Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 655/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2025-01-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6117 Odpowiedzialność podatkowa osób trzecich, ulgi płatnicze (umorzenie, odroczenie, rozłożenie na raty itp.)
Hasła tematyczne: Czystość i porządek
Ulgi podatkowe
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 67 a  par. 1 pkt 3
journal: Dz.U. 2023 poz 2383
law: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agata Ćwik-Bury, Asesor WSA Mikołaj Darmosz, Sędzia WSA Anna Tyszkiewicz-Ziętek (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi A. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 9 kwietnia 2023 r. nr SKO.4105.254.2024 w przedmiocie ulg płatniczych - odmowy umorzenia zaległości w opłacie za gospodarowanie odpadami komunalnymi w okresie od kwietnia do grudnia 2022 r. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy K. z dnia 16 stycznia 2024 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 9 kwietnia 2023 r. nr SK0.4105.254.2024, którą działając na podstawie art. 233 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2383, dalej: O.p.) utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia 16 stycznia 2023 r. nr [...] w sprawie odmowy umorzenia zaległości A. Z. w opłacie za gospodarowanie odpadami komunalnymi za okres od kwietnia do grudnia 2022 r. w kwocie 234 zł (mimo poinformowania Kolegium o wadliwym oznaczeniu roku (powinno być 2024) wydania decyzji organu odwoławczego, Kolegium zaniechało jej sprostowania, wobec czego aktualne pozostaje dotychczasowe, aczkolwiek błędne oznaczenie).

Stan sprawy przedstawia się następująco.

W dniu 29 września 2022 r. A. Z. (dalej: strona, wnioskodawca, skarżący) zwrócił się do Wójta Gminy K. (dalej: Wójt) o przyznanie pomocy w uregulowaniu należności z tytułu opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi za okres od kwietnia 2022 r. do września 2022 r.

Postanowieniem z dnia 7 lipca 2023 r. organ wezwał wnioskodawcę do sprecyzowania wniosku tj. czy wnosi o odroczenie terminu płatności, rozłożenie na raty zaległości w opłacie za gospodarowanie odpadami komunalnymi, czy umorzenie ich w całości lub części. W piśmie tym wezwano stronę także do przedłożenia innych dokumentów, które potwierdzą, że strona nie jest w stanie uiścić zaległej opłaty.

W dniu 17 lipca 2023 r. sporządzony został w siedzibie Urzędu Gminy K. protokół o stanie majątkowym strony, w którym sprecyzowała ona swoje żądanie jako wniosek o umorzenie zaległości w opłacie za gospodarowanie odpadami komunalnymi w kwocie 234 zł.

Decyzją z dnia 18 sierpnia 2023 r. nr [...] Wójt odmówił umorzenia przedmiotowych zaległości.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie decyzją z dnia 13 października 2023 r. nr SKO.4105.572.2023, uwzględniając odwołanie strony, uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ. Zdaniem Kolegium, w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia art. 67a § 1 pkt 3 O.p. poprzez błędną wykładnię tego przepisu a także niewystarczające wyjaśnienie sytuacji materialno - bytowo - zdrowotnej oraz rodzinnej skarżącego, czym organ naruszył art. 122 O.p., art. 187 § 1 O.p. oraz art. 191 O.p.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Wójt decyzją z dnia 16 stycznia 2024 r. nr [...] powtórnie odmówił uwzględnienia wniosku strony o umorzenie zaległości w opłacie za gospodarowanie odpadami komunalnymi. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia stwierdził, iż wnioskodawca nie wykazał, że jego sytuacja finansowa uniemożliwia mu opłacenie tych zaległości. Organ wskazał, że została już umorzona zaległość w opłacie za gospodarowanie odpadami w marcu 2022 r. w kwocie 26 zł. Złożenie wniosku o umorzenie powstałych zaległości w opłacie za gospodarowanie odpadami komunalnymi winno być podyktowane nadzwyczajnym losowym przypadkiem uniemożliwiającym spłatę zaległości, natomiast nie powinno być traktowane jedynie jako możliwość do nieuiszczenia tej opłaty. Nadto Wójt podniósł, iż zobowiązany nie przedłożył dokumentów uzasadniających wniosek, które potwierdzą, iż nie jest w stanie uiścić zaległych opłat.

W odwołaniu od tej decyzji strona wniosła o jej uchylenie i umorzenie w całości zaległości za okres od kwietnia 2022 r. do sierpnia 2023 r.

Kolegium nie uwzględniło odwołania.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia na wstępie przywołało art. 6q ust. 1 i 1a ustawy z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 399), zgodnie z którym w sprawach dotyczących opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi stosuje się przepisy ustawy Ordynacja podatkowa.

Dalej wskazano, że materialno-prawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowi art. 67 a § 1 pkt 3 O.p. Zgodnie z tą regulacją organ podatkowy, na wniosek podatnika, z zastrzeżeniem art. 67 b O.p., w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym może przyznać wskazaną w tym przepisie ulgę w spłacie zobowiązań podatkowych, w postaci umorzenia zaległości podatkowej wraz z odsetkami za zwłokę. Przesłankami umorzenia zaległości są zatem: "ważny interes podatnika" oraz "interes publiczny", co powoduje konieczność dokonania przez organ szerokiej oceny różnych wartości, w tym również systemu ocen mieszczących się poza systemem prawa podatkowego, a nawet pozaprawnych (np. zasad etyki, współżycia społecznego, rachunku ekonomicznego itp.).

Następnie Kolegium podkreśliło, iż kontrola legalności decyzji wydawanych w ramach tzw. uznania administracyjnego sprowadza się do oceny, czy organ podatkowy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających wskazywać na ważny interes podatnika lub interes publiczny oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył on zasady swobodnej oceny dowodów. Kontroli nie podlega zatem uznanie samo w sobie, ale sposób, w jaki nastąpiło zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego, uzasadnienie stanowiska organu, a także to czy swobodne uznanie organu podatkowego nie przekształciło się w uznanie dowolne.

Użycie w przepisie art. 67a § 1 pkt 3 O.p. wyrazu "może" oznacza, że organ na zasadzie uznania administracyjnego dokonuje wyboru alternatywnego rozwiązania. Okoliczności uzasadniające umorzenie lub odmowę umorzenia należności powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości. Uzasadnienie decyzji w przedmiocie ulg płatniczych winno zawierać wnikliwe wyjaśnienie przede wszystkim sytuacji majątkowej wnioskodawcy oraz innych okoliczności mających wpływ na spłatę zobowiązania, zdolności płatniczych przy uwzględnieniu dochodów i niezbędnych wydatków.

Umorzenie zaległości płatniczych następuje – jak podkreśliło Kolegium - na wniosek osoby zainteresowanej i to ona ma obowiązek zupełnego, wszechstronnego i oczywiście rzetelnego wyjaśnienia organom, jaka jest jej faktyczna sytuacja życiowa, zdrowotna i materialna. Nie zwalnia to jednak organu z obowiązku zebrania i wszechstronnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Z kolei podatnik nie może biernie oczekiwać na gromadzenie materiału dowodowego wyłącznie przez organy podatkowe, kiedy w jego ocenie istnieją dowody, które mogą przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 24 kwietnia 2011 r., sygn. akt III SA/Wa 1385/10).

Nie ma wątpliwości, że postępowanie dowodowe jest podstawowym narzędziem realizacji zasady prawdy obiektywnej. O ile jednak na organie ciąży obowiązek ustalenia wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, w tym również przesłanek zastosowania ulg w spłacie podatków, to jednak bez czynnego udziału podatnika realizacja tej zasady w praktyce jest bardzo utrudniona, a nawet niemożliwa. Zasadnym wydaje się wobec tego przyjęcie, że ciężar udowodnienia występowania tych przesłanek spoczywa na podmiocie, który wnioskuje o przyznanie ulgi. Zasadę tą można wywieść z orzecznictwa sądów administracyjnych. W wyroku z dnia 21 stycznia 2009 r., sygn. akt I SA/Bk 429/08 WSA w Białymstoku (sygn. akt I SA/Bk 429/08) podkreślił, że na podatniku, który ubiega się o przyznanie ulgi w postaci umorzenia zaległości, jako tym, kto występuje o określone uprawnienie, spoczywa obowiązek wykazania, że w dotyczącej go sprawie spełnione są przesłanki, o których mowa w art. 67a § 1 pkt 3 O.p.

W kontekście powyższego Kolegium wskazało, że organ I instancji w piśmie z dnia 4 marca 2024 r. wyjaśnił, iż postanowienie Wójta z dnia 16 stycznia 2023 r. wzywające do uzupełnienia dowodów w terminie 7 dni zostało doręczone listem poleconym za zwrotnym potwierdzeniem odbioru wraz z postanowieniem Wójta Gminy K. z dnia 16 listopada 2023 r. dotyczącym przedłużenia terminu załatwienia sprawy. Po odebraniu korespondencji strona zgłosiła się do organu dostarczając jedynie zaświadczenie wydane przez Centrum Integracji Społecznej w K. z dnia 24 listopada 2023 r. Zobowiązany nie przedstawił żadnych innych dowodów obrazujących jego aktualną sytuację materialną i zdrowotną, w jakiej się znajduje. Ze zobowiązanym nie został również sporządzony protokół o stanie majątkowym. Strona poinformowała Kierownika Referatu Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska, że aktualnie jest w pracy i jej sytuacja życiowa znana jest Gminnemu Ośrodkowi Pomocy Społecznej w K..

Na podstawie posiadanych dokumentów organ ustalił, że zobowiązany prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Od 23 sierpnia 2023 r. jest uczestnikiem w Centrum Integracji Społecznej w K.. Zobowiązany nie przedłożył dokumentów uzasadniających wniosek takich jak: faktury za zakupione lekarstwa, rachunki za energię elektryczną, wodę, odbiór nieczystości ciekłych. Zdaniem organu wnioskodawca nie wykazał, że jego sytuacja finansowa uniemożliwia mu poniesienie kosztów z tytułu powstałych zaległości w opłacie za gospodarowanie odpadami komunalnymi.

Z uwagi na powyższe okoliczności zaznaczono, że zastosowanie ulgi jest instytucją o charakterze wyjątkowym. Wszelkie ulgi podatkowe są wyjątkiem oraz istotnym odstępstwem od zasady powszechności i równości ponoszenia opłat publicznoprawnych. W związku z takim charakterem ulg płatniczych pomoc taka dopuszczalna jest w ściśle określonych w przepisach prawa sytuacjach.

W interesie podatnika leży zatem podanie do wiadomości organu wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Wnioskodawca najczęściej sam dysponuje odpowiednimi dowodami mogącymi potwierdzić określone fakty i nie ma powodów, aby ciężar udowodnienia, tzn. potwierdzenia czy zaprzeczenia sytuacji opisanej przez wnioskodawcę, musiał obciążać wyłącznie organ podatkowy. Ponieważ strona nie udokumentowała swojej sytuacji materialnej nie przedstawiając comiesięcznych obciążeń finansowych, a tym samym nie wykazała ważnego interesu podatnika, organ I instancji w oparciu o art. 67a § 1 pkt 3 O.p. odmówił umorzenia zaległości podatkowej.

Kolegium podkreśliło, że kontrola legalności decyzji wydawanych w ramach tzw. uznania administracyjnego sprowadza się do oceny, czy organ podatkowy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających wskazywać na ważny interes podatnika lub interes publiczny oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył on zasady swobodnej oceny dowodów. Kontroli nie podlega zatem uznanie samo w sobie, ale sposób, w jaki nastąpiło zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego, uzasadnienie stanowiska organu, a także to czy swobodne uznanie organu podatkowego nie przekształciło się w uznanie dowolne.

Zdaniem Kolegium analiza akt sprawy wskazuje, iż organ podatkowy działał w granicach prawa i nie musiał przyznać wnioskowanej ulgi jedynie na podstawie lapidarnego wniosku oraz zaświadczenia o dochodzie.

Kolegium nadmieniło, że z odwołania wynika, że skarżący domaga się umorzenia zaległości w opłacie za gospodarowanie odpadami również za kolejne okresy, tj. do sierpnia 2023 r. W ocenie Kolegium, należy żądanie to potraktować jako nowy wniosek strony. Niniejsza sprawa dotyczy natomiast wniosku z 29 września 2022 r., uzupełnionego w dniu 17 lipca 2023 r., o umorzenie zaległości w opłacie za gospodarowanie odpadami komunalnymi w kwocie 234 zł.

W skardze, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżący wniósł o uchylenie lub zmianę powyższej decyzji i umorzenie zaległości w opłacie komunalnej za okres od kwietnia 2022 r. do sierpnia 2024 r.

W uzasadnieniu skargi podał, że informował Kierownika Referatu Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska, że aktualnie jest w pracy. Oświadczył również, że wizyta u okulisty jest wyznaczona na 27 lutego 2024 r.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Działający w ramach przyznanego skarżącemu prawa pomocy radca prawny rozszerzając zarzuty skargi w piśmie z 11 września 2024 r. zarzucił naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na treść zaskarżonej decyzji, tj.

- art. 120 O.p., art. 121 § 1 O.p. i art. 122 O.p. przez prowadzenie postępowania w sposób nie budzący zaufania do organów podatkowych, z założonym z góry sposobem rozstrzygnięcia, przy braku obiektywizmu, merytorycznej poprawności i staranności działania;

2) art. 121 § 1 O.p. poprzez wydanie rozstrzygnięcia sprzecznego w treści z zasadami bezpieczeństwa prawnego oraz ochrony zaufania obywateli do organów podatkowych i ich działania;

3) art. 180 O.p., art. 187 O.p., art. 191 O.p. oraz art. 210 § 1 pkt 6 O.p. przez zaniechanie podjęcia wszelkich niezbędnych działań mających na celu dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego tej sprawy, przeanalizowanie w sposób wybiórczy materiału dowodowego, przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i ocenę dowolną, wybiórczą, pomijającą szereg istotnych w sprawie dowodów i dokonanie tej oceny wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, a ponadto nieuzasadnienie w sposób wnikliwy, dokładny i logiczny zasadności przesłanek, którymi kierował się organ przy podejmowaniu zaskarżonej decyzji poprzez pominięcie faktu, iż skarżący jest uczestnikiem w Centrum Integracji Społecznej; pominięcie całkowicie trudnej sytuacji ekonomicznej skarżącego, która uzasadniała umorzenie należności za marzec 2022 r., a także zaniechanie ustalenia, jakie konsekwencje dla skarżącego, pociągnie za sobą konieczność zapłaty przedmiotowej kary;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.

1) art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2241) poprzez błędną wykładnię tego przepisu i uznanie, że skarżący nie jest w ciężkiej sytuacji materialno-bytowo-rodzinnej.

Wobec tak sformułowanych zarzutów wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W piśmie tym pełnomocnik strony podtrzymał w całości skargę sporządzoną przez skarżącego i wniósł o jej rozpoznanie z uwzględnieniem przedstawionych wyżej zarzutów.

Wskazał, że zaskarżona decyzja nie może się ostać, gdyż została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, mających istotny wpływ na jego treść oraz z naruszeniem przepisów prawa materialnego, co miało wpływ na błędnie ustalony stan faktyczny sprawy. Pominięto bowiem szereg okoliczności wynikających z przedłożonych przez skarżącego dokumentów, a także fakt, iż skarżący stawił się w dniu 17 lipca 2022 r. w siedzibie organu i odpowiadał na wszystkie pytania pracownika. Wywiad przeprowadzono jednak tak, aby nie uzyskać od skarżącego informacji dotyczących jego stałych wydatków związanych z utrzymaniem lokalu oraz kosztami życia, w tym leczenia.

Zdaniem pełnomocnika skarżącego, dokonana przez organy ocena materiału dowodowego jest wadliwa.

Istotą postępowania prowadzonego na wniosek podatnika o udzielenie ulgi jest w pierwszej kolejności ustalenie, czy wystąpiła któraś z dwóch ww. przesłanek warunkujących jej przyznanie. Dalej następuje uznanie administracyjne skutkujące umorzeniem zaległości bądź odmową uwzględnienia wniosku strony w tym zakresie.

Organy podatkowe ustaliły, że na dzień wydania zaskarżonej decyzji strona prowadziła jednoosobowe gospodarstwo domowe i była uczestnikiem w Centrum Integracji Społecznej, a ponadto, że na mocy decyzji z dnia 26 września 2022 r. Wójt umorzył skarżącemu zaległość w opłacie za gospodarowanie odpadami komunalnymi za marzec 2022 r.

Z protokołu sporządzonego przez pracownika organu I instancji z dnia 17 lipca 2023 r. wynika ponadto, że skarżący ma problemy ze wzrokiem w związku z jaskrą. Z dokumentu tego wynika także, że pracownik organu nie pytał nawet skarżącego o koszty jego utrzymania.

Jednocześnie w decyzji z dnia 16 stycznia 2024 r. Wójt wskazał, iż skarżący nie udokumentował wysokości wydatków i swoich kosztów utrzymania oraz nie wylegitymował się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności. Nadto podał, że skarżący osobiście stawił się w urzędzie przedkładając zaświadczenie o wysokości świadczenia uzyskanego z Centrum Integracji Społecznej.

W tym stanie rzeczy względy logiki, wiedzy i doświadczenia życiowego nakazują zakwestionować twierdzenie organów, że sytuacja materialno-bytowa skarżącego nie jest znana, skoro organ na dzień 26 września 2022 r. posiadał pełne informacje zarówno odnoszące się do stanu zdrowia skarżącego, jak i jego wydatków (tylko w takiej sytuacji istniała możliwość umorzenia należności za marzec 2022 r.).

Dalej pełnomocnik strony podniósł, że pomimo osobistej styczności ze skarżącym i wiedzy o jego trudnościach w kontaktach międzyludzkich, pracownik organu, który sporządził protokół w dniu 17 lipca 2023 r. nawet nie zaktualizował bieżącej sytuacji skarżącego. Z protokołu wynika, że skarżącemu nawet nie zadano pytania o jego wydatki, które z uwagi na fakt, że mieszka sam - zna doskonale (miesięcznie: prąd -150 zł, TV , internet – 120 zł m-ce, butla z gazem - 70 zł, telefon stacjonarny - 29 zł, woda - 40 zł, leki - 100-130 zł, żywność – 700 zł, środki czystości – 100 zł m-ce; podatek od nieruchomości 150 zł /kwartał, opał - 3 tony x 1800 zł/ rok)

Błędnie zatem - w świetle art. 121 § 1 oraz art. 191 w związku z art. 67a § 1 pkt 3 O.p. - organy podatkowe oceniły, że to z wyłącznej winy strony nie doszło do ustalenia jej sytuacji majątkowo-bytowej, o ile w ogóle można stwierdzić, iż sytuacja ta nie była ustalona, skoro na miesiąc wydania decyzji o umorzeniu zaległości za marzec 2022 r., tj. we wrześniu 2022 r. organowi znana była sytuacja strony, która domaga się umorzenia należności za kolejne okresy tj. od kwietnia 2022 r. do grudnia 2022 r.

Ocenie organu umknęła również podstawa przyznania skarżącemu statusu uczestnika programu w centrum integracji społecznej działającego na podstawie ustawy o zatrudnieniu socjalnym. Adresatami tej ustawy są osoby, które podlegają wykluczeniu społecznemu i ze względu na swoją sytuację życiową nie są w stanie własnym staraniem zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych i znajdują się w sytuacji powodującej ubóstwo oraz uniemożliwiającej lub ograniczającej uczestnictwo w życiu zawodowym, społecznym i rodzinnym. Do osób takich adresowane jest tzw. zatrudnienie socjalne, przez co należy rozumieć zapewnianie im możliwości uczestnictwa w zajęciach prowadzonych przez centra integracji społecznej, kluby integracji społecznej i zatrudnienia wspieranego ." (A. Sobczyk, Zatrudnianie Socjalne [w:] Prawo pracy w świetle procesów integracji europejskiej. Księga jubileuszowa Profesor Marii Matey-Tyrowicz, red. M. Rycak, J. Wratny, Warszawa 2011).

Sam fakt przyznania skarżącemu statutu uczestnika takiego programu winien powodować przyznanie mu niejako "z urzędu" statusu osoby, która nie jest w stanie własnym staraniem zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych i znajduje się w sytuacji powodującej ubóstwo oraz uniemożliwiającej lub ograniczającej uczestnictwo w życiu zawodowym, społecznym i rodzinnym.

Powyższe winno również implikować ustalenie przez organ, czy w kontekście powyższej sytuacji nie zachodzi ważny interes podatnika w myśl art. 67a § 1 pkt 3 O.p.

W orzecznictwie podnosi się, że szczególne znaczenie w kontekście stosowania art. 67a § 1 O.p. ma art. 191 O.p., który statuuje zasadę swobodnej oceny dowodów, będącą podstawową regułą, która wytycza przebieg postępowania dowodowego. Swobodna ocena dowodów wiąże się z etapem postępowania poprzedzającym wydanie rozstrzygnięcia w sprawie, kiedy to organ podatkowy zebrał już cały materiał dowodowy i wszechstronnie go rozpatrzył. W piśmiennictwie wyróżnia się pewne reguły stanowiące o treści zasady swobodnej oceny dowodów, odnoszące się do działania organu podatkowego, który powinien rozważyć wszystkie dowody zebrane w sprawie w ich całokształcie, a dokonując oceny powinien uwzględniać wskazania doświadczenia życiowego, logiki i wiedzy. Nadto organ powinien konstruować tezy dowodowe (twierdzenia o faktach) w sposób poprawny, obiektywny i rzetelny (zob. P. Pietrasz (w:) Ordynacja podatkowa. Tom II. Procedury podatkowe. Art. 120-344. Komentarz aktualizowany, red. L. Etel, LEX/el. 2024, art. 191).

Dodatkowo nie można tracić z pola widzenia wynikającej z art. 121 § 1 O.p. zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych. Postępowanie budzące zaufanie to postępowanie staranne i merytorycznie poprawne, w którym dopuszcza się wnioskowane dowody, traktuje się równo interesy podatnika i Skarbu Państwa, nie zmienia się ocen tych interesów, a materialnoprawnych wątpliwości nie rozstrzyga na niekorzyść podatnika (w: A. Kabat (w:) S. Babiarz, B. Dauter, W. Gurba, R. Hauser, M. Niezgódka-Medek, A. Olesińska, J. Rudowski, A. Kabat, Ordynacja podatkowa. Komentarz, wyd. XII, Warszawa 2024, art. 121).

Pominięcie przez organ okoliczności w jakich znajduje się skarżący oraz brak jakichkolwiek pytań ze strony organu, podczas sporządzania protokołu z dnia 17 lipca 2023 r. i brak jasnego wezwania skarżącego do przedstawienia wydatków i stałych kosztów utrzymania spowodowało, iż strona nie złożyła oświadczenia, co do swojej sytuacji majątkowej. Tym samym naruszono art. 121 § 1 i 122 O.p. oraz art. 187 i art. 191 O.p w zw. z art. 67a § 1 O.p. w sposób mający istotny wpływ na treść zaskarżonej decyzji.

Należy bowiem mieć na uwadze, że skarżący współdziałał z organami, stawiał się na każde wezwanie, a mając jasno sprecyzowane wezwanie - np. do przedłożenia zaświadczenia o uzyskiwanym świadczeniu - wezwanie to wykonywał. Nie sposób zatem uznać, iż nie dopełnił obowiązku wykazania swojej sytuacji materialno-bytowo-rodzinnej, skoro organ I instancji z urzędu znał sytuację skarżącego umarzając należności za marzec 2022 r. Nadto, jak podkreślił pełnomocnik strony, skarżący nie unikał odpowiadania na pytania pracownika organu w dniu 17 lipca 2022 r., a zatem gdyby zadano mu pytanie co do kosztów życia i utrzymania, z pewnością udzieliłby również na nie odpowiedzi. Skarżący dostarczył również zaświadczenie o wysokości uzyskiwanych świadczeń, z którego wynika także jego nieporadność życiowa, w związku z którą uczestniczy w w centrum integracji społecznej. Nadto, jak zauważono, w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji nie wykazano, iż sytuacja skarżącego uległa zmianie od czasu wydania decyzji z dnia 26 września 2022 r.

W konsekwencji należy ocenić, że w aspekcie przesłanki ważnego interesu podatnika, o której mowa w art. 67a § 1 pkt 3 O.p., organy podatkowe nie oceniły prawidłowo sytuacji strony, ani nie podjęły najprostszych działań w celu doprecyzowania sytuacji skarżącego, chociaż tą - jako ciężką - i tak należało uwzględnić z perspektywy z art. 1 ust.1 i 2 ustawy o zatrudnieniu socjalnym.

Organ nie ustalił również jaki wpływ na życie skarżącego będzie miał fakt wyegzekwowania należności, a zgodnie z jego oświadczeniem - będzie on musiał albo parę dni nie jeść, albo nie będzie w stanie zakupić leków, gdyż nie ma żadnych oszczędności pozwalających na spłatę zaległości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga okazała się zasadna.

Kontroli Sądu – na podstawie art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 935, dalej: p.p.s.a.) podlegała decyzja, którą organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia 16 stycznia 2023 r. w sprawie odmowy umorzenia zaległości skarżącego w opłacie za gospodarowanie odpadami komunalnymi za okres od kwietnia do grudnia 2022 r.

Kontrolę tą rozpocząć należy od wskazania, że na mocy art. 6q ust. 1 i 1a ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach w sprawach dotyczących opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi stosuje się przepisy ustawy Ordynacja podatkowa.

Podstawę materialnoprawną uzyskania ulgi w spłacie opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi stanowi zatem art. 67a § 1 pkt 3 O.p. Zgodnie z tą regulacją, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym organ podatkowy, na wniosek podatnika, może umorzyć w całości lub w części zaległości podatkowe, odsetki za zwłokę lub opłatę prolongacyjną.

Przepis ten określa dwie przesłanki zastosowania ulgi płatniczej, to jest "ważny interes podatnika" oraz "interes publiczny". Do zastosowania ulgi wystarczy spełnienie tylko jednej z nich. Decyzje dotyczące omawianej materii mają charakter uznaniowy, na co wskazuje użyty przez ustawodawcę w omawianej regulacji zwrot - organ "może" umorzyć. Oznacza to, że nawet spełnienie określonej w tym przepisie przesłanki w postaci zaistnienia ważnego interesu podatnika lub interesu publicznego nie obliguje organu do udzielenia ulgi, a jedynie stwarza taką możliwość.

Wspomniane decyzje uznaniowe podlegają kontroli sądu administracyjnego w ograniczonym zakresie. Sądy administracyjne nie są bowiem uprawnione do badania merytorycznej zasadności (celowości) decyzji uznaniowej. Takie rozstrzygnięcie należy wyłącznie do organów administracyjnych.

Podkreślenia wymaga, że decyzja uznaniowa w pełnym zakresie podlega natomiast badaniu co do jej zgodności z przepisami proceduralnymi, a nadto ocenie, czy organ prawidłowo zgromadził materiał dowodowy, czy wyciągnięte wnioski w zakresie merytorycznym decyzji o odmowie umorzenia zaległości podatkowych mają swoje uzasadnienie w zebranym w sprawie materiale dowodowym oraz czy dokonana ocena mieści się w ustawowych granicach, zaś wyciągnięte wnioski są logiczne i poprawne (por. wyrok NSA z dnia 6 lipca 2013 r., sygn. akt II FSK 2148/11, wszystkie przywoływane orzeczenia sądów administracyjnych dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przyjmuje się zatem, że postępowanie dotyczące udzielenia ulgi płatniczej przebiega niejako w dwóch fazach. W pierwszej z nich organ powinien ocenić, czy w danej sprawie zaszła choćby jedna z dwóch wskazanych przesłanek przyznania tej ulgi. W razie stwierdzenia, że żadna z nich nie zaszła, powinien odmówić umorzenia zaległości. W tym zakresie, to jest co do ustalenia materialnoprawnej przesłanki zastosowania ulgi, decyzja ma charakter związany. Postępowanie wchodzi w drugi etap jedynie wtedy, gdy organ uzna istnienie choćby jednej ze wskazanych przesłanek. Dopiero wówczas otwiera się bowiem możliwość rozważenia zasadności wniosku strony, jednakże, jak już była mowa, organ nie ma obowiązku jego uwzględnienia.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w zakreślonych wyżej ramach wyjść należy od stwierdzenia, że w pierwszej fazie postępowania umorzeniowego należy ustalić sytuację materialną, osobistą i zdrowotną wnioskodawcy, z czego wynikają jego rzeczywiste możliwości płatnicze. Niemożność poczynienia ustaleń w tym zakresie, wynikająca z niewłaściwej postawy wnioskodawcy, który nie współpracuje w tym zakresie z organem niewątpliwie uzasadnia odmowę umorzenia zaległości. W takich przypadkach niemożliwe jest w ogóle zbadanie zaistnienia przesłanek określonych w art. 67 a § 1 pkt 3 O.p.

Stanowczo podkreślić trzeba w tym miejscu, że organ powinien dysponować wiedzą o aktualnej na dzień złożenia wniosku sytuacji ekonomicznej, majątkowej, rodzinnej i zdrowotnej wnioskodawcy, a źródłem tej wiedzy, powinny być aktualne dane, udostępnione przez zainteresowanych udzieleniem wnioskowanej ulgi. Ciężar dowodu spoczywa generalnie na podmiocie, który wywodzi z tego skutki prawne, a tak jest w szczególności w sytuacji gdy dana osoba ubiega się o ulgę płatniczą i z jej wniosku zostało wszczęte postępowanie o zastosowanie ulgi określonej w art. 67a § 1 O.p. (por. wyrok NSA z dnia 5 lipca 2024 r., sygn. akt III FSK 879/23).

Istotny jest jednak sposób redagowania wezwań do ujawnienia określonych danych czy też przedłożenia dokumentów. Reakcję strony na te pisma należy oceniać w kontekście precyzyjności otrzymanych wezwań, wskazanych w tych pismach rygorów związanych z niewykonaniem wezwania, a także stopnia zaradności danego wnioskodawcy. Nie w każdym przypadku, nieprzedstawienie dokumentów, czy też niepodanie żądanych przez organ informacji może być dostateczną przesłanką odmowy udzielenia ulgi płatniczej, zwłaszcza, gdy organ dysponuje wiedzą o rzeczywistej sytuacji wnioskodawcy, względnie żądane dokumenty nie są niezbędne dla oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy.

W tym kontekście należy mieć na uwadze, że organ otrzymał wniosek strony z dnia 29 września 2022 r. przekazany z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w ramach wykonania wyroku WSA w Gliwicach z dnia 18 maja 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 165/23. W orzeczeniu tym żądanie strony uznano za wniosek o umorzenie zaległości w opłatach za gospodarowanie odpadami komunalnymi, a nie jako wniosek o udzielenie zasiłku celowego.

W piśmie z 7 lipca 2023 r. wezwano wnioskodawcę do sprecyzowania wniosku oraz "przedłożenia innych dokumentów uzasadniających wniosek, które potwierdzą, iż nie jest Pan w stanie uiścić zaległej opłaty, zgłoszenia się w celu spisania protokołu o stanie majątkowym".

Wnioskodawca stawił się w urzędzie i protokół taki został spisany w dniu 17 lipca 2023 r. Strona udzieliła odpowiedzi na wszystkie zadane jej pytania, a nadto przedłożyła kserokopię kontaktu socjalnego z dnia 13 lipca 2023 r. W protokole tym odnotowano, że nie przedłożyła rachunków za zakup leków.

W decyzji z dnia 18 sierpnia 2023 r. Wójt odmówił udzielenia ulgi, stwierdzając m.in., że strona ma orzeczony lekki stopień niepełnosprawności oraz problemy ze wzrokiem. Podano także, iż strona "prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie uzyskuje dochodu, otrzymuje zasiłek celowy". Jak dalej zaznaczył Wójt "wydatki wynikające z problemów zdrowotnych opisane z protokole oraz stan zdrowia zobowiązanego nie zostały udokumentowane". W uzasadnieniu odmownego rozstrzygnięcia Wójt wskazał w szczególności, że interes publiczny wymaga, aby każdy z właścicieli nieruchomości objętych systemem gospodarowania odpadami komunalnymi wywiązywał się z obowiązku uiszczania opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi. Stwierdził także, iż wnioskodawca nie wykazał, iż jego sytuacja finansowa uniemożliwia poniesienie zaległości w opłatach. Powołał się na umorzenie opłaty za marzec 2022 r. w kwocie 26 zł. Wskazał, iż umorzenie powinno wynikać z nadzwyczajnego przypadku losowego. Stwierdził także, iż "dodatkową okolicznością odmowy umorzenia zaległej opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi jest fakt skierowania Zobowiązanego w dniu 27 lipca 2023 r. przez GOPS w K. do pracy jako uczestnika Centrum Integracji Społecznej w K.".

Uchylając powyższe rozstrzygnięcie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie stwierdziło w decyzji z 13 października 2023 r., że "ważenie interesu publicznego w niniejszej sprawie wymaga dokładniejszej analizy". Jednocześnie organ odwoławczy wskazał, że doszło do naruszenia art. 67 a § 1 pkt 3 O.p. poprzez błędną wykładnię tego przepisu, a także niewystarczające wyjaśnienie sytuacji materialno-bytowo-zdrowotnej oraz rodzinnej skarżącego, co spowodowało naruszenie prawa do rzetelnego rozpoznania sprawy, czym w efekcie organ naruszył art. 122, art. 187 § 1 oraz art. 191 O.p. Nakazał więc, aby organ przeprowadził ponowne postępowanie w sposób wyczerpujący, a uzyskane dowody poddał wnikliwej i poprawnej ocenie w oparciu o prawidłową wykładnię art. 67 a § 1 pkt 3 O.p.

Nie ulega zatem wątpliwości, że organ odwoławczy wytknął Wójtowi niewystarczające wyjaśnienie sytuacji materialno-bytowo-zdrowotnej oraz rodzinnej strony. Zdaniem Sądu uchybienia te nie zostały usunięte w dalszym, dotychczasowym postępowaniu.

W ramach wykonania zaleceń organu odwoławczego

Wójt w postanowieniu z 16 listopada 2023 r. wezwał stronę do dostarczenia zaświadczenia z aktualnego miejsca zatrudnienia, w przypadku otrzymywania pomocy (finansowej bądź materialnej) z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. dostarczenia zaświadczenia dot. wysokości oraz rodzaju przyznanej pomocy, przedłożenia innych dokumentów uzasadniających wniosek, które potwierdzą, iż nie jest w stanie uiścić zaległej opłaty (tj. faktury za zakupione lekarstwa, rachunki za zaopatrzenie w energię elektryczną, wodę, odbiór nieczystości ciekłych), orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, zgłoszenia się w celu spisania protokołu o stanie majątkowym.

Organ I instancji w kolejnej, wydanej w dniu 16 stycznia 2024 r., decyzji, stwierdził, że zobowiązany nie przedłożył dokumentów uzasadniających wniosek, które potwierdzą, że nie jest w stanie uiścić zaległej opłaty (faktury za zakupione lekarstwa, rachunki za zaopatrzenie w energię elektryczną, wodę, odbiór nieczystości ciekłych). Organ I instancji wskazał także, iż o przesłance "ważnego interesu podatnika" można mówić w przypadku znacznego obniżenia zdolności płatniczych dłużnika, które w ostatnim czasie nie wystąpiły u zobowiązanego.

Kontrolując tą decyzję organ odwoławczy ograniczył się w zasadzie do stwierdzenia, że w interesie podatnika leży podanie do wiadomości organu wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Ponieważ strona nie udokumentowała swojej sytuacji materialnej nie przedstawiając comiesięcznych obciążeń finansowych, a tym samym nie wykazała ważnego interesu podatnika, organ I instancji w oparciu o art. 67a § 1 pkt 3 O.p. odmówił umorzenia zaległości podatkowej. Wyjaśnił jednocześnie, że kontrola legalności decyzji wydawanych w ramach tzw. uznania administracyjnego sprowadza się do oceny, czy organ podatkowy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających wskazywać na ważny interes podatnika lub interes publiczny oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył on zasady swobodnej oceny dowodów. Kontroli podlega więc sposób, w jaki nastąpiło zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego, uzasadnienie stanowiska organu, a także to czy swobodne uznanie organu podatkowego nie przekształciło się w uznanie dowolne.

Tak rozumiana przez organ odwoławczy kontrola legalności decyzji Wójta sprowadziła się do stwierdzenia, że "organ podatkowy działał w granicach prawa i nie musiał przyznać wnioskowanej ulgi jedynie na podstawie lapidarnego wniosku oraz zaświadczenia o dochodzie".

Z przywołanych fragmentów obu wydanych w sprawie decyzji nie sposób wywieść, czy zdaniem organów brak przedłożenia pewnych dokumentów uniemożliwił ocenę przesłanek z art. 67 a § 1 pkt 3 O.p., czy też ocena ta była możliwa i Wójt zawarł ją w stwierdzeniu, że o "ważnym interesie podatnika" można mówić w przypadku znacznego obniżenia zdolności płatniczych dłużnika, które w ostatnim czasie nie wystąpiły u zobowiązanego, a organ odwoławczy "milcząco" stanowisko to zaaprobował.

Nie ulega jednak wątpliwości, że żaden z organów nie dokonał wyczerpującej analizy przesłanek umorzenia zaległości w opłatach publicznoprawnych, a organ odwoławczy własnej analizy tej kwestii w ogóle zaniechał. Tymczasem jest to wymóg, który w jednakowym stopniu ciąży na organach obu instancji.

Podkreślenia wymaga, że – jak już akcentowano powyżej – w razie nieprzedstawienia istotnych danych i nieudokumentowania sytuacji materialnej, osobistej i zdrowotnej wnioskodawcy ocena zaistnienia ważnego interesu strony i interesu publicznego może okazać się niemożliwa, co w pełni uzasadnia odmowę przyznania ulgi płatniczej. Aprobata takiego rozstrzygnięcia wymaga jednak zbadania, czy rzeczywiście organ nie mógł ocenić realnych możliwości płatniczych strony i czy przedłożenie żądanych przez organ dokumentów jest niezbędne dla wykazania zasadności wniosku. W tym zakresie należy mieć w polu uwagi okoliczności znane organowi z urzędu oraz fakty notoryjne, a także postawę wnioskodawcy i jego nieporadność życiową (w tym utrudnione kontakty międzyludzkie, na które wskazał pełnomocnik skarżącego), ze względu na którą objęty jest ustawą o zatrudnieniu socjalnym.

Jak wynika z akt sprawy i wydanych w sprawie rozstrzygnięć wnioskodawca jest osobą o lekkim stopniu niepełnosprawności i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe (tym samym nie zamieszkuje z osobą, która mogłaby ewentualnie finansować bieżące koszty utrzymania nieruchomości i zużywanych mediów). W decyzji z dnia 26 września 2022 r. uznano zasadność umorzenia kwoty 26 zł, stwierdzając tym samym, że przekracza ona możliwości płatnicze strony (wówczas albo dane o bieżących wydatkach zostały udokumentowane przez stronę, względnie organ poczynił swoje ustalenia w inny sposób). W decyzji z dnia 18 sierpnia 2023 r. podano, że strona nie uzyskuje żadnych dochodów, otrzymuje zasiłek celowy. W tym stanie rzeczy oczywiste jest, że skarżący nie mógł zgromadzić żadnych oszczędności. W sierpniu 2023 r. skarżący uzyskał świadczenie integracyjne w kwocie 537,10 zł netto, a wrześniu i październiku 2023 r. w kwocie 1790 zł netto (zatrudnienie trwało nadal w listopadzie 2023 r. i być może jest kontynuowane).

Wobec takich, znanych organowi danych, trudno twierdzić, że nieprzedłożenie rachunków za media uniemożliwia ocenę możliwości płatniczych strony. Przeciętne koszty mediów jednoosobowego gospodarstwa są powszechnie znane, a dla oceny ekonomicznej sytuacji strony wystarczające jest doświadczenie życiowe, poparte np. danymi z rocznika statystycznego. Skoro strona nie twierdziła, że ponosi znaczne wydatki na leki i z tego powodu nie może uiszczać opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi, to udokumentowanie kosztów zakupu leków także nie było niezbędne. Nadto należy uwzględnić, że skarżący stawił się 17 lipca 2023 r. celem spisania protokołu o stanie majątkowym i udzielił wówczas odpowiedzi na wszystkie pytania. Nie pytano go wtedy o koszty mediów, ani też o to, czy reguluje na bieżąco te płatności. Przedłożył również kserokopię kontaktu socjalnego, z którego także wynikają istotne informacje o sytuacji strony. Przy ponownym wezwaniu, skierowanym do strony w ramach aktualizacji danych po uchyleniu decyzji Wójta z dnia 18 sierpnia 2023 r. również stawił się i okazał żądany dokument dotyczący aktualnie uzyskiwanych dochodów oraz wskazał, że jego sytuacja życiowa znana jest Gminnemu Ośrodkowi Pomocy Społecznej w K.. Jest ona bez wątpienia trudna (a przy tym udokumentowana), skoro skarżący jest uczestnikiem centrum integracji społecznej. Odnotować także warto, że w wezwaniu z dnia 16 listopada 2023 r. pouczono stronę, że "w przypadku niezgłoszenia się, w odpowiedzi na złożony wniosek, zostanie wydana decyzja odmowna". Strona zgłosiła się do organu w reakcji na wezwanie, co zapewne uznała za najważniejszą swoją powinność. Przedłożyła także dokument potwierdzający jej aktualne dochody.

Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że w realiach tej sprawy nieprzedłożenie żądanych przez organ faktur za zakupione lekarstwa oraz rachunków za zaopatrzenie w energię elektryczną, wodę oraz odbiór nieczystości ciekłych nie może stanowić wystarczającego uzasadnienia dla odmowy umorzenia zaległości w opłatach ze względu na nie wykazanie danych niezbędnych do oceny rzeczywistych możliwości płatniczych strony. Nie ulega też wątpliwości, że przesłanka "ważnego interesu podatnika" zachodzi nie tylko wówczas, gdy nastąpi znaczne obniżenie zdolności płatniczych, jak stwierdził organ I instancji. Instytucja umorzenia należności ma służyć wsparciu podmiotów, dla których zapłata należności publicznoprawnych prowadzi do zagrożenia ich bytu (por. wyrok NSA z dnia 24 lipca 2024 r., sygn. akt III FSK 1247/23). Nadto, jeżeli wcześniej organ uznał, że strona nie jest w stanie uiścić kwoty 26 zł, to twierdzenie, że domagając się umorzenia łącznej kwoty 234 zł winna wykazać obniżenie zdolności płatniczych nie może być zaakceptowane.

Jak więc wykazano powyżej zarzuty naruszenia art. 121 § 1 i 122 O.p. oraz art. 187 i art. 191 O.p w zw. z art. 67a § 1 O.p. są zasadne, wobec czego należało uwzględnić skargę.

W ponownym postępowaniu właściwy organ, dokonując aktualizacji danych obrazujących bieżące możliwości płatnicze wnioskodawcy uwzględni przedstawioną wyżej argumentację, w tym konieczność precyzyjnego formułowania wezwań oraz określania stosownych rygorów oraz adekwatnej oceny działań strony podjętych w celu ich realizacji, a także uwzględniania ewentualnych danych znanych organowi z urzędu. W dalszej kolejności, w razie dysponowania koniecznymi danymi, należało będzie rozważyć w sposób wszechstronny sytuację majątkową oraz życiową skarżącego, skonkretyzować niezdefiniowane przez ustawodawcę przesłanki ważnego interesu wnioskodawcy oraz interesu publicznego i ocenić ich zaistnienie w niniejszej sprawie, co jest punktem wyjścia dla wydania rozstrzygnięcia opartego na uznaniu administracyjnym.

Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 151 w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta z dnia 16 stycznia 2023 r.