Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 478/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2023-10-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Rogalski Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Piątek (spr.) Asesor WSA Kamila Karwatowicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 października 2023 r. sprawy ze skargi L. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lutego 2023 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz.2000, aktualny tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej jako k.p.a.) oraz art. 17, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., aktualny tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390, dalej jako u.ś.r.), a także przepisów rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych

(Dz. U. z 2017 r., poz. 1466), Prezydent Miasta odmówił przyznania L.S. świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na matkę T.S. za okres od [...] stycznia 2023 r. do bezterminowo.

W uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji wskazał, że w dniu 16 stycznia

2023 r. L.S. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką T.S.. Do wniosku zostały dołączone dokumenty, w tym orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] stycznia 2015 r. T.S., z którego wynika, iż posiada ona znaczny stopień niepełnosprawności, a niepełnosprawność istnieje od 39-go roku życia. Dalej organ podał, że T.S. jest wdową. Wnioskodawca wskazał, że nie zrezygnował z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką, ale oświadczył, że pracy podjąć nie może z uwagi na zły stan zdrowia matki. Dołączył do wniosku także umowę zlecenia z dnia [...] października 2022 r. zawartą z firmą E P.K., z której wynika, że pracował do [...] listopada 2022 r. na umowę zlecenie. Przeprowadzono ponadto rodzinny wywiad środowiskowy, który wykazał, że wnioskodawca pomaga matce w czynnościach dnia codziennego. Syn podaje leki, robi zakupy, sprząta mieszkanie, myje matkę, wozi ją do lekarza i na rehabilitację. Wnioskodawca podał także, że matka traci pamięć, przewraca się, więc wymaga pilnowania i podawania jedzenia, a czas opieki nad matką jest nielimitowany. Pracownik socjalny ustalił, że syn i matka mieszkają razem. Wnioskodawca od dwóch lat jak podaje pracuje dorywczo, a wcześniej pracował w Niemczech bez umowy o pracę. T.S. przeszła operację wszczepienia endoprotezy stawów biodrowych, choruje na cukrzycę i gronkowca. Trzy razy dziennie przyjmuje leki, załatwia potrzeby fizjologiczne samodzielnie, nie jest pampersowana, posiłki również przyjmuje samodzielnie, a w obrębie mieszkania porusza się przy wsparciu chodzika ortopedycznego. Wnioskodawca oświadczył, że pomaga matce podczas toalety porannej i wieczornej. Poza tym wskazał, że jego opieka nad matką polega na przygotowaniu jej śniadania, posprzątaniu mieszkania, zrobieniu zakupów, przygotowaniu i podaniu obiadu, następnie kolacji i leków. Raz w miesiącu odbywa się wizyta u lekarza ortopedy,

u dermatologa 2-3 razy w roku. Wnioskodawca nie ma rodzeństwa. Pracownik socjalny ocenił, że wykazana opieka ma charakter ograniczony i nie koliduje z możliwością podjęcia zatrudnienia przez wnioskodawcę. Zdaniem organu fakt, iż wnioskodawca pracowała czy to dorywczo, czy w Niemczech, a nawet na przełomie X/XI 2022 r. była zatrudniona na umowę zlecenie, jednoznacznie pozwala stwierdzić, że możliwe jest i było pogodzenie pracy zarobkowej z opieką nad matką. Wykazane czynności opiekuńcze nie są na tyle znaczące, aby było niemożliwe pogodzenie opieki z pracą zarobkową. Doświadczenie życiowe pozwala twierdzić, że jak najbardziej w sytuacji strony możliwe jest wspieranie matki w czynnościach dnia codziennego z jednoczonym wykonywaniem pracy zarobkowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Powyższe okoliczności, zdaniem Prezydenta, wykluczają przyznanie wnioskowanego świadczenia.

W dalszej części uzasadnienia decyzji organ przytoczył treść art. 17 ust. 1, 1a u.ś.r., a następnie wskazał, że z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wynika, iż niepełnosprawność T.S. powstała w wieku 39 lat. Powyższe przepisy jednoznacznie wskazują, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W związku z powyższym nie został spełniona żadna z w/w przesłanek, gdyż niepełnosprawność T.S. powstała dopiero w wieku 39 lat. Oznacza to, że mając ustaloną niepełnosprawność w wieku 39 lat świadczenie pielęgnacyjne w sytuacji strony nie należy się zgodnie z przepisami prawa. Przepis ten nie został zmieniony i nadal funkcjonuje w obrocie prawnym, w związku z czym organ zastosował się wprost do zapisu ustawowego.

Następnie organ powołał się na orzecznictwo sądowoadministarcyjne i podkreślił, że u.ś.r. nie zawiera definicji "sprawowania opieki", jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.. musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Nie może to być zatem opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Dlatego musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje.

Od powyższej decyzji odwołanie, z zachowaniem ustawowego terminu, złożył L.S.. W uzasadnieniu odwołania skarżący podał, że jego mama od 12 lat posiada I grupę inwalidzką i wymaga jego całodobowej opieki, która polega na tym, że: dozuje jej leki, utrzymuje higienę, prowadzi gospodarstwo domowe (robi zakupy i posiłki, jeździ z mamą do wszystkich specjalistów, w razie potrzeby zamawia wizyty domowe). Wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego spoczywają na skarżącym. W związku z tą sytuacją nie jest w stanie podjąć jakiejkolwiek pracy.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ w pierwszej kolejności wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 1); nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2); nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3. lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 3). Organ podkreślił też, że w świetle art. 3 pkt 21 u.ś.r. ilekroć w ustawie jest mowa o znacznym stopniu niepełnosprawności - oznacza to: a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach, d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów, e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r., poz. 1548), z dniem 1 stycznia 2013 r. w ustawie o świadczeniach rodzinnych wprowadzono zmianę poprzez dodanie do jej treści przepisu art. 17 ust. 1b. Stosownie do treści tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia (pkt 1) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (pkt 2). Zdaniem Kolegium z zacytowanych regulacji jednoznacznie wynika, że stwierdzenie niepełnosprawności, w tym również jej daty, od której występuje, powinno być zawarte w orzeczeniu właściwego organu, tj. zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, o jakim mowa w art. 6 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 100, ze zm.) albo lekarza orzecznika ZUS, stosownie do art. 5 tej ustawy. Powyższe oznacza, że organy rozpoznające wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a w dalszej kolejności także sądy administracyjne, nie są kompetentne do ustalenia we własnym zakresie daty powstania niepełnosprawności, czy też jej stopnia, ponieważ związane są w tym zakresie orzeczeniem wydanym przez uprawnioną do tego jednostkę.

Następnie Kolegium zauważyło, że w rozpoznawanej sprawie odmowne załatwienie wniosku skarżącego oparto o dokonane przez organ I instancji ustalenie, że skarżący nie spełnia warunku do przyznania świadczenia, o jakich mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność jego matki T.S. nie powstała przed 18-tym rokiem życia lub w trakcie nauki w szkołę lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Zatem kwestią sporną jest zastosowanie przez organ pierwszej instancji przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako jednej z podstaw odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium wskazało jednak, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 (Dz. U. z dnia 23 października 2014 r. poz. 1443) zajął stanowisko, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r.

w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Kolegium podzieliło panujący

w orzecznictwie pogląd, że wskazany wyrok Trybunału ma charakter zakresowy, co oznacza, że wprawdzie nie wywołuje skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego przepisu, rodzi on jednak obowiązek prokonstytucyjnej wykładni tej regulacji, tak aby rezultat tej wykładni nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału, nawet takiego, który nie wywołał bezpośredniego skutku w zakresie powszechnego obowiązywania analizowanej normy prawnej. Zatem w świetle powyższego organ przyjął, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i brak jest przeszkód prawnych do jego stosowania. W stosunku zaś do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją RP ma taki charakter od dnia jego wejścia w życie i fakt ten musi być brany pod uwagę tak przy wydawaniu aktu prawnego, jak

i przy jego kontroli. W świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, a zatem winny być przez nich respektowane.

W związku z powyższym Kolegium uznało, że zaskarżona decyzja zapadła,

z pominięciem wpływu wyroku Trybunału na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. i jako takie naruszyła powołany przepis, co doprowadziło do jego błędnego zastosowania.

W ocenie Kolegium w przedmiotowej sprawie konieczne zatem jest podjęcie rozstrzygnięcia z pominięciem tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., która utraciła moc obowiązującą. W tym stanie rzeczy Kolegium uznało, że orzekający w sprawie organ I instancji zastosował art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia faktu, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment tego przepisu. Pominięcie derogacyjnego skutku wyroku w postaci eliminacji niekonstytucyjnej treści normatywnej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. i oparcie decyzji odmownej w sprawie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad jego niepełnosprawną matką na przesłance wieku powstania niepełnoprawności stanowiło naruszenie prawa materialnego, którego postać bezpośrednio wpłynęła na treść zaskarżonej decyzji.

Niezależnie od powyższego Kolegium uznało, że rozstrzygnięcie zawarte

w zaskarżonej decyzji organu I instancji jest prawidłowe. Przyznanie prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi pewną formę rekompensaty, udzielanej przez Państwo osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy wykazać, że osoba ubiegająca się o nie stale i osobiście opiekuje się bliską osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym musi zachodzić bezpośredni związek pomiędzy rezygnacją czy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Innymi słowy rezygnacja z pracy zawodowej musi nastąpić w celu sprawowania opieki; na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. W niniejszej sprawie skarżący podał, iż nie zrezygnował z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Z kolei w odwołaniu stwierdził, że jego matka wymaga stałej, całodobowej opieki. Wskazał, że wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego spoczywają na jego obowiązkach codziennego dnia. Z tego powodu nie może podjąć zatrudnienia. Pomimo powyższych rozbieżności, zdaniem organu, z akt sprawy wynika, że skarżący L.S. jedynie pomaga swojej matce w czynnościach dnia codziennego. Z wywiadu środowiskowego wynika bowiem, że do obowiązków skarżącego należy podawanie leków, robienie zakupów, sprzątanie mieszkania przygotowywanie posiłków, zawożenie matki do lekarza i na zabiegi rehabilitacyjne, pomoc w utrzymaniu higieny osobistej. Ponadto matka skarżącego załatwia potrzeby fizjologiczne samodzielnie, nie jest pampersowana, posiłki również przyjmuje samodzielnie, a w obrębie mieszkania porusza się przy wsparciu chodzika ortopedycznego. Zatem skarżący mieszkający wraz z matką i prowadzący z nią wspólne gospodarstwo domowe wykonuje typowe czynności podejmowane w tymże gospodarstwie, niezależnie od tego, czy osoby wchodzące w jego skład są niepełnosprawne, czy też nie. W tych okolicznościach, zdaniem Kolegium stwierdzić należy, że brak bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad matką a tym, że skarżący nie podejmuje jakiegokolwiek zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Czynności domowe wykonywane przez skarżącego w postaci gotowania, robienia zakupów czy sprzątania stanowią normalne prace, które prawdopodobnie podejmowałaby również jako osoba czynna zawodowo, nie mając obowiązku opieki nad niepełnosprawnym matką. Wobec tego nie można uznać, że to właśnie opieka nad matką, z racji czasochłonności, uniemożliwia skarżącemu aktywność zawodową. W ocenie Kolegium skarżący nie wykonuje w związku ze stanem zdrowia matki żadnych ekstraordynaryjnych, szczególnych czynności, pochłaniających tyle czasu, by niemożliwe było podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia.

L.S., działając przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na powyższą decyzję Kolegium, w której zarzucił:

1. naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.;

- art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że syn niepełnosprawnej T.S. nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczna nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia,

- art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że syn niepełnosprawnej T.S. nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez niego z zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką.

2. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnię, tj.:

- art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a. art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, że niepełnosprawna T.S. pomimo orzeczonej trwałe niezdolności do samodzielnej egzystencji nie wymaga stałej opieki syna.

Na podstawie tak sformułowanych zarzutów pełnomocnik skarżącego wniósł

o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o zwrot kosztów przedmiotowego postępowania w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi zarzuty powyższe zostały rozwinięte.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634; dalej jako p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.). Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.).

Przedmiotem kontroli dokonywanej przez sąd w niniejszej sprawie, z punktu widzenia kryterium legalności, jest decyzja SKO z dnia [...] czerwca 2023 r., utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] lutego 2023 r. o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną

w znacznym stopniu matką.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie

z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W sprawie bezsporne jest, że matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem stwierdzającym znaczny stopień niepełnosprawności. Niepełnosprawność istnieje od 39-go roku życia (ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] października 2011 r.). Jak wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] sierpnia 2022 r. matka skarżącego wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wskazać należy, że SKO zasadnie uznało, iż z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie może być brany pod uwagę przy ocenianiu przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność została stwierdzona powyższym wyrokiem (por. wyrok NSA dnia 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 11 kwietnia 2018 r.,II SA/Rz 298/18, wyrok WSA

w Szczecinie z dnia 19 czerwca 2019 r., II SA/Sz 450/19, www.orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej CBOSA).

Nie ulega również wątpliwości, iż skarżący jako syn należy do grona osób zobowiązanych co do zasady do alimentacji wyżej wymienionej stosownie do art. 128 k.r.o., który stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych

w linii prostej oraz rodzeństwo.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać

w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Wymaga podkreślenia, że organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej – powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W każdym razie związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły (por. B. Chludziński /w/ P.Rączka, Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, t. 4.1 i powołane tamże orzecznictwo). Zauważyć trzeba, że na gruncie u.ś.r. ustawodawca nie wprowadził definicji legalnej wyrażenia "opieka" ani "sprawowanie opieki". Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub jej charakter. Nie chodzi przy tym o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy, przez 24 godziny na dobę (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11, wyrok NSA z dnia 6 października 2020 r., I OSK 371/20, CBOSA). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości lub długoterminowości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia (por. wyrok NSA z dnia 22 lipca 2022 r., I OSK 1867/21, CBOSA). Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11, CBOSA). W zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługą chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może - co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 19 lipca 2022 r., II SA/Po 354/22, CBOSA). Pamiętać należy, że rezygnacja z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą potrzebującą oznacza całkowite poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu fizycznym oraz psychicznym (zob. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 18 sierpnia 2022 r., II SA/Gd 359/22, CBOSA). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę (zob. wyrok NSA z dnia 28 lipca 2022 r., I OSK 1867/21, CBOSA). Omawiane świadczenie nie jest więc przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za zaprzestanie lub niepodejmowanie zatrudnienia z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jako rekompensata za zaprzestanie zatrudnienia z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Jak wskazuje się w orzecznictwie świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną osobą, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między zaprzestaniem lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje (por. wyrok NSA z 8 lutego 2023 r., I OSK 631/22, wyrok NSA z dnia 22 września 2022 r., II SA/Gd 1028/22, wyrok NSA z dnia 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21 CBOSA). Obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu administracyjnym jest więc ustalenie związku między niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Takich ustaleń faktycznych nie można jednak – utożsamiać z oceną wskazań dotyczących osoby niepełnosprawnej wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Poza sporem oczywiście pozostaje, że w przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r., nie podlega badaniu, w toku innego postępowania administracyjnego, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i konieczność udzielania jej pomocy w sposób określony w stosownych przepisach. O ile konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest jednak ustalenie, czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie, jak w niniejszej sprawie, podejmowanie zatrudnienia. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia (zob. wyrok NSA 9 listopada 2022 r., I OSK 136/22, CBOSA).

Mając na uwadze wskazaną powyżej argumentację należy podzielić stanowisko organów, że nie istnieje wspomniany związek przyczynowo-skutkowy między zaprzestaniem lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną opieką nad matką. Z wywiadu środowiskowego wynika, że do obowiązków skarżącego należy podawanie leków, robienie zakupów, sprzątanie mieszkania, przygotowywanie posiłków, zawożenie matki do lekarza i na zabiegi rehabilitacyjne, pomoc w utrzymaniu higieny osobistej. Matka skarżącego załatwia potrzeby fizjologiczne samodzielnie, nie jest pampersowana, posiłki również przyjmuje samodzielnie, a w obrębie mieszkania porusza się przy wsparciu chodzika ortopedycznego. Skarżący mieszkający wraz z matką i prowadzący z nią wspólne gospodarstwo domowe wykonuje typowe czynności podejmowane w tymże gospodarstwie, niezależnie od tego, czy osoby wchodzące w jego skład są niepełnosprawne, czy też nie. Należy podzielić stanowisko organu, że czynności domowe, wykonywane przez skarżącego w postaci gotowania, robienia zakupów czy sprzątania stanowią normalne prace, które prawdopodobnie podejmowałby również jako osoba czynna zawodowo, nie mając obowiązku opieki nad niepełnosprawną matką. Wobec tego nie można uznać, że to właśnie opieka nad matką, z racji czasochłonności, uniemożliwia skarżącemu aktywność zawodową. Skarżący nie wykonuje w związku ze stanem zdrowia matki żadnych ekstraordynaryjnych, szczególnych czynności, pochłaniających tyle czasu, by niemożliwe było podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia (zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia 28 września 2021 r., III SA/Kr 415/21, CBOSA).

Z tych względów należy uznać, że ustalone w sprawie fakty jednoznacznie świadczą o tym, że brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaną przez niego opieką nad matką – w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Oznacza to, że skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania mu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. W rozpoznawanej sprawie organy nie naruszyły wskazanych w skardze przepisów k.p.a.

W konsekwencji Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a, skargę jako niezasadną oddalił.