Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 635/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-06-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 60, 61, 64, 64a
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
article: art. 8, 77, 80
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska, Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska (sprawozdawca), Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk, Protokolant: Referent Przemysław Pawłowski, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 25 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi M. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 27 lipca 2023 r. nr SKO 4103/753/2023 w przedmiocie odmowy zwolnienia z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Wałbrzycha z 26 kwietnia 2023 r. nr MOPS/001470/2023; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu na rzecz strony skarżącej kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z 3 stycznia 2023 r. (MOPS/2S4010/000001/2023) Prezydent Miasta Wałbrzycha ustalił odpłatność M. Ś. (dalej: skarżąca) za pobyt ojca (J. Ś.) w Domu Pomocy Społecznej w Radzyniu w kwocie 2.193,30 zł. miesięcznie od 1 stycznia 2023 r. (decyzja ostateczna).

Pismem z 1 lutego 2023 r. skierowanym do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Wałbrzychu skarżąca, powołując się na art. 64 ustawy o pomocy społecznej, złożyła wniosek o zwolnienie jej z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej. Do wniosku skarżąca załączyła:

- wyrok Sądu Okręgowego w Świdnicy z 10 maja 2004 r. orzekający rozwód rodziców, z winy ojca. W wyroku tym powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej nad skarżącą jej matce i zobowiązano ojca do płacenia alimentów na jej rzecz w kwocie 300 zł., orzeczono eksmisję J. Ś. z zajmowanego przez niego pomieszczenia w ich lokalu,

- zaświadczenia komornika z 1 lutego 2023 r. o wyegzekwowanych podczas egzekucji roszczeń pieniężnych, kwota alimentów w okresie od 9 stycznia 2004 r. do dnia 5 grudnia 2021 r. Dłużnik alimentacyjny w ww. okresie dokonywał wpłat alimentów, jednak nieregularnie i jego zadłużenie wynosi 47.345,06 zł.,

- pismo Komisariatu Policji V w Wałbrzychu z 15 października 2003 r. informujące matkę skarżącej o toczącym się postępowaniu dotyczącym znęcania się fizycznego i psychicznego oraz sprowadzenia bezpośredniego niebezpieczeństwa w postaci wybuchu gazu,

- apelację Prokuratury Rejonowej w Wałbrzychu z 30 marca 2005r., z której wynika, że ojciec skarżącej wyrokiem z 13 stycznia 2005 r. sygn. akt. II K 394/04 został uznany za winnego pobicia jej matki w dniu 15 czerwca 2003 r., za co został skazany na karę dwóch lat pozbawienia wolności z warunkowym zawieszenie wykonania kary na okres trzech lat.

Decyzją z 26 kwietnia 2023 r. (MOPS/001470/2023) wydaną przez działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta Wałbrzycha, Zastępcę Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Wałbrzychu (dalej: organ I Instancji) odmówiono skarżącej zwolnienia z odpłatności za pobyt ojca (J. Ś.) w Domu Pomocy Społecznej. W uzasadnieniu podano, że w sytuacji skarżącej nie zachodzą okoliczności obligatoryjnego zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej wymienione w art. 64a ustawy o pomocy społecznej. Dalej uznano, że z dokumentacji wynika, iż ojciec skarżącej nie wywiązywał się w pełni z obowiązku alimentacyjnego, zatem występuje przesłanka do fakultatywnego zwolnienia wymieniona w art. 64a ustawy o pomocy społecznej, aczkolwiek (w szczególności) nie uznano tej przesłanki "za uzasadnioną do zwolnienia, gdyż uznano, że dochód rodziny skarżącej w wysokości 9.250,07 zł pozwala na obciążenie jej obowiązkiem ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej". Od decyzji tej skarżąca wniosła odwołanie podnosząc, że organ błędnie odmówił zwolnienia jej z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS mimo spełnienia przesłanek, o których mowa w art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej. W ocenie skarżącej organ nie powinien brać pod uwagę jej sytuacji dochodowej.

Zaskarżoną decyzją z 27 lipca 2023 r. (4103/753/2023) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu (dalej: SKO) - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 60, art. 61, art. 64 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r., poz. 901) - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W pierwszej kolejności SKO wskazało, że przepisy ustawy o pomocy społecznej przewidują fakultatywne i obligatoryjne przesłanki stanowiące podstawę do zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej oraz przywołało treść przepisów mających zastosowanie w sprawie (art. 64 i 64a ustawy o pomocy społecznej). Następnie SKO podniosło, że z akt sprawy wynika, że nie zachodzą przesłanki obligatoryjnego zwolnienia skarżącej z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS, o których w art. 64a ustawy o pomocy społecznej, gdyż "strona nie przedstawiła prawomocnego orzeczenia Sądu o pozbawieniu ojca władzy rodzicielskiej nad stroną lub prawomocnego orzeczenia sądu o skazaniu ojca strony za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę strony". SKO podniosło, że skarżąca dołączyła do wniosku wyrok orzekający rozwód rodziców, zaświadczenia Komornika Sądowego o wpłatach alimentów dokonywanych przez ojca.

Dalej SKO zauważyło, że w ocenie organu I instancji zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 64 ustawy o pomocy społecznej, jednak po rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy organ ten nie mógł przychylić się do wniosku o zwolnienie z ponoszenia opłaty za pobyt ojca strony w DPS. SKO podniosło, że organ I instancji powołując się na zasadę uznania administracyjnego jaka obowiązuje w przypadku zastosowania ww. przepisu stwierdził, że wziął pod uwagę sytuację osobistą i dochodową rodziny skarżącej i uznał, że zwolnienie z odpłatności nawet przy spełnieniu przesłanek fakultatywnych nie powinno mieć miejsca w przypadku gdy osoba zobowiązana jest w stanie płacić za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej. Z powyższego, zdaniem SKO wynika, że organ I instancji korzystając z zasady uznania administracyjnego przyjął, że spełnienie przesłanki wymienionej w art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej, samo w sobie nie jest wystarczającą podstawą do zwolnienia z ponoszenia opłaty za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej. Organ I instancji doszedł do wniosku, że skoro zwolnienie z opłaty dotyczy osób, które spełniają kryteria dotyczące dochodu, o których mowa w art. 61 art. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, to należy również wziąć pod uwagę całokształt sytuacji osobistej i finansowej rodziny, osoby zobowiązanej. Zdaniem SKO, organ I instancji ustalając przesłanki jakimi kieruje się korzystając z ustawowej zasady uznania administracyjnego pozwalającej na możliwość zwolnienia z opłaty w przypadku zaistnienia okoliczności, o których mowa w art. 64 ustawy o pomocy społecznej, mógł powiązać możliwość skorzystania z ww. przesłanek w zależności od sytuacji rodzinnej, zdrowotnej, osobistej, finansowej w jakiej znajduje się strona i jej rodzina. Organ ten analizując dochody rodziny strony oraz stałe wydatki (2 162,45 zł.) i odnosząc je do sytuacji osób korzystających z pomocy społecznej, gdzie kryterium dochodowe w przypadku gospodarstwa jednoosobowego wynosi 600 zł, w przypadku rodziny 776 zł, miał zatem prawo odmówić zwolnienia skarżącej z ponoszenia opłaty za pobyt jej ojca w DPS, gdzie w rzeczywistości opłata ta kształtowałaby się w wysokości połowy z uwagi na drugą osobę zobowiązaną do jej ponoszenia. Końcowo SKO zaznaczyło, iż zwolnienie skarżącej z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS spowodowałoby, że opłatę tę musiałaby ponieść Gmina Wałbrzych, która dysponuje ograniczonymi środkami finansowymi przeznaczonymi na zaspokajanie potrzeb osób korzystających ze świadczeń z pomocy społecznej. Wsparcie to powinno być kierowane do osób o niskich dochodach.

Pismem z 5 sierpnia 2023 r. skarżąca – reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika – wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie:

1) art. 64a ustawy o pomocy społecznej poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy J. Ś. został prawomocnie skazany za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę skarżącej w sprawie, która toczyła się przed Sądem Rejonowym w Wałbrzychu pod sygn. akt II K 349/04 za "rażące zachowania" ze strony J. Ś. polegające na dwukrotnych próbach wysadzenia przez niego budynku przy "ul. [...]" w W., co starał się osiągnąć przez otwarcie pokręteł kuchenki gazowej, a w konsekwencji, bezzasadne utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji i uznanie przez organ, że nie zachodzą przesłanki do zwolnienia skarżącej z odpłatności za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w Radzyniu,

2) art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej poprzez:

a) jego niezastosowanie i niezwolnienie skarżącej z wnoszenia opłaty za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w Radzyniu, w sytuacji, gdy skarżąca na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, w szczególności wyroku SO w Świdnicy z 10 marca 2004 r., sygn. akt IC 1780/03 o rozwód, zajęcia wynagrodzenia za pracę zasiłku chorobowego i wezwanie do dokonania potrąceń z 25 listopada 2003 r., sygn. akt IV KMP 164/03 wystawionego przez Komornika Sądowego rewiru IV przy SR w Wałbrzychu, postanowienia z 7 lutego 2003 r., sygn. akt II Kmp 164/03 Komornika Sądowego w Wałbrzychu, zaświadczenia z 1 lutego 2023 r., sygn. akt II Kmp 164/03 wydanego przez Komornika Sądowego w Wałbrzychu, notatki Komisariatu Policji V w Wałbrzychu z 26 listopada 2003 r., wykazała rażące naruszenie przez jej ojca obowiązku alimentacyjnego i wielu innych obowiązków rodzinnych w rozumieniu tego przepisu. Nadto udowodniła naganne oraz bezprawne zachowania jej ojca wobec niej i jej rodziny, a to: znęcanie się psychiczne i fizyczne oraz spowodowanie bezpośredniego niebezpieczeństwa w postaci wybuchu gazu,

b) błędne przyjęcie, że spełnienie przesłanek przez skarżącą z powyższego przepisu, samo w sobie, nie jest wystarczającą podstawą do zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej, w sytuacji, gdy spełnienie przesłanek z tego artykułu jest ustawową przesłanką zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt rodzica w doku pomocy społecznej,

c) błędne przyjęcie, że zwolnienie z opłat za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej przy spełnieniu przez nią przesłanek z powyższego przepisu "nie powinno mieć miejsca w sytuacja gdy, osoba zobowiązana jest w stanie płacić za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej, w sytuacji gdy naruszony przepis wskazuje wyłącznie na rażące naruszenie obowiązków rodzinnych, a także powyższy przepis nie uzależnia zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej od sytuacji finansowej osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, a w konsekwencji bezzasadne utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji odmawiające zwolnienia z odpłatności za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej,

3) naruszenie art. 7 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a. zw. z art. 77 § 1 k.p.a , art. 80 k.p.ą. oraz w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez przekroczenie przez organ granic uznania administracyjnego poprzez:

a) dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny dokumentów dołączonych do wniosku, i błędne uznanie, że brak jest podstaw do zwolnienia jej opłat za pobyt rodzica w DPS w sytuacji, gdy swobodna ocena tych dowodów winna doprowadzić organ do przekonania, że skarżąca powyższymi dokumentami wykazała rażące naruszenie przez jej ojca obowiązku alimentacyjnego względem niej i wielu innych obowiązków rodzinnych, które stanowią podstawę do zwolnienia skarżącej za pobyt jej ojca w domu pomocy społecznej;

b) błędne uznanie, że "spełnienie przesłanek przez skarżącą z art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej nie jest wystarczającą podstawą do całkowitego lub częściowego zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej, w sytuacji gdy organ uznając, że w sprawie zachodzi rażące naruszenie przez J. Ś. obowiązku alimentacyjnego i wielu innych obowiązków rodzinnych wobec skarżącej, winien dojść do przekonania, że w sprawie zachodzą powody do zwolnienia jej od ponoszenia opłat za pobyt jej ojca w domu pomocy społecznej,

c) bezpodstawne uzależnienie zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt ojca DPS jedynie od jej sytuacji finansowej i utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji uznając, że nie zachodzą przesłanki do zwolnienia skarżącej z odpłatności za pobyt ojca w DPS, w sytuacji gdy nie płacił alimentów i nie partycypował żaden sposób jako zobowiązany w kosztach utrzymania skarżącej, nie utrzymywał więzi rodzinnych ze skarżącą, nie interesował się życiem swojej córki, nie wywiązywał się ze swych ojcowskich/rodzicielskich obowiązków, znęcał się psychicznie i fizycznie nad skarżącą, spowodował bezpośrednie niebezpieczeństwo w postaci wybuchu gazu co było zagrożeniem dla zdrowia i życia skarżącej. Swobodna ocena dowodów zgromadzonych w aktach sprawy winna doprowadzić organy do przekonania, że J. Ś. rażąco naruszał obowiązek alimentacyjny względem skarżącej jak i wiele innych obowiązków rodzinnych, a co stanowi wystarczającą podstawą do zwolnienia jej z ponoszenia opłat za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej,

d) nierozpoznaniu w sposób wyczerpujący zebranego w sprawie materiału dowodowego i pominięciu okoliczności, że ojciec skarżącej nie partycypował w jej utrzymaniu, mimo zasądzonych alimentów, nie interesował się losem, nie wywiązywał się ze swych ojcowskich/rodzicielskich obowiązków, znęcał się psychicznie i fizycznie nad skarżącą, miał ograniczoną władzę rodzicielską i dopuścił się względem niej przestępstwa. Uwzględnienie powyższych okoliczności doprowadziłoby organ do wniosków, że w sprawie zachodzą podstawy do zwolnienia skarżącej z ponoszenia opłat za pobyt rodzica w DPS,

e) naruszenie art. 7 k.p.a., w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. poprzez niepodjęcie przez organy wszelkich czynności mających na celu wyjaśnienie stanu faktycznego i pominięcie okoliczności zawartych w aktach sprawy, w tym nie zwrócenie się przez organy do SR w Wałbrzychu w sprawie o sygn. akt II K 349/04 o przesłanie prawomocnego wyroku w sprawie w której ojciec skarżącej został prawomocnie skazany za przestępstwo popełnione między innymi na szkodę skarżącej, a w konsekwencji ustalenie błędnego stanu faktycznego i odmówienie skarżącej zwolnienia z odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej.

f) naruszenie art. 107 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art 8 k.p.a. w zw. art. 138 § 1 pkt 1 k,p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji wydanej przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Wałbrzych, który nie jest organem administracji publicznej, a jedynie aparatem pomocniczym organu administracji publicznej, co nie budzi zaufania uczestników postępowania administracyjnego do władzy publicznej, a w konsekwencji czyni taką decyzję wadliwą

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej przyjmując jako kryterium kontroli zgodność z prawem. Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze. zm., dalej: p.p.s.a.), w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany zarzutami podniesionymi w skardze, w związku z czym nie wyznaczają one kierunku analizy podejmowanej przez Sąd.

W wyniku przeprowadzonej kontroli sądowej, Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, nie odpowiadają prawu, a tym samym uznał, że skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Przedmiotem skargi jest ocena zgodności z prawem decyzji SKO utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta Wałbrzycha w przedmiocie odmowy zwolnienia skarżącej z odpłatności za pobyt jej ojca w Domu Pomocy Społecznej w Radzyniu. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy stanowią przepisy ustawy z 12 marca 2024 r. o pomocy społecznej (Dz.U., z 2023 r. poz. 901), dalej: u.p.s., w tym w szczególności art. 64 i 64a u.p.s. Według art. 64a u.p.s. – zawierającego obligatoryjną przesłankę zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej – osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu tego mieszkańca władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona lub prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu tego mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny rodzeństwa lub jej rodzica, chyba że skazanie uległo zatarciu. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.

W ocenie Sądu użyte przez ustawodawcę w treści art. 64a u.p.s. sformułowanie "pod warunkiem, że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu" nie może być odczytywane w sposób literalny, a wynikający z niego wymóg "przedstawienia prawomocnego orzeczenia sądu" może być spełniony przez wnioskodawcę także poprzez uprawdopodobnienie okolicznościami faktycznymi sprawy możliwości wydania przewidzianego w tym przepisie orzeczenia i zwrócenie się do organu administracyjnego rozpoznającego sprawę o podjęcie czynności zmierzających do ustalenia, czy orzeczenie takie zostało faktycznie wydane i czy wobec tego spełnione zostały przesłanki przewidziane w tym przepisie (co też miało miejsce w sprawie). Analizując treść reulacji art. 64a u.p.s. (zawierającego obligatoryjne przesłanki zwolnienia) oraz treść art. 64 u.p.s. (zwierającego fakultatywne przesłanki zwolnienia), wskazać bowiem należy, że w pierwszym przypadku mowa jest o "przedstawieniu prawomocnego orzeczenia", a w drugim przypadku mowa jest zaś o "dołączeniu do wniosku" (a nie przedstawieniu) określonych dokumentów (art. 64 pkt 7 u.p.s.). Innymi słowy są to dwa odrębne przypadki i nie ma podstaw do ich zrównania, a tym samym jeżeli ustawodawca wymaga "przedstawienia prawomocnego orzeczenia", to organ nie można oczekiwać od wnioskodawcy, że orzeczenie to zostanie przez niego osobiście "dołączone do wniosku" w rozumieniu art. 64 pkt 7 u.p.s.

Z akt sprawy wynika natomiast, że organy obu instancji zgodnie stwierdziły, że przesłanka opisana w art. 64a u.p.s. nie miała miejsca w sprawie skarżącej. Niemniej jednak, organ I instancji tylko jednym zdaniem stwierdził i to bez jakiegokolwiek uzasadnienia i wyjaśnienia przyczyn swojego stanowiska, że "w sprawie skarżącej "nie zachodzą okoliczności obligatoryjnego zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej wymienione w art. 64a ustawy o pomocy społecznej". Organ II instancji wskazał natomiast, że "nie zachodzą przesłanki obligatoryjnego zwolnienia skarżącej z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS, o których w art. 64a ustawy o pomocy społecznej, albowiem "strona nie przedstawiła prawomocnego orzeczenia Sądu o pozbawieniu ojca władzy rodzicielskiej nad stroną lub prawomocnego orzeczenie sądu o skazaniu ojca strony za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę strony". Z takim stanowiskiem organów nie sposób się jednak, zdaniem Sądu, zgodzić. Po pierwsze organy dokonały (nieprawidłowej) bo jedynie literalnej wykładni art. 64a u.p.s. i przyjęły, że ciężar dowodu spoczywa wyłącznie na skarżącej, która to winna "dołączyć do wniosku" (a nie przedstawić w rozumieniu wskazanym przez Sąd) prawomocne orzeczenie, a skoro tego nie uczyniła, to automatycznie nie spełniła przesłanki warunkującej zwolnienie jej z ponoszenia opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. A po wtóre dlatego, że organy dokonując oceny spełnienia przez skarżącą przesłanki z art. 64a u.p.s. uczyniły to w kompletnym oderwaniu od materiału dowodowego załączonego przez nią do wniosku, który w ocenie Sądu uprawdopodabnia możliwość wystąpienia przesłanki z art. 64a u.p.s. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca do wniosku o zwolnienie załączyła bowiem, nie tylko dokumentację wskazującą na niewywiązywanie się przez jej ojca z obowiązku alimentacyjnego, lecz również pismo Komisariatu Policji V w Wałbrzychu z 15 października 2003 r. informujące matkę o toczącym się postępowaniu dotyczącym znęcania się fizycznego i psychicznego oraz sprowadzenia bezpośredniego niebezpieczeństwa w postaci wybuchu gazu oraz (co istotne w sprawie) apelację Prokuratury Rejonowej w Wałbrzychu, z której wynika, że jej ojciec wyrokiem z 13 stycznia 2005 r. sygn. akt. II K 394/04 został uznany za winnego, pobicia matki strony w dniu 15 czerwca 2003 r., za co został skazany na karę dwóch lat pozbawienia wolności z warunkowym zawieszenie wykonania kary na okres trzech lat. W takich okolicznościach faktycznych sprawy rzeczą organów było zatem podjęcie czynności zmierzających do ustalenia, czy orzeczenie takie zostało faktycznie wydane i dopiero wówczas określenie, czy w sprawie skarżącej spełnione zostały przesłanki przewidziane w art. 64a u.p.s., czy też nie zostały spełnione. Jak wynika z akt sprawy organy tego jednak nie uczyniły, czym w ocenie Sądu naruszały treść art. 8, 77 i 80 k.p.a.

Podkreślenia wymaga, że zrównanie użytego przez ustawodawcę sformułowania "dołączy do wniosku" ze sformułowaniem "przedstawi prawomocne orzeczenie sądu (...)" całkowicie pomija te sytuacje, w których wnioskodawca nie pozostaje (bez swojej winy) w posiadaniu "orzeczenia sądu o skazaniu mieszkańca" za przestępstwo wskazane w tym przepisie (np. gdy do skazania mieszkańca doszło w okresie, kiedy wnioskodawca był małoletni i pozostawał pod pieczą swoich opiekunów), co też zresztą trafnie zostało podniesione przez skarżącą w skardze, która podkreśliła, że "nie posiada wyroku karnego, ponieważ była wówczas osobą małoletnią". Skarżąca przedłożyła jednak apelację Prokuratury od tegoż wyroku. Niemniej jednak okoliczność ta została całkowicie pominięta przez organy, które dokonując oceny jej sytuacji poprzestały na literalnej wykładni art. 64a u.p.s. Tymczasem zważywszy na konstytucyjną zasadę równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP) za niedopuszczalną należy uznać taką wykładnię art. 64a u.p.s., która doprowadza do zróżnicowania dwóch podmiotów znajdujących się w takiej samej sytuacji prawnej, tylko ze względu na okoliczność, iż jeden z nich znajduje się w posiadaniu odpisu orzeczenia sądu skazującego mieszkańca domu opieki za określone przestępstwo, a drugi z przyczyn od siebie niezależnych, mimo że skazanie miało miejsce (co też uprawdopodabnia poprzez przedstawienie konkretnych dokumentów, tak jak to miało miejsce w sprawie skarżącej, która przedłożyła notatkę Policji i apelację) dokumentu takowego nie jest w stanie samodzielnie uzyskać.

Dodatkowo, w ślad za treścią wyroku WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 607/23 wskazać należy, że art. 64a dodany został do ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej z dniem 5 października 2015 r. i pierwotnie ustanawiał jedynie przesłankę zwolnienia z opłaty związaną z przedstawieniem przez osobę zobowiązaną prawomocnego orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczenia, że władza rodzicielska nie została przywrócona. Z dniem 4 października 2019 r. art. 64a uzupełniony został poprzez dodanie przesłanki przedstawienia prawomocnego orzeczenia sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica, zaś z dniem 22 stycznia 2022 r. uzyskał aktualne brzmienie, zgodnie z którym przesłanką tą jest "przedstawienie prawomocnego orzeczenia sądu o skazaniu mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny rodzeństwa lub jej rodzica, chyba że skazanie uległo zatarciu". Okoliczność ta również może skutkować niemożnością przedłożenia przez wnioskującego fizycznego egzemplarza orzeczenia sądu o skazaniu mieszkańca za określone w art. 64a u.p.s. przestępstwa, albowiem do skazania tego mogło dojść w przeszłości, kiedy okoliczność ta nie miała żadnego znaczenia prawnego dla zagadnienia ponoszenia przez osobę obowiązaną opłat za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej. Nie sposób natomiast wymagać od obywatela przechowywania (niekiedy wieloletniego), dokumentów irrelewantnych dla jego sytuacji prawnej w oczekiwaniu na przyszłe możliwe zmiany prawa. Poza tym odwołanie się przez ustawodawcę do braku zatarcia skazania dotyczy zagadnienia, którego strona ubiegająca się o zwolnienie nie może samodzielnie zweryfikować. Zauważyć bowiem należy, iż zgodnie z art. 108 Kodeksu karnego jeżeli skazany po rozpoczęciu, lecz przed upływem, okresu wymaganego do zatarcia skazania ponownie popełnił przestępstwo, dopuszczalne jest tylko jednoczesne zatarcie wszystkich skazań. Strona wnioskująca o zwolnienie nie jest w stanie pozyskać informacji, czy po skazaniu za przestępstwo o jakim mowa w art. 64a u.p.s., a przed upływem okresu wymaganego do jego zatarcia mieszkaniec nie dopuścił się kolejnych przestępstw. Przepis art. 108 k.k. ustanawia bowiem zasadę jednoczesności zatarcia wszystkich skazań, która wchodzi w grę w przypadku, gdy sprawcę skazano za dwa przestępstwa niepozostające w zbiegu lub ich większą liczbę (chodzi o rzeczywisty, a nie pomijalny zbieg przestępstw), jak również w sytuacji, gdy sprawca w trakcie biegu okresu koniecznego do zatarcia skazania ponownie popełnia przestępstwo.

Z tych wszystkich powodów (wobec treści wniosku uzupełnionego przez skarżącą o przywołaną już wcześniej przez Sąd dokumentację) przy ponownym rozpoznaniu sprawy rzeczą organów będzie – przed przystąpieniem do ustalenia, czy w sprawie skarżącej spełniona została przesłanka z art. 64a u.p.s., czy też nie – wystąpienie z zapytaniem o dane z Krajowego Rejestru Karnego, czy też zwrócenie się do właściwego sądu karnego o udzielenie informacji, celem poczynienia ustaleń istotnych dla zastosowania tego przepisu. Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 1 pkt 9 z 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r. poz. 1068) prawo do uzyskania informacji o osobach, których dane osobowe zgromadzone zostały w Rejestrze, przysługuje m.in. organom samorządu terytorialnego oraz innym organom wykonującym zadania publiczne, w przypadkach kiedy jest to uzasadnione potrzebą wykonania nałożonych na nie zadań, określonych w ustawie. Prawo to nie przysługuje natomiast innym niż skazany osobom fizycznym, w tym jego zstępnym chcącym uchylić się od ponoszenia kosztów pobytu mieszkańca w domu pomocy społecznej. Poza tym z art. 105 ust. 1 u.p.s. wynika, iż także sądy obowiązane są niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie 7 dni od dnia otrzymania wniosku kierownika ośrodka pomocy społecznej, dyrektora centrum usług społecznych, lub pracownika socjalnego udostępnić informacje, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia o przyznaniu lub wysokości świadczeń z pomocy społecznej, dla ustalenia wysokości odpłatności za świadczenia z pomocy społecznej lub dla weryfikacji uprawnień do świadczeń z pomocy społecznej, wysokości tych świadczeń lub odpłatności za te świadczenia. Organ I instancji posiadał zatem wszelkie prawem przewidziane narzędzia, by uczynić zadość powyżej już przywołanym przepisom postępowania, aczkolwiek jak wynika z akt sprawy, zaniechał skorzystania z tych możliwości.

Dalej przechodząc do fakultatywnych przesłanek uprawniających do zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS, a zawartych w art. 64 u.p.s. wskazać należy, że zgodnie z treścią pkt 7 tegoż artykułu, osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Z akt sprawy wynika, że skarżąca wskazywała nie tylko na naruszenie przez jej ojca obowiązku alimentacji, lecz również na brak więzi rodzinnych i przede wszystkim na rażące naruszenie innych obowiązków rodzinnych (w tym znęcanie psychiczne i fizyczne, spowodowanie niebezpieczeństwa dla jej życia), przedstawiając w tym zakresie stosowaną dokumentację. Organy obu instancji odniosły się natomiast, jedynie do naruszenia przez ojca skarżącej obowiązku alimentacyjnego. W ogóle nie przystąpiły do rozważenia, czy w sprawie doszło (czy też nie doszło) do rażącego naruszenia przez ojca skarżącej obowiązków rodzinnych. Uznaniowość decyzji nie może natomiast usprawiedliwiać jedynie częściowego (a nie całościowego) rozważenia przez organy okoliczności podniesionych przez osobę wnioskującą o zwolnienie. Tym samym rozstrzygnięcie w sprawie winno zapaść dopiero po rozważeniu tej kwestii. Wówczas to organy winny przystąpić (również) do oceny, czy skarżąca może skorzystać z całkowitego zwolnienia z odpłatności za pobyt w DPS, czy też z częściowego zwolnienia. Argumentacja organów w tym zakresie winna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji.

Podkreślenia również wymaga, że stosowanie przepisów o zwalnianiu z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej wymaga uwzględnienia różnych zasad i wartości, a także rozstrzygania konfliktów pomiędzy przeciwstawnymi interesami. Pierwszym z argumentów przemawiającym za uwzględnieniem wniosku są powody finansowe. Aczkolwiek druga grupa argumentów dotyczy sfery aksjologicznej. Tym samym równie istotne dla oceny wniosków w sprawie są względy moralne i elementarne poczucie sprawiedliwości, a także kierowanie się przez organ zasadą słuszności. Zwłaszcza przy analizie okoliczności wskazanych w pkt 7 art. 64 u.p.s. (mającej zastosowanie w sprawie) wartości i zasady prawa nie mogą być pomijane. W szczególności chodzi tu o zasadę sprawiedliwości społecznej oraz o uwzględnienie aksjologii konstytucyjnej. Judykatura zauważa, że automatyczne włączenie wszystkich ustawowo wskazanych osób do grona ponoszących odpowiedzialność finansową za pobyt w DPS i uzależnienie tej odpowiedzialności wyłącznie od wysokości uzyskiwanych dochodów (co miało miejsce w sprawie), w niektórych sytuacjach byłoby niemożliwe do pogodzenia z zasadą sprawiedliwości społecznej i dyrektywami demokratycznego państwa prawa . Organ nie może ograniczać się zatem wyłącznie do analizy sytuacji dochodowej osoby zobowiązanej do partycypowania w opłacie za pobyt w domu pomocy społecznej. Dlatego też, podejmowanie decyzji w granicach wyznaczonych przepisami art. 64 u.p.s. musi poprzedzać dogłębna analiza stanu faktycznego oraz uwzględnienie wartości chronionych przez porządek prawny i przy rozważaniu wszystkich (a nie tylko wybiórczo wybranych przez organ) okoliczności podniesionych przez osobę wnioskującą o zwolnienie, co z kolei winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu podjętych decyzji.

Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w pkt I sentencji wyroku. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy rzeczą organu będzie wyeliminowanie wskazanych w niniejszym uzasadnieniu wyroku uchybień, z uwzględnieniem wykładni systemowej regulacji zawartych w art. 64 i 64a u.p.s.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1935 ze. zm.). Sąd zasądził zwrot kosztów w wysokości 480 zł, na które złożyła się równowartość opłaty za czynności radcy prawnego reprezentującego skarżącą w postępowaniu przed sądem administracyjnym I instancji (pkt II sentencji wyroku).