Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 789/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-09-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Michna Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Asesor WSA Ewelina Dziuban po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 30 września 2024 r. sprawy ze skargi E. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 28 lutego 2024 r., znak SKO-NP-4115-240/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączy na rzecz skarżącego E. Z. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu zaskarżoną do Sądu decyzją z 28.02.2024 r. (znak: SKO-NP-4115-240/23) po rozpatrzeniu odwołania E. Z. (dalej jako: "skarżący"), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy J. z 22.05.2023 r. (znak OPS.5222-11/23) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:

1. W dniu 30.03.2023 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, A. Z. Do wniosku dołączył orzeczenie z 31.05.2011 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności matki od 31.03.2010 r. Orzeczenie to zostało wydane na stałe i wynika z niego, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność. Przyczyna niepełnosprawności została określona symbolem 05-R (dysfunkcje narządu ruchu). We wniosku skarżący oświadczył, że od 01.11.2022 r. zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego/wykonywania pracy w tym gospodarstwie.

2. Z przeprowadzonego w toku postępowania wywiadu środowiskowego wynikało, skarżący sprawuje opiekę nad matką od 01.11.2022 r., natomiast od 31.10.2022 r. zawiesił działalność gospodarczą w celu sprawowania tej opieki. Matka skarżącego choruje przewlekle na: demencję starczą, cukrzycę typu 2. oraz na nadciśnienie tętnicze. Przeszła zabieg operacyjny stawu biodrowego i kolanowego cierpi na niedowład prawej kończyny dolnej, zażywa systematycznie leki oraz korzysta z zabiegów rehabilitacyjnych w domu. Pracownik socjalny zapisał, że matka skarżącego nie jest w stanie samodzielnie załatwiać swoich potrzeb fizjologicznych i jest pampersowania, nie porusza się samodzielnie, wymaga asekuracji podczas wstawania z łóżka oraz poruszania się po mieszkaniu, nie jest w stanie poruszać się po schodach oraz zmieniać pozycji ciała. Matka skarżącego nie jest też w stanie logicznie odpowiadać na pytania, nie rozpoznaje osób, ani miejsca w którym przebywa, kontakt z nią jest utrudniony. W wywiadzie zapisano, że zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego obejmuje: przygotowywanie posiłków, kąpiel, przebieranie, zmianę pampersów, codzienną toaletę, mierzenie poziomu cukru i ciśnienia, pranie, sprzątanie, przebieranie pościeli, wizyty lekarskie, robienie zakupów, palenie w piecu, płacenie rachunków, ćwiczenia. Jak stwierdził skarżący, pozostaje on do dyspozycji matki o każdej porze dnia i nocy. Oświadczył, że obecnie jest ubezpieczony w KRUS. W wywiadzie zapisano także ustalenia dotyczące innych osób zobowiązanych do alimentacji. Wskazano w tym względzie, że skarżący ma trzy siostry: A. (pannę, zamieszkałą w Z., chorującą przewlekle i przebywającą na rencie inwalidzkiej – nie jest w stanie sprawować opieki nad matką), B. (mężatkę, zamieszkałą w Z., pracującą zawodowo, sporadycznie odwiedza matkę i nie świadczy przy niej pomocy) oraz J. (mężatkę, zamieszkałą w Z., sporadycznie odwiedza matkę i nie świadczy przy niej pomocy, nie pracuje zawodowo gdyż sprawuje opiekę nad niepełnosprawną teściową).

3. Decyzją z 22.05.2023 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. W pierwszej kolejności organ wskazał na skutki prawne wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r., (K 38/13) i zaznaczył, że przesłanka określona w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: "ustawa") nie powinna być uwzględniona w sprawie. Kolejno organ powołał art. 17 ust. 1 ustawy i podkreślił, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być konsekwencją konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami. Wskazał, że brak aktywności zawodowej (lub jej zaprzestanie) jako taki (czyli będący wyborem życiowym osoby) nie może być automatycznie uznany za stan tożsamy z rezygnacją, bądź brakiem podejmowania zatrudnienia w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy.

Organ podkreślił, że niepełnosprawność matki skarżącego nie powstała w ostatnim czasie lecz istnieje już od 13 lat, natomiast według oświadczenia skarżącego sprawuje on stałą opiekę od listopada 2022 r. Zaakcentował, że w czasie istnienia niepełnosprawności matki skarżący prowadził działalność gospodarczą, która nie utrudniała mu opieki. Organ wskazał, że skarżący nie dołączył żadnych dokumentów, które potwierdzałyby, iż stan matki uległ tak gwałtownemu pogorszeniu, iż wymuszałoby to na nim zawieszenie/zakończenie prowadzenia działalności celem sprawowania opieki.

Następnie organ przytoczył ustalenia wywiadu środowiskowego oraz przepisy dotyczące obowiązku alimentacyjnego (art. 128 i art. 129 k.r.o.) i wskazał, że poza skarżącym istnieją także inne osoby mogące sprawować opiekę nad matką. Podkreślił, że do akt sprawy nie została dołączona żadna dokumentacja potwierdzająca istnienie obiektywnych przyczyn niemożności wywiązywania się pozostałych dzieci z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego względem matki. W ocenie organu, faktu wykonywania pracy zawodowej nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym - zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji. Organ wskazał, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia na osobę uprawnioną (w tym też opłacenia usług opiekuńczych).

Końcowo Wójt odniósł się do zakresu opieki sprawowanej przez skarżącego. Jego zdaniem, z materiału dowodowego nie wynika, aby rozmiar i zakres opieki sprawowanej przez skarżącego wymuszał na nim rezygnację z podjęcia pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze. Podkreślił, że o ile do czynności typowo opiekuńczych niewątpliwie można zaliczyć pomoc w utrzymaniu higieny, zmianę pampersów, przygotowywanie posiłków i podawanie leków, o tyle takie czynności jak sprzątanie, pranie, zamawianie wizyt lekarskich, robienie zakupów - nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycji. Są to bowiem typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu.

4. W odwołaniu od opisanej decyzji skarżący zarzucił m.in. niezasadne uznanie, że nie jest uprawniony do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, ponieważ są również inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, jak też – że zakres sprawowanej opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia. W uzasadnieniu odwołania wskazano m.in., że skarżący przejął na siebie moralny obowiązek opieki nad matką, zwalniając w tym zakresie swoje siostry, które wyraziły zgodę na taki podział obowiązków.

5. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z 28.02.2024 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Wskazało, że mając na uwadze przepisy temporalne, tj. art. 63 ustawy z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, w sprawie ma zastosowanie ustawa z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.

Kolegium przytoczyło ustalenia wywiadu środowiskowego (por. punkt 2 powyżej) wskazujące na schorzenia niepełnosprawnej (demencja, cukrzyca, bark kontrolowania potrzeb fizjologicznych), jak i zakres opieki skarżącego (w tym pamersowanie, pomoc w higienie osobistej, ubieraniu, wstaniu z łóżka, prowadzenie domu). Przyjęło (k. 7 decyzji), że matka wymaga głównie nadzoru i pomocy w zwykłych czynnościach dnia codziennego.

Kolegium akcentowało, że według oświadczeń skarżącego - od 31.10.2022 r. zrezygnował z prowadzenia działalności gospodarczej oraz zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym. Zwróciło również uwagę, że zgodnie z dokumentami załączonymi do wniosku, skarżący w dniu 29.09.2020 r. rozpoczął wykonywanie działalności gospodarczej polegającej na wykonywaniu robót budowalnych wykończeniowych, a następnie 01.11.2022 r. działalność tę zawiesił.

Organ odwoławczy w ślad za organem I instancji podkreślił, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowana koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W ocenie organu okoliczność, że skarżący od 01.11.2022 r. nie podejmuje zatrudnienia i jedynie zawiesił działalność gospodarczą, powoduje że w świetle ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mamy do czynienia z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Wskazał organ, że w świetle art. 3 pkt 23 ustawy, utrata dochodu oznacza utratę dochodu spowodowaną (...) wykreśleniem z rejestru pozarolniczej działalności gospodarczej lub zawieszeniem jej wykonywania w rozumieniu art. 16b ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników lub art. 36aa ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. SKO podkreśliło, że skoro skarżący nie wykreślił swojej działalności z rejestru pozarolniczej działalności gospodarczej, a zawieszenie jej wykonywania nie odbyło się w rozumieniu wyżej powołanych art. 16b lub art. 36aa ust. 1, to tym samym nie spełnił

przesłanki od której ustawodawca uzależnił przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego tj. rezygnacji lub nie podejmowania zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) bowiem nie dokonał wykreślenia działalności gospodarczej.

Kolejno organ odwoławczy odniósł się do kwestii obowiązku alimentacyjnego trzech sióstr skarżącego (z czego dwóch niepracujących) zamieszkałych w tej samej miejscowości, co ich matka. Podkreślił, że wyjaśnienia skarżącego dotyczące sytuacji rodzinnej i zdrowotnej jego sióstr nie zostały poparte żadnymi dowodami, które świadczyłyby o tym, że istnieją obiektywne okoliczności powodujące, iż rodzeństwo nie jest w stanie wspomóc brata w opiece i zadość uczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec matki. SKO zwróciło uwagę, że fakt wykonywania obowiązków zawodowych czy też sprawowania opieki nad teściową nie może zostać uznane za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Nie jest taką okolicznością także fakt pozostawania na rencie jednej z sióstr skarżącego. Podkreśliło SKO, że skarżący nie uprawdopodobnił i nie przedłożył żadnego dokumentu świadczącego o tym że siostra ta ze względu na niepełnosprawność sama wymaga pomocy i opieki oraz nie jest w stanie wspomóc go w opiece nad matką, która to opieka sprowadza się do zwykłych czynności opiekuńczych. Zaznaczyło również Kolegium Odwoławcze, iż obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Organ odwoławczy przytoczył przepisy dotyczące obowiązku alimentacyjnego (art. art. 129 § 2 oraz art. 135 § 1 k.r.o.) i wskazał, że regulacje prawne przewidują możliwość wyegzekwowania obowiązków alimentacyjnych w drodze sądowej, a uchylanie się od wykonywania takiego obowiązku stanowi - w określonych sytuacjach - przestępstwo (art. 209 k.k.) Mając na uwadze te okoliczności, Kolegium podzieliło stanowisko organu l instancji co do możliwości podziału opieki nad niepełnosprawną bez jednoczesnej rezygnacji przez jej dzieci z zatrudnienia.

6. W skardze na opisaną wyżej decyzję skarżący zarzucił naruszenie:

a) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i uznanie, że skarżący nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku z rezygnacją przez niego z zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką.

b) art. 17 ust. 1 pkt 4 ww. ustawy w zw. z art. 129 k.r.i.o. i niezasadne uznanie, że nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż może podzielić opiekę nad nią z rodzeństwem i w związku z tym nie musi rezygnować z zatrudnienia.

Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji w całości oraz zasądzenia kosztów postępowania.

Uzasadniając skargę wskazało, że art. 17 ust. 1 ustawy nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. To od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego o nie wystąpi, a organ nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby wnioskującej świadczenie (wyrok WSA w Poznaniu 28.11. 2019 r., II SA/Po 827/19, wyrok NSA z 23.11.2021 r., I OSK 786/21). Podkreślił, że kiedy stan zdrowia matki uległ znacznemu pogorszeniu, nie był w stanie godzić pracy z opieką i z tego też względu zawiesił prowadzoną działalność gospodarczą.

Odnosząc się do kwestii obowiązku alimentacyjnego swoich sióstr skarżący zaznaczył, że organ nie ma prawa ingerować w podział obowiązków między rodzeństwem, a tym bardziej nakazywać pozostałym członkom rodziny sprawowania opieki nad matką, wykluczając tym sam przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazał również, że siostra A. jest na rencie z powodu choroby psychicznej i często przebywała w Szpitalu Zdrowia Psychicznego. Z kolei siostra J. jest wdową i po śmierci męża przejęła na siebie obowiązek opieki nad teściową. Natomiast siostra B. ze względu na ciężką chorobę męża i wykonywaną pracę zawodową także nie jest w stanie zrealizować swojego obowiązku alimentacyjnego względem matki.

7. W odpowiedzi na skargę SKO w Nowym Sączu żądało jej oddalenia, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Sądowoaadministracyjna kontrola zaskarżonych decyzji wykazała, iż akty te naruszają prawo w stopniu nakazującym pozbawienie ich mocy wiążącej.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji był art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2023 r., poz. 390; dalej u.ś.r.), w brzmieniu sprzed nowelizacji tego przepisu dokonanej ustawą z 7.07.20232 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. 2023 r., poz. 1429). Wskazany przepis stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także - stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu natomiast kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podkreślić bowiem należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) – wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki. Jak przy tym wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20). Jak zasadnie wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 7.10.2011 r. (sygn. I SA/Wa 1265/11), wymóg opieki nad osobą niepełnosprawną związany jest z całkowitą zależnością tej osoby od otoczenia. Trafnie też zauważył NSA w wyroku z 12.10.2021 r. (sygn. akt I OSK 493/21), że o tym, czy istnieje związek przyczynowy w rozumieniu wyżej wskazanym, decydować winien zakres wymaganych czynności opiekuńczych i konieczny na to czas wykluczający - zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego - aktywność zarobkową i zawodową opiekuna.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że odmowy przyznania skarżącemu żądanego świadczenia organ ten upatrywał w trzech okolicznościach, tj. w:

1. braku spełnienia przesłanki pasywności zawodowej z uwagi na to, że skarżący nie wykreślił działalności gospodarczej z rejestru, a jedynie działalność tę zwiesił;

2. zakresie czynności opiekuńczych, który – w ocenie organu – obejmuje tylko nadzór i pomoc niepełnosprawnej w zwykłych czynnościach dnia codziennego oraz

3. występowaniu jeszcze trzech innych osób zobowiązanych do alimentacji matki skarżącego (córek niepełnosprawnej) po stronie których - nie istniały obiektywne okoliczności wykluczające współpartycypację w opiece nad matką.

Stanowisko organu odwoławczego zaprezentowane w zaskarżonej decyzji podać jednak należy krytycznej ocenie.

Odnośnie do pierwszej z przytoczonych wyżej okoliczności (zwieszenia działalności gospodarczej przy braku wykreślenia tej działalności z rejestru) zaakcentować trzeba, iż stanowisko to pomija art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców (Dz. U. 2024 r., poz. 236). Stosownie do tego przepisu, w okresie zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej przedsiębiorca nie może wykonywać działalności gospodarczej i osiągać bieżących przychodów z tej działalności. Konfrontując tę regulację z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r. stwierdzić trzeba, że zawieszenie działalności gospodarczej należy postrzegać jako faktyczną rezygnację z zatrudnienia, o której mowa w ostatnio wskazanym przepisie, skoro zawieszenie to wiąże się z brakiem wykonywania aktywności zarobkowej, a przez to z zaprzestaniem osiągania przychodów z tej działalności (por. w tym względzie także por. wyrok NSA z 12.03.2024 r., sygn. akt I OSK 1625/22). Zakwestionowanie więc braku spełnienia przez skarżącego przesłanki rezygnacji z zatrudnienia z powołaniem się jedynie na fakt zawieszenia działalności gospodarczej (a nie jej wykreślenie z rejestru), nie mogło być uznane za zasadne i uprawnione.

Odnośnie do drugiego z przedstawionych motywów decyzji organu odwoławczego zwrócić należy uwagę na wynikający z akt stan zdrowia osoby podlegającej opiece. Pamiętać bowiem trzeba, że to właśnie stan zdrowia osoby podlegającej opiece wyznacza zakres potrzebnego jej wsparcia, a to z kolei rzutuje na ocenę spełnienia normatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyżej). Nie sposób jest bowiem zasadnie stwierdzać możliwości podjęcia przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne zatrudnienia (pracy), nawet przy wsparciu rodzeństwa, bez szczegółowego odniesienia się do zakresu, skali, intensywności i charakteru opieki dostarczanej niepełnosprawnemu, a postrzeganej właśnie przez pryzmat schorzeń tej osoby i uzasadnionych jej potrzeb. W tym aspekcie zauważyć należy, że uwarunkowania zdrowotne matki skarżącego wyznaczone zostały symbolem niepełnosprawności 05-R, tj. choroby narządu ruchu. Z akt wynika, że matka skarżącego ma niedowład prawej nogi i już przez to schorzenie ma trudności z poruszeniem się. W powyższym względzie w sprawie ustalono, że matka skarżącego wymaga asekuracji innych osób. W wywiadzie środowiskowym pracownik socjalny zapisał również, iż pomoc jest niezbędna niepełnosprawnej do wstania z łóżka, do utrzymania higieny osobistej, o która sama nie jest w stanie zadbać, jak też konieczne jest dostarczanie jej pożywienia. Nadto pracownik socjalny zapisał, że matka skarżącego jest pampersowana, ma rozwiniętą cukrzycą i demencją starczą. W tym ostatnim zakresie wywiad środowiskowy wyjaśnia, że "kontakt z niepełnosprawną jest utrudniony, nie potrafi logicznie odpowiadać na zadane pytania, nie poznaje osób i miejsca w którym przebywa". Z ujętych w dokumencie wywiadu środowiskowego zapisów odnośnie matki skarżącego wyłania się zatem obraz osoby, której stopień niedołęstwa w codziennym funkcjonowaniu jest tego rodzaju, że eliminuje możliwość osobistej (samodzielnej) realizacji szeregu czynności życiowych, w tym wynikających z zaburzeń postrzegania rzeczywistości. Skoro zatem organ odwoławczy przywołuje ustalenia co do tego, że niepełnosprawna nie jest w stanie się ubrać, umyć, przygotować pożywienia, jak też nic nie zrobi w gospodarstwie domowym (s. 4 decyzji), a nadto ma objawy starczej demencji przejawiające się w braku z nią kontaktu, nie jest zorientowania co do czasu i miejsca w którym przebywa - to z uwagi na opisany stan zdrowia nie sposób było podzielić stanowiska organu, iż opieka nad osobą o wskazanych uwarunkowaniach obejmować może zasadniczo proste czynności dnia codziennego. Inaczej mówiąc, przy uwzględnieniu przyjętej przez organ odwoławczy, a wskazanej wyżej specyfiki stanu zdrowia niepełnosprawnej (trudności w poruszaniu, pamersowanie, zaburzenia mentalne) - stanowisko organu, co do niewielkiego zakresu czynności opiekuńczych, których osoba ta potrzebuje, nie mogło zyskać akceptacji. Doświadczenie życiowe podpowiada, że szczególnie zaburzenia o charakterze demencyjnym wymagają określonych działań opiekuńczych, które – w zależności od występującego stopnia demencji – wymuszają specyficzne i wieloobszarowe zaangażowanie opiekuna. Dostrzec przy tym jednakże należy, że w sprawie w ogóle nie ustalono - tej, akcentowanej wyżej specyfiki uwarunkowań opiekuńczych związanych z zaburzeniami mentalnymi, które mają występować u niepełnosprawnej. Nadto podkreślić należy, że akta kontrolowanej sprawy nie zawierają żadnej dokumentacji medycznej odnoszącej się do niepełnosprawnej. W oparciu zatem o akta sprawy, nie był więc weryfikowalny stan zdrowia matki skarżącego, w szczególności obejmujący zaburzenia związane z demencją starczą. Z wywiadu środowiskowego nie wynika, czy informacja o braku kontaktu z niepełnosprawną, tudzież nielogicznych jej wypowiedziach i braku orientacji co do czasu i miejsca - to stwierdzenie pracownika socjalnego poczynione w ramach bezpośrednich obserwacji niepełnosprawnej (próby rozmowy) poczynionych w toku wywiadu środowiskowego, czy też informacja ta, to jedynie zapisana wypowiedzi (twierdzenie) skarżącego sformułowane w tym względzie. Treść rubryki D wywiadu środowiskowego, tj. "wnioski pracownika socjalnego" – nie zawiera jakichkolwiek ocen i wypowiedzi pozwalających rozwiać pojawiające się w tym względzie wątpliwości. Dostrzec przy tym trzeba, że uzyskane przez matkę skarżącego orzeczenie o niepełnosprawności, jako symbol wyznaczający znaczny stopień tego stanu, wskazuje wyłącznie choroby narządu ruchu. Jest to jednak orzeczenie pochodzące z 2011 r., a więc może ono nie obejmować uwarunkowań zdrowotnych, które pojawiły się w późniejszym okresie życia (np. demencyjnych). W każdym razie stwierdzić należy, że akta sprawy nie dostarczają wiarygodnych podstaw do zweryfikowania twierdzeń skarżącego, co do stanu zdrowia jego matki i nieodzowności zaangażowania czasowego w opiekę, które wyklucza możliwość jego pracy. Zaniechanie przez organy administracji poczynienia ustaleń w powyższym względzie świadczy o niewątpliwym naruszeniu art. 7, art. 77 par. 1 w zw. z art. 80 k.p.a.

Odnośnie do trzeciej okoliczności, którą Kolegium Odwoławcze powołało jako argument za negatywnym załatwieniem wniosku skarżącego – tj. udziału rodzeństwa skarżącego w opiece nad matką (a precyzyjniej braku obiektywnych okoliczności do współpartycypowania w tej opiece) – Sąd wskazuje, że podziela te poglądy prezentowane w orzecznictwie NSA, które akcentują, że kwestia rodzeństwa zasadniczo nie pozostaje bez wpływu na ocenę istnienia związku przyczynowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Okoliczność ta obrazuje bowiem możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem – por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20.12.2023 r. (sygn. akt I OSK 2322/22), z 6.02.2024 r. (sygn. akt I OSK 128/23), z 14.02.2024 r., (sygn. akt I OSK 229/23) oraz z 21.02.2024 r., (sygn. akt I OSK 158/23). Tak więc ocena możliwości organizacyjnych całej rodziny w zakresie opieki nad niepełnosprawnym może mieć także pewne znaczenie dla ocen czynionych w tej sprawie. Nie chodzi tu jednak o sam fakt istnienia rodzeństwa, lecz o ocenę tego, jakie w tym przypadku efektywne możliwości ma rodzina w prawidłowej organizacji celowej opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem. Akcentowana kwestia możliwości współdziałania rodzeństwa, jako zobowiązanego alimentacyjnie względem niepełnosprawnego w równym stopniu co wnioskujący, zawsze musi podlegać indywidulanej ocenie na tle ogółu okoliczności faktycznych danej sprawy, a zwłaszcza specyfiki, intensywności i charakteru opieki jakiej wymaga osoba niepełnosprawna ze względu na rodzaj występujących u nich niedomagań (schorzeń), jak też przy uwzględnieniu realnych możliwości udzielania wsparcia opiekunowi przez rodzeństwo - w takim stopniu, który dawałby mu rzeczywistą (efektywną) możliwość podjęcia zatrudnienia i zdobycia środków pozwalających się utrzymać. Nie sposób przy tym oczekiwać, aby udzielane opiekunowi przez rodzeństwo wsparcie odbywać się miało z uszczerbkiem dla pracy zawodowej tego rodzeństwa, jego rodziny, czy też miałoby prowadzić do popadnięcia w niedostatek np. z powodu konieczności opłacenia usług opiekuńczych dla niepełnosprawnego rodzica. Wskazywanych wyżej, zindywidualizowanych ocen przedstawionego aspektu sprawy, nie zaprezentowało Kolegium Odwoławcze ani organ I instancji, zaś wywiedzione przez te organy stanowisko, z przyczyn wyżej podanych, nie zyskało aprobaty Sądu.

W ponownie prowadzonym postępowaniu organ winien uzupełnić materiał dowodowy w zakresie wyżej wskazanym. Winien jednoznacznie ustalić stan zdrowia matki skarżącego oraz odpowiadający temu stanowi zakres koniecznej opieki. Ustaleń w tym względzie organ winien dokonać przy aktywnej współpracy ze skarżącym, który winien przedłożyć aktualną dokumentację medyczną matki, w tym obejmującą odbywaną rehabilitację, jak też dowody zakupu leków, pampersów, itp. Ponowiony powinien być także wywiad środowiskowy, podczas którego pracownik socjalny winien poczynić i utrwalić własne spostrzeżenia, w kwestii miarodajnych dla sprawy okoliczności. Organ, przyjmując, że znaczenie dla wyniku tej sprawy ma kwestia rodzeństwa skarżącego winien, po zbadaniu sytuacji tych osób, zając stanowisko co do – czy ich możliwości organizacyjne są tego rodzaju, że przy stwierdzonym zakresie czynności opiekuńczych, istnieje efektywna możliwość takiego wsparcia skarżącego, że możliwe będzie podjęcie przez niego aktywności zawodowej, bez uszczerbku dla niepełnosprawnej.

Mając na uwadze powyższe rozważania i oceny, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji stwierdzając naruszenie art. 7, art. 77 par. 1 k.p.a.) w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. – w stopniu rzutującym na wynik sprawy. Rozstrzygnięcie Sądu zapadło w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz lit. c) w związku z art. 135 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2024 r., poz. 935; dalej p.p.s.a.)

O kosztach (pkt 2 sentencji) orzeczono na zasadzie art. 200 p.p.s.a. w zw. z art. 205 par. 2 p.p.s.a. Stosownie do tych przepisów, w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, co obejmuje także wynagrodzenie zawodowego pełnomocnika reprezentującego skarżącego. Wysokość tego wynagrodzenia ustalona została w oparciu o par. 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. 2023 r., poz. 1964).