowała swoją działalność ze środków pieniężnych ZUS w formie składek, co było niemożliwe, ponieważ nie było dochodów i wyłącznie straty;

• art. 77 § 1 i 2 k.p.a. i 80 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie całego materiału dowodowego i wcześniej wydanej decyzji przez ZUS w Rzeszowie, który pierwszy prowadził sprawę i decyzja ZUS Oddziału w Rzeszowie powinna być wiążąca do ZUS Oddziału w Łodzi i ZUS Oddziału w Bielsku Białej;

• art. 81 k.p.a. poprzez uniemożliwienie stronie wypowiedzenie się co do przeprowadzonych dowodów, co miało miejsce 4 kwietnia 2022 r.

Mając powyższe na uwadze, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, powołanie na świadka A. K. oraz o przeprowadzenie rozprawy w jego obecności.

Na rozprawie przed WSA we Wrocławiu, która odbyła się 11 października 2023 r. Sąd na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. stwierdził niedopuszczalność wniosku o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka. Uwzględnił natomiast wniosek o przeprowadzenie dowodu z dokumentów na okoliczność wysokości otrzymywanej emerytury.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie, chociaż z innych powodów niż te które zostały poniesione w skardze.

Stosownie do art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 529 ze. zm.), dalej: p.p.s.a., kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Podkreślenia wymaga również, że zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy. Natomiast na podstawie art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Zakres kontroli działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne, sprowadzający się zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022, poz. 2492 ze. zm.) do kryterium jej zgodności z prawem, ma istotne znaczenie dla katalogu możliwych rozstrzygnięć sądu, który został wskazany w art. 145 § 1 p.p.s.a. Przepis ten bowiem stanowi, iż w razie uwzględnienia skargi na decyzję sąd może ją uchylić w całości albo w części (pkt 1), stwierdzić jej nieważność w całości lub w części (pkt 2) lub też stwierdzić wydanie decyzji z naruszeniem prawa (pkt 3).

O uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają organy administracji, co w niniejszym przypadku oznacza, że rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia przedmiotowych należności należy do wyłącznej kompetencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd administracyjny nie ma uprawnień do merytorycznego załatwienia sprawy administracyjnej, a więc i do umorzenia należności z tytułu składek.

W tym miejscu podnieść należy, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U z 2021 r., poz. 423 ze zm,, w brzmieniu obowiązującym w sprawie), dalej: u.s.u.s., decyzje w indywidualnych sprawach; w tym w sprawie umorzenia należności z tytułu składek, wydaje Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Osobą uprawnioną do podpisywania decyzji jest Prezes ZUS, który na podstawie art. 73 ust. 1 u.s.u.s. oraz § 2 ust. 2 pkt 2 statutu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, stanowiącego załącznik do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 13 stycznia 2011 r. w sprawie nadania statutu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 18, poz. 93) może upoważnić pracowników organu do wydawania decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek. W ZUS utworzono jednostki zajmujące się obsługą wniosków w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek - tzw. Centrum Umorzeń w I Oddziale ZUS w Łodzi, w Oddziale ZUS w Rzeszowie oraz w Oddziale ZUS w Bielsku-Białej. Powyższe stanowi jednak kwestię wewnętrzną ZUS o charakterze organizacyjnym i nie ma wpływu na ustawowo uregulowane kompetencje do wydawania przez ZUS decyzji, o których mowa w art. 83 ust. 1 u.s.u.s. Organem wydającym decyzję jest zatem ZUS, a nie Centrum Umorzeń, czy też Oddział ZUS. Ponieważ decyzje wydaje Zakład Ubezpieczeń Społecznych rozstrzyganie kwestii właściwości miejscowej i rzeczowej Oddziału ZUS jest bezprzedmiotowe. Ponadto odnosząc się do kwestii podniesionych przez skarżącego zarzutów, wskazać należy, że z akt spraw nie wynika, aby przez ZUS, Oddział w Rzeszowie – wbrew twierdzeniom skarżącego – została wydana tożsama decyzja (co do strony przedmiotowej i podmiotowej) do tej stanowiącej przedmiot sprawy w niniejszym postępowaniu.

W dalszej kolejności podnieść należy, że stosownie do art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w jej art. 28 ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2020 r. poz. 1228);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe,

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Prawodawca, pozostawiając organom administracji publicznej uznanie w omawianej kwestii, wprowadził w tym zakresie swobodę decyzji, przejawiającą się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Rozstrzygnięcie organu nie może być jednak dowolne, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a.

Organ stwierdził, że nie występuje żadna z przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., jak i art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia, co skutkowało odmową umorzenia należności. W ocenie Sądu zasadne jest stanowisko organu, że nie występuje żadna z przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Umorzenie należności z tytułu składek w innych sytuacjach niż całkowita ich nieściągalność możliwe jest również w sytuacji, którą reguluje art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia. Zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Pojęcie w uzasadnionych przypadkach jest niedookreślone, tak więc na podstawie art. 28 ust. 3b minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego został zobowiązany do określenia, w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3b Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej rozporządzenie. Zgodnie z jego § 3 ust. 1 organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Podnieść nadto należy, że wskazana powyżej regulacja art. 28 ust. 3a i rozporządzenia, ze względu na treść art. 30 u.s.u.s., nie ma zastosowania do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami tych składek. W ocenie Sądu nie ma jednak przeszkód prawnych do prowadzenia postępowania w sprawie umorzenia odsetek od nieuregulowanych składek na ubezpieczenia w części finansowanej przez ubezpieczonych (pracowników). Jak wskazuje się w orzecznictwie, niemożność umorzenia składek wyłączona przepisem art. 30 u.s.u.s. nie stanowi przeszkody przy umarzaniu pozostałych elementów należności z tytułu składek, a zatem m.in. odsetek od nich. Wyjątek od zasady dopuszczalności umarzania "należności z tytułu składek" objęty art. 30 u.s.u.s. jest ściśle określony: umorzenia nie stosuje się do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek. Wyjątki muszą być interpretowane ściśle, a to oznacza, że inne "należności z tytułu składek" (odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata), także powiązane ze składkami niepodlegającymi umorzeniu (składkami finansowanymi przez ubezpieczonych niebędących płatnikami tych składek), mogą być umarzane w całości lub w części na podstawie art. 28 ust. 1 lub ust. 3a tej ustawy (wyrok WSA w Gliwicach z 10 grudnia 2015 r., sygn. akt I SA/Gl 657/15, wyrok z 16 lutego 2017 r., sygn. akt III SAŁd 1090/16)

Organ zobowiązany był zatem zbadać możliwość umorzenia należności w świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia.

W trybie § 3 rozporządzenia możliwe jest umorzenie należności, gdy zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego. Podano w § 3 rozporządzenia trzy punkty, stwarzające możliwość umorzenia należności. Oznacza to, że organ powinien wnikliwie, na potrzeby każdej indywidualnej sprawy, zbadać, czy odmowa udzielenia ulgi nie spowodowałaby zbyt ciężkiego skutku dla zobowiązanego, a jeśli tak - rozważyć zasadność umorzenia należności - kierując się nie tylko stanem swoich finansów, ale także słusznym interesem strony. Organ w rozpatrywanej sprawie poczynił wprawdzie te ustalenia, ale w ocenie Sądu – z uwagi na ogólność tych ustaleń - nie wykazał, aby w sprawie nie zaszła przesłanka do umorzenia z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Rozważając, czy konieczność spłaty zadłużenia wpłynie negatywnie na możliwość zaspakajania przez skarżącego niezbędnych potrzeb życiowych organ odniósł się (ogólnie) do kryterium minimum socjalnego konkludując, że "analizując dochód w gospodarstwie domowym wskazać należy, że kształtuje się on na poziomie wyższym od ustalonego minimum socjalnego dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego, które za IV kwartał 2021 r. wyniosło 1.340,55 zł". Organ nie podał jednak w tym miejscu kwoty faktycznego dochodu w gospodarstwie domowym skarżącego. Jest to o tyle istotne w sprawie, gdyż jak to wynika z uzasadnienia (str. 4) organ z jednej strony podniósł, że skarżący pobiera emeryturę w wysokości 1.943,91 zł brutto tj. 1.632,96 zł netto (oświadczenie majątkowe), zaś z drugiej strony wskazał, że "skarżący jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego, którego wysokość wynosi 2.079,98 zł brutto, ze świadczenia dokonywane są potrącenia w wysokości 519,99 zł na poczet należności z tytułu składek, do wypłaty pozostaje zatem kwota w wysokości 1.372,79 zł". Tym samym nie sposób ustalić tak de facto do której ostatecznie kwoty (tej która wynika z oświadczenia skarżącego, czy tej ustalonej przez organ na podstawie danych wygenerowanych z systemu) odniósł się organ – przyrównując ją w dalszej kolejności do kwoty minimum socjalnego. Tym bardziej, że jak wynika z przedłożonych na rozprawie dokumentów otrzymywane przez skarżącego kwoty tytułem emerytury nie są wypłacane w stałej wysokości. Tym samym samo stwierdzenie "że dochód w gospodarstwie skarżącego kształtuje się na poziomie wyższym od ustalonego minimum socjalnego (...), nie może być uznane za wystarczające do dokonania rzetelnej oceny przesłanki dookreślonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. W trybie § 3 rozporządzenia możliwe jest umorzenie należności, gdy zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego. Oznacza to, że organ powinien wnikliwie, na potrzeby każdej indywidualnej sprawy, zbadać, czy odmowa udzielenia ulgi nie spowodowałaby zbyt ciężkiego skutku dla zobowiązanego. Zresztą potwierdził to nawet sam organ w treści uzasadnienia podnosząc, że "ZUS dokonując rozeznania sytuacji finansowej dłużnika każdorazowo zobligowany jest do analizy dochodów osiąganych w rodzinie na podstawie minimum socjalnego". Pomimo powyższego organ – w sprawie skarżącego – nie przeprowadził wymaganej i rzetelnej analizy w tym zakresie, choć jak sam wspomniał jest to niezbędne.

Ponadto organ wskazał jakie wydatki (żywność, mieszkanie, odzież i obuwie) i w jakich kwotach przewidziane są do ponoszenia w "jednoosobowym gospodarstwie emeryckim", aczkolwiek w ogóle nie odniósł ich do wydatków rzeczywiście ponoszonych (i wskazanych) przez skarżącego. W ocenie Sądu nie jest i nie może być wystarczające samo stwierdzenie, że dochód skarżącego jest większy od obliczonego minimum socjalnego. Odwołanie się do kryterium minimum socjalnego ma sens bowiem jedynie wówczas, gdy porówna się je z konkretną kwotą dochodu faktycznie wypłacanego stronie (a z uzasadnienia nie wynika jak to jest kwota) – zważywszy, że tzw. minimum socjalne to statystyczna wartość, która teoretycznie powinna zabezpieczać wydatki na żywność, odzież, ochronę zdrowia, mieszkanie, edukację, kulturę, regenerację i rekreację, łączność i pozostałe wydatki. Sama koncepcja minimum socjalnego oparta jest o założenie, że chodzi o kwotę, która zabezpieczy istotne, podstawowe potrzeby. Organ w każdej indywidualnej sprawie musi zatem ocenić, czy środki, którymi faktycznie dysponuje strona można uznać za wystarczające na zaspokojone jej (zindywidualizowanych) niezbędnych potrzeb, w tym zatem tych wskazanych przez skarżącego (opłaty eksploatacyjne w kwocie 618,83 zł, koszty związane z leczeniem w kwocie 140 zł, oraz inne w kwocie 41,46 zł), jak również tych koniecznych – o których wspomniał sam organ (np. na zakup żywności). O ile zatem sięgnięcie przez organ porównawczo do kryterium minimum socjalnego należy ocenić jako co do zasady uzasadnione, to wyprowadzenie z niego rzetelnych wniosków co do spełnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia bezspornie wymagało uwzględnienia wszystkich okoliczności indywidualnych sprawy, mogących rzutować na odmienności jego sytuacji od statystycznej i dokonania w tym zakresie analizy. Za niewystarczające należy zatem uznać samo twierdzenie organu "analizując dochód w gospodarstwie domowym skarżącego", w sytuacji gdy z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika aby ww. analiza została przeprowadzona.

Ponadto organ stwierdził, że "sytuacja finansowa skarżącego, pomimo że jest uznana jako trudna, nie nosi znamion ubóstwa. Pojęcie "ubóstwo" wskazuje na stały brak dostatecznych środków materialnych dla zaspokojenia potrzeb jednostki, w szczególności w zakresie żywności, schronienia, ubioru, transportu oraz podstawowych potrzeb kulturalnych i społecznych. Skarżący posiada natomiast stałe źródło dochodu w postaci świadczenia emerytalnego, które umożliwia mu zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, mimo, że prowadzone jest wobec niego postępowanie egzekucyjne". Jednakże z uzasadnienia zaskarżonej decyzji – również w tym zakresie – nie wynika aby organ przeprowadził analizę sytuacji finansowej skarżącego. Po pierwsze organ nie wskazał kwoty minimum egzystencji ustalającej poziom zasobów, poniżej którego istnieje zagrożenie egzystencjalne (życia i zdrowia). Po wtóre organ nie zestawił tej kwoty z kwotami wydatków ponoszonych przez skarżącego i nie dokonał oceny w tym kontekście, przez co również nie sposób wyprowadzić wniosku, że dochody, jakimi skarżący faktycznie dysponuje pozwalają na wniosek, że spłata zadłużenia nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Dopiero rzetelne zestawienie strony dochodowej ze stroną wydatkową, a następnie odniesienie jej do ustalonej przez organ kwoty minimum socjalnego i minimum egzystencji pozwoli na dokonanie prawidłowej oceny przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Podkreślenia bowiem wymaga, że z regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (wyrok NSA z 24 stycznia 2017 r., II GSK 1234/15). Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być jednak szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji (wyroki NSA: z 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09; z 19 lutego 2015 r., II GSK 2366/13 i II GSK 2377/13). Ustalenia w tym zakresie winny natomiast znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji.

Na podstawie art. 153 p.p.s.a., przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ uwzględni przedstawioną powyżej ocenę prawną.

Zważywszy na powyższe, Sąd uznał, że rozstrzygnięcie organu w zakresie oceny przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia jest dowolne (gdyż twierdzenia w nim zawarte są ogólne i nie odnoszą się do indywidualnej sytuacji skarżącego) i jako takie narusza art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. Wobec tego, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.