Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1012/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-12-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

|Sygn. akt III SA/Kr 1012/23 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 grudnia 2023 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Tadeusz Kiełkowski (spr.), Sędziowie: WSA Janusz Kasprzycki, Asesor WSA Magdalena Gawlikowska, Protokolant: Specjalista Agata Zaręba-Piotrowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 grudnia 2023 r., sprawy ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 6 kwietnia 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/104/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z dnia 6 kwietnia 2023 r., znak: SKO.ŚR/4111/104/2023, działając na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania R. S. od decyzji Wójta Gminy W. z dnia 5 stycznia 2023 r., znak [...], odmawiającej przyznania R. S. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką A. L. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Decyzją z dnia 5 stycznia 2023 r., znak: [...], wydaną na podstawie art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.), art. 3 pkt 11 i 21, art. 17, art. 17b i art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U z 2022 r. poz. 615 ze zm.), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1466), Wójt Gminy W. odmówił przyznania R. S. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką A. L., wskazując – w świetle art. 17 ust. 1b u.ś.r. – że z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 września 2020 r. wynika, że niepełnosprawność u matki wnioskodawczyni powstała po 25. roku życia. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że wnioskodawczyni w latach 2009-2012 pracowała zawodowo w charakterze szwaczki. Z pracy musiała zrezygnować w związku z coraz częstszą potrzebą opieki nad starszymi rodzicami i od 2013 r. podjęła pracę w gospodarstwie rolnym o pow. 3,5 ha, którą wówczas była w stanie pogodzić z obowiązkami wynikającymi z opieki. W dniu 18 września 2021 r. zmarł mąż matki wnioskodawczyni i od tego momentu podupadła ona na zdrowiu, leczy się onkologicznie, choruje na nowotwór złośliwy z przerzutami, cierpi na liczne schorzenia: przewlekła niewydolność serca, nadciśnienie tętnicze, miażdżyca tętnic, przewlekła choroba nerek – wodonercze nerki lewej. W lutym 2022 r. przebywała w szpitalu (zakażenie SARS-CoV-2). W sierpniu 2022 r. ponownie przebywała w szpitalu ze względu na pogorszenie stanu ogólnego i zakażenie układu moczowego. Po powrocie ze szpitala wnioskodawczyni musiała zrezygnować z pracy w gospodarstwie rolnym na rzecz trwałej, ciągłej oraz całodobowej opieki. Jej matka przestała chodzić, nie była i do nadal nie jest w stanie poruszać się samodzielnie, jest osobą leżącą, pampersowaną, wymaga pomocy przy karmieniu, ubieraniu, utrzymaniu higieny osobistej. Wnioskodawczyni oświadczyła, że jej brat mieszkający w innej miejscowości nie jest w stanie sprawować opieki nad matką ze względów zdrowotnych. Wnioskodawczyni natomiast mieszka z matką, co ułatwia zapewnienie jej najlepszych warunków bytowych i poczucia bezpieczeństwa. Jak wynika z oświadczenia wnioskodawczyni, opieka nad matką wymaga spania w tym samym pokoju ze względu na częste nocne zmiany pampersa (biegunki). Do wyłącznych jej obowiązków należy robienie zakupów do domu, zakup leków, zapewnienie odpowiedniej temperatury w domu, przygotowanie opału, zapalenie w piecu oraz utrzymanie ciepła. Wnioskodawczyni do czasu, gdy była zmuszona zaprzestać pracy w gospodarstwie rolnym, tj. od sierpnia 2022 r., z powodu objęcia matki całodobową, nieprzerwaną opieką, aktywnie pracowała w gospodarstwie rolnym (siała i plewiła jarzyny, hodowała i karmiła bydło, drób, uprawiała zboża, ziemniaki, jarzyny i owoce). Organ pierwszej instancji uznał za udowodnione, że wymiar sprawowanej opieki wyklucza możliwość podjęcia przez R. S. jakiejkolwiek pracy zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu oraz kontynuowanie pracy w gospodarstwie rolnym, a choroba matki wymaga całodobowej dyspozycyjności.

Działając na skutek odwołania R. S., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 6 kwietnia 2023 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy nie podzielił przyczyny odmowy i stwierdził, że organ pierwszej instancji nie uwzględnił wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13). Następnie organ odwoławczy podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w tak dużym (a wynikającym ze stopnia niepełnosprawności osoby, którą się opiekują) zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy. Jak wynika z ustaleń organu pierwszej instancji, zwłaszcza w ramach wywiadu środowiskowego, ale także dokumentów i oświadczeń, zakres działań opiekuńczych, które wykonuje wnioskodawczyni obejmuje: codzienne czynności higieniczne, przygotowywanie i podawanie posiłków, podawanie leków, badanie ciśnienia i poziomu cukru. Dodatkowo wnioskodawczyni, prowadząc gospodarstwo domowe, wykonuje zwykłe czynności dnia codziennego jak: sprzątanie, robienie zakupów, przygotowywanie opału, rozpalanie w piecu oraz utrzymywanie ciepła w domu. Matka wnioskodawczyni cierpi na liczne schorzenia zdrowotne, a z racji wieku i chorób wymaga konieczności stałej opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz z uwagi na chorobę pozostaje pod opieką hospicjum domowego. Córka wnioskodawczyni regularnie pomaga jej w opiece nad matką, natomiast mieszkający w sąsiedniej miejscowości brat wnioskodawczyni odwiedza ją. W tym samym domu, co wnioskodawczyni, zamieszkuje jej syn (34-letni kawaler prowadzący oddzielne gospodarstwo domowe), jednak w aktach sprawy nie ma informacji, czy pomaga on w opiece. Na podstawie wywiadu środowiskowego nie sposób bezspornie przyjąć, że rozmiar obowiązków związanych z opieką nad matką uniemożliwia wnioskodawczyni podjęcie zatrudnienia przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy. Takie czynności, jak przygotowywanie posiłków, dawkowanie leków, sprzątanie, załatwianie spraw urzędowych czy umawianie wizyt lekarskich, nie mogą być uznane za czynności wymagającej pełnej dyspozycyjności. Czynności te mogą być wykonane z pewnym wyprzedzeniem czasowym lub też stanowią zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego, co tym bardziej w sytuacji wspólnego zamieszkiwania z matką, nie może usprawiedliwiać wnioskodawczyni w powstrzymywaniu się od zatrudnienia. Z akt sprawy wynika, że wnioskodawczyni otrzymuje od innych członków rodziny dodatkowe wsparcie w opiece nad matką, która w dodatku pozostaje pod opieką hospicjum domowego, co znacznie ułatwia realizację opieki medycznej i korzystanie ze świadczeń zdrowotnych. Za negatywnym rozstrzygnięciem przemawia też brak związku przyczynowo-skutkowego między niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię pracy zawodowej a koniecznością zapewnienia niepełnosprawnej matce stałej opieki. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego (lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym) potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b u.ś.r.). Ciężar dowodu wykazania zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego ciąży na rolniku, przy czym jest to środek dowodowy podlegający ocenie na zasadach ogólnych. Z akt sprawy wynika, że od dnia 28 sierpnia 2022 r. wnioskodawczyni zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym. Oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym zawarte zostało we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożonym dnia 16 listopada 2022 r. Oświadczenie złożono pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Jednocześnie wnioskodawczyni wskazała w toku postępowania, że nie jest w stanie podjąć żadnej pracy ze względu na całodobową opiekę nad matką. Niezależnie od powyższego, rolnik przy właściwej organizacji pracy może prowadzić gospodarstwo rolne, zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osoba niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy i ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną. Nie kwestionując stanu zdrowia matki wnioskodawczyni i konieczności pomocy (do czego zresztą jest zobowiązana zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym) oraz nie negując faktu należytego sprawowania opieki, należy podkreślić że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Trzeba z dużą rozwagą podchodzić do ustalania i oceny spełnienia przesłanek do przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, zwłaszcza w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego przyznawanego na stałe. Należy przy tym mieć na względzie, że ta szczególna forma pomocy dla opiekunów osób niepełnosprawnych jest w istocie surogatem wynagrodzenia za pracę, stąd też wysokość świadczenia pielęgnacyjnego znacznie odbiega od wysokości innych tego typu świadczeń opiekuńczych.

Pismem z dnia 19 maja 2023 r. (data stempla pocztowego) R. S. złożyła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie. Skarżąca wniosła o: (i) uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, (ii) zobowiązanie organu pierwszej instancji do wydania pozytywnego rozstrzygnięcia w terminie 30 dni od daty uprawomocnienia się wyroku, (iii) zasądzenie kosztów postępowania. Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie: 1) art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP w zw. z art. 17 ust. 1b u.ś.r. przez utrzymanie w mocy decyzji opartej na art. 17 ust. 1b u.ś.r., mimo że Trybunał Konstytucyjny uznał ten przepis za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP i nie mógł on podstawy prawnej wydanej decyzji, czyli z powodu utrzymania stanu sprawy niezgodnego z prawem, w tym prawem konstytucyjnym; 2) art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r. przez bezpodstawne uznanie, iż skarżąca nie spełniła przesłanek zawartych w tym przepisie do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego; 3) art. 7 k.p.a. przez nieuchylenie decyzji organu pierwszej instancji mimo bezpodstawnego powołania się przez ten organ na art 17 ust. 1b u.ś.r., który został uznany za niezgodny z Konstytucją RP, co prowadzi do utrwalenia stanu niezgodnego z Konstytucją RP, a także art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez dopuszczenie się przez organ odwoławczy błędów w ustaleniu stanu faktycznego sprawy, skutkującego bezpodstawnym uznaniem, że skarżąca nie spełniła przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego; 4) art. 15 k.p.a. przez zaniechanie przeprowadzenia przez organy obu instancji postępowań w taki sposób, aby każdy z tych organów dwukrotnie ocenił te same dowody i przeanalizował wszystkie istotne okoliczności sprawy; 5) art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. przez niewydanie decyzji zmieniającej przyznającej świadczenie pielęgnacyjne mimo stwierdzenia, że organ pierwszej instancji oparł decyzję na niekonstytucyjnym art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz pomimo braku dowodów na brak podstaw przyznania świadczenia pielęgnacyjnego; 6) art. 139 k.p.a. przez wydanie decyzji na niekorzyść skarżącej, co było wynikiem dowolnego wyjścia poza granice zaskarżenia decyzji organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła m.in., że jej matka jest 83-letnią wdową, która od wielu lat leczy się m.in. z powodu nowotworu złośliwego szyjki macicy z wznową, przewlekłego zespołu wieńcowego, przewlekłej niewydolności serca, niedomykalności zastawki mitralnej i zastawki aortalnej, nadciśnienia tętniczego płuc, miażdżycy uogólnionej tętnic obwodowych, przewlekłej choroby nerek stadium G4, zespołu psychoorganicznego, demencji nasilonej. Od śmierci ojca (18 września 2021 r.) jej stan zdrowia ulegał znacznemu pogorszeniu. Z uwagi na ogólnie pogarszający się stan zdrowia, wznowę nowotworu i zakażenie SARS-CoV-2 w lutym i sierpniu 2022 r. była hospitalizowana. Jest pacjentką w stanie paliatywnym, objętą opieką hospicjum domowego. Od sierpnia 2022 r. stała się osobą niechodzącą, chorą obłożnie, wymagającą bezwzględnej opieki, pielęgnacji i pomocy we wszystkich czynnościach życiowych. Skarżąca od 2013 r. do sierpnia 2022 r. podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jako domownik gospodarstwa rolnego o powierzchni powyżej 1 hap. W tamtym okresie skarżąca była w stanie pogodzić pracę w gospodarstwie rolnym (uprawa jarzyn, zbóż, ziemniaków, hodowla drobiu, bydła) z koniecznością zapewnienia opieki rodzicom (w trakcie małżeństwa rodzice wzajemnie sobie pomagali, a właściwie ojciec, jako osoba bardziej samodzielna, udzielał pomocy matce. Brat skarżącej – od założenia rodziny przed 40 laty – mieszka poza domem i z wielu powodów (własne problemy zdrowotne, obowiązek utrzymania swojej rodziny itp.) nie może zapewnić matce wsparcia, krótko ją tylko odwiedzając raz na 3-4 miesiące. Skarżąca jest w wieloletniej separacji (nie wie, gdzie przebywa mąż), ma troje dorosłych, usamodzielnionych dzieci, które sama wychowywała. Jej córki założyły rodziny i z powodu swoich obowiązków, odległości itp. nie mają możliwości sprawowania opieki nad matką skarżącej. Syn prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, jest aktywny zawodowo i również nie ma możliwości opiekowania się matką skarżącej. Od pogorszenia stanu zdrowia w sierpniu 2022 r. i w związku z zakresem czynności pielęgnacyjno-opiekuńczych nawet krótkie pozostawienie matki skarżącej pod opieką innej osoby nie jest możliwe, gdyż akceptuje ona tylko pomoc od skarżącej. Pomoc hospicjum domowego wynika ze stanu paliatywnego i głównie obejmuje zakres pomocy opieki pielęgniarskiej. Ponieważ skarżąca nie osiąga żadnych dochodów, a dochody jej matki nie wystarczają nawet na sfinansowanie jej potrzeb (bardzo wysokie koszty leków, leczenia, pampersów i środków pielęgnacyjnych, przeciwodleżynowych itp.), skarżąca jest zmuszona korzystać z pomocy swoich dzieci. Skoro organ odwoławczy zakwestionował jedyną negatywną przesłankę, w oparciu o którą organ pierwszej instancji odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, to w tej sytuacji powinien był wydać jedyną słuszną decyzję (o zmianie i przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego), a tymczasem rozstrzygnął negatywnie, przedstawiając własną argumentację bez oparcia w ustaleniach organu pierwszej instancji. Skarżąca podniosła też, że uchwała NSA z dnia 11 grudnia 2012 r. (sygn. akt I OPS 5/12) nie ma w sprawie zastosowania, albowiem obowiązywała ona w poprzednim stanie prawnym do 15 maja 2014 r. (Dz. U. z 2014 r. poz. 567).

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że zachodzą podstawy do pozbawienia jej mocy wiążącej.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (obecnie t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

W niniejszej sprawie organ I instancji wskazał, jako jedyną przeszkodę do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Sąd nie podzielił natomiast oceny organu odwoławczego co do tego, że w świetle zebranego materiału dowodowego niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą (rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego) nie ma związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką, ani co do tego, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Organ pierwszej instancji, po zreferowaniu ustaleń poczynionych podczas wywiadu środowiskowego, uznał za udowodnione, iż zakres sprawowanej opieki wyklucza możliwość podjęcia przez skarżącą jakiejkolwiek pracy zawodowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu, oraz kontynuowanie pracy w gospodarstwie rolnym, a choroba matki wymaga od skarżącej całodobowej dyspozycyjności. Organ pierwszej instancji ocenił też, że spełnione są warunki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w zakresie związku przyczynowo-skutkowego oraz charakteru sprawowanej opieki, które uniemożliwiają skarżącej podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Organ odwoławczy zajął odmienne stanowisko – uznał, że brak jest podstaw do stwierdzenia związku przyczyno-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką; przede wszystkim zaś organ odwoławczy uznał, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem Sądu, ocena organu odwoławczego w tej mierze nie jest prawidłowa, gdyż nie znajduje uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym. Sąd co do rozważanej kwestii podziela stanowisko organu pierwszej instancji. Zakres opieki nad A. L., która jest osobą obłożnie chorą, leżącą, w stanie paliatywnym – implikuje konieczność rezygnacji z pracy; dotyczy to także pracy w gospodarstwie rolnym.

Zasadniczo podzielić należy stanowisko organu odwoławczego, w myśl którego istnienie innych osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki powinno być brane pod uwagę przy ustalaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, niemniej jednak okoliczność ta nie w każdym przypadku musi samoistnie przesądzać o rozstrzygnięciu negatywnym; podlega ona ocenie przez prymat ogółu okoliczności danej sprawy. Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie nie zostały poczynione miarodajne ustalenia faktyczne, które pozwalałyby negować wyjaśnienia skarżącej, iż jej brat, zamieszkujący w sąsiedniej miejscowości, nie jest w stanie sprawować opieki nad matką, w szczególności ze względów zdrowotnych. Co do tej kwestii zatem, jeżeli organ odwoławczy uzna wyjaśnienia skarżącej za niewystarczające, może zachodzić potrzeba przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego.

W ocenie Sądu, ustalenia organu odwoławczego co do braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką oraz co do tego, że opieka świadczona przez skarżącą nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych – nie znajdują uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym i tym samym zostały poczynione nieprawidłowo. Wskazywane przez organ odwoławczy w tym kontekście okoliczności, zdaniem Sądu, nie pozwalają na poczynienie takich ustaleń w obliczu ogółu uwarunkowań niniejszej sprawy. Stan faktyczny nie został zatem ustalony przez organ odwoławczy zgodnie z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., wobec czego doszło do mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszenia tych przepisów. Zarzuty skargi Sąd uznał za zasadne w zakresie, w jakim korelują one z niniejszym uzasadnieniem.

Ponownie rozpatrując sprawę, organ rozważy – w oparciu o zebrany dotychczas i ewentualnie dodatkowy materiał dowodowy – kwestię spełnienia przez skarżącą przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, z uwzględnieniem oceny prawnej sformułowanej w niniejszym wyroku.

Z tych przyczyn Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.