Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 675/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-10-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Józef Maleszewski Sędzia WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska Asesor sądowy WSA Jacek Rejman (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Monika Zaporowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 października 2024 r. sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 18 czerwca 2024 r. nr [...] w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia 26 lipca 2023 r. nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 18 czerwca 2024 r. nr [...], sprostowaną postanowieniem z dnia 3 lipca 2024 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej również: Kolegium; organ II instancji; organ odwoławczy), w wyniku rozpatrzenia sprawy z odwołania M. Z. (dalej również: zobowiązana; skarżąca; strona), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 572) - dalej: k.p.a. w zw. z art. 61 ust. 1, 2 i 2d oraz art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r., poz. 901) - dalej: u.p.s., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. (dalej również: Prezydent Miasta; organ I instancji) z dnia 26 lipca 2023 r. nr [...], wydaną w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej.

Decyzja Kolegium została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy, wskazanych w jej uzasadnieniu.

Decyzją z dnia 26 lipca 2023 r., sprostowaną postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2023 r. nr [...], Prezydent Miasta P. ustalił (pkt 1 decyzji), że M. Z. jest zobowiązana do wniesienia opłaty za pobyt pani A. R. w Domu Pomocy Społecznej w P. (dalej: DPS w P.; DPS; Dom) ul. [...] (oddział ul. [...]) dla osób przewlekle somatycznie chorych oraz ustalił tę odpłatność w wysokości:

- w okresie od 28 lutego 2023 r. do 28 lutego 2023 r. kwota [...]zł,

- w okresie od 1 marca 2023 r. do 31 marca 2023 r. kwota [...]zł,

- w okresie od 1 kwietnia 2023 r. kwota [...]zł miesięcznie.

Ponadto (w pkt 2 decyzji) wskazał, że należność za okres od 28 lutego 2023 r. do 30 czerwca 2023 r. w łącznej kwocie [...]zł należy wpłacić w terminie 30 dni od daty, gdy decyzja stanie się ostateczna na wskazany w decyzji rachunek bankowy oraz że kolejne należności od miesiąca lipca płatne co miesiąc do 15. dnia każdego miesiąca na wskazane powyżej konto bankowe.

Prezydent Miasta wyjaśnił, że A. R. - babcia zobowiązanej przebywa w DPS w P. ul. [...] (oddział ul. [...]), ponosząc odpłatność za swój pobyt w placówce w wysokości 70% dochodu, tj. w kwocie [...]zł [od kwietnia 2023 r. w kwocie [...]zł], podczas gdy całkowita kwota utrzymania mieszkańca w DPS od lutego 2023 r. do marca 2023 r. wynosiła [...] zł, natomiast od kwietnia 2023 r. wynosi [...] zł. Pozostała część opłaty powinna być ponoszona przez zstępnych A. R., czyli przez M. Z. i jej brata. W związku z tym organ zaproponował zobowiązanej zawarcie umowy w tym zakresie, a na skutek jej odmowy ustalił kwotę, jaką M. Z. zobowiązana jest opłacać.

Od powyższej decyzji M. Z. wniosła odwołanie, wskazując na sprzeczności w osnowie decyzji, brak możliwości zawarcia umowy z organem, błędne obliczenie jej dochodu za poszczególne miesiące, a także zarzucając pracownikom organu błędy, które uniemożliwiły jej m.in. zawarcie umowy, a wyraźnie naruszały prawo, gdyż nie uwzględniały jej trudnej sytuacji zdrowotnej, materialnej i mieszkaniowej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w motywach decyzji z dnia 18 czerwca 2024 r. stwierdziło, że pismem z dnia 23 marca 2023 r. M. Z. zawiadomiona została, że zostało wszczęte postępowanie w sprawie ustalenia w stosunku do niej zobowiązania do ponoszenia opłaty za pobyt w DPS w P. ul. [...] (oddział ul. [...]) jej babci - A. R.; w piśmie tym organ szeroko poinformował stronę postępowania o obowiązkach wynikających z art. 61 u.p.s.

Kolegium stwierdziło, że z akt sprawy wynika, iż A. R. została przyjęta do powyższej placówki w dniu 28 lutego 2023 r. i tego dnia urlopowana, a następnie przyjęta do DPS w dniu 7 marca 2023 r. Na podstawie decyzji z dnia 9 marca 2023 r. A. R. ponosi odpłatność za pobyt w DPS w P. ul. [...] w wysokości [...] zł miesięcznie od dnia zamieszkania w tym Domu, a od kwietnia 2023 r. [...] zł, czyli 70% jej dochodu. Miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w tym Domu wynosił [...] zł do marca 2023 r., a od kwietnia 2023 r. wynosi [...] zł, zatem do marca 2023 r. dochód A. R. pokrywał odpłatność za pobyt w placówce w takiej kwocie, że na jej wnuki przypadała kwota [...]zł, a od kwietnia 2023 r. kwota [...]zł.

Następnie organ II instancji stwierdził, że z przywołanego art. 61 ust. 2 u.p.s. wynika, że warunkiem żądania ponoszenia odpłatności za pobyt A. R. w domu pomocy społecznej przez jej wnuki jest nieponoszenie odpłatności (w zakresie wystarczającym na pokrycie kosztów) przez samą osobę przebywającą w DPS oraz dochód osoby zobowiązanej do ponoszenia odpłatności w wysokości wyższej niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. W związku z tym Prezydent Miasta przeanalizował dochód M. Z. pod kątem możliwości ponoszenia odpłatności za pobyt babci w DPS i zaproponował zawarcie umowy (tak jak w przypadku brata skarżącej) na ponoszenie tej odpłatności. M. Z. odmówiła zawarcia umowy, nie przedstawiła swojej propozycji, a natomiast wystąpiła o zwolnienie jej z odpłatności ze względu na stan zdrowia oraz utratę pracy. Organ I instancji umorzył decyzją z dnia 10 lipca 2023 r. postępowanie w tym zakresie, podnosząc, że jest to procedura wtórna wobec ustalenia odpłatności M. Z. za pobyt jej babci w DPS.

Organ odwoławczy zwrócił również uwagę na to, że propozycja zawarcia umowy uwzględniała utratę od 1 maja 2023 r. przez M. Z. zatrudnienia i wskazywała na ponoszenie odpłatności w kwocie symbolicznej (w stosunku do kosztów pobytu) w wysokości [...] zł miesięcznie (w miesiącach wcześniejszych w wysokości uwzględniającej dochód osoby zobowiązanej). Dalej organ ten wyjaśnił, że zgodnie z art. 61 ust. 2d u.p.s. w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2. Organ II instancji stwierdził, że analizując dochód skarżącej, ustalił, że w styczniu 2023 r. uzyskała ona dochód z wynagrodzenia za pracę w wysokości [...] zł netto oraz z tytułu wynajmu mieszkania [...] zł - łącznie [...] zł; w lutym [...] zł oraz dochód w wysokości [...] zł z tytułu wynajmu mieszkania - łącznie [...] zł; w marcu [...] zł oraz dochód z wynajmu mieszkania [...] zł - łącznie [...] zł; w kwietniu [...] zł oraz dochód z tytułu najmu mieszkania w kwocie [...]zł, czyli [łącznie] [...] zł; w maju dochód z tytułu zasiłku chorobowego wyniósł [...] zł, co w połączeniu z dochodem z najmu dało kwotę [...]zł; w czerwcu zasiłek wyniósł [...] zł, co w połączeniu z dochodem z najmu dało kwotę [...]zł. Ponadto organ odwoławczy wskazał na to, że z systemu Empatia wynika, iż wypłata tego świadczenia była kontynuowana w lipcu 2023 r.

Kolegium stwierdziło, że powyższe dane wynikają z dokumentów źródłowych znajdujących się w aktach sprawy, zaś "z zaskarżonej decyzji wynikają wprawdzie te same kwoty, jednak w innych miesiącach – dochód wskazany przez pracodawcę w miesiącu styczniu 2023 r. został przez organ w zaskarżonej decyzji potraktowany jako dochód z lutego 2023 r.[,] dochód z lutego 2023 r. jako dochód z marca itd.". Niezależnie od tego dochód w każdym z tych miesięcy przekroczył 300% kryterium dochodowego, które wynosi dla osoby samotnie gospodarującej [...] zł (3 x [...] zł = [...] zł). Dlatego też według Kolegium podstawowy warunek, by M. Z. ponosiła przedmiotową odpłatność, czyli dochód wyższy niż 300% kryterium dochodowego, został spełniony.

Następnie organ II instancji stwierdził, że skarżąca kwestionuje wyliczenia organu I instancji, wynikają one jednak ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów. Organ odwoławczy stwierdził, że faktem jest również, że strona nie podpisała umowy zaproponowanej przez organ I instancji, nie przedstawiła także własnej propozycji. W takiej sytuacji organ zobowiązany był do wydania decyzji w zakresie ustalenia odpłatności, zgodnie z art. 61 u.p.s.

Dalej Kolegium zauważyło, że sytuacja skarżącej w następnych miesiącach pogorszyła się, jednakże jest to ewentualna przesłanka do zwolnienia częściowego lub całkowitego z odpłatności. W tym względzie Kolegium wskazało na treść art. 64 u.p.s., stwierdzając, że z brzmienia tego przepisu wynika, że o zwolnienie ubiegać się mogą osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty, zatem ubiegać się zwolnienie może osoba, która albo została zobowiązana na mocy decyzji bądź umowy do ponoszenia opłaty albo już tę opłatę wnosi. Ponadto organ odwoławczy stwierdził, że z uwagi na swoją trudną sytuację materialną, a zwłaszcza zdrowotną, M. Z. może ubiegać się o zwolnienie z ponoszenia odpłatności za pobyt babci w domu pomocy społecznej dopiero po wydaniu niniejszej decyzji. Organ II instancji podkreślił przy tym, że skarżąca dysponuje majątkiem, również odziedziczonym po babci, który to majątek w razie kłopotów finansowych może zostać spieniężony i przeznaczony na utrzymanie A. R. w DPS. Organ podniósł, że na osobie umieszczonej w domu pomocy społecznej przede wszystkim, a następnie na zstępnych (czyli m.in. wnukach) oraz wstępnych, a dopiero w następnej kolejności na gminie ciąży obowiązek utrzymania osoby umieszczonej w placówce. Zauważył też, że "nie wydaje się bowiem zasadnym, by koszty tego utrzymania spoczywały na podatnikach, podczas gdy zstępni pani R. korzystają z przekazanego przez nią majątku".

W skardze na decyzję odwoławczą M. Z. domagała się rozpatrzenia tej sprawy z uwzględnieniem jej faktycznej (realnej) sytuacji rodzinnej i życiowej oraz przychylenie się do jej argumentacji. Podniosła, że nie uchyla się (i nigdy nie uchylała) od obowiązku opłacania pobytu jej babci A. R. w DPS, jednakże sytuacja w jakiej się znajduje, jest bardzo ciężka, wobec czego sprawa powinna być zweryfikowana w taki sposób, by nie zmuszać jej do rezygnacji z ochrony swojego majątku na rzecz DPS, w którym (z własnej decyzji, wbrew jej prośbom) mieszka jej babcia oraz by zapewnić skarżącej możliwość powrotu do zdrowia.

W dalszej części skargi strona zakwestionowała decyzję A. R. o zamieszkaniu w DPS, jak i relacje z babcią w związku z odrzucaniem przez nią oferty pomocy i opieki. Dalej, skupiła się na przedstawieniu sytuacji rodzinnej oraz relacji z babcią. Ponadto przybliżyła swoją trudną sytuację zdrowotną i zawodową oraz finansową w okresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy. Przyznała, że w owym czasie w tego powodu nie potrafiła w kontaktach z organem działać bez emocji, co jednakże stanowiło "próbę bronienia się w sytuacji, w której dosłownie wszystko spadło na mnie w jednym momencie". Ponadto strona wyraziła sprzeciw wobec decyzji o umieszczeniu jej babci w DPS, kwestionując zasadność decyzji w tym przedmiocie i wskazując na art. 54 ust. 1 u.p.s.

Ponadto skarżąca zarzuciła, że Kolegium w ogóle nie uwzględniło tego, że została zwolniona z pracy i jest osobą bezrobotną, tj. informacja o utracie dochodu nie została uwzględniona, a jej dochody nie zostały przeliczone po rejestracji w PUP w P., co oznacza, że od momentu rejestracji w PUP nie osiąga dochodu przekraczającego 300% kryterium dochodowego, a mimo to na podstawie zaskarżonej decyzji obowiązana jest do wnoszenia comiesięcznej opłaty w wysokości [...] zł (do skargi załącza informację o okresach rejestracji w PUP oraz o wypłaconych zasiłkach [od 1 sierpnia 2023 r. doi 28 czerwca 2024 r.]). Strona nie zgodziła się również z oczekiwaniem organów co do sprzedaży mieszkania celem opłacenia pobytu babci w DPS. Kwestionowała również stanowisko organu odwoławczego co do jej niechęci do podjęcia współpracy z organem na podstawie na zaproponowanej jej umowy. Podtrzymała swoje wcześniejsze zastrzeżenia co do merytorycznej poprawności tej umowy, jak i ponownie wskazała na to, że w tym czasie była ciężko chora (na zwolnieniu lekarskim) i straciła pracę, przeszła załamanie. Poza tym skarżąca podważała racjonalność w zakresie ustawowego 300% kryterium dochodowego i wskazał na wysiłki, jakie podejmuje w celu poprawy swojego bytu (ustalony stopień niepełnosprawności; działania zarobkowe w zakresie rękodzieła).

Na koniec podkreśliła, że nie uchyla się od obowiązku opłacania pobytu babci w DPS, jednak neguje sposób, w jaki organy "wymuszają na (...) [niej] w/w kwestie oraz zasadność pobytu (...) babci w DPS".

Przy tak sformułowanych zarzutach i twierdzeniach, strona wniosła o "przychylenie się do (...) [jej] skargi".

W odpowiedzi na skargę organ II instancji podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie. Kolegium zauważyło, że organ I instancji zaproponował zawarcie umowy, z której to propozycji strona postępowania nie skorzystała, natomiast wystąpiła o zwolnienie jej z odpłatności ze względu na stan zdrowia oraz utratę pracy. Organ odwoławczy zauważył również, że organ I instancji decyzją z dnia 10 lipca 2023 r. umorzył postępowanie w tym zakresie, uzasadniając, że jest to procedura wtórna wobec ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. Kolegium stwierdziło, że podstawowy warunek, by skarżąca ponosiła odpłatność za pobyt babci w DPS, czyli dochód wyższy niż 300% kryterium dochodowego, został spełniony. Ponadto organ zauważył, że strona w skardze szeroko opisuje swoją sytuację osobistą oraz relacje z babcią, jednak okoliczności te mogą być tylko podstawą do ewentualnego zwolnienia jej z ustalonego zobowiązania do wnoszenia opłaty za pobyt babci w DPS.

Na rozprawie w dniu 30 października 2024 r. M. Z. podtrzymała skargę i złożyła do akt pisemne uzupełnienie stanowiska - bez daty, w którym wskazała na:

- brak zawarcia umowy ze względu na brak możliwości jej podpisania przez stronę,

- niejasności dotyczące miejsca pobytu oraz kosztów opieki babci, co stanowi naruszenie art. 11 k.p.a.,

- nękanie administracyjne i brak empatii ze strony MOPR, co narusza zasadę zaufania obywateli do organów państwowych,

- nieproporcjonalną wysokość opłat w stosunku do jej rzeczywistych możliwości finansowych, w tym nieprzewidywalność dochodów w analizowanym okresie i obciążenie finansowe przekraczające rzeczywiste możliwości zobowiązanego, co jest prowadziło do naruszenia art. 103 ust. 2 u.p.s.,

- brak możliwości negocjacji kwoty opłat, co narusza art. 10 k.p.a., zwłaszcza gdy umowa dotyczy kwestii o tak istotnym znaczeniu finansowym,

- sprzeczności między poszczególnymi paragrafami zaproponowanej jej umowy, co narusza art. 65 § 2 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.),

- nierówne traktowanie stron, gdyż MOPR zawarł umowy z innymi członkami jej rodziny na podstawie odmiennych kwot i wyliczeń, co budzi wątpliwości co do zgodności działania organu z zasadą równości wobec prawa (art. 32 Konstytucji),

- brak zdolności do podejmowania decyzji z uwagi na stan zdrowia uniemożliwiający skuteczne zawarcie umowy z powołaniem się na art. 82 k.c. i art. 8 k.p.a.,

- nadinterpretację przepisów ustawy o pomocy społecznej poprzez bezprawne nakłanianie do sprzedaży majątku i niedopuszczalne obciążenie na podstawie sytuacji materialnej całej rodziny, zamiast uwzględnienia wyłącznie sytuacji jej jednoosobowego gospodarstwa domowego, gdyż art. 103 ust. 2 u.p.s. wymaga indywidualnego ustalania opłat, co organ naruszył, ustalając obciążenia z oparciem tego na błędnych kryteriach oceny sytuacji majątkowej.

W piśmie tym stron "na podstawie powyższych argumentów" wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji z dnia 18 czerwca 2023 r. oraz "decyzji MOPR z dnia 24 maja 2023 r.", a także o "rozważenie możliwości zwolnienia z opłat" na podstawie art. 61 u.p.s., z uwzględnieniem jej sytuacji zdrowotnej i materialnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935) - dalej: p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

W wyniku przeprowadzenia tak rozumianej kontroli Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie była decyzja Kolegium utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji w sprawie ustalenia skarżącej odpłatności za pobyt jej babci A. R. w domu pomocy społecznej.

Zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają zarówno przepisy prawa materialnego, co miało wpływ na wynik sprawy, jak i przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy – co też uzasadnia wyeliminowanie obydwu tych decyzji z obrotu prawnego.

Motywując takie stanowisko, Sąd wyjaśnia, że materialną podstawę decyzji stanowiły przepisy ustawy o pomocy społecznej (aktualnie: Dz.U. z 2024 r., poz.1283 ze zm.), w szczególności art. 60 ust. 1, art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 i ust. 2d oraz art. 103 ust. 2 tej ustawy.

Przepis art. 60 ust. 1 u.p.s. wprowadza generalną zasadę, w myśl której pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Szczegółowe zagadnienia dotyczące ponoszenia opłat za pobyt w DPS reguluje natomiast art. 61 u.p.s. Przepis ten w ust. 1 stanowi, że obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Zgodnie z ust. 2 przywołanego przepisu, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2. Stosownie zaś do ust. 2d tego artykułu, w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1 u.p.s. z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. Zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości.

Podkreślenia wymaga, że na gruncie przepisów ustawy o pomocy społecznej istnieje ustawowy obowiązek ponoszenia opłat za pobyt w DPS. Powstaje on z chwilą umieszczenia osoby uprawnionej w DPS i obciąża określony w tej ustawie krąg osób. Zakres tego obowiązku, a więc w istocie wysokość ponoszonej opłaty zależna, jest od kosztów miesięcznego utrzymania w DPS i sytuacji dochodowej osoby objętej ustawowym obowiązkiem ponoszenia opłaty. Obowiązek ten spoczywa przede wszystkim na mieszkańcu DPS. Jeżeli mieszkaniec nie jest w stanie samodzielnie ponosić kosztów pobytu w placówce, obowiązek ten spoczywa na jego małżonku oraz zstępnych przed wstępnymi. Powyższy obowiązek nie jest odnoszony bezpośrednio do członków rodziny osoby umieszczonej w DPS, bowiem nie obciąża on małżonka, wstępnych i zstępnych z tego powodu, że wspólnie mieszkając i gospodarując tworzą w pensjonariuszem DPS rodzinę w rozumieniu art. 6 pkt 14 u.p.s. Obowiązek ten obciąża ww. osoby niezależnie od powyższych cech wspólnego zamieszkiwania i gospodarowania. Zobowiązanie to oparte jest zatem na określonych więzach. W przypadku wstępnych i zstępnych osoby umieszczonej w DPS będą to więzy pokrewieństwa. W ostatniej kolejności powyższy obowiązek spoczywa na gminie, zgodnie z zasadą pomocniczości (patrz: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 lipca 2024 r. sygn. akt I OSK 1401/23, dostępny w bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt osoby w domu pomocy społecznej ciążący z mocy prawa na określonych podmiotach wymaga skonkretyzowania i zindywidualizowania co do wysokości oraz osoby zobowiązanej (por. uchwała NSA z dnia 11 czerwca 2018 r. sygn. akt I OPS 7/17, wyrok NSA z dnia 14 października 2021 r. sygn. akt I OSK 574/21 - orzeczenia dostępne jw.), co następuje co do zasady w formie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., bądź decyzji określonej w art. 61 ust. 2d i 2e w zw. z art. 59 ust. 1 u.p.s.

W związku z tym Sąd podkreśla, że całkowicie chybione jest kwestionowanie przez skarżącą podstaw do umieszczenia członka rodziny w DPS w postępowaniu dotyczącym odpłatności za pobyt A. R. w DPS. Dopóki w obrocie prawnym istnieją decyzje w przedmiocie skierowania i uiszczenia A. R. w DPS – tj. wydana na podstawie art. 54 ust. 1 i 2 oraz art. 59 ust. 1 u.p.s. decyzja Prezydenta Miasta P. z dnia 26 października 2022 r. nr [...] o skierowaniu A. R. do Domu Pomocy Społecznej dla osób przewlekle somatycznie chorych, ul. [...], [...] na czas nieokreślony (k. 29 akt I instancji), jak i następnie wydana na podstawie art. 54 ust. 1 w zw. z art. 59 ust. 2 u.p.s. decyzja Prezydenta Miasta P. z dnia 28 lutego 2023 r. nr [...]) o umieszczeniu A. R. w Domu Pomocy Społecznej dla osób przewlekle somatycznie chorych w miejscowości P., ul. [...], oddział ul. [...] (k. 60) – a osoba ta przebywa w DPS, za pobyt tej osoby w placówce wnoszona jest odpłatność na zasadach określonych w art. 61 u.p.s.

Co więcej, wydanie decyzji na podstawie art. 59 ust. 1 w zw. z art. 61 ust. 1 i ust. 2 u.p.s. w celu ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może obejmować okres przed wydaniem decyzji, a więc oddziaływać wstecz. Należy przy tym dodać, że ustalenie na podstawie art. 59 ust. 1 u.p.s. w drodze decyzji opłaty ponoszonej przez osoby wymienione w art. 61 ust. 2 tej ustawy za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej jest alternatywnym rozwiązaniem w stosunku do możliwości ustalenia tej opłaty w drodze umowy, o jakiej mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. Oznacza to, że ustalenie wysokości opłaty ponoszonej przez osoby wymienione w art. 61 ust. 2 tej ustawy za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej może następować w różnych datach, ale w każdym przypadku na osobie zobowiązanej będzie ciążyć obowiązek ponoszenia opłat za cały okres pobytu osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej, chyba że co innego wynika z zawartej umowy lub wydanej decyzji (patrz: wyrok NSA z dnia 21 września 2022 r. sygn. akt I OSK 2066/20, dostępny jw.). Nadto, umowa w sprawie pomocy na rzecz osób bliskich jest alternatywnym wobec decyzji administracyjnej rozwiązaniem ustalenia odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. Podpisanie takiej umowy oparte jest na założeniu ponoszenia odpłatności, a nie całkowitego zwolnienia z tego obowiązku (ptak NSA w wyroku z dnia 25 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2077/20, dostępnym jw.).

Poza tym, jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 stycznia 2018 r. sygn. akt I OSK 1639/17 (dostępnym jw.), decyzyjne ustalenie obowiązku osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej nie wyklucza ewentualnego zawarcia umowy między kierownikiem ośrodka pomocy społecznej a osobą zobowiązaną. Z brzmienia art. 103 ust. 2 u.p.s. wynika, że celem umowy nie jest nawiązanie cywilnoprawnego stosunku zobowiązującego do ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej, ale ustalenie wysokości opłaty wnoszonej przez te osoby, a więc opłaty, której obowiązek ponoszenia został już ustalony w decyzji konkretyzującej. W sytuacji, gdy przed zawarciem umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., nie wydano decyzji ustalającej wysokość opłaty, nie ma jakichkolwiek przeszkód prawnych do jej wydania niezależnie od istniejącej umowy. Zawarcie umowy nie zmienia charakteru odpowiedzialności osób zobowiązanych, a przede wszystkim nie powoduje, że odpowiedzialność o charakterze administracyjno-prawnym (wynikająca z art. 61 ust. 1 i 2 u.p.s.) przekształca się w odpowiedzialność o charakterze cywilno-prawnym (obligacyjnym), do której zastosowanie w zakresie przykładowo zmiany wysokości odpłatności mieć będą odpowiednie przepisy k.c. o zobowiązaniach. Rozwiązania takiego nie przewiduje u.p.s., a przede wszystkim sprzeciwia się temu wynikająca z tych przepisów zasada pomocniczości, zgodnie z którą zobowiązania finansowe dopiero w ostatniej kolejności spoczywają podmiocie publicznym - tu: na gminie.

Odmowa zawarcia umowy określającej wysokość opłaty wnoszonej za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, o której stanowi art. 103 ust. 2 u.p.s. – a także niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego – daje organowi gminy możliwość ustalenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy w drodze decyzji na zasadach określonych w art. 61 ust. 2d u.p.s. (odmowa zawarcia umowy) albo w art. 61 ust. 2e u.p.s. (odmowa zawarcia umowy i niewyrażenie zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego). Niemniej jednak, jak trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 1 grudnia 2023 r. sygn. akt I OSK 350/22 (dostępnym jw.), powyższa wyraźna kompetencja organu administracji do położenia tamy przejawom braku współdziałania z organami osób zobowiązanych do pokrywania kosztów pobytu osób najbliższych w domu pomocy społecznej, nie może jednak prowadzić do stosowania powyższej regulacji prawnej w sposób pomijający fakty wynikające z akt postępowania administracyjnego, w szczególności fakty mogące wskazywać na brak u strony postępowania świadomości konsekwencji odmowy zawarcia umowy czy też niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego.

W niniejszej sprawie organ I instancji nie wyjaśnił odpowiednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie ustalenia odpłatności kwestii dotyczących stanowiska skarżącej w odniesieniu do przesłanej jej propozycji umowy. Zdaniem Sądu, mimo że sposób komunikacji skarżącej w kontaktach z pracownikami organu mógł wywoływać trudności we wzajemnym zrozumieniu i porozumieniu, to należało uwzględnić tło i całokształt okoliczności sprawy. Skarżąca, poza wyrażaniem swoich emocji związanych z prowadzeniem postępowania w przedmiocie odpłatności za pobyt babci w DPS, sygnalizowała szereg problemów natury zdrowotnej, osobistej i zawodowej, które mogły mieć wpływ na jej stosunek do przedstawionej jej przez organ I instancji propozycji zawarcia umowy. Co więcej jednak, strona zwracała uwagę na niejasności dotyczące miesięcznej wysokości kosztu pobytu mieszkańca w DPS ul. [...] w P., jak i postanowienia umowy niewątpliwie wprowadzające niepewność co do faktycznego okresu, który umowa ma obejmować. W § 1 propozycji umowy nr [...] wskazano bowiem m.in. wysokość odpłatności za okres od 1 do 30 kwietnia 2023 r. - [...] zł, jak i w okresie od 1 maja 2023 r. - [...] zł miesięcznie, jednakże zarazem w § 4 stwierdzono, że "umowę zawarto na czas pobytu (...) A. R. w Domu Pomocy Społecznej przy ul. [...] tj. od dnia umieszczenia w DPS do 30.04.2023 r." (k. 93, 93v). Próba wyjaśnienia wątpliwości strony co do postanowień umowy, m.in. w powyższym zakresie, podjęta w wiadomości e-mail z dnia 5 czerwca 2023 r. (k. 97), jak i piśmie z dnia 9 czerwca 2023 r. (k. 111), nie doczekała się takiej odpowiedzi organu, którą można byłoby uznać za jednoznacznie usuwającą chociażby powyższe zasadne wątpliwości. W takiej sytuacji notatki urzędowe z dnia 5 i 6 czerwca 2023 r. dotyczące rozmów telefonicznych z bratem skarżącej, jak i samą skarżącą (k. 100 i 101) nie mogą świadczyć o jednoznacznej, stanowczej odmowie podpisania umowy. Warto również zauważyć, że w tej samej notatce z dnia 5 czerwca 2023 r. wskazano, że brat skarżącej oświadczył, że zamierza podpisać umowę wyłącznie w sytuacji, w której należność zostanie przeliczona zgodnie z nowym dochodem A. R., otrzymywanym po waloryzacji ZUS (k. 100v). Wobec tego trzeba zaznaczyć, że w aktach sprawy znajduje się decyzja Prezydenta Miasta P. z dnia 26 maja 2023 r. nr [...]) zmieniająca wcześniejszą decyzję z dnia 9 marca 2023 r. nr [...] ustalającą opłatę A. R. za pobyt w DPS, poprzez ustalenie tej odpłatności od kwietnia 2023 r. w kwocie [...]zł (k. 98). W umowie z dnia 7 czerwca 2023 r. nr [...], zawartej przez organ z bratem skarżącej, wskazano wysokość odpłatności za okres od 1 do 30 kwietnia 2023 r. w kwocie [...]zł (k. 103), a zatem w innej niż w propozycji umowy przedstawionej samej skarżącej, mimo że wysokość odpłatności za wcześniejsze okresy w obydwu tych umowach była taka sama. Uwagi strony w tym względzie, wskazujące na to, że umowa jej brata bazuje na innych kwotach i danych niż taka, którą przedstawiono skarżącej, były w takich warunkach usprawiedliwione, zatem słuszne było oczekiwanie skarżącej na odpowiednie wyjaśnienie w tym względzie. Skierowane do strony pismo organu z dnia 21 czerwca 2023 r. (k. 114) nie udzielało odpowiedzi na zgłaszane wątpliwości, zasadniczo poprzestając na podkreśleniu, że skarżąca nie ma obowiązku przyjąć propozycji umowy, jak również stwierdzeniu, że kontakty telefoniczne ze strony skarżącej "nie niosły za sobą faktycznej chęci porozumienia się w sprawie ustalenia (,..) zobowiązania" i wskazaniu, na podstawie jakich przepisów zostanie wydana decyzja w tej sprawie.

Organ I instancji nie wziął zatem pod uwagę szczególnych okoliczności, w jakich znajdowała się skarżąca w tamtym okresie – chodzi o sytuację zdrowotną i życiową, która mogła wpływać również na jej stan psychiczny – ani też nie udzielił stronie odpowiednich wyjaśnień w tym zakresie, w jakim zasadnie zgłaszała swoje wątpliwości i zastrzeżenia w sprawie, mimo że już w piśmie z dnia 9 czerwca 2023 r. skarżąca sygnalizowała szereg chorób i dolegliwości, w tym zdarzenie nagłe (złamanie nogi) mające miejsce w dniu 7 czerwca 2023 r. i jego konsekwencje, jak również skutki utraty pracy i inne jeszcze okoliczności dotyczące sytuacji materialnej, majątkowej i życiowo-organizacyjnej.

W takich warunkach wydanie decyzji w sprawie ustalenia odpłatności było przedwczesne. Brak wyjaśnienia i uwzględnienia powyższych okoliczności uznać należy za naruszające reguły postępowania, w tym gromadzenia i oceny materiału dowodowego, wyrażone w art. 7, art. 8 § 1, art. 9, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Nie ustrzegł się ich nie tylko organ I instancji, ale i również Kolegium, które pomimo podniesienia w tej kwestii przez skarżącą zarzutów w odwołaniu, zbyt pochopnie przyjęło, że skoro skarżąca została w piśmie z dnia 23 marca 2023 r. poinformowana o obowiązkach wynikających z art. 61 u.p.s. oraz odmówiła zawarcia umowy, jak i nie przedstawiła swojej propozycji, to ustalenie odpłatności w drodze decyzji było zasadne. Do takiego kategorycznego wniosku nie było dostatecznych podstaw. Zaniechanie wyjaśnienia tej kwestii nie pozwala uznać, że w sprawie zaktualizowały się warunki do zastosowania art. 61 ust. 2d u.p.s. Zaniechanie wykorzystania posiadanych informacji, w szczególności odnoszących się do stanu zdrowia skarżącej, jak i formalne oparcie rozstrzygnięcia na podstawie odmowy zawarcia umowy w zaproponowanym przez organ kształcie wskazuje co najmniej na przedwczesne, a zatem na niewłaściwe zastosowanie w niniejszej sprawie powołanego przepisu prawa materialnego.

Co więcej, w czasie postępowania zmierzającego do wydania decyzji na podstawie art. 61 ust. 2d u.p.s. również doszło do naruszenia prawa. W toku tego postępowania skarżąca wystąpiła z wnioskiem o zwolnienie z odpłatności za pobyt babci w DPS, co łącznie wynika z pism z dnia 9 czerwca 2023 r. i 3 lipca 2023 r. (k. 210), do którego to ostatniego pisma strona dołączyła m.in. obszerną dokumentację medyczną (w kserokopiach) dotyczącą jej stanu zdrowia. W reakcji na ten wniosek Prezydent Miasta P. wydał decyzję z dnia 10 lipca 2023 r. nr [...], w której na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. umorzył postępowanie wszczęte na wniosek M. Z. w sprawie zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt A. R. w DPS.

Zdaniem Sądu, w przedmiotowej sprawie dotyczącej ustalenia odpłatności skarżącej za pobyt babci w DPS nie było podstaw do takiego rozstrzygnięcia. Organ zmierzał bowiem do decyzyjnego uregulowania kwestii odpłatności, przyjmując – jakkolwiek błędnie, bo finalnie w sposób nieuprawniony – fakt odmowy zawarcia przez skarżącą umowy w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. W sprawie nie miało zaś miejsca ani należyte rozważenie sytuacji na gruncie art. 61 ust. 2d u.p.s., tj. również w zakresie oceny wysokości dochodów i możliwości - kwestii wskazanych w art. 103 ust. 2, ale także w sposób błędny odstąpiono od jednoczesnej oceny zaistnienia podstaw do zastosowania zwolnienia na podstawie art. 64 u.p.s.

Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1620/22 (dostępnym jw.), w przypadku odmowy przez osoby zobowiązane, zawarcia umowy w przedmiocie wysokości opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, wysokość opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej ustala organ gminy w decyzji administracyjnej. W tym zakresie należy jednak rozróżnić dwie sytuacje. Pierwszą – uregulowaną w art. 61 ust. 2d u.p.s. – gdy osoby zobowiązane odmawiają zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, ale godzą się na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. W takim przypadku wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala się z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. Natomiast druga sytuacja – do której nawiązuje art. 61 ust. 2e u.p.s. – wiąże się z odmową zawarcia umowy, wskazanej w art. 103 ust. 2, a także z niewyrażeniem zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. W takich okolicznościach, wysokość opłaty obciążającej zobowiązanego stanowi różnica między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2. Proporcjonalny podział opłaty, o którym mowa w art. 61 ust. 2f u.p.s., dotyczy tylko sytuacji, w której nastąpiła odmowa zawarcia umowy i przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 27 kwietnia 2023 r. sygn. akt II SA/Ol 68/23, dostępny jw.).

Interpretację pojęcia "możliwości", o którym stanowi art. 103 ust. 2 u.p.s., ustawodawca pozostawia organowi i należy mieć tu na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty, mogą to być również przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty (art. 64 u.p.s.). Tym samym, mimo rygorów rządzących finansami publicznymi, należy dopuścić sytuacje, w których obciążenia podmiotów zobowiązanych będą niższe, niż wynika to przepisów ustawy. W konsekwencji stwierdzić trzeba, że ustalona różnica pomiędzy dochodem osoby zobowiązanej do ponoszenia odpłatności za pobyt osoby w domu pomocy społecznej, a ustalonym kryterium dochodowym nie jest automatycznie kwotą ostateczną ustalaną za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, a jedynie górną granicą tej odpłatności, do której należy zastosować dalsze ograniczenia określone w art. 61 ust. 2d ustawy, tj. wynikające z odesłania do art. 103 ust. 2 u.p.s. (por. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz do art. 103, wyd. VI, LEX/el. 2021, stan prawny: 14 lipca 2021 r.; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 25 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/Po 353/23, dostępny jw.).

Ponadto, strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (patrz np. wyroki NSA z dnia 19 września 2023 r. sygn. akt I OSK 1864/21 i 19 września 2023 r. sygn. akt I OSK 1865/21, dostępne jw.).

W art. 64 pkt 2 u.p.s. jako okoliczność uzasadniającą zwolnienie częściowe lub całkowite z opłat za pobyt w domu pomocy społecznej wskazano wystąpienie uzasadnionych okoliczności, zwłaszcza długotrwałej choroby, bezrobocia, niepełnosprawności, śmierci członka rodziny, straty materialnej powstałej w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych. Przepis ten wskazuje na możliwość wydania decyzji zwalniającej z opłat, jeżeli występują "uzasadnione okoliczności". Pojęcie tych uzasadnionych okoliczności nie zostało sprecyzowane, jednak wymienione w nim przykładowe okoliczności uzasadniające zwolnienie z opłat wskazują, że zamiarem ustawodawcy było objęcie jego zakresem zastosowania zdarzeń związanych ze stanem zdrowia zobowiązanego lub członków jego rodziny, jak również nagłego pogorszenia się sytuacji materialnej będącej wynikiem zdarzeń niezależnych od woli zobowiązanego. Ponadto przy ocenie wystąpienia przesłanki zwolnienia z opłat za pobyt w domu pomocy społecznej związanej z niepełnosprawnością czy długotrwałą chorobą, konieczna jest analiza takich okoliczności w kontekście potrzeb i wyższych nakładów finansowych związanych ze stanem zdrowia wnioskodawcy (patrz: wyrok NSA z dnia 10 sierpnia 2018 r. sygn. akt I OSK 2049/17 i wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 21 września 2023 r. sygn. akt II SA/Rz 644/23 - wyroki przywołane w dalej części uzasadnienia również dostępne w bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepis art. 64 pkt 2 u.p.s. odnosi się przede wszystkim do sytuacji materialnej osoby zobowiązanej, a nie relacji pomiędzy członkami rodzinnymi, jednak nie ulega również wątpliwości, że katalog wymieniony w tym przepisie przypadków nie ma charakteru zamkniętego. Przypadki uprawniające do zwolnień zostały w art. 64 pkt 2 u.p.s. wymienione przykładowo, tak aby nie ograniczać zobowiązanych w możliwości odwoływania się do nich. Zawarcie w tej normie katalogu otwartego oznacza, że strona postępowania o zwolnienie od odpłatności ma prawo dowodzić istnienia wszystkich przesłanek, które w jej ocenie mają wpływ na zasadność obciążenia jej kosztami pobytu w DPS - uzasadnione okoliczności. Ograniczenie badania przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w DPS do związanych tylko ze sferą materialnego statusu osób zobowiązanych, nie jest zasadne na gruncie oczywiście otwartego katalogu okoliczności mogących prowadzić do zastosowania ulgi. Otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłaty uzasadnia interpretację art. 64 pkt 2 u.p.s., która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt w DPS również okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 20 stycznia 2022 r. sygn. akt IV SA/Po 751/21 i wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 20 października 2021 r. sygn. akt II SA/Rz 1114/21 i wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 26 maja 2022 r. sygn. akt IV SA/Wr 536/21).

Zdaniem Sądu, zwłaszcza w sytuacji, gdy osoba występująca o zwolnienie z przedmiotowej odpłatności powołuje się kumulatywnie na przesłankę niepełnosprawności i długotrwałej choroby, jak i sytuację materialną należy wyjątkowo wnikliwie rozważyć, czy w warunkach danej sprawy sytuacja konkretnej osoby jest szczególna. Luz decyzyjny organu ograniczają przy tym dwa elementy: po pierwsze konieczność uwzględnienia przesłanek wynikających z celów i funkcji pomocy społecznej, po drugie ogólna zasada art. 7 k.p.a. nakazująca dokonanie właściwego wyważenia pomiędzy interesem publicznym i słusznym interesem strony (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 10 maja 2022 r. sygn. akt II SA/Lu 60/22).

W związku z powyższym Sąd podkreśla, że zaprezentowane w kontrolowanym postępowaniu stanowisko organów w zakresie rozstrzygania kwestii zwolnienia z opłaty jest nieaktualne. W wyroku NSA z dnia 19 września 2023 r. sygn. akt I OSK 1864/21 (dostępnym jw.) stwierdzono, że w obecnym stanie prawnym nie ma podstaw do kontynuowania dotychczasowej praktyki i wydawania decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej po wydaniu decyzji o ustaleniu wysokości opłaty, jeżeli wniosek o zwolnienie z opłat został złożony w toku postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty. Zwrócono uwagę na zmianę brzmienia zdania wstępnego w art. 64 u.p.s., która nastąpiła z dniem 4 października 2019 r. Przepis ten w brzmieniu sprzed omawianej nowelizacji uprawniał do ubiegania się o uzyskanie zwolnienia z opłat jedynie osoby wnoszące opłatę. W wyniku zmiany brzmienia art. 64 u.p.s. prezentowany w orzecznictwie pogląd o ograniczeniu w tym przepisie kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty do osób wnoszących opłatę stał się nieaktualny. Wobec tego strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (tak też np. NSA w wyrokach z dnia 11 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 318/22, 19 września 2023 r. sygn. akt I OSK 1865/21, dostępnych jw. - orzeczenia przywołane m.in. w wyroku WSA w Poznaniu z dnia 25 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/Po 353/23, dostępnym jw.). W świetle przedstawionych rozważań nie ma już zatem podstaw do twierdzenia, by organ mógł to uczynić jedynie w odrębnie prowadzonym postępowaniu, po uprawomocnieniu się decyzji ustalającej wysokość odpłatności.

Podsumowując, Sąd stwierdza, że po stronie organów obydwu instancji doszło do naruszenia wyżej przywołanych przepisów prawa materialnego, co miało wpływ na wynik sprawy. Jednocześnie, w sprawie miało miejsce również naruszenie przepisów art. 7 (zasada prawdy obiektywnej), art. 8 § 1 (zasada wzbudzania zaufania do władzy publicznej), art. 9 (zasada informowania) oraz szczegółowych przepisów dotyczących ustalania i rozpatrywania materiału dowodowego, tj. art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., który stawia określone wymagania uzasadnieniu decyzji administracyjnej. W konsekwencji powyższego Sąd uznał, że stwierdzone po stronie organów obydwu instancji uchybienia natury procesowej mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skoro wskazują na brak wszechstronnego rozpatrzenia wszystkich okoliczności sprawy. Sąd tego w zastępstwie organów administracji czynić zaś nie może. W takiej sytuacji konieczne jest ponowne przeprowadzenie postępowania, uwzględniające wskazania wynikające z niniejszego uzasadnienia. Wtedy też organ pomocowy wnikliwie odniesienie się do argumentów i okoliczności podnoszonych przez stronę w postępowaniu administracyjnym i sądowym.

Sąd nie mógł przesądzić końcowego rozstrzygnięcia sprawy, natomiast był uprawniony do wskazania tych obszarów problemowych, istotnych dla rozstrzygnięcia kwestii ponoszenia odpłatności przez skarżącą, które wymagają uwzględnienia w toku ponownie prowadzonego postępowania. Sąd jeszcze raz podkreśla, że kwestia zwolnienia z opłaty powinna być rozważana już na etapie czy to umownego określania odpłatności, czy to przy wydawaniu decyzji ustalającej przedmiotową odpłatność. Powoływane przez skarżącą argumenty powinny być rozważone w pierwszej kolejności w kontekście, o którym mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., jak również – w razie braku zawarcia umowy – w decyzji wydawanej na podstawie art. 61 ust. 2d u.p.s. W obydwu tych wypadkach należy uwzględnić również ocenę okoliczności sprawy w zakresie podstaw do zwolnienia z odpłatności na podstawie art. 64 u.p.s. - w zależności od sytuacji, po zawarciu umowy (o ile zajdą do tego warunki) lub jednocześnie z procedowaniem w sprawie wydania decyzji ustalającej wysokość odpłatności.

Organ jeszcze raz rozważy kwestię umownego uregulowania ponoszenia przez skarżącą odpłatności za pobyt babci w DPS, a w następnej kolejności zasadność ustalenia tej odpłatności w decyzji administracyjnej, jak również rozstrzygnie, czy zachodzą podstawy do zwolnienia zobowiązanej z tej odpłatności – a jeśli tak, to w jakim zakresie. Przy ocenie sytuacji dochodowej i możliwości strony (art. 103 ust. 2 u.p.s.), należy wziąć pod uwagę także aktualną sytuację skarżącej, w tym posiadanie przez nią orzeczenia z dnia 7 sierpnia 2024 r. o stopniu niepełnosprawności (k. 32 akt II instancji). Organ zadba przy tym o odpowiednie uzupełnienie materiału dowodowego. Z kolei skarżąca powinna współpracować z organem w tym zakresie i powstrzymać się od formułowania oczekiwań, jak i podnoszenia okoliczności, które nie mogą być brane pod uwagę przy rozstrzyganiu kwestii odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.