Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2428/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-08-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Wesołowska Sędziowie: WSA Monika Sawa (spr.) WSA Przemysław Żmich Protokolant referent stażysta Agnieszka Kołtuniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 sierpnia 2020 r. sprawy ze skargi J. B. i J. M. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] września 2019 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: Minister/organ) działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 2096, dalej: k.p.a.) w zw. z art. 16 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 935) oraz art. 9 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 2097, dalej "ustawa z dnia 8 lipca 2005 r."); po rozpatrzeniu odwołania J. B.(1) i J. M., od decyzji Wojewody [...] nr [...] z dnia [...] maja 2019 r., znak: [...], odmawiającej J. B.(1) i J. M. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. B.(2) nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we [...], przy ul. [...], utrzymał w mocy ww. decyzję Wojewody [...].

Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Pismem z dnia [...] stycznia 2009 r. Konsulat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej w [...] przekazał Wojewodzie [...] wniosek Pana J. B.(1) o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Pana J. B.(2) nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we [...], przy ul. [...].

Organ ustalił porządek dziedziczenia wskazując, że zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w [...] [...] Wydział [...] z dnia [...] czerwca 2018 r., sygn. akt [...], spadek po J. B.(2), zmarłym w dniu [...] lipca 1957 r. w [...], ostatnio stale tam zamieszkałemu na podstawie ustawy nabyli: żona S. B. w 2/8 części, syn J. B.(1) w 3/8 części oraz córka J. B.(3) w 3/8 części. Natomiast spadek po S. B., zmarłej w dniu [...] sierpnia 1985 r. w [...], ostatnio stale tam zamieszkałej na podstawie testamentu nabyli: syn J. B.(1) w 1/2 części spadku oraz córka J. B.(3) w 1/2 części spadku. Postanowieniem z dnia [...] czerwca 2015 r., sygn. akt [...], o uznanie orzeczenia zagranicznego, Sąd Okręgowy w [...] [...] Wydział [...]:

uznał za skuteczne na obszarze Polski, za wyjątkiem nieruchomości położonych w Polsce, orzeczenie Sądu Cywilnego Pierwszej Instancji w [...] (Republika [...]) z dnia [...] września 1991 r. stwierdzające, że spadek po J. B.(3) zmarłej dnia [...] lutego 1991 r. nabyli mąż A. M.(1) w wysokości 600 udziałów i każdy z synów: A. M.(2) i J. M. po 900 udziałów, spadek wynosi 2400 udziałów,

uznał za skuteczne na obszarze Polski, za wyjątkiem nieruchomości położonych w Polsce, orzeczenie Sądu w [...] (Republika [...]) z dnia [...] listopada 1991 r., stwierdzające, że spadek po A. M.(1), zmarłym dnia [...] października 1991 r. nabyli dwaj synowie w wysokości po 1200 udziałów i każdy z synów: A. M.(2) i J. M., spadek wynosi 2400 udziałów,

uznał za skuteczne na obszarze Polski, za wyjątkiem nieruchomości położonych w Polsce, orzeczenie Sądu Cywilnego Pierwszej Instancji w [...] (Republika [...]) z dnia [...] marca 1999 r. stwierdzające, że spadek po A. M.(2), zmarłym dnia [...] kwietnia 1997 r. nabył brat J. M., spadek wynosi 2400 udziałów.

W toku postępowania przed organem I instancji w aktach przedmiotowej sprawy zgromadzono m. in. następujące dokumenty:

zaświadczenie archiwalne nr [...] z dnia [...] grudnia 2008 r. wystawione przez Archiwum Państwowe Obwodu [...], wraz z tłumaczeniem przysięgłym, zgodnie z którym "Pan J. B.(2) do początku Drugiej Wojny Światowej we wrześniu 1939 r. widnieje jako właściciel budynku przy ul. [...] we [...]. W końcu 1939 r. - na początku 1940 r. budynek został znacjonalizowany. Załącznik. Plany Budynku",

zaświadczenie archiwalne Archiwum Państwowego Obwodu [...], wraz z tłumaczeniem przysięgłym, zgodnie z którym ,,\N dokumentach [...] Miejskiego Zarządu Magistratu w sprawach nadzorczych dotyczących budowy budynków we [...] na ul. [...], ul. [...] (obecnie [...]), PI. [...],[...] (obecnie Plac [...]), ul. [...] oraz w drukowanym informatorze "Księga Adresowa [...] za lata 1935/1936", sporządzonym na podstawie ksiąg ziemskich [...] Sądu Okręgowego, jako właściciele budynków (...) nr [...] na ul. [...] według stanu na 1936 r. widnieje B. S.",

świadectwo zgonu nr [...] (poświadczone metrykalnie) z dnia [...] lipca 1957 r. przez Registratora Miasta [...], zgodnie z którym J. B.(2), zamieszkały w Nowy Jork, [...] ., zmarł w dniu [...] lipca 1957 r. w [...],

paszport Rzeczypospolitej Polskiej Ser. [...] Nr [...] wystawiony J. B.(2) w dniu [...] kwietnia 1932 r. przez Starostę [...],

- pismo z Konsulatu Generalnego RP we [...] z dnia [...] czerwca 2013 r., znak: [...], dot. dokumentu z Państwowego Archiwum Obwodu [...] z dnia [...] maja 2013 r.,

- zaświadczenie Nr [...] Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób

Represjonowanych, z którego wynika, iż od czerwca 1943 r. do maja 1945 r. Pan J. B.(2) był członkiem Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie,

- decyzję Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2016 r., znak: [...], zgodnie z którą J. B.(2), syn S. i F. W., ur. [...] kwietnia 1883 r. w [...], zmarły [...] lipca 1957 r. w [...] posiadał obywatelstwo polskie w dniu zgonu,

- nieuwierzytelnioną kserokopię decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2008 r., znak: [...], zgodnie z którą J. B.(1), ur. [...] marca 1925 r. we [...], syn J. i S. P., posiada obywatelstwo polskie,

- decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2010 r., znak: [...], zgodnie z którą J. M., syn A. J. i J. B.(2), ur. [...] sierpnia 1954 r. w [...] posiada obywatelstwo polskie,

- "zaświadczenie" Pana F. B. (poprzednio B.) z dnia [...] września 2016 legitymację Nr [...] wydaną dnia [...] czerwca 1943 r. J. B.(2) przez Komitet Uchodźców Polskich w [...],

- pismo z Państwowego Archiwum [...] z dnia [...] września 2016 r. wraz z tłumaczeniem przysięgłym, zgodnie z którym w Państwowym Archiwum [...] nie odnaleziono żadnych dokumentów dotyczących wniosku o nadanie palestyńskiego obywatelstwa złożonego przez Pana J. B.(2) oraz Panią S. B.,

- pismo Archiwum Narodowego [...] w [...], wraz z tłumaczeniem przysięgłym, zgodnie z którym w spisach osób, które otrzymały obywatelstwo brytyjskie w okresie od 1870 r. do 1969 r. nie widnieją J. B.(2) i S. B.,

- pismo z dnia [...] marca 2016 r. z Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Sikorskiego, podpisane przez dr A. S., Kierownika Archiwum, zawierające informację, iż J. B.(2), S. B., J. B.(1) i J. B.(3) widnieją na wykazie polskich uchodźców w [...], sporządzonym prawdopodobnie w 1943 r.,

- pełnomocnictwo z dnia [...] maja 2014 r., udzielone radcy prawnemu K. W. do reprezentowania J. B.(1) oraz Pana J. M. we wszelkich postępowaniach administracyjnych i sądowych dotyczących uzyskania rekompensaty z tytułu pozostawienia poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej m.in. nieruchomości położonej przy ul. [...] we [...],

- oświadczenie Pani I. S., zamieszkałej w [...], [...], [...], [...], ze stwierdzeniem własnoręczności podpisu przez Konsula Generalnego Polski w [...] w dniu [...] grudnia 2008 r., w którym ww. wskazała, iż J. B.(2) i S. B. byli obywatelami polskimi w dniu 1 września 1939 r. oraz opuścili nieruchomości przy ul. [...] we [...], wyjeżdżając do Rumunii, byli następnie przeniesieni do getta we [...] i tam zginęli,

- oświadczenie J. M. ze stwierdzeniem własnoręczności podpisu przez Konsula Generalnego Polski w [...] w dniu [...] grudnia 2008 r., o wskazaniu J. B.(1) jako uprawnionego do realizacji prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami RP, przy ul. [...] we [...],

- uwierzytelnione kserokopie akt postępowania o sygn: [...], dotyczącego stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez Pana J. M.

Organ wskazał, że decyzją Nr [...] z dnia [...] maja 2019 r., znak: [...], Wojewoda [...] odmówił Panu J. B.(1) i Panu J. M. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Pana J. B.(2) nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we [...], przy ul. [...].

W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, iż materiał dowodowy nie potwierdza okoliczności, że Pan J. B.(1) powrócił na obecne terytorium państwa polskiego z zamiarem stałego pobytu.

Od powyższej decyzji odwołanie do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w dniu [...] maja 2019 r. (data nadania) wnieśli J. B.(1) i J. M., reprezentowani przez radcę prawnego K. W.

Rozpoznając odwołanie organ wskazał, że kwestie rekompensat za "mienie zabużańskie" reguluje obecnie ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie art. 9 ww. ustawy, organem wyższego stopnia w sprawach dotyczących potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez obywateli polskich na terenach niewchodzących obecnie w skład Rzeczypospolitej Polskiej jest minister właściwy do spraw administracji publicznej.

Organ przypomniał, że w dniu 1 czerwca 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 935). Zgodnie z art. 16 tej ustawy do postępowań administracyjnych wszczętych i niezakończonych przed dniem jej wejścia w życie ostateczną decyzją lub postanowieniem stosuje się przepisy k.p.a. w brzmieniu dotychczasowym. W niniejszej sprawie postępowanie administracyjne zostało wszczęte i niezakończone ostateczną decyzją lub postanowieniem przed dniem 1 czerwca 2017 r., a zatem przy jej rozpatrywaniu zastosowano przepisy k.p.a. w brzmieniu dotychczasowym.

Art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. stanowi, że ustawa ta określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie:

układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski,

układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski,

układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski,

umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmianyart. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub

§ 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489)

- oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;

2) posiada obywatelstwo polskie.

Organ wskazał, że w przedmiotowej sprawie bezspornym jest fakt, że J. B.(2), wskazywany we wniosku o rekompensatę, jak również w zaświadczeniu archiwalnym nr [...] z dnia [...] grudnia 2008 r. wystawionym przez Archiwum Państwowe Obwodu [...], jako właściciel nieruchomości położonej we [...], przy ul. [...], nigdy nie przybył na obecne tereny Rzeczypospolitej Polskiej.

Zdaniem organu materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania wskazuje, że J. B.(2) opuścił wraz z żoną S. B. oraz dziećmi: J. B.(1) oraz J. B.(3) tereny obecnej Rzeczypospolitej Polskiej we wrześniu 1939 r., udał się do [...], a następnie do [...], skąd wraz z rodziną został ewakuowany przez [...] do [...], skąd potem wyemigrował do [...], gdzie zmarł w 1957 r.

Organ podał, że w znajdującym się w aktach sprawy w przedmiocie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego "życiorysie, J. M. oświadczył, że: "Moja matka, J. M. mieszkała we [...] razem ze swoimi rodzicami i jej bratem – J. B.(1) aż do wybuchu drugiej wojny światowej, gdy widząc ewakuację rządu polskiego do Rumunii, też opuścili Polskę [...] września 1939 r. Potem dostali się do [...] (...). Moi dziadkowie byli wyewakuowani przez [...] do [...] i po wojnie postanowili nie wrócić do [...], bo [...] został włączony do USRR. Dlatego wyemigrowali do [...]". "W 1943 r. młodszy brat mojej matki, J. B.(1) wstąpił do 2go Korpusu (Armia Andersa) i walczył godnie w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie we Włoszech (...). Podczas wojny moja matka poszła na studia medycyny na uniwersytecie [...] w [...], w [...] (...). Po ślubie, matka pozostała w [...] z wyjątkiem krótkich wizyt do swoich rodziców w [...]".

Organ podał, że z kolei w piśmie z dnia [...] listopada 2010 r. J. B.(1) wskazał: "potwierdzam, że (...) wnioskodawca J. B.(1) ewakuował się z rodzicami (J. i S. B.) i z siostrą ( J. B.(3)) [...] września 1939 r. do [...], potem do [...], a potem wstąpił do 2 Korpusu (...). W 1946 r. wojsko wyewakuowało mnie z Włoch do Anglii. Od roku 1949 zamieszkałem w [...]. Adres w [...] (ul. [...]) był tylko tymczasowy podczas wizyty w Polsce. Moja siostra J. B.(3), po pobycie w [...] studiowała w [...]. Była ewakuowana z rodzicami przez [...] do [...], zanim zaczęła się wojna o niezależność [...]. Po krótkim pobycie w [...], w 1949 r. przyjechała z rodzicami do [...], ale potem wyszła za mąż za dr A. M.. Po ślubie oni mieszkali w [...]".

W piśmie z dnia [...] grudnia 2013 r. J. B.(1) wskazał następnie, powołując się na kopię paszportu J. B.(2), ser. [...], Nr [...], wydanego przez starostę [...] w dniu [...] kwietnia 1932 r, że właściciel kamienicy położonej przy ul. [...] we [...] "był obywatelem polskim i zamieszkiwał (...) na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (...) opuścił [...] z powodu wojny (...) rodzina wyjechała naprzód do [...], a potem do [...], przyjeżdżając do [...] w 1940 r."

Również w odwołaniu od zaskarżonej decyzji, pełnomocnik Stron wyjaśnił, że: "obawa o życie swoje i rodziny uzasadniała porzucenie majqtku we [...] i ucieczkę najpierw do [...], a następnie do [...], skąd rodzina została ewakuowana przez [...] do [...], dzięki czemu ocaliła życie".

W zaświadczeniu z dnia [...] września 2016 r. Pan F. B. wskazał, że "po wybuchu 2-giej wojny światowej moi rodzice, mój brat R. i ja, byliśmy polskimi uchodźcami w [...], [...] (...). W [...] moi rodzice przyjaźnili się z Panem J. B.(2) i z Panią S. B., którzy także należeli do grupy zarejestrowanych polskich uchodźców (...). Po zakończeniu wojny moi rodzice wyjechali do [...], ale wiem, że Państwo B. wyjechali z [...] do [...], ewakuowani przez rząd angielski, tak jak inni polscy uchodźcy, na specjalnych dokumentach do tej podróży".

Powyższe oświadczenia znajdują potwierdzenie w adnotacjach znajdujących się w paszporcie Pana J. B.(2), ser. [...] nr [...], które wskazują, iż Pan J. B.(2) wraz z żoną i dwójką dzieci opuścił [...], przyjechał do [...] w dniu [...] września 1939 r., a następnie z [...] udał się do [...].

Organ wskazał, że okoliczność zgonu J. B.(2) w Stanach Zjednoczonych potwierdzają natomiast następujące dokumenty:

postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] [...] Wydział [...] z dnia [...] czerwca 2018 r., sygn. akt [...],

świadectwo zgonu nr [...] z dnia [...] lipca 1957 r. wydanego przez Registratora Miasta [...], zgodnie z którym J. B.(2), zamieszkały w [...], [...],[...]., zmarł w dniu [...] lipca 1957 r. w [...],[...],[...].

Organ podał, że skarżący wskazują, że ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. nie wymienia jako przesłanki niezbędnej do dochodzenia prawa do rekompensaty powrotu na obecne terytorium państwa polskiego z zamiarem stałego pobytu. Uprawnienia do otrzymania rekompensaty upatrują w art. 1 ust. 2 ww. ustawy.

Organ podniósł, że kluczowe dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest ustalenie, czy regulacjom obowiązującej ustawy zabużańskiej podlegają osoby, które wprawdzie w okolicznościach związanych z drugą wojną światową opuściły w warunkach przymusu dawne Kresy Wschodnie pozostawiając tam swoje mienie, ale nie przemieściły się na tereny państwa polskiego w jego powojennych granicach.

W tym kontekście zasadnicze znaczenie ma wykładnia art. 1 ust. 2 powołanej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., który stanowi, że "przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej". Literalna wykładnia tego przepisu prowadzić może do wniosku, że uprawniona do uzyskania prawa do rekompensaty jest każda osoba, która na skutek innych niż umowy repatriacyjne lub wypędzenie okoliczności związanych z drugą wojną światową zmuszona była opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, niezależnie od tego gdzie po ich opuszczeniu się przeniosła (o ile spełnia przesłanki z art. 2 ustawy).

Organ zaznaczył, że w wyroku z 9 października 2014 r., sygn. I OSK 2763/13, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż: "Takie jednak zdekodowanie normy prawnej w nim zawartej byłoby, w ocenie Sądu, sprzeczne z ratio legis ustawy i charakterem przewidzianego nią świadczenia".

Zdaniem organu celem uregulowań "republikańskich" było udzielenie wsparcia na zorganizowanie przez repatriantów życia w nowym miejscu zamieszkania, które miało miejsce na obecnym terenie państwa polskiego. Przyznawana kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Jednocześnie była ona, zgodnie z postanowieniami "umów republikańskich", przeznaczona wyłącznie dla obywateli RP narodowości polskiej i żydowskiej, którzy decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej, okazywali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim.

Dlatego rozpatrując teoretyczny przypadek wypłaty rekompensaty osobom, które opuściły byłe ziemie państwa polskiego i związały swoje dalsze życie z innym państwem, powyższa rekompensata zatraciłaby zupełnie swój charakter pomocowy, a miałaby funkcję wyłącznie odszkodowawczą.

Organ podniósł, że w omawianej sprawie należy przyjąć, że J. B.(2) wraz z rodziną, tj. żoną S. B., oraz dziećmi: J. B.(1) i J. B.(3) opuścili byłe tereny Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.). Niewątpliwie jednak, zdaniem organu, ustęp 2 art. 1 nawiązuje do ustępu 1 tego przepisu i jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 października 2014 r, sygn. akt I OSK 2763/13: "wykładnia ustępu 2 art. 1 nie może prowadzić do innego wniosku, jak stwierdzenia, że skoro do wymienionych w tym przepisie osób stosuje się przepisy ust.l, a te przepisy nawiązują do umów republikańskich, to ratio legis tej ustawy, tak samo jak poprzednio obowiązującej ustawy z 2003 r., jest zrekompensowanie strat za mienie pozostawione na dawnych ziemiach polskich osobom, które pozostawiając mienie na Kresach Wschodnich przemieściły się na terytorium Polski w jej powojennych granicach. (...) rozszerzenie, w stosunku do ustawy z 2003 r., zakresu podmiotowego obecnie obowiązującej ustawy o osoby, "które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" (art. 1 ust. 2 ustawy), nie miało prowadzić do objęcia rekompensatą osób, które do Polski w jej powojennych granicach nigdy nie powróciły, lecz miało na celu uwzględnienie praw osób, które z różnych względów nie repatriowały się z dawnych Kresów do Polski w procedurze ewakuacyjnej przewidzianej w układach republikańskich bądź umowie z dnia 6 lipca 1945 r. zawartej między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, o której mowa w art. 1 ust. 1 pkt 4 ustawy".

W ocenie organu proponowana przez Skarżących interpretacja art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., jest wadliwa gdyż jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy zabużańskiej - wolą ustawodawcy nie było objęcie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. osób, które w ogóle nie przemieściły się na terytorium RP w jej powojennych granicach. W uzasadnieniu rządowym projektu ustawy z 2005 r. (druk sejmowy 3793/IV kadencja Sejmu s. 1 uzasadnienia projektu) wskazano, że proponowane przepisy w głównej mierze kontynuują rozwiązania obecnie obowiązujące, ponieważ warunki, jakie muszą spełniać osoby uprawnione, zostały ukształtowane z zachowaniem postanowień uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1991 r. (III CZP 84/90), zgodnie z którą "prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce."

Organ wskazał, że zgodnie z obowiązującą i ugruntowaną linią orzeczniczą prezentowaną przez polskie sądy należy zauważyć, że zarówno Trybunał Konstytucyjny, Sąd Najwyższy jak i Naczelny Sąd Administracyjny zgodnie stwierdzają, iż jedną z przesłanek przyznania świadczenia jest konieczność powrotu na ziemie polskie w aktualnych granicach. Nie można tego utożsamiać z wykreowaniem nowego warunku otrzymania rekompensaty, jest to bowiem wynik interpretacji przepisów, na podstawie których przyznaje się prawo do rekompensaty, uwzględniającej ich sens i cel. Przepisy te zostały zaś stworzone w takim celu, aby nie tyle rekompensować straty wynikające z utraty mienia znajdującego się na byłym terytorium polskim, lecz przede wszystkim aby pomóc zagospodarować się obywatelom powracającym do kraju w jego nowych granicach po okresie wojny (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1991 r., sygn. III CZP 84/90, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04, wyrok NSA z dnia 9 października 2014 r., sygn. akt I OSK 2763/13, wyrok NSA dnia 7 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2488/16 ).

Odnosząc się do zarzutu Skarżących, wskazującego na okoliczność, iż powołany powyżej wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04, zapadł na tle poprzednio obowiązującej ustawy regulującej kwestie tzw. mienia zabużańskiego, tj. ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczeniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. 2004 nr 6 poz. 39), organ wskazał, że na gruncie obowiązującej obecnie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. aktualny pozostaje pogląd o nierozerwalnym związku tego prawa z koniecznością przybycia byłego właściciela nieruchomości na obecne terytorium państwa polskiego, co podkreślono m.in. w wyroku NSA z dnia 9 października 2014 r., sygn. akt I OSK 2763/13.

Reasumując organ podkreślił, kwestia przybycia na obecne terytorium państwa polskiego stanowi fundament, dający gwarancję przynajmniej w podstawowym stopniu, iż pomiędzy daną osobą a państwem i narodem polskim istnieje więź. Pozbycie się tegoż wymogu przekreśliłoby całą istotę i cel dla którego przedmiotowa ustawa została uchwalona, czyli budowania relacji pomiędzy państwem polskim a jego obywatelami, a także ugruntowywania polskiego narodu jako całości. Przyznawanie rekompensaty obywatelom Polski, którzy pozostawili swoje mienie na "kresach" a dalszą część życia związali z innym krajem, zniwelowałby cały charakter i cel ustawy "zabużańskiej", a jej pomocowy charakter w pełni zajęłaby funkcja odszkodowawcza.

Odnosząc się natomiast do zarzutu Stron sformułowanego w odwołaniu od kwestionowanej decyzji, że brak jest podstaw prawnych wynikających z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., do ograniczania możliwości potwierdzenia prawa do rekompensaty wyłącznie wobec osób, które po zakończeniu II wojny światowej powróciły na teren państwa polskiego w jego powojennych granicach, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wskazał że niezależnie od wykładni art. 1 ust. 2 ww. ustawy podstawę taką stanowi również art. 6 ust. 1 pkt 3 tej ustawy zgodnie z którym do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty należy dołączyć dowody potwierdzające miejsce lub miejsca zamieszkania właściciela nieruchomości pozostawionych po przybyciu na obecne tereny Rzeczypospolitej Polskiej. W tym zakresie Minister podzielił pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2014 r, sygn. akt I OSK 2763/13, zgodnie z którym: "gdyby celem ustawodawcy było przyznanie uprawnień do uzyskania rekompensaty za pozostawione nieruchomości wszystkim osobom, które w następstwie okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. zmuszone zostały do opuszczenie terenów II Rzeczypospolitej (czego konsekwencją była utrata przez nich znajdujących się tam nieruchomości), niezależnie od tego czy po ich opuszczeniu przybyli oni do kraju w granicach ukształtowanych po drugiej wojnie światowej czy nie, zbędne byłoby nawiązywanie w brzmieniu art. 1 ust. 1 powołanej ustawy do układów i umowy, w oparciu o które następowały pierwsze sformalizowane ewakuacje obywateli polskich zamieszkałych na Kresach do Polski. Wystarczająca w tym względzie byłaby (przy odpowiedniej modyfikacji) regulacja zawarta w ust. 2 tego artykułu. Zbędne również, z punktu widzenia założonego celu ustawodawczego, byłoby nałożenie na wnioskujących o rekompensatę spadkobierców właścicieli pozostawionych nieruchomości obowiązku dokumentowania miejsca zamieszkania tych właścicieli (lub współwłaścicieli) "po ich przybyciu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" - o czym stanowi art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy - skoro do takiego przybycia w ogóle nie musiałoby dojść.

W świetle powyższego, zdaniem organu, nie można zaaprobować stanowiska Skarżących, jakoby ww. przepis art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. miał charakter wyłącznie techniczny i dotyczył wyłącznie tych sytuacji, w których właściciele pozostawionych nieruchomości lub ich następcy prawni mieszkali na terenie Polski, co mogło im umożliwiać konsumpcje uprawnień zabużańskich, natomiast nie dotyczy osób które nie powróciły do Polski, gdyż z oczywistych względów nie mogły one korzystać z uprawnień zabużańskich.

Reasumując organ wskazał, że, chybiony jest zarzut Skarżących wskazujący, iż właściwa wykładnia przepisów art. 1 ust. 2, art. 2 i art. 3 ust. 2 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. prowadzić winna do wniosku, iż zawarte w nich normy nie przewidują wymogu przybycia (przesiedlenia) właściciela pozostawionych nieruchomości na obecne tereny Polski.

Zdaniem organu w niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, że J. B.(2), (a także S. B., J. B.(1) i J. B.(3)) po opuszczeniu Kresów nie przybyli na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach, a tym samym właściciel pozostawionej na Kresach nieruchomości nie mógł nabyć w związku z tym prawa do rekompensaty. Prowadzi to do wniosku, iż osobom, które wywodzą swoje prawo do rekompensaty ze spadkobrania po właścicielu pozostawionej nieruchomości prawo do rekompensaty również nie przysługuje.

Organ podniósł, że słusznie wskazał organ I instancji, powołując się na paremię łacińską "nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habet" - nikt nie może przenieść więcej prawa, niż sam miał, stąd nie do zaakceptowania byłaby sytuacja, w której następca prawny byłby w sytuacji bardziej korzystnej niż jego poprzednik prawny.

Organ uznał, że jeśli ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nie stosuje się do osoby, która wprawdzie w okolicznościach związanych z II wojną światową opuściła w warunkach przymusu byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ale nie przeniosła się do Polski w jej powojennych granicach, to tym samym były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., w konsekwencji czego jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.

Rozpatrując zarzut, dotyczący braku odniesienia się w zaskarżonej decyzji do pisma z dnia [...] kwietnia 2019 r., w którym Skarżący przywołali orzecznictwo potwierdzające w ich ocenie zasadność potwierdzenia prawa do rekompensaty, a ponadto wnieśli o przedłużenie terminu na zajęcie stanowiska i złożenie ewentualnie nowych dowodów, ewentualnie o zawieszenie postępowania organ wskazał, że ww. wniosek Stron był motywowany okolicznością, że część dokumentów, na które powołały się strony w ww. piśmie znajdowała się w aktach sprawy w nieuwierzytelnionych kopiach, co rodziło obawy Skarżących, że okoliczności wynikające z takich nieuwierzytelnionych dokumentów zostaną przez organ uznane za nieudowodnione. Podał, że organ I instancji nie zaprzeczył autentyczności żadnego z nieuwierzytelnionych dokumentów.

Jednocześnie wyczerpująco uzasadniając powody, które legły u podstaw decyzji odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty, zdaniem Ministra, organ wojewódzki również odwołując się do orzecznictwa, dał wyraz swojego stosunku do poglądów z orzecznictwa zaprezentowanych przez Stronę Skarżącą w jej piśmie z dnia [...] kwietnia 2019 r.

Minister wskazał, że wprawdzie organ I instancji nie odniósł się do dokumentów załączonych do pisma pełnomocnika Stron z dnia [...] kwietnia 2019 r., tj.:

karty identyfikacyjnej J. B.(2),

oświadczenia Pana F. B.,

"Certificate of Registration", J. B.(2) oraz S. B.,

pisma z Państwowego Archiwum [...] z dnia [...] września 2016 r.,

pisma Archiwum Narodowego [...] w [...],

pisma z dnia [...] marca 2016 r. z Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Sikorskiego, podpisanego przez dr A. S., Kierownika Archiwum,

ale zdaniem Ministra przedłożone przy piśmie dokumenty dotyczą wykazania posiadania przez J. B.(2) i S. B. obywatelstwa polskiego. Ponadto wskazują na przybycie rodziny B. do [...], a potem do [...], a następnie do [...].

Brak jest natomiast, w ocenie organu, w aktach sprawy jakiegokolwiek dowodu potwierdzającego, że J. B.(2) przybył na obecne terytorium RP.

Pominięcie w uzasadnieniu decyzji ww. dokumentów nie miało zdaniem Ministra zatem wpływu na zasadność samego rozstrzygnięcia organu I instancji, bowiem w sprawie nie została udowodniona okoliczność przesiedlenia się na obecne terytorium RP, która ma wpływ na stosowanie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Zgromadzony w toku postępowania materiał był w ocenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji wystarczający do wydania decyzji odmownej.

Odnosząc się natomiast do przywołanych w ww. piśmie z dnia [...] kwietnia 2019 r., jak również w odwołaniu od zaskarżonej decyzji wyroków Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego Minister wskazał, że cytowany przez skarżących wyrok NSA z dnia 9 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 1038/16 NSA potwierdza stanowisko organu odwoławczego, zaprezentowane w niniejszej decyzji, wskazując, że: "tzw. przymusowe przesiedlenie, z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest zasadniczą egzemplifikacją jednej z ustawowych przesłanek nabycia prawa do rekompensaty" (choć jak słusznie zauważyli Skarżący nie jedyną).

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli J. B.(1) i J. M. (dalej: skarżący) zaskarżając ją w całości.

Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie:

art. 7 Konstytucji RP poprzez wydanie decyzji na podstawie przesłanki pozaustawowej tj. naruszenie zasady legalizmu;

art. 8 kpa poprzez odmowę potwierdzenia Skarżącym prawa do rekompensaty za nieruchomość przy ul. [...] we [...] z uwagi na brak przybycia J. B.(2) na obecne tereny Polski, co stanowi odstępstwo - bez uzasadnionej przyczyny - od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym;

art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 7 ust. 2 w zw. z art. 5 ust. 3 pkt 4 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.2017.2097 j.t.) (dalej: "Ustawy") "poprzez utrzymanie w mocy decyzji Wojewody [...] nr [...] z dnia [...] maja 2019 r. znak: [...], odmawiającej J. B.(1) i J. M. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. B.(2) nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we [...] przy ul. [...] w sytuacji, gdy zostały spełnione wszystkie przesłanki wynikające z Ustawy konieczne do potwierdzenia prawa do rekompensaty;

art. 1 ust. 2 i art. 2 Ustawy poprzez ich nieprawidłową wykładnię polegającą na uznaniu, że przesłanką prawa do rekompensaty jest przybycie (przesiedlenie się) właściciela nieruchomości na obecne tereny Polski, gdy tymczasem Ustawa nie stawia takiego wymogu, co wyraźnie potwierdzają: treść Ustawy, okoliczności jej uchwalenia, treść uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie SK 11/12, kierunek nowelizacji art. 2 Ustawy oraz dotychczasowe orzecznictwo, a w konsekwencji bezprawną odmowę potwierdzenia Skarżącym prawa do rekompensaty za nieruchomość przy ul. [...] we [...] pomimo spełnienia wszelkich przesłanek do potwierdzenia tego prawa;

art. 77 § 1, 80 i 107 § 3 kpa w zw. z art. 140 kpa - poprzez pominięcie dowodów znajdujących się w aktach sprawy, wskazujących, że J. B.(1) i J. M. spełnili przesłanki ustawowe prawa do rekompensaty.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa oraz na podstawie art. 135 ppsa poprzedzającej ją decyzji Wojewody Mazowieckiego oraz o zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.

W uzasadnieniu skarżący szczegółowo uzasadnili podniesione zarzuty podkreślając, że ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie wymienia jako przesłanki niezbędnej do dochodzenia prawa do rekompensaty powrotu na obecne terytorium państwa polskiego z zamiarem stałego pobytu. Zdaniem Skarżących z literalnej treści ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nie można wyinterpretować wymogu przemieszczenia się właściciela nieruchomości na obecne tereny Polski, jako warunku potwierdzenia prawa do rekompensaty. Nieuwzględnienie przez Wojewodę [...] wykładni językowej przepisów ustawy w niniejszej sprawie, a zastosowanie wykładni celowościowej z uwzględnieniem jedynie wąsko pojmowanego charakteru socjalnego prawa do rekompensaty, jest naruszeniem prawa materialnego przez jego błędną wykładnię prowadzącą do niezrozumiałego zawężenia uprawnień zabużańskich. Zdaniem Skarżących stanowisko dopuszczające możliwość uznania przesiedlenia właściciela pozostawionej nieruchomości na obecne tereny Polski za dorozumianą przesłankę prawa do rekompensaty stoi w sprzeczności z ugruntowanym orzecznictwem dotyczącym literalnego rozumienia treści Ustawy.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując argumentacje wyrażoną w uzasadnieniu decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

skarga nie ma uzasadnionych podstaw. Zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji odpowiadają prawu.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny, czy prawidłowe jest stanowisko organów obu instancji, zgodnie z którym warunkiem przyznania prawa do rekompensaty jest powrót na obecne terytorium Rzeczpospolitej Polskiej.

Sąd rozpoznający sprawę w pełni podziela stanowisko wyrażone w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego oraz sądów administracyjnych w tym między innymi w wyroku tutejszego Sądu z dnia 25 kwietnia 2019 r. wydanego w sprawie o sygn. I SA/Wa 243/19, zgodnie z którym warunkiem uzyskania rekompensaty jest wymóg przemieszczenia się obywateli polskich na terytorium Rzeczypospolitej w obecnych, powojennych granicach. Warunek ten uzasadniony jest celem ustawy – potrzebą zapewnienia środków na zagospodarowanie się osobom w nowych warunkach w związku z utratą przez nie całego majątku na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego.

Sąd w treści powołanego wyroku zwrócił uwagę, że w uchwale z 10 kwietnia 1991 roku, III CZP 84/90, której nadano moc zasady prawnej, Sąd Najwyższy stwierdził, że przewidziane w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 roku o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn. Dz.U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74; zm. Dz.U. z 1989 r. Nr 29, poz. 154, Dz.U. z 1990 r. Nr 14, poz. 90, Nr 34, poz. 198, Nr 79, poz. 464) prawo do zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 roku na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 roku i zamieszkują w Polsce. Ograniczenie tego uprawnienia do osób zamieszkałych w Polsce podyktowane jest troską państwa o warunki bytowe jego obywateli zamieszkujących w kraju, w celu umożliwienia im odzyskania standardu życiowego zbliżonego do uprzednio posiadanego. Tym samym Sąd Najwyższy zaznaczył, że powrót do kraju jest elementem niezbędnym do przyznania prawa do rekompensaty.

Sąd zwrócił także uwagę, że z kolei w uchwale z dnia 5 czerwca 1990 roku sygn. III CZP 4/90 Sąd Najwyższy stwierdził, że uprawnienia do ekwiwalentu z art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 roku przysługują również osobie, która przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwała na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa, miała obywatelstwo polskie, pozostawiła na tych terenach majątek nieruchomy, który utraciła, a nie mogła poddać się ewakuacji w trybie przewidzianym w układzie z dnia 9 września 1944 roku zawartym przez PKWN z Rządem Ukraińskiej SRR, gdyż wcześniej została wywieziona na roboty przymusowe do Rzeszy Niemieckiej, skąd – po zakończeniu działań wojennych – powróciła do kraju. SN akcentuje tym samym konieczność powrotu na obecne terytorium RP.

Uchwały te wydane zostały na tle art. 88 ust. 1 (oznaczonego od 10 kwietnia 1991 roku jako art. 81) ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 roku. Przepis ten w swoim brzmieniu również nie wskazywał wprost powrotu i osiedlenia się na obecnym terytorium państwa polskiego jako warunku od którego zależała możliwość skorzystania z prawa zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali, a także ceny sprzedaży nieruchomości rolnych stanowiących własność Skarbu Państwa.

W kwestii powrotu do kraju wypowiedział się także Trybunał Konstytucyjny. Między innymi w uzasadnieniu wyroku z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04 TK potwierdził konieczność wzięcia pod uwagę powrotu na obecne terytorium RP jako przesłanki przyznania rekompensaty. TK wskazał, że w sytuacji, gdy tzw. umowy republikańskie (na podstawie których przeprowadzona została ewakuacja obywateli polskich narodowości polskiej i żydowskiej z terytoriów republik sowieckich oraz Litwinów, Białorusinów, Rusinów i Ukraińców mieszkających na dawnych terenach Rzeczypospolitej Polskiej), wymienione w art. 1 ustawy, wiązały jednoznacznie przyrzeczoną kompensację z wymogiem posiadania obywatelstwa polskiego oraz faktem przemieszczenia się celem zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej nowych granicach, ustawodawca, regulując kwestie zakresu podmiotowego prawa zaliczenia (służącego urzeczywistnieniu prawa do rekompensaty), mógł zasadnie nawiązać do wymogów objętych zobowiązaniami wskazanymi w umowach republikańskich. W szczególności mógł i nadal może ograniczyć rekompensatę do kręgu obywateli polskich i to tylko tych, którzy zostali objęci przemieszczeniem (repatriacją) na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach. Uzasadnione wydaje się stanowisko, że fakt przemieszczenia się i zamieszkania na obszarze państwa polskiego bezpośrednio po przemieszczeniu (repatriacji) mógł być zasadnie uznany za warunek korzystania z uprawnień kompensacyjnych. Naturalnym warunkiem dla powstania tych uprawnień było przysługiwanie tzw. zabużanom praw własności lub innych praw majątkowych (zwłaszcza rzeczowych) w odniesieniu do mienia pozostawianego poza powojennymi granicami Polski. Istnienie tego wymogu mieści się immanentnie w pojęciu "pozostawienia mienia" (z przysługującym wobec niego prawem własności lub innymi prawami majątkowymi). W tym kontekście trudno uznać składniki mienia objęte nacjonalizacją lub komunalizacją przed momentem repatriacji za "nieruchomości pozostawione" w rozumieniu art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczeniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz.U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39, zwanej dalej: "ustawą o zaliczeniu"). Zachowuje tu swe znaczenie wspomniane już ratio legis unormowań kompensacyjnych, a zwłaszcza - ich "pomocowy" (a nie: cywilistycznie stricte odszkodowawczy) charakter. TK wskazał też na cel tego świadczenia, stwierdzając, że ma ono charakter mieszany: zdecydowanie dominuje w nim element socjalny (udzielenie "pomocy na zagospodarowanie" osobom, które przesiedlały się do państwa w obecnych granicach), a mniejsze znaczenie ma element odszkodowawczy, przy czym funkcje te należy oceniać uwzględniając upływ czasu, jaki upłynął od pozbawienia zabużan własności.

Wprawdzie wyrok ten zapadł na tle poprzednio obowiązującej ustawy regulującej kwestie tzw. mienia zabużańskiego – ustawy o zaliczeniu, jak jednak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 października 2014 roku, sygn. akt I OSK 2763/13 obecnie obowiązująca ustawa z 8 lipca 2005 roku, tak samo jak ustawa z 2003 roku w art. 1 nawiązuje do umów republikańskich stanowiąc, że: ustawa określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wymienionych układów i umów republikańskich. Różnica polega na tym, że w miejsce prawa do zaliczenia ustawa z 8 lipca 2005 roku wprowadza pojęcie prawa do rekompensaty.

W tym względzie Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 23 października 2012 r., sygn. SK 11/12 zwrócił uwagę, że wspólna dla wszystkich umów republikańskich była deklaracja PKWN, że ewakuowani rolnicy "otrzymają ziemię w rozmiarach przewidzianych ustawą o reformie rolnej", natomiast "włościanie, którzy przesiedlają się na terytorium Polski, jeżeli nawet nie posiadają ziemi w chwili ewakuacji, otrzymają, w razie życzenia, przydział ziemi na zasadach ogólnych" (art. 1 tych umów in fine). Nakazano ponadto, aby "domy w miastach i wiejskich osiedlach, opróżnione na skutek przesiedlenia (Niemców), były zostawione w pierwszym rzędzie do dyspozycji przesiedlonych" (art. 3 ust. 6 in fine umów republikańskich). Uwagi zawarte w tym wyroku TK zachowują zatem aktualność na gruncie obecnie obowiązującej ustawy z 8 lipca 2005 roku ze względu na istotne podobieństwa konstrukcji obu tych regulacji. NSA we wskazanym wyżej wyroku zauważył przy tym, że TK w powołanym wyroku, sygn. akt SK 11/12 uznał za niekonstytucyjny wymóg, aby uprawnieni zamieszkiwali na stałe w Polsce co najmniej od dnia wejścia w życie tej ustawy, tj. od 30 stycznia 2004 roku. Jednakże czym innym jest wymóg, aby po wielu latach od zakończenia wojny uprawnieni zamieszkiwali w Polsce, a czym innym wymóg przemieszczenia się po wojnie na tereny polskie w obecnych granicach.

W kwestii konieczności powrotu na ziemie polskie w obecnych granicach jako przesłanki przyznania rekompensaty wypowiedział się także NSA w powoływanym wyżej wyroku z dnia 9 października 2014 r., sygn. akt I OSK 2763/13. NSA wskazał, powołując się na wyroki TK z dnia 19 grudnia 2002 roku, sygn. akt K 33/02 oraz przywoływany już wyrok z 2004 roku, sygn. akt K 2/04, że konsekwencją charakteru prawa zaliczenia, jako prawa majątkowego mającego charakter publicznoprawny było uznanie przez Trybunał Konstytucyjny w obu tych orzeczeniach, że (podobnie jak inne prawa majątkowe o charakterze publicznoprawnym) może ono być limitowane na zasadach przewidzianych w art. 31 ust. 3 Konstytucji. W szczególności, za dopuszczalną uznano "możliwość ustawowego ograniczenia publicznych praw majątkowych obywateli m.in. ze względu na interes publiczny i (...) barierę zdolności realizacyjnych państwa, będącego "dobrem wspólnym" (art. 1 Konstytucji), oraz z uwagi na (...) wzgląd na zdolność państwa do wywiązania się z jego podstawowych powinności". Ponadto NSA stwierdził, że z uzasadnienia rządowego projektu ustawy z 8 lipca2005 roku (druk sejmowy 3793/IV kadencja Sejmu, s. 1 uzasadnienia projektu) wynika, iż proponowane przepisy w głównej mierze kontynuują rozwiązania obecnie obowiązujące, ponieważ warunki, jakie muszą spełniać osoby uprawnione, zostały ukształtowane z zachowaniem postanowień powoływanej już uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 84/90. Stanowisko powyższe zostało potwierdzone w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 sierpnia 2020 r. sygn.. akt I OSK 3343/19 w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej od wyroku tutejszego Sądu z 25 kwietnia 2019 r. powołanego wyżej. W uzasadnieniu NSA podkreślił, że nie można z treści art. 1 ust 2 ustawy wywodzić odrębnej samodzielnej normy prawnej, na podstawie której można by przyjąć, że osoby które nie repatriowały się z dawnych Kresów w procedurze przewidzianej w układach republikańskich, tj. art. 1 ust 1 pkt 1 do 4 ustawy bądź na podstawie umowy o której mowa w art. 1 ust 1a, lecz na skutek innych okoliczności związanych z rozpoczętą w 1939 r. wojną były zmuszone opuścić byłe terytorium RP, lecz nie przybyły na obecne terytorium RP, były uprawnione do prawa do rekompensaty. DO osób, o których mowa w art. 1 ust 2 stosuje się bowiem zarówno przepisy ust 1 art. 1 jak i pozostałe przepisy ustawy, w tym art. 6 ust 1 pkt 3 ustawy. Z treści art. 1 ust 2 ustawy wynika tylko tyle, ze prawo do rekompensaty mogły uzyskać również te osoby, które na skutek okoliczności związanych z wojną zmuszone były opuścić byłe terytorium RP, ale opuszczenie to nie nastąpiło w trybie procedury ewakuacyjnej określonej w art. 1 ust 1 pkt 1 do pkt 4 lub ust 1 a , natomiast pozostałe przesłanki nabycia prawa do rekompensaty dla osób o których mowa w art. 1 ust 2b ustawy były tożsame jak dla osób o których mowa w art. 1 ust 1 i ust 1 a, a więc również przybycie na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Podzielając powyższą argumentację należy podkreślić, że w rozpoznawanej sprawie bezsporną okolicznością było że J. B.(2) nie spełnił wymogu powrotu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a w konsekwencji nie mógł uzyskać przewidzianego ustawą uprawnienia, a tym samym uprawnienia tego nie mogli uzyskać jego spadkobiercy.

Skarżący skargę oparli na założeniu, że ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie wymienia jako przesłanki niezbędnej do dochodzenia prawa do rekompensaty powrotu na obecne terytorium państwa polskiego z zamiarem stałego pobytu. Zdaniem Skarżących z literalnej treści ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nie można wyinterpretować wymogu przemieszczenia się właściciela nieruchomości na obecne tereny Polski, jako warunku potwierdzenia prawa do rekompensaty. Zdaniem skarżących nieuwzględnienie przez Wojewodę [...] wykładni językowej przepisów ustawy w niniejszej sprawie, a zastosowanie wykładni celowościowej z uwzględnieniem jedynie wąsko pojmowanego charakteru socjalnego prawa do rekompensaty, jest naruszeniem prawa materialnego przez jego błędną wykładnię prowadzącą do niezrozumiałego zawężenia uprawnień zabużańskich. Zdaniem Skarżących stanowisko dopuszczające możliwość uznania przesiedlenia właściciela pozostawionej nieruchomości na obecne tereny Polski za dorozumianą przesłankę prawa do rekompensaty stoi w sprzeczności z ugruntowanym orzecznictwem dotyczącym literalnego rozumienia treści Ustawy.

Stanowisko skarżących nie jest uzasadnione. W orzecznictwie sądów administracyjnych (por wyroki NSA z dnia 9 października 2014 r., sygn. akt I OSK 2763/13 i z 7 lipca 2017 roku I OSK 2488/17) wskazywano, że gdyby celem ustawodawcy było przyznanie uprawnień do uzyskania rekompensaty za pozostawione nieruchomości wszystkim osobom, które w następstwie okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. zmuszone zostały do opuszczenia terenów II Rzeczypospolitej (czego konsekwencją była utrata przez nich znajdujących się tam nieruchomości), niezależnie od tego czy po ich opuszczeniu przybyli oni do kraju w granicach ukształtowanych po drugiej wojnie światowej czy nie, zbędne byłoby nawiązywanie w brzmieniu art. 1 ust. 1 powołanej ustawy do układów i umowy, w oparciu o które następowały pierwsze sformalizowane ewakuacje obywateli polskich zamieszkałych na Kresach do Polski. Wystarczająca w tym względzie byłaby (przy odpowiedniej modyfikacji) regulacja zawarta w ust. 2 tego artykułu. Zbędne również, z punktu widzenia założonego celu ustawodawczego, byłoby nałożenie na wnioskujących o rekompensatę spadkobierców właścicieli pozostawionych nieruchomości obowiązku dokumentowania miejsca zamieszkania tych właścicieli (lub współwłaścicieli) "po ich przybyciu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" – o czym stanowi art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy – skoro do takiego przybycia w ogóle nie musiałoby dojść.

Sąd rozpoznający sprawę w pełni podziela powyższe stanowisko i wskazuje, że mając na względzie wykładnię literalną (powiązanie art. 1 ust. 2 z ustępem 1 tego artykułu i przyjęcie, że przesłanki podmiotowe zostały określone przez ustawodawcę w art. 1 i art. 2 ustawy), jak też ratio legis ustawy z 8 lipca 2005 roku, konieczne jest spełnienie przez osobę opuszczającą w związku z wybuchem drugiej wojny światowej dawne tereny Rzeczypospolitej Polskiej warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych – repatriacji czyli powrotu do ojczyzny. Zdaniem Sądu warunek przesiedlenia wynika z samej istoty ale i z definicji pojęcia repatriacja – powrotu do kraju oraz obowiązku państwa pomocy osobom, które do ojczyzny powróciły ale na skutek wojny pozostawiły swój majątek poza obecnymi granicami kraju. Z tego względu, wbrew stanowisku skarżących, kwestia repatriacji ma tu kluczowe znaczenie. Chodzi bowiem o powrót na tereny obecnego Państwa Polskiego. Czy powrót ten jest z zamiarem stałego pobytu czy też po powrocie nastąpiło opuszczenie terytorium Państwa Polskiego są odmiennymi okolicznościami, które mogą nastąpić po powrocie do kraju i właśnie do takich sytuacji odnosiło się orzecznictwo wskazywane przez skarżących.

Zatem podniesiony w skardze zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego uznać należy za niezasadny. Organy obu instancji dokonały prawidłowej wykładni art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 roku, oraz wskazały powyższe przepisy jako podstawę wydania decyzji odmawiającej skarżącym potwierdzenia prawa do rekompensaty J. B.(2), który na obecne tereny Państwa Polskiego nie powrócił. Wobec dokonania prawidłowej wykładni przepisów prawa i ich powołania jako podstawy dla odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty, zarzuty naruszenia przepisów postępowania są również nieuzasadnione. Organy prawidłowo przeprowadziły postępowanie oraz wnikliwie oceniły zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Organ II instancji odniósł się również szczegółowo do zarzutów odwołania dotyczącym pominięcia części dokumentów wskazując, że dotyczyły one w zasadzie potwierdzenia obywatelstwa a nie powrotu do Polski poprzednika prawnego skarżących. Jak już wskazano okoliczność, że J. B.(2) nie powrócił na teren obecnego Państwa Polskiego, lecz wyemigrował do [...], gdzie zmarł 1957 r. nie była kwestionowana.

Z uwagi na powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.