Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2402/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-08-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 77 § 1 , art. 80
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 184
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 2 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 19 lipca 2023 r., sygn. akt II SA/Gd 117/23 w sprawie ze skargi B. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 19 grudnia 2022 r., nr SKO Gd/3963/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z 19 lipca 2023 r., sygn. akt II SA/Gd 117/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, po rozpoznaniu skargi B.N. (dalej również: "wnioskująca", "odwołująca się", "strona", "skarżąca"), uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej również: "organ II instancji", "organ odwoławczy", "SKO", "Kolegium", "skarżący kasacyjnie") z 19 grudnia 2022 r., nr SKO Gd/3963/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło Kolegium, zarzucając:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej: "uśr"), wyrażającą się w przyjęciu przez Sąd I instancji, że sprawowanie opieki wyłączającej możliwość zatrudnienia, o jakiej mowa w tym przepisie, to nie tylko czynności związane z bezpośrednią opieką wobec bliskiej osoby niepełnosprawnej, ale także zwykłe czynności dnia codziennego, takie jak utrzymywanie czystości w mieszkaniu, pranie, mycie okien, opłacanie rachunków, staranie się o opał w sezonie grzewczym i palenie w piecu, odśnieżanie, prace ogrodnicze stanowią przejaw opieki nad nią, podczas gdy prawidłowo rozumiana norma wyrażona art. 17 ust. 1 uśr uzależnia prawo do omawianego świadczenia m.in. od sprawowania nad niepełnosprawnym członkiem rodziny opieki charakteryzowanej jako konieczna, stała lub długotrwała, związana ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a zatem opieki bezpośrednio związanej z samą osobą niepełnosprawną, która przez swój czasowy wymiar, ścisły związek z potrzebami osoby niepełnosprawnej i charakter (brak możliwości zaplanowania oraz czasowego łączenia z inną aktywnością wykonywanych w jej ramach czynności) sama i tylko sama, a więc bez związku z inną aktywnością opiekuna, nie pozwala podjąć zatrudnienia nawet pomimo dochowania wymaganej w danych warunkach staranności;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 uśr, wyrażającą się w przyjęciu przez Sąd I instancji, że wykonywanie przez stronę skarżącą czynności związanych ze zwykłym prowadzeniem gospodarstwa domowego należy uznać za sprawowanie opieki wyłączającej możliwość zatrudnienia, o jakiej mowa w tym przepisie, podczas gdy prawidłowo rozumiana norma wyrażona art. 17 ust. 1 uśr uzależnia prawo do omawianego świadczenia m.in. od braku możliwości aktywności zawodowej (zatrudnienia) spowodowanej wyłącznie i bezpośrednio koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i zakresem czynności opiekuńczych związanych i wykonywanych wyłącznie wobec takiej osoby;

3. naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 uśr, wyrażającą się w przyjęciu przez Sąd I instancji, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego może być przyznane nawet osobom, które nigdy wcześniej nie pracowały, podczas gdy prawidłowo rozumiana norma wyrażona art. 17 ust. 1 uśr uzależnia prawo do omawianego świadczenia m.in. od istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, bądź niepodejmowania takiej aktywności zawodowej wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny;

4. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej: "kpa") oraz art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej: "ppsa"), oraz art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa, wyrażające się w zastosowaniu przez Sąd I instancji normy uzależniającej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w sytuacji, gdy stan faktyczny rozpatrywanej sprawy nie wypełniał hipotezy tej normy, co nastąpiło w wyniku błędnego przyjęcia przez Sąd I instancji, że przesłanka faktyczna "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną" dotyczy zarówno osób, które nigdy wcześniej nie pracowały, jak też prawo do świadczenia pielęgnacyjnego może być przyznane nawet także wówczas, gdy podjęciu zatrudnienia stoi na przeszkodzie nie wyłącznie opieka i pielęgnacja osoby niepełnosprawnej i zakres tej opieki, ale także czynności dnia codziennego dotyczące zajmowania się domem, podczas gdy prawidłowo zastosowania norma wyrażona art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, w okolicznościach niniejszej sprawy, winna prowadzić do wniosku, że zarówno brak jakiejkolwiek aktywności zawodowej, jak też spowodowanej, choćby po części, innymi okolicznościami niż konieczność bezpośredniej opieki i pielęgnacji osoby niepełnosprawnej, np. prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego, nie może być uznany za okoliczność uzasadniającą nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, które to naruszenie doprowadziło Sąd I instancji do błędnych ocen w zakresie podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia;

5. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 77 § 1 i art. 80 kpa w zw. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, wyrażające się w bezpodstawnym ograniczeniu zakresu, w jakim orzekające organy mogą i muszą dokonywać oceny zebranego materiału dowodowego, a w konsekwencji nieuprawnionym zanegowaniu przez Sąd I instancji dokonanej przez wnoszącego skargę kasacyjną oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, zgodnie z którą brak jest związku pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a sprawowaną przez nią nad matką opieką, co doprowadziło Sąd I instancji do przypisania Kolegium naruszeń prawa materialnego i procesowego, które w sprawie nie miały miejsca oraz do naruszenia art. 151 ppsa, poprzez odmowę zastosowania wyrażonej nim normy w sprawie;

6. naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 106 § 1 oraz art. 133 § 1 oraz w zw. z art. 3 § 1 ppsa w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, polegające na przekroczeniu granic sądowej kontroli administracji poprzez sformułowanie przez Sąd w miejsce zanegowanej oceny orzekającego organu, własnej oceny zebranych w sprawie dowodów i wynikających z nich okoliczności faktycznych sprawy, co doprowadziło do błędnego zastosowania prawa materialnego i nieuzasadnionego uchylenia wydanej w sprawie decyzji;

które to naruszenia doprowadziły Sąd pierwszej instancji do:

7. naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c oraz art. 153 ppsa poprzez nieuzasadnione uchylenie zaskarżonej decyzji w sytuacji, gdy w sprawie nie doszło do naruszenia przez orzekający organ norm prawa materialnego i procesowego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, prowadząc do uwzględnienia skargi w miejsce jej oddalenia.

Podnosząc powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi oraz o obciążenie kosztami postępowania Skarbu Państwa.

Jednocześnie skarżący kasacyjnie oświadczył, że zrzeka się rozpoznania sprawy na rozprawie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację na poparcie wskazanych wyżej zarzutów.

Pismem z 29 sierpnia 2023 r. wywiedziono odpowiedź na skargę kasacyjną, wnosząc o jej oddalenie w całości oraz o "zasądzenie na rzecz pełnomocnika Skarżącej kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych."

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ppsa, ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia.

Stosownie do art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, wskazane enumeratywnie w art. 183 § 2 ppsa, nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa).

W skardze kasacyjnej podniesione zostały zarówno zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. W tym miejscu zauważyć należy, że zasadniczo w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania, jednak w analizowanej sprawie w sposób bezpośredni wiążą się one z zarzutami naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, stąd dokonywana przez Naczelny Sąd Administracyjny ocena zasadności zarzutów naruszenia przepisów postępowania, wymaga uprzedniego odniesienia się do zasadniczego problemu w sprawie.

Istotą sporu jest spełnienie przez skarżącą przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w postaci rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia wobec konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką (art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr). Organ odwoławczy wywodzi, że w stanie faktycznym sprawy brak jest określonego w ww. normie związku przyczynowo-skutkowego, uzasadniając swoje stanowisko stwierdzeniem, że osoba bierna zawodowo przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia, musi wykazać uprzednią gotowość do podjęcia zatrudnienia. Skargą kasacyjną zakwestionowano również przyjętą przez WSA ocenę zakresu opieki, która zdaniem SKO: 1. nie jest konieczna, a zatem, wykracza poza niezbędne do zaspokojenia potrzeby niepełnosprawnego, czy też obejmuje potrzeby, które przy zachowaniu przez osoby zobowiązane do alimentacji obiektywnej miary staranności mogłyby być zaspokojone w inny sposób niż poprzez rezygnację z zatrudnienia; 2. nie jest stała lub długotrwała, a więc jest sprawowana doraźnie, w krótkich lub nieregularnie po sobie następujących okresach czasu albo jest przerywana okresami zabezpieczenia potrzeb niepełnosprawnego w inny sposób; 3. obejmuje czynności niezwiązane ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji osoby niepełnosprawnej oraz koniecznością stałego współudziału na co dzień opiekuna w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji, jak np. czynności związane z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego; 4. nie wyklucza podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a zatem ze względu na swoją intensywność, wymiar czasowy, możliwości rozplanowania w ciągu doby, obiektywnie rzecz biorąc, możliwa jest do pogodzenia z zatrudnieniem.

Powyższe okoliczności stały się podstawą odmowy ustalenia przez organ odwoławczy prawa do wnioskowanego świadczenia. Stanowiska tego nie podzielił Sąd Wojewódzki, uchylając zaskarżoną decyzję Kolegium.

W sprawie natomiast sporne nie jest, że skarżąca należy do osób uprawnionych do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia – ciąży na niej bowiem obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnej matki, oraz że osoba podlegająca opiece legitymuje się wymaganym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W tym miejscu przypomnieć należy, że stosownie do art. 17 ust. 1 uśr, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w pkt 1-4 tej normy, jeżeli nie podejmują one zatrudnienia lub rezygnują z niego (bądź z innej pracy zarobkowej) w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, albo orzeczeniem o niepełnosprawności, łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis ten formułuje więc warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych dla ustalenia prawa do ww. świadczenia.

Osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna zatem sprawować opiekę nad niepełnosprawnym w wymiarze oraz o intensywności, która obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź następczo wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie tej formy pomocy.

Skład orzekający w sprawie stoi przy tym na stanowisku, że irrelewantnym dla zaistnienia związku przyczynowo-skutkowego - w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr pozostaje, czy wnioskodawczyni zrezygnowała z pracy zarobkowej wcześniej (z innych niż opieka przyczyn), jeżeli w dacie wystąpienia do organu z żądaniem, zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 uśr, który determinuje konieczność oceny korelacji pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem. Podkreślić w tym miejscu należy, że ww. norma nie wymaga, by strona zrezygnowała z wykonywanej pracy zarobkowej. Istotne, by nie miała realnej możliwości jej podjęcia z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną. Wbrew stanowisku skarżącego kasacyjnie ww. norma nie formułuje również warunku udokumentowania uprzedniego starania się o kontynuowanie pracy, czy jej poszukiwania. Na gruncie art. 17 ust. 1 uśr, wystarczającym i niezbędnym warunkiem ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest w tym przypadku sam fakt zaistnienia przeszkody w aktywności zawodowej opiekuna, implikowany zakresem i intensywnością wsparcia wobec niepełnosprawnego członka rodziny, którego wymiar – na datę orzekania przez organ – obiektywnie staje się przyczyną bierności zawodowej wnioskującego.

Sytuacja taka miała zaś miejsce w analizowanej sprawie, co zasadnie stwierdził Sąd Wojewódzki. Zarzuty podniesione w środku zaskarżenia koncentrują się wokół pozostawania przez stronę w statusie osoby długotrwale bezrobotnej (ostatnia umowa – zlecenia obowiązywała do 30 września 2013 r.) przed datą złożenia wniosku. Zdaniem SKO, rezygnacji skarżącej z zatrudnienia w ramach umowy zlecenia, nie można wiązać ze sprawowaną opieką, gdyż stopień niepełnosprawności jej matki ustalono od 22 września 2011 r., a więc w dacie wcześniejszej niż przedmiotowa rezygnacja. Podniesiono przy tym, że wnioskodawczyni jest matką czworga dzieci i z tym właśnie faktem wiązać należy jej rezygnację z aktywności zawodowej. W ocenie skarżącego kasacyjnie, powyższe wykazuje brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a koniecznością sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad matką. SKO wywodzi, że sprawowanie opieki musi być bezpośrednio i uzależnione jedynie od obowiązków wynikających z zajmowaniem się podopieczną, gdy w analizowanej sprawie wnioskująca zakończyła aktywność zawodową w 2013 r. (wypowiedzenie umowy przez pracownika) i od tamtego czasu pozostaje bez zatrudnienia. Nadto organ odwoławczy wskazuje na brak zasadności stanowiska Sądu Wojewódzkiego, że zakres sprawowanych czynności opiekuńczych obejmuje również tzw. "czynności dnia codziennego", gdy – zdaniem Kolegium – działania związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego nie mogą być objęte pojęciem stałej i długotrwałej opieki, ani też zrównane z opieką. SKO argumentuje, że czynności opiekuńcze, charakteryzują się ścisłym związkiem z potrzebami osoby niepełnosprawnej i jednocześnie wykluczają aktywność zawodową opiekuna. W tej sytuacji, wykonywania działań innych niż stricte opiekuńcze, nie można łączyć z opieką w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr. W konsekwencji uznać należy, że sam fakt sprawowania przez stronę opieki nad matką, nie wymusza na niej niepodejmowania zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Kolegium nie kwestionuje przy tym, że matka strony wymaga pomocy osób trzecich w związku z licznymi poważnymi schorzeniami (choruje na cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, serce, ma problemy z chodzeniem, wykonywaniem podstawowych czynności samoobsługowych, zaburzenia psychiczne powodujące problemy z zapamiętywaniem). Podopieczna porusza się z pomocą balkonika – przy wsparciu córki, głównie leży. Wymaga asekuracji w związku z zaburzeniami równowagi i nadzoru wobec zaburzeń psychicznych (kłopoty z pamięcią). Zdaniem organu odwoławczego, powyższe pozwala jednak na zaliczenie jej do grupy osób sprawnych ruchowo. Jest pampersowana. Konieczne jest również wspieranie niepełnosprawnej w zakresie czynności higienicznych, kąpieli. Z wywiadu środowiskowego z 28 czerwca 2022 r. wynika, że dysfunkcje organizmu matki strony mają charakter przewlekły i postępują. Pracownik socjalny wydał również opinię, w której potwierdza zaistnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy biernością zawodową wnioskującej a sprawowaną opieką (str. 3 wywiadu środowiskowego). Wszystkie czynności pielęgnacyjne, opiekuńcze, gospodarcze, związane z wizytami lekarskimi, badaniami, zabiegami wykonuje wnioskodawczyni - powyższe nie niweczy jednak, zdaniem Kolegium, kontunuowania świadczenia pracy oraz pozostaje bez bezpośredniego związku z jej niepodejmowaniem.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela ww. argumentacji skargi kasacyjnej. Jak wskazano już wyżej – przesłankę rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w sytuacji konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, oceniać należy każdorazowo w sposób zindywidualizowany. Istotne jest, by była to ocena aktualna, obejmująca walidację zakresu potrzeb podopiecznego, czynności, których wykonywanie jest konieczne w celach pomocowych oraz czasu, który wnioskujący o świadczenie poświęca na ich sprawowanie. Powyższe należy odnieść do możliwości kontynuowania zatrudnienia, bądź podjęcia pracy przez opiekuna.

Na gruncie analizowanej sprawy zauważyć należy, że stan zdrowia podopiecznej oraz zakres sprawowanej opieki nie pozwalają na przyjęcie, by aktualnie strona poza czynnościami opiekuńczymi mogła być aktywna zawodowo. Naczelny Sąd Administracyjny zgadza się ze stanowiskiem WSA, że uprzedni brak zatrudnienia (przerywany krótkimi okresami zatrudnienia), pozostaje w tej sytuacji bez związku ze stanem sprawy na datę złożenia żądania. Jak słusznie zauważył Sąd I instancji i co jasno wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, matka skarżącej – już na datę wniosku - cierpiała na liczne, poważne schorzenia i nie mogła pozostawać sama. Była więc już wtedy całkowicie zdana na pomoc córki, której wsparcie pozwalało jej godnie funkcjonować. Poza sporem pozostaje, że skarżąca wykonuje przy matce wszystkie czynności pielęgnacyjne, przygotowuje ubrania i ubiera matkę, przeprowadza z nią ćwiczenia fizyczne, robi masaże, smaruje maściami przeciw odleżynom, mierzy ciśnienie, poziomu cukru, podaje leki, ćwiczy mowę, prowadzi do toalety, przygotowuje posiłki, wykupuje i podaje leki, zamawia wizyty lekarskie, zawozi do placówek służby zdrowia, sprząta mieszkanie, pierze, myje okna, opłaca rachunki, stara się o opał na każdy sezon grzewczy, towarzyszy matce podczas wyjścia na podwórko. Zgodzić się w tym miejscu należy ze skarżącym kasacyjnie, że część z ww. czynności stanowi czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa, które wykonują także osoby pracujące zarobkowo. Jednak nie można zapominać, że podopieczna jest obłożnie chora, praktycznie leżąca, cierpi na zaburzenia psychiczne w obszarze pamięci, przez co wymaga stałej obecności i nadzoru innej osoby (córki). Na podstawie akt administracyjnych, a w szczególności z oświadczeń skarżącej z 20 czerwca 2022 r. ustalono, że: opieka nad mamą jest przez nią sprawowana od listopada 2011 r.; w 2013 r. strona próbowała podjąć zatrudnienie, jednak wykluczył to stan zdrowia podopiecznej; opiekę sprawuje całodobowo, a w razie konieczności chwilowo zastępuje ją córka; w latach 2012 – 2013 ukończyła kurs zawodowy "Opiekunka osób starszych", co umożliwiałoby jej podjęcie zatrudnienia, gdyby nie choroba matki. Powyższe oświadczenia złożono pod odpowiedzialnością karną. Zauważenia również wymaga, że stan zdrowia wnioskodawczyni oraz ww. kurs zawodowy opiekuna osób starszych obiektywnie pozwalają jej na wykonywanie pracy - usługi tego typu są obecnie na rynku pracy popularne i poszukiwane, ze względu na postępujący proces starzenia się społeczeństwa. Jednak sytuacja matki skarżącej, czyni uprawnionym stwierdzenie, że bez stałego wsparcia córki nie mogłaby ona samodzielnie funkcjonować, a to właśnie wyklucza podjęcie przez wnioskodawczynię zatrudnienia.

Wobec wskazanego powyżej zakresu czynności pomocowych i stanu zdrowia podopiecznej, nie sposób kwestionować stanowiska Sądu Wojewódzkiego, że skarżąca na datę złożenia wniosku nie była w stanie pogodzić pracy zarobkowej z opieką nad niepełnosprawną. Opieka sprawowana jest praktycznie w sposób ciągły, a podopieczna wymaga stałego nadzoru i gotowości opiekuna do świadczenia wsparcia. W tych okolicznościach, Sąd I instancji zasadnie uznał, że zakres i charakter czynności, które wykonuje strona w związku z opieką nad matką uniemożliwia jej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, także w niepełnym wymiarze czasu pracy. W konsekwencji prawidłowo wskazano na zaistnienie związku przyczynowo – skutkowego, pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki.

Odnosząc się do stanowiska Kolegium, dotyczącego "czynności dnia codziennego", Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że czynności takie uznać należy za przynależne dla codzienności opiekuna osoby niepełnosprawnej – a więc związane bezpośrednio ze świadczoną pomocą. Trudno bowiem przyjąć, by matka skarżącej, legitymująca się znacznym stopniem niepełnosprawności, praktycznie całkowicie zależna od córki przy zaspokajaniu podstawowych potrzeb, samodzielnie wykonywała obowiązki związane z prowadzeniem domu, a pozwalające jej funkcjonować w godnych warunkach.

Podkreślić w tym miejscu należy, że w odniesieniu do sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych szczególnego rozważenia wymaga charakter wykonywanych przez nich czynności opiekuńczych – również tych związanych z przygotowaniem posiłku, utrzymaniem czystości w mieszkaniu, podaniem leków, etc. To właśnie czynności dnia codziennego, konieczne do wykonania w każdym gospodarstwie domowym w połączeniu z działaniami stricte obsługowymi wobec niepełnosprawnego członka rodziny, stają się naturalnie bardziej czasochłonne i absorbujące. Należy przy tym zakładać, że prowadzenie gospodarstwa domowego w sytuacji równoczesnego świadczenia opieki nie może być zrównywane z obowiązkami domowymi osób pracujących. Opiekun niepełnosprawnego jest bowiem zmuszony nawet w czasie wykonywania takich, podstawowych wydawałoby się zadań, być w stałej uważności i gotowości do udzielenia wsparcia niepełnosprawnemu, co naturalnie powoduje konieczność większego zaangażowania.

Błędne zatem jest stanowisko Kolegium, że strona może podjąć pracę, gdyż opieka sprawowana nad matką nie koliduje z podjęciem przez nią aktywności zawodowej. Art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr nie wymaga, by strona zrezygnowała z pracy zarobkowej w dacie wydania orzeczenia o niepełnosprawności podopiecznego (czy od dnia powstania ustalonego stopnia niepełnosprawności), nie formułuje też cenzusu dokumentowania poszukiwania pracy - wystarczy by strona zatrudnienia nie podejmowała z uwagi na aktualną i w pełni ją absorbującą opiekę nad osobą niepełnosprawną. Tak właśnie jest w analizowanej sprawie. Zachodzi zatem oczywisty związek przyczynowy między brakiem podejmowania pracy przez skarżącą, a opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (matką).

Z tych względów, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można zaakceptować stanowiska SKO odnośnie braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką strony. Powyższe zaś skutkuje brakiem zasadności podniesionych w środku zaskarżenia zarzutów 1 do 4.

Odnosząc się do wskazywanych w skardze kasacyjnej naruszeń o charakterze procesowym, zaprezentowana przez skarżącego kasacyjnie argumentacja również nie znajduje aprobaty Naczelnego Sądu Administracyjnego.

W kwestii naruszeń art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 151 ppsa, po pierwsze: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa dotyczy naruszeń o charakterze materialnoprawnym, wobec czego nie można czynić Sądowi Wojewódzkiemu tego rodzaju zarzutu odnosząc go do naruszeń procesowych; po drugie: oparcie w analizowanej sprawie wyroku na art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa, zamiast na postulowanym przez skarżącego kasacyjnie art. 151 ppsa, uwarunkowane było jedynie oceną prawną, którą wyraził Sąd I instancji – do czego WSA był uprawniony i zobowiązany orzekając w sprawie. Przepisy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa oraz art. 151 ppsa zawierają przeciwstawne normy wynikowe, alternatywnie regulując sposób rozstrzygnięcia. Bez stwierdzenia naruszenia innych przepisów, w stopniu mającym wpływ na wynik postępowania (co w kontrolowanej sprawie nie miało miejsca), zarzuty naruszenia ww. norm odniesienia nie są trafne. W kontrolowanej sprawie Sąd I instancji prawidłowo nie zastosował art. 151 ppsa.

Odnośnie zaś zarzutu naruszenia art. 153 ppsa, konstytuującego zasadę, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie, jest on nieuzasadniony. Podkreślić dodatkowo należy, że ocena prawna, o której mowa w art. 153 ppsa, może dotyczyć wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, jak i stanu faktycznego sprawy, co z perspektywy przedstawionych powyżej uwag, czyni zarzut naruszenia ww. przepisu prawa nieusprawiedliwionym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku dokonał analizy i oceny całokształtu sprawy i wydał wyrok, w motywach rozstrzygnięcia przedstawiając wiążącą ocenę prawną. Samo zaś przywołanie w skardze kasacyjnej opisywanej normy i krytyczne stanowisko Kolegium wobec rozstrzygnięcia, nie stanowi naruszenia art. 153 ppsa.

Chybiony jest również zarzut naruszenia dyspozycji art. 3 § 1 ppsa. Przepis ten ma charakter jedynie ustrojowy – określa właściwość sądów administracyjnych. Jego naruszenie oznaczałoby zaś uchylenie się przez Sąd Wojewódzki od kontroli zaskarżonej decyzji, bądź wydanie wyroku w oparciu o kryterium inne niż zgodność z prawem – do sytuacji takiej w sprawie nie doszło.

WSA słusznie stwierdził, że organy zebrały kompletny materiał dowodowy, dokonały jednak jego nieprawidłowej oceny. Kolegium, podkreślając konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną, wskazuje bowiem, że czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego matki, obok działań o charakterze stricte pomocowym (opiekuńczym) wykluczają wypełnienie definicji sprawowania opieki, przez sam tylko fakt ich wykonywania przez stronę. Jak wskazano już wyżej – na opiekę i pomoc osobie niepełnosprawnej składają się również działania związane z prowadzeniem jej gospodarstwa domowego – jasnym jest bowiem, że osoba schorowana, legitymująca się znacznym stopniem niepełnosprawności nie ma możliwości samodzielnego ich wykonania. W konsekwencji powyższego w sprawie doszło do naruszenia przez nie art. 80 kpa. Sąd I instancji zasadnie również zwrócił uwagę, że Kolegium przy dokonywaniu oceny sprawy winno bowiem wziąć pod uwagę jej całokształt, a więc stan zdrowia podopiecznej, zakres koniecznych do przyjęcia sprawowania opieki czynności oraz wpływ powyższego na potencjalną możliwość podjęcia przez skarżącą zatrudnienia – co jest kluczowe – na datę złożenia wniosku. Bez znaczenia pozostaje więc uprzedni okres krótkotrwałego pozostawania przez stronę w stosunku pracy (umowy cywilnoprawnej) i późniejszej bierności zawodowej, gdy w momencie złożenia żądania o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką, nie ma ona realnej możliwości pogodzenia czynności pomocowych z zarobkowaniem.

Wobec przyjętej przez SKO nieprawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr – co wskazano już powyżej – i przy bezspornie ustalonym stanie faktycznym sprawy (tak w zakresie stanu zdrowia podopiecznej, jak i następczego braku możliwości podjęcia przez stronę zatrudnienia) nie można Sądowi I instancji zarzucić naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 133 § 1 ppsa. WSA wydał wyrok i dokonał oceny postępowania przed organami w oparciu o kompletny materiał dowodowy akt administracyjnych. Skarżący kasacyjnie zdaje się nie odróżniać poddania sądowej kontroli działalności administracji publicznej na podstawie materiału innego niż akta sprawy, od wydania wyroku na podstawie tych akt, jednak z przyjęciem odmiennej od organu oceny materiału dowodowego.

Do naruszenia art. 133 § 1 ppsa dochodzi wówczas, gdy sąd oddali skargę, mimo niekompletnych akt sprawy, gdy pominie istotną część tych akt, albo przeprowadzi postępowanie dowodowe z naruszeniem przesłanek wskazanych w art. 106 § 3 ppsa i orzeczenie oprze na własnych ustaleniach, tzn. dowodach lub faktach, nie znajdujących odzwierciedlenia w aktach sprawy, o ile nie znajduje to umocowania w art. 106 § 3 ppsa. Do powyższego w analizowanej sprawie nie doszło. Podkreślić w tym miejscu należy, że z opisywanego przepisu wynika nakaz wyprowadzania oceny prawnej na gruncie faktów i dowodów znajdujących odzwierciedlenie w aktach sprawy – a ocena taka została przeprowadzona. WSA w Gdańsku orzekł w granicach sprawy, opierając się na dokumentacji akt administracyjnych i wydając wyrok – samo zaś rozstrzygnięcie sprawy, niezgodne z oczekiwaniem skarżącego kasacyjnie, nie może być utożsamiane z uchybieniem ww. normie.

Wskazanie w pkt 6 zarzutów skargi kasacyjnej naruszenie art. 106 § 1 ppsa, w myśl którego: po wywołaniu sprawy rozprawa rozpoczyna się od sprawozdania sędziego, który zwięźle przedstawia na podstawie akt stan sprawy ze szczególnym uwzględnieniem zarzutów skargi, jest dla Sądu kasacyjnego niezrozumiałe. Ani bowiem w petitum środka zaskarżenia, ani też w jego uzasadnieniu, zarzut powyższy nie został doprecyzowany. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny nie jest zobowiązany do jego oceny.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną, na podstawie art. 184 ppsa.

Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone zgodnie z art. 193 in fine ppsa.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekał o kosztach pomocy prawnej udzielonej B.N. z urzędu w zakresie postępowania kasacyjnego, ponieważ wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 ppsa) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 ppsa.