Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 114/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-11-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 61(7), art. 128, art. 129 § 1, art. 129 § 2, art. 132
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 listopada 2021 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2020r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy O. Mały z dnia [...] listopada 2020r. nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] listopada 2020 r., [...], Wójt Gminy O. (zwany dalej także "Wójtem"), wydaną na podstawie art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 22, art. 17, art. 24 ust. 4, art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), odmówił E. K. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na babcię A. O..

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że sprawa podlegała ponownemu rozpoznaniu po kasacyjnej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2020 r. ([...]), po uzupełnieniu materiału dowodowego zgodnie z wskazaniami wynikającymi z tej decyzji.

W dalszej kolejności wskazano, że wnioskiem z dnia [...] września 2020 r. E. K. (dalej zwana także "wnioskodawczynią") zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad jej babcią A. O.. Orzeczeniem Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w K. z dnia [...] marca 2020 r. ([...]) A. O. została zaliczona do osób z inwalidztwem pierwszej grupy, a orzeczenie ważne jest bezterminowo. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że A. O. jest wdową, zamieszkuje wspólnie z córką J. N. i jej mężem oraz z wnuczką E. K.. A. O. posiada dwie córki: J. N. oraz K. D.. J. N. posiada Orzeczenie Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności o znacznym stopniu niepełnosprawności, które wydane jest na czas określony do dnia [...] stycznia 2025 r. Nad J. N. opiekę sprawuje jej mąż K. N.. Natomiast druga córka A. O. – K. D. – zamieszkuje w woj. [...], pobiera emeryturę, ponadto przewlekle choruje. Nadto, K. D. oświadczyła, że nie jest w stanie sprawować opieki nad matką A. O.. Dodano, że wnuczka A. O. – E. K. (czyli wnioskodawczyni) jest rolnikiem, opłaca składki na ubezpieczenie społeczne rolników, a z oświadczenia A. O. wynika, że faktycznie sprawuje nad nią opiekę.

Nie kwestionując sprawowanej przez E. K. opieki nad A. O. organ uznał, że w sprawie zaszła negatywna przesłanka do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż nie da się ustalić kiedy powstała niepełnosprawność A. O., zaś stopień niepełnosprawności datuje się od [...] listopada 2019 r., zatem orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane A. O. w wieku 83 lat.

Pismem z dnia [...] grudnia 2020 r. E. K. wniosła odwołanie od opisanej decyzji Wójta Gminy O. z dnia [...] listopada 2020 r., zaskarżając ją w całości. Odwołująca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad A. O., ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji.

W odwołaniu sformułowano zarzuty:

1. naruszenia art. 17 ust. 1 i 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 69 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, skutkujące przyjęciem, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdy niepełnosprawność powstała po 18 albo 25 roku życia, co narusza zasady demokratycznego państwa prawa, w szczególności zasady sprawiedliwości społecznej, równości wobec prawa, niedyskryminacji z uwagi na wiek oraz zapewnienia osobom niepełnosprawnym pomocy w zabezpieczeniu egzystencji;

2. niepoczynienia ustaleń faktycznych dotyczących tego, od kiedy datuje się niepełnosprawność A. O.;

3. niewzięcie pod uwagę wykładni przepisów art. 17 ust. 1 i 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonanej przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w decyzji z dnia [...] października 2020 r. ([...]), gdzie wyraźnie wskazano, iż przy orzekaniu należy pominąć ust. 1b art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych ze względu na uznanie go za niezgodny z Konstytucją RP w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, oraz niezastosowanie się w pełni do wskazań Kolegium.

Wskazano, że spełnione są pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż wnioskodawczyni sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną babcią, dla której jest osobą najbliższą, a od marca 2020 r. zrezygnowała z zatrudnienia w związku z tą opieką.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r., [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej także "Kolegium") utrzymało w całości w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że E. K. złożyła wniosek w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią A. O.. A. O. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, legitymującą się inwalidztwem pierwszej grupy, a niepełnosprawność ta istnieje od [...] listopada 2019 r. Z uwagi na niepełnosprawność wymaga ona opieki i pomocy innych osób. Podkreślono, że E. K. sprawuje codzienną opiekę nad swoją babcią, robi zakupy, pomaga przy sprzątaniu, zawozi do lekarzy, załatwia sprawy urzędowe, przygotowuje posiłki, umawia wizyty lekarskie. Ustalono, że A. O. jest wdową i ma dwoje dorosłych dzieci - córki J. N. i K. D., które nie mogą zajmować się niepełnosprawną matką. J. N. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, a K. D. mieszka w woj. [...], pobiera emeryturę i przewlekle choruje. Faktyczną opiekę nad niepełnosprawną babcią sprawuje E. K., na której jednakże nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec babci A. O.. Tymczasem warunkiem koniecznym dla ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest przynależność wnioskodawcy do kręgu osób obciążonych wobec osoby wymagającej opieki obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Wnuczka nie jest osobą spokrewnioną w stopniu pierwszym z babcią, zatem nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny wobec babci. Przepis art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych jest przepisem jasnym i należało, zdaniem Kolegium uznać, że taka była wyraźna wola racjonalnego ustawodawcy. Gdyby wola ustawodawcy była inna, to wyeliminowano by z tego przepisu określenie "na których ciąży obowiązek alimentacyjny". Kolegium podkreśliło, że Wójt trafnie uznał, że E. K. nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem babci – A. O.. W konsekwencji, wobec niespełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, zdaniem Kolegium, decyzja Wójta odpowiada prawu, gdyż nie było podstaw do przyznania E. K. wnioskowanego świadczenia. Uzupełniająco Kolegium podkreśliło, że nie naruszono również przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020, poz. 256 ze zm.), dalej w skróecie "k.p.a.", gdyż zgromadzono w sposób wyczerpujący materiał dowodowy w niniejszej sprawie i ustalono wszystkie istotne okoliczności, a dokonana przez organy ocena dowodów nie nosi znamion dowolności.

W ustawowym terminie E. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2020 r., [...] [...]/2020, zaskarżając ją w całości.

Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie przepisów prawa, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1a ustawy z dnia [...] listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 123 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1359, dalej jako "k.r.o.") w zw. z art. 2, art. 18 oraz art. 71 ust. 1 Konstytucji RP poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, wskutek czego błędnie uznano, że mimo iż skarżąca jest jedyną osobą mogącą sprawować opiekę nad A. O., to nie przysługuje jej świadczenia pielęgnacyjne. Takie rozumienie przepisów godzi, zdaniem skarżącej, w konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej, konstytucyjny nakaz ochrony i opieki nad rodziną.

Jednocześnie, w skardze sformułowano wnioski o jej uwzględnienie poprzez zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania, ewentualnie o nieobciążanie skarżącej kosztami tego postępowania.

Uzasadniając skargę podniesiono, że przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało, że skarżąca jest jedyną osobą, mogącą sprawować opiekę nad niepełnosprawną babcią - A. O., gdyż osoby bliżej spokrewnione nie są w stanie sprawować tej opieki, a więc wykonywać obowiązku alimentacyjnego. Przywołując najnowsze orzecznictwo sądowoadministracyjne wskazano, że aktualnie odchodzi się od rygorystycznej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych na rzecz wykładni prokonstytucyjnej, a taka wykładnia powinna zostać zastosowana także przez organy administracji publicznej.

W odpowiedzi na skargę z dnia [...] lutego 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację wyartykułowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępnie należy zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1842 ze zmianami). Zgodnie z powołanym przepisem: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów." Zarządzeniem z dnia [...] lutego 2021 r. Przewodniczący Wydziału II tut. Sądu skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu [...] listopada 2021 r.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy, stosownie do art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325, z późn. zm., powoływanej dalej jako "p.p.s.a."). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja odmawiająca przyznania skarżącej E. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią – A. O..

Materialnoprawną podstawę zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111, zwaną dalej także "u.ś.r.").

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce lub ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W okolicznościach badanej sprawy poza sporem pozostaje, że E. K. jest wnuczką A. O., która posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym, w którym odnotowano, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje. Kwestią bezsporną pozostaje ponadto, że A. O. posiada dwoje dorosłych dzieci - córkę J. N. i córkę K. D.. J. N. posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym, a opiekę nad nią sprawuje jej mąż. Z kolei druga córka – K. D. mieszka w woj. [...], pobiera emeryturę z KRUS w wysokości [...] zł, ma nadciśnienie oraz problemy z poruszaniem się (oczekuje na operację wymiany stawów biodrowych). Z akt sprawy wynika, że skarżąca E. K. zrezygnowała z wykonywania pracy zarobkowej i sprawuje opiekę nad swoją babcią – A. O..

Rozważając, czy skarżącej mogło zostać przyznane świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią w pierwszej kolejności wskazać należy, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej. W związku z powyższym przepis ten, a powołał się na niego organ I instancji, nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w przedmiotowej sprawie.

Przechodząc z kolei do oceny stanowiska Kolegium, iż nie można przyznać świadczenia pielęgnacyjnego osobie, na której nie ciąży obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności, Sąd ma na uwadze, że art. 17 ust. 1 u.ś.r., przez odesłanie do przepisów ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Ustawodawca uznał, że nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja z zatrudnienia dla jej sprawowania, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną, wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Z kolei zgodnie z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Z art. 617 § 1 k.r.o. wynika, że krewnymi w linii prostej są zstępni (syn, córka, wnuk, prawnuk) oraz wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie).

Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych, ukształtowanym na tle instytucji świadczenia pielęgnacyjnego przyjmuje się, iż prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w przepisie art. 128 i następnych k.r.o., a który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany).

Z przytoczonych regulacji wynika, że uzyskanie uprawnienia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności – gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem świadczeniem przeznaczonym wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lipca 2012 r., I OSK 198/12, ONSAiWSA 2013, Nr 4, poz. 69, orzeczenia. nsa.gov.pl).

Z powyższych względów stwierdzić należy, że rozpoznając po raz pierwszy sprawę z odwołania od decyzji Wójta Gminy O. (decyzji z dnia [...] września 2020 r.) SKO w K. słusznie na gruncie niniejszej sprawy uznało, że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. konieczne jest ustalenie obiektywnych okoliczności uniemożliwiających realizowanie obowiązku alimentacyjnej przez zobowiązanych w pierwszej kolejności, co umożliwiałoby przyznanie świadczenia wnuczce A. O.. Mając to na uwadze Kolegium uchyliło wówczas decyzję organu I instancji i przekazało sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia ze wskazaniem konieczności uzupełnienia postępowania dowodowego na okoliczność możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką przez drugą córkę – K. D. (decyzja SKO w K. z dnia [...] października 2020 r.).

Jednakże rozpatrując ponownie sprawę, tym razem z odwołania od decyzji organu I instancji z dnia [...] listopada 2020 r. (zaskarżona obecnie decyzja pierwszoinstancyjna) Kolegium stanęło na stanowisku, że choć dorosłe córki A. O. nie mogą sprawować nad nią opieki – jedna jest osobą niepełnosprawną, a druga mieszka w znacznej odległości od miejsca zamieszkania matki, to skarżąca E. K., będąc wnuczką A. O., nie należy do kręgu podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny wobec babci, w związku z czym nie zostały przez nią spełnione przesłanki warunkujące otrzymanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W opinii Sądu stanowiska tego na gruncie niniejszej sprawy nie można podzielić.

W licznych orzeczeniach sądów administracyjnych prezentowany jest pogląd, który w opinii składu orzekającego należy podzielić w realiach niniejszej sprawy. Mianowicie, zgodnie z tym poglądem, wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób w pierwszym stopniu pokrewieństwa i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy osoby w pierwszym stopniu pokrewieństwa nie żyją, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Odmienna wykładnia omawianych przepisów mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (por. wyroki NSA z dnia 5 listopada 2015 r., I OSK 1062/14, z dnia 13 listopada 2015 r., I OSK 1230/14, z dnia 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16, 16 kwietnia 2020 r., I OSK 115/19 z dnia 7 maja 2020 r., I OSK 2831/19; 4 grudnia 2020 r., I OSK 1947/20, CBOSA).

W orzecznictwie zwrócono również uwagę, iż zawarte w art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. sformułowanie "nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu", nie zostało zdefiniowane w u.ś.r. Uprawnia to do ustalenia jego znaczenia przy zastosowaniu dyrektywy języka potocznego. W języku polskim zwrot "nie ma" w formie bezokolicznikowej przyjmuje dwa znaczenia: pierwsze - "nie mieć", "nie posiadać", drugie – "nie znajdować się", "być nieobecnym". Pierwsze znaczenie odwołuje się do posiadania czegoś lub kogoś przez określony podmiot. W drugim przypadku użycia zwrotu "nie ma" wyrażana jest bliskość przestrzenna podmiotu z określoną osobą (rzeczą) lub jej obecność przy niej, razem z nią w tym samym miejscu, w bliskiej odległości. Jest to więc znaczenie o charakterze przestrzenno-lokalizacyjnym. Są to znaczenia odmienne, co prowadzi do wniosku, iż na gruncie reguł semantycznych nie jest możliwe ustalenie jednoznacznego znaczenia tej normy, gdyż reguły te prowadzą do dwóch różnych wyników. Struktura gramatyczna interpretowanego wyrażenia również nie prowadzi do wyjaśnienia jego znaczenia. Wynik samej tylko wykładni językowej zwrotu użytego w art. 17 ust. 1a pkt 3 u.ś.r. "nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu" pozwala na zastosowanie tego przepisu do sytuacji, w których osoby spokrewnione w pierwszym stopniu nie żyją (i w tym sensie ich nie ma), jak również do tych wypadków, w których osoby spokrewnione w pierwszym stopniu znajdują się w innym miejscu niż miejsce zamieszkania osoby, nad którą powinna być sprawowana opieka, albo znajdują się w takiej sytuacji życiowej, że nie mają możliwości dotarcia do miejsca zamieszkania osoby, nad którą powinna być sprawowana opieka i nie są w stanie z tego powodu wywiązać się z ciążącego na nich obowiązku opieki nad wymagającym tego członkiem rodziny w miejscu jego zamieszkania (zob. wyrok NSA z 4 grudnia 2020 r., I OSK 1974/20, CBOSA).

Już z powyższych względów stanowisko Kolegium, że obowiązek alimentacyjny ze swej natury nie może przejść na wnuczkę A. O. – skarżącą E. K., jest błędny. E. K. może być obowiązana alimentacyjne w stosunku do swojej babci A. O.. Jednakże, przejście obowiązku alimentacyjnego na dalszego zstępnego niż dzieci A. O. - córki J. N. i córka K. D. (osoby spokrewnione w pierwszym stopniu), jest uzależnione od, po pierwsze, ziszczenia się przesłanek ustawowych na gruncie u.ś.r. oraz, po drugie, jak wskazano powyżej, także oceny przejścia obowiązku alimentacyjnego z osób spokrewnionych z A. O. w pierwszym stopniu na osobę spokrewnioną z A. O. w drugim stopniu w świetle przepisów k.r.o.

Przenosząc powyższe rozważania do realiów rozpoznawanej sprawy zauważyć należy, że córka J. N. nie może sprawować opieki nad matką A. O. ze względu na własną niepełnosprawność, która wynika wprost z orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r.). Natomiast w przypadku córki K. D. oceny, czy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie jest w stanie takiej opieki świadczyć, należy dokonać zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego (m.in. z uwzględnieniem wieku, stanu zdrowia, sytuacji osobistej i życiowej), przy czym analiza przesłanek dokonywana jest pod kątem okoliczności uniemożliwiających jedynie w sposób obiektywny, a więc niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, sprawowanie przez te osoby opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2020 r., I OSK 1115/19, CBOSA, wyrok WSA w Białymstoku z dnia 18 października 2016 r. sygn. II SA/Bk 581/16, wyrok WSA w Lublinie z dnia 26 listopada 2019 r., II SA/Lu 466/19, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 27 stycznia 2021 r., IV SA/Po 1239/20 CBOSA). Toteż wyjaśnianie kwestii, czy na wnioskodawcy – E. K., ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do jej babci – A. O., w sytuacji, gdy żyją osoby bliżej spokrewnione z osobą niepełnosprawną wymagającą opieki i nie legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (jak córka A. O. – K. D.), powinno odbywać się z zachowaniem wszystkich reguł postępowania dowodowego, określonych w k.p.a., a więc przy uwzględnieniu całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.). W tym zakresie należało prawidłowo ustalić, czy stan zdrowia K. D. umożliwiał sprawowanie przez nią osobistej opieki nad chorą matką, w miejscu zamieszkania córki, która w ramach wywiązania się z obowiązku alimentacji hipotetycznie mogła zabrać matkę do siebie i wspólnie z nią mieszkać. Ustalenie stanu zdrowia K. D. powinno nastąpić w oparciu o dokumentację medyczną, która powinna zostać załączona do akt sprawy. Tymczasem w aktach sprawy znajduje się jedynie wywiad środowiskowy, przeprowadzony w miejscu zamieszkania K. D., w którym odnotowano jej oświadczenie, że ma problem z poruszaniem się i czeka na operację – wstawienie endoprotez stawów biodrowych. W opinii Sądu w tym zakresie materiał dowodowy powinien zostać uzupełniony, bowiem w świetle prokonstytucyjnej wykładni przepisów regulujących zasady przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych oraz w świetle wyżej przytoczonych przepisów k.r.o., powinno zostać w sposób pewny wykazane, z jakich przyczyn osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszym stopniu obowiązku tego nie jest w stanie wypełnić. Należy przy tym mieć na uwadze, że skarżąca należy do kręgu osób spokrewnionych z babcią w linii prostej, a jej obowiązek alimentacyjny wobec babci ziści się, gdy osoby zobowiązane w pierwszym stopniu nie będą w stanie tego obowiązku wypełniać.

W rozpatrywanym przypadku Kolegium uznało, że K. D. nie może sprawować opieki nad matką z uwagi na odległość - zamieszkiwanie w województwie [...] oraz z uwagi na niską emeryturę oraz zły stan zdrowia, przy czym tego w sposób prawidłowy nie udokumentowano. Nie wykazano zatem istnienia obiektywnych okoliczności uniemożliwiających wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego, bowiem jak już wyżej wspomniano, obowiązek ten K. D. wobec otrzymywania niskiej emerytury mogłaby wypełnić zabierając matkę do siebie, przy czym należałoby również ocenić, czy takie przeniesienie chorej obłożnie A. O. byłoby realnie możliwe i celowe.

Uwzględniając powyższe Sąd uznał, że skarżącej przedwcześnie odmówiono przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie podejmując wszystkich koniecznych czynności dowodowych celem ustalenia – obiektywnej – możliwości sprawowania opieki nad matką przez jej córkę – K. D.. Tym samym organy nie wykazały, iż opiekując się chorą babcią skarżąca nie wypełniała względem niej jej własnego obowiązku alimentacyjnego.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] listopada 2020 r., [...], jako wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy oraz z naruszeniem przepisów postępowania postępowania (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a.), które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd uchylił również decyzję organu I instancji mając na uwadze wyrażone w niej nieuprawnione stanowisko co do skutków wyroku powołanego wyżej Trybunału Konstytucyjnego i braku możliwości przyznania świadczenia w sytuacji, gdy nie można stwierdzić, kiedy powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. Związany wskazaniami wynikającymi z niniejszego uzasadnienia wyroku organ I instancji będzie nimi związany przy ponownym rozpatrywaniu sprawy.

Rozpoznając ponownie sprawę organ I instancji uzupełni materiał dowodowy w zakresie dokumentacji medycznej K. D., a następnie, w zależności od poczynionych w tym zakresie ustaleń, wyda stosowną decyzję. W przypadku uznania, że K. D. obiektywnie nie była w stanie sprawować opieki nad matką, organ przyzna skarżącej świadczenie pielęgnacyjne za okres do dnia śmierci A. O., uwzględniając stanowisko zawarte w niniejszym uzasadnieniu wyroku.