Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 233/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-11-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Finanse publiczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2024 poz 497
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anetta Chołuj, Sędziowie Sędzia WSA Asesor WSA Katarzyna Borońska, Anna Kuczyńska - Szczytkowska (sprawozdawca), Protokolant Z-ca Kierownika Sekretariatu Wydziału III Monika Tarasiewicz, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 28 listopada 2024 r. sprawy ze skargi A.K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 kwietnia 2024 r. nr UP-293/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 26 kwietnia 2024 r. (nr UP-293/2024) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS, organ), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm., dalej: k.p.a.), w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024 r., poz. 497 ze zm., dalej: u.s.u.s.), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 14 marca 2024 r. (nr 519/2024) o odmowie umorzenia A. K. (dalej: skarżący, strona) należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od marca 2011 r. do listopada 2013 r., od stycznia 2014 r. do lutego 2015 r., od września 2015 r. do listopada 2015 r. i za lipiec 2016 r. w łącznej kwocie 26.709,90 zł.

Z akt administracyjnych sprawy wynika, że w dniu 2 lutego 2024 r. do ZUS wpłynął wniosek skarżącego, reprezentowanego przez pełnomocnika – matkę – o umorzenie należności z tytułu składek. W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącego podała, że jest on osobą niepełnosprawną, [...], [...], porusza się [...]. Skarżącym zajmuje się jego matka i ojciec, którzy sami mają problemy zdrowotne. Syn skarżącego jest osobą dorosłą, niepracującą, leczącą się na [...]. Pełnomocnik skarżącego złożyła również oświadczenie o stanie majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej.

Decyzją z dnia 14 marca 2024 r. ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wskazał, że należności nie uległy przedawnieniu, nastąpiło bowiem zawieszenie biegu terminu przedawnienia: od dnia wszczęcia postępowania egzekucyjnego, tj. 2 sierpnia 2011 r. do dnia postanowienia Urzędu Skarbowego w Bolesławcu o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z uwagi na bezskuteczność egzekucji, tj. 7 listopada 2019 r. ZUS podkreślił, że nie stwierdzono braku majątku, z którego można będzie prowadzić przymusowe dochodzenie należności - postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone, nadal jest w toku. Powyżej opisane działania – jak podkreślił ZUS – spowodowały, że bieg terminu przedawnienia należności uległ zawieszeniu i pozostanie zawieszony do zakończenia egzekucji. W dalszej części uzasadnienia ZUS dokonał analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i wskazał, że nie zachodzi żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. ZUS rozważył także możliwość umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz.U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie) i doszedł do przekonania, że żadna z przesłanek wskazanych w tym przepisie nie zachodzi.

W dniu 27 marca 2024 r. pełnomocnik skarżącego złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Pismem z 3 kwietnia 2024 r. pełnomocnik skarżącego wniosła o umorzenie odsetek oraz kosztów upomnienia, ponieważ – jak wskazała – skarżący nie ma możliwości zapłaty tej kwoty bez uszczerbku dla swojego utrzymania. Podała, że decyzją z 14 marca 2024 r. ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu zaległych składek. Podkreśliła, że sytuacja zdrowotna i finansowa skarżącego pogorszyła się, ponieważ, oprócz schorzeń ujętych we wcześniejszej dokumentacji, doszedł [...], a co za tym idzie kolejne koszty wizyt, wyjazdów oraz leków. Zauważyła, że na czas składania wniosku o umorzenie należności rodzice deklarowali skarżącemu pomoc. Pełnomocnik wskazała, że obecnie jej stan zdrowia się pogorszył. Jest osobą starszą z wieloma schorzeniami. Jej sprawność fizyczna nie pozwala na szereg czynności, z uwagi na [...] i [...]. W konsekwencji nie ma możliwości zajmowania się skarżącym i istnieje potrzeba pomocy osób trzecich, chociażby w [...]. Dodała, że do czerwca 2023 r. skarżący ma przyznaną rentę. Podkreśliła, że wydatki rosną, ponieważ oprócz zamawianych obiadów trzeba jeszcze zakupić produkty na inne posiłki oraz weekendowe obiady. Kwota, którą potrzeba na sfinansowanie samego wyżywienia to 800 zł - 900 zł, ponadto 100 zł wynosi opłata za telefon, który jest niezbędny, ponieważ skarżący mieszka sam. Zakup [...] i innych środków higienicznych to kwota około 400 zł, ponadto dochodzą koszty leków i utrzymania mieszkania. W dniu 5 kwietnia 2024 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynęło pismo, w którym pełnomocnik skarżącego oświadczyła, że w związku z pogorszeniem stanu zdrowia, prosi o potraktowanie jej poprzedniego pisma, jako wniosku o umorzenie całości zadłużenia wraz z odsetkami.

Zaskarżoną decyzją z dnia 26 kwietnia 2024 r. ZUS utrzymał w mocy własną decyzję z 14 marca 2024 r. Organ zauważył, że z przedłożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej wynika, że skarżący jest wdowcem, nie pracuje zarobkowo, pobiera świadczenie rentowe, nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera świadczeń z Urzędu Pracy, pobiera zasiłek z pomocy społecznej w wysokości 215 zł, nie korzysta z innych form pomocy, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, posiada zobowiązania z tytułu podatków, które spłaca w formie układu ratalnego, posiada mieszkanie o powierzchni [...] m2 położone w B., nie posiada majątku ruchomego, innych praw majątkowych, ani wierzytelności, nie widzi prognozy poprawy swojej sytuacji finansowej. We wniosku o umorzenie z 2 lutego 2024 r. matka skarżącego oświadczyła, że skarżący ponosi następujące wydatki: czynsz - 95 zł, fundusz remontowy - 77,00 zł, prąd - 250,00 zł, gaz - 200 zł; lekarstwa średniomiesięcznie - 400 zł, środki higieniczne 150 zł. Dodała, że skarżący ma wykupione obiady w [...], za które płaci miesięcznie 400 zł. W piśmie z 3 kwietnia 2024 r. pełnomocnik skarżącego oświadczyła, że wydatki wciąż rosną. Wskazała, że oprócz zamawianych obiadów, trzeba zakupić produkty również na inne posiłki oraz weekendowe obiady. Koszt wyżywienia wynosi 800 - 900 zł, koszt telefonu - 100 zł, zakup środków higienicznych 400 zł. Dodatkowo trzeba kupować lekarstwa, a nie widomo jaki będzie koszt leków związanych z niedawno wykrytym [...]. Do tych kosztów dochodzi utrzymanie mieszkania.

ZUS wskazał, że w celu rozpatrzenia sprawy skorzystał z danych wygenerowanych z systemu informatycznego oraz rejestrów centralnych: z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, z Centralnej Ewidencji Pojazdów, z Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. Z dokonanych ustaleń wynika, że skarżący do 31 lipca 2016 r. prowadził działalność gospodarczą, od 24 marca 2023 r. pobiera rentę w wysokości 3.463,95 zł brutto, tj. 3.036,19 zł netto, świadczenie jest wolne od potrąceń egzekucyjnych. Nie widnieje, jako właściciel pojazdu, jest właścicielem (na prawach wspólności małżeńskiej majątkowej) lokalu mieszkalnego o powierzchni [...] m2 położonego w B., nieruchomość nie jest obciążona żadnymi zabezpieczeniami hipotecznymi. Skarżący nie zwracał się dotychczas o rozłożenie przedmiotowych należności na raty.

ZUS stwierdził, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Wskazał, że czynności mające wpływ na zawieszenie biegu przedawnienia zostały wyjaśnione w decyzji ZUS z 14 marca 2024 r. i pozostają aktualne.

W dalszej kolejności ZUS dokonał analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w oparciu o przesłanki z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i wskazał, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych, przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, nie ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe. Nie zachodzi także przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Skarżącym zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, nie wystąpiło jednak kryterium braku majątku, ponieważ skarżący posiada dochód w postaci świadczenia rentowego, którego wysokość pozwala na prowadzenie skutecznej egzekucji, ponadto jest właścicielem lokalu mieszkalnego, ma też następców prawnych – syna i rodziców. Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, przekracza kwotę kosztów upomnienia (16 zł). Nie zachodzi również przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. Naczelnik Urzędu Skarbowego postanowieniem z 7 listopada 2019 r. umorzył co prawda postępowanie egzekucyjne prowadzone w stosunku do skarżącego z uwagi na bezskuteczność egzekucji, ale nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Dyrektor Oddziału ZUS w Legnicy prowadzi w stosunku do skarżącego postępowanie egzekucyjne. Nie zostało spełnione kryterium braku majątku, ponieważ skarżący posiada dochód w postaci świadczenia, którego wysokość pozwala na prowadzenie skutecznej egzekucji, ponadto jest właścicielem lokalu mieszkalnego. Postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek.

W dalszej kolejności ZUS przywołał treść art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek.

ZUS zauważył, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania w sprawie, ponieważ działalność gospodarcza nie jest już prowadzona.

Wystąpienie przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Jak wskazał ZUS, pełnomocnik skarżącego oświadczyła, że jest on osobą niepełnosprawną, [...] i [...], w związku z czym potrzebuje [...] i opieki innych osób. Z przedłożonej dokumentacji medycznej wynika, że zdiagnozowano u skarżącego [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...]. Ponadto w ostatnim czasie zdiagnozowano [...]. Pełnomocnik przedłożyła również orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności skarżącego wydane do 30 czerwca 2024 r. Ponadto pełnomocnik skarżącego podkreśliła, że zarówno ona, jak i ojciec skarżącego są osobami schorowanymi. Ma problem z [...] i przeszła [...] [...]. Mąż z kolei ma problem z [...] - jest pod stałą opieką lekarzy i chodzi [...]. Pełnomocnik przedłożyła dokumentację medyczną potwierdzającą swoje problemy zdrowotne. ZUS wyjaśnił, że przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia dłużnika całkowicie możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Skarżący otrzymuje świadczenie rentowe, które stanowi rekompensatę z tytułu utraty zdolności do pracy zarobkowej. W konsekwencji, zdaniem ZUS, nie została spełniona przesłanka, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.

W ocenie ZUS, ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Przesłanka ta nie odnosi się bowiem do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Analizując tę przesłankę ZUS wskazał, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe – jego żona zmarła, a syn mieszka oddzielnie. Skarżący pobiera rentę w wysokości 3.036,19 zł oraz zasiłek z pomocy społecznej w wysokości 215 zł, w sumie - 3.251,19 zł. Minimum socjalne ustalone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego za IV kwartał 2023 r. zostało określone na kwotę 1.744,91 zł. Zatem dochód skarżącego plasuje się na poziomie wyższym od wskazanej kwoty minimum socjalnego, co pozwala na stwierdzenie, że w niniejszej sprawie nie można uznać zaistnienia sytuacji ubóstwa i egzystencja skarżącego pozostaje niezagrożona. ZUS zauważył, że łączne miesięczne wydatki związane z utrzymaniem, według oświadczenia pełnomocnika skarżącego, wynoszą 2.322 - 2.422 zł. Biorąc pod uwagę uzyskiwane dochody ZUS uznał, że skarżący posiada wystarczające środki na pokrycie wykazanych wydatków. W ocenie ZUS wskazane przez skarżącego wydatki nie są nadzwyczajnymi kosztami, jakie musi ponosić. Do sprawy została dołączona decyzja z 14 grudnia 2023 r. o rozłożeniu na raty zaległości podatkowych. Z przedłożonej decyzji wynika, że skarżący spłaca zaległość w łącznej kwocie 3.962,19 zł w miesięcznej racie w wysokości 335 zł i ostatnia rata przypadnie na grudzień 2024 r. w wysokości 277,19 zł. ZUS podkreślił jednak, że posiadane zobowiązania wobec innych wierzycieli nie mogą być argumentem przemawiającym za umorzeniem należności z tytułu składek. Dodał, że zaległości podatkowe skarżący będzie spłacał do grudnia 2024 r., zatem od stycznia 2025 r. będzie w posiadaniu środków finansowych, które będzie mógł przeznaczyć na spłatę niniejszego zadłużenia. Ponadto skarżący posiada mieszkanie, a to z kolei nie wyklucza możliwości odzyskania należności w drodze postępowania egzekucyjnego. Zdaniem ZUS, skarżący jest w stanie uregulować przedmiotowe zadłużenie w formie spłaty ratalnej w całości bez zagrożenia dla swojej egzystencji.

W skardze do Sądu skarżący, reprezentowany przez matkę, wniósł o zweryfikowanie ww. decyzji. Pełnomocnik podkreśliła, że ona i syn są ciężko chorzy. Skarżącego nie stać na opłacenie zaległych składek bez uszczerbku dla utrzymania, bowiem jego sytuacja zdrowotna i majątkowa jest dramatyczna.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Sąd dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji stwierdził, że narusza ona prawo w stopniu skutkującym koniecznością jej uchylenia.

Nie budzi wątpliwości, że w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek sądy administracyjne posiadają kompetycję do oceny upływu terminu przedawnienia tych składek, na co wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 4 stycznia 2021 r., sygn. akt I GSK 1569/20 (CBOSA). NSA podkreślił, że jest to nie tylko uprawnienie, ale i obowiązek sądu do skontrolowania postępowania dotyczącego umorzenia należności z tytułu składek, czy postępowanie to posiadało swój przedmiot, czyli, czy składki te istniały podczas procedowania przez ZUS w przedmiocie ich umorzenia. Zatem Sąd, kontrolując decyzję o umorzeniu lub odmowie umorzenia należności z tytułu składek czy odsetek od zaległych składek, musi dokonać kontroli, czy organ prawidłowo ustalił, że na dzień wydania decyzji w zakresie umorzenia nadal istnieją należności i w jakiej wysokości.

Zasady przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wynikają z regulacji art. 24 ust. 4 - 6 u.s.u.s. Od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 31 grudnia 2011 r. termin przedawnienia należności z tytułu składek wynosił 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się one wymagalne, przy czym określone ustawowo okoliczności mogły wpłynąć na bieg terminu przedawnienia. Od dnia 1 stycznia 2012 r. weszły w życie przepisy ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r., Nr 232, poz. 1378) zmieniające brzmienie art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2012 r.) należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat. Stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą (pięcioletni okres przedawnienia), z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Zatem do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (wedle starych zasad z zastosowaniem dziesięcioletniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie pięcioletni termin przedawnienia, z istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady przewidziany został w art. 27 ust. 2 ustawy o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. Powołana regulacja oznacza, że wybór odpowiedniego terminu przedawnienia pięcioletniego (liczonego od dnia 1 stycznia 2012 r.) lub dziesięcioletniego (liczonego od daty wymagalności składki) - zależy od tego, który z nich upłynie wcześniej i jest korzystniejszy dla zobowiązanego.

W zaskarżonej decyzji ZUS w kwestii przedawnienia podzielił stanowisko zawarte w decyzji z 14 marca 2024 r. Zdaniem Sądu wyjaśnienie dotyczące zawieszenia biegu terminu przedawnienia jest jednak niejasne. ZUS wskazał, że zawieszenie biegu terminu przedawnienia miało miejsce od dnia wszczęcia postępowania egzekucyjnego w dniu 2 sierpnia 2011 r. do dnia "postanowienia Urzędu Skarbowego w Bolesławcu o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z uwagi na bezskuteczność egzekucji, tj. 7 listopada 2019 r.", po czym podał, że postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone, nadal jest w toku. W aktach administracyjnych sprawy znajduje się informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym przez Dyrektora Oddziału ZUS, dotyczącym okresu należności: styczeń 2014 – lipiec 2016 r., wszczętym 8 kwietnia 2014 r., w której podano, że postanowieniem z 7 listopada 2019 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w Bolesławcu umorzył postępowanie egzekucyjne w związku z bezskutecznością egzekucji. W ocenie Sądu, niewyjaśniona pozostaje kwestia ewentualnego przedawnienia składek za okres od 2011 r. do 2013 r., skoro, na podstawie akt administracyjnych należy dojść do wniosku, że nie jest prowadzona w stosunku do nich egzekucja. Przy czym nie wiadomo, których składek dotyczyła egzekucja zakończona postanowieniem

z 7 listopada 2019 r. Ogólnikowe i sprzeczne informacje zawarte w uzasadnieniu decyzji z 14 marca 2024 r., które zaakceptował ZUS w zaskarżonej decyzji, nie wyjaśniają w sposób nie budzący wątpliwości tego, czy w odniesieniu do zaległości za wszystkie okresy składkowe nie nastąpiło przedawnienie należności.

Niezależnie od powyższego, wskazać należy, że zastrzeżenia Sądu budzi też dokonana w zaskarżonej decyzji ocena niektórych przesłanek umorzenia wskazanych w § 3 ust. 1 rozporządzenia.

Materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek jest powołany w decyzji art. 28 u.s.u.s. Wskazany przepis daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Jednocześnie na postawie art. 32 u.s.u.s. przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Ponadto, należności z tytułu składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w cytowanym na wstępie rozporządzeniu. Przepis § 3 ust. 1 ww. aktu stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w następujących przypadkach:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z przywołanych przepisów jednoznacznie wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tego rodzaju ulgi. W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego, nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA).

Sądowej kontroli legalności takiej decyzji podlega zaś prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru, o którym była mowa wyżej. Obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, rozstrzyga organ administracji publicznej.

W ocenie Sądu, ZUS dokonał prawidłowej analizy okoliczności sprawy pod kątem spełnienia przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. W sprawie nie budzi wątpliwości, że nie zaistniała żadna z podstaw całkowitej nieściągalności należności skarżącego z tytułu składek.

Zdaniem Sądu, organ w sprawie nie dokonał jednak rzetelnej i wnikliwej analizy sytuacji skarżącego biorąc pod uwagę jego aktualną sytuację materialną i finansową pod kątem wystąpienia przesłanki wskazanej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Rozważając, czy konieczność spłaty zadłużenia wpłynie negatywnie na możliwość zaspakajania przez skarżącego niezbędnych potrzeb życiowych organ odniósł się do kryterium minimum socjalnego, które w IV kwartale 2023 r. dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego zostało określone na kwotę 1.744,91 zł. Podkreślił, że skarżący pobiera rentę w wysokości 3.036,19 zł oraz zasiłek z pomocy społecznej w kwocie 215 zł, w sumie - 3.251,19 zł. ZUS zauważył, że łączne miesięczne wydatki związane z utrzymaniem, według oświadczenia pełnomocnika skarżącego, wynoszą 2.322 - 2.422 zł. Zatem, w ocenie ZUS, dochód skarżącego plasuje się na poziomie wyższym od wskazanej kwoty minimum socjalnego, co pozwala na stwierdzenie, że nie można uznać zaistnienia sytuacji ubóstwa i egzystencja skarżącego pozostaje niezagrożona. O ile sięgnięcie przez organ porównawczo do kryterium minimum socjalnego należy ocenić jako - co do zasady - uzasadnione, to wyprowadzenie z niego rzetelnych wniosków wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności indywidualnych sprawy, mogących rzutować na odmienności sytuacji od statystycznej i dokonania w tym zakresie analizy. Poziom minimum socjalnego jest kształtowany w oparciu o dane GUS i pewne statystyczne założenia dotyczące ponoszonych wydatków, wobec czego organ powinien zawsze, jeśli nawet traktuje to kryterium jako wzorzec, dokonywać oceny możliwości finansowych strony z uwzględnieniem szczególnych okoliczności indywidualizujących jej sytuację materialną, a także zdrowotną. Przykładem takich okoliczności są zwiększone wydatki na ochronę zdrowia, konieczność ponoszenia dodatkowych wydatków np. na środki higieny dla osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności, która [...], [...] i wymaga pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a które nie są brane pod uwagę w wartościach statystycznych, ale istotnie mogą rzutować na faktyczne możliwości finansowe strony w konkretnym przypadku.

Podkreślić także trzeba, że ZUS nie wziął pod uwagę, że w piśmie z 3 kwietnia 2024 r. pełnomocnik skarżącego wskazywała na zmianę okoliczności sprawy i sytuacji skarżącego. Podniosła, że oprócz dotychczasowych schorzeń u skarżącego zdiagnozowano także [...]. Podkreśliła, że wiąże się to kosztami kolejnych wizyt lekarskich i leków. Wskazała także, że z uwagi na pogorszenie jej stanu zdrowia nie ma możliwości opiekowania się już skarżącym i będzie potrzebna pomoc osób trzecich, chociażby w [...]. Dodała, że nie wiadomo, jaki będzie koszt leków związanych z [...].

Nie kwestionując utrwalonego już w orzecznictwie poglądu, zgodnie z którym w postępowaniu toczącym się wskutek złożenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, to przede wszystkim na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa ciężar wykazania, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie, podkreślić należy, że powyższe nie zwalnia organu z obowiązku prowadzenia postępowania w taki sposób, który zapewni należyte i sprawne ustalenie stanu faktycznego z poszanowaniem m.in. zasady informowania (art. 9 k.p.a), wyrażającej się w konieczności informowania strony o okolicznościach prawnych i faktycznych mających wpływ na realizację jej praw i obowiązków oraz czuwaniu, by osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i udzielaniu im w tym celu niezbędnych wskazówek i wyjaśnień. Organ powinien ze szczególną starannością realizować powyższą zasadę w sytuacji, gdy strona nie jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. ZUS powinien współdziałać ze stroną w celu wyjaśnienia wszelkich okoliczności sprawy mając na uwadze interes społeczny i słuszny interes obywateli (por. wyrok WSA w Krakowie z 16 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Kr 866/22, CBOSA). Ponadto organ powinien podejmować wszelkich czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.) jak i zebrać i rozpatrzyć w sposób wyczerpujący cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Wnioskowy charakter postępowania nie zwalnia organu z działania z urzędu.

W sprawie pełnomocnik skarżącego w piśmie z 3 kwietnia 2024 r. powołała się na nowe okoliczności i nowe wydatki. W konsekwencji ZUS powinien był wyjaśnić stronie, że podanie wszystkich informacji jest niezbędne do prawidłowego ustalenia jej sytuacji rodzinnej i finansowej oraz wezwać do szczegółowego podania wszystkich wydatków, także tych przewidywanych, które należałoby określić kwotowo, chociażby w przybliżeniu. W ocenie Sądu, biorąc pod uwagę fakt, że organ nie dysponował wszystkimi informacjami dotyczącymi sytuacji materialnej skarżącego, winien był wykazać się większą starannością w zakresie kompletowania materiału dowodowego.

Podkreślić trzeba, że z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wyraźnie wynika, że należy ocenić m.in. stan majątkowy, aby ustalić, czy zapłata nie pociągnie dla strony (jej rodziny) zbyt ciężkich skutków, w tym nie pozbawi strony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Tym samym obowiązkiem organu jest każdorazowo rozważyć, czy zapłata należności nie doprowadzi do tych niekorzystnych skutków, bo właśnie taki stan z punktu widzenia interesu publicznego nie jest pożądany. Dodać przy tym należy, że przy wyłożeniu i zastosowaniu zwrotu normatywnego: "zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych" trzeba przyjąć, że [...] tu tylko o zachowanie standardu minimum koniecznego do przeżycia, ale o minimalnie godziwy poziom życia (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 8 kwietnia 2021 r., I SA/Rz 140/21, CBOSA). Ponadto przy ocenie tej przesłanki należy także wziąć pod uwagę, czy trudności płatnicze osoby zobowiązanej mają charakter okresowy, czy też trwały i pogłębiający się oraz czy istnieją szanse na poprawę sytuacji finansowej.

W ocenie Sądu, w sprawie nie została również właściwie rozważona przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, związana z istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W zakresie oceny tej przesłanki organ skupił się w zasadzie wyłącznie na kwestii uzyskiwania przez skarżącego dochodu w postaci renty, uznając, że w tej sytuacji omawiana przesłanka nie zachodzi. Trzeba jednak wskazać, że w przytoczonym przepisie mowa jest o możliwościach uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacanie należności, nie zaś o możliwości uzyskiwania jakiegokolwiek dochodu. Zatem organ w ramach oceny omawianej przesłanki winien rozważyć, czy stan zdrowia skarżącego pozbawia go możliwości uzyskania dodatkowego dochodu ponad otrzymywaną kwotę renty. Tych okoliczności organ w ogóle nie badał, co było wynikiem skrótowego potraktowania przywołanej wyżej przesłanki.

W świetle powyższego, Sąd uznał, że organ naruszył przepisy procesowe - art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a., gdyż nie ustalił i nie ocenił wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności, które to naruszenie niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ zobowiązany będzie do uwzględnienia powyższej oceny prawnej i wyeliminowania wskazanych nieprawidłowości.

Z tych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.