Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 517/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-11-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 581
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j.)
article: art. 145
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja (sprawozdawca) Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha Protokolant Starszy sekretarz sądowy Marzena Okoń po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 listopada 2023 r. sprawy ze skargi K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 14 kwietnia 2023 r. znak SKO.41/1668/OS/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. przyznaje adwokatowi B. M. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych i czterdzieści groszy), w tym 110,40 zł (sto dziesięć złotych i czterdzieści groszy) z tytułu podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie decyzją z 14 kwietnia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie (dalej także jako: Kolegium), po rozpatrzeniu odwołania K. B. (dalej także jako: skarżący) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Lublin (dalej także jako: Prezydent) z 31 stycznia 2023 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności alimentacyjnych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wniosek skarżącego w zakresie umorzenia zadłużenia wraz z ustawowymi odsetkami powstałymi z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zaliczki alimentacyjnej wpłynął do organu I instancji w dniu 18 października 2022 r.

Prezydent odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu zaliczki alimentacyjnej wypłaconej w okresie od 1 września 2005 r. do 31 sierpnia 2006 r. w łącznej wysokości 4 536 zł, należności powstałych z tytułu zaliczki alimentacyjnej wypłaconej w okresie od 1 września 2005 r. do 30 września 2008 r. w łącznej wysokości 9 376,50 zł oraz należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 października 2012 r. do 30 września 2021 r. w wysokości 85 223,17 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które na dzień wydania decyzji wynoszą – 34 541,14 zł.

Organ I instancji wskazał, że na dzień wydania decyzji do spłaty tytułem wypłaconych zaliczek alimentacyjnych przyznanych w okresie od 1 września 2005 r. do 30 września 2008 r. pozostała kwota 4 536 zł. Natomiast z tytułu świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznawanego od 1 stycznia 2009 r. do 30 września 2021 r. wypłacono kwotę 132 367,74 zł. Skarżący był zobowiązany do alimentacji na rzecz trójki swoich dzieci. Przy czym organ przedstawił informacje dotyczące kwot wyegzekwowanych przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym L., a do zapłaty pozostała kwota 85 223,17 zł wraz z odsetkami w kwocie 34 541,14 zł, czyli łącznie kwota 119 764,31 zł, zaś kwota należna z tytułu zaliczek alimentacyjnych wynosi 13 912,50 zł.

Prezydent ustalił, że wnioskodawca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Legitymuje się orzeczeniem lekarskim orzecznika ZUS z 9 stycznia 2020 r. o całkowitej niezdolności do pracy do 31 stycznia 2023 r. oraz z 15 czerwca 2022 r. o całkowitej niezdolności do samodzielnej egzystencji do 31 stycznia 2023 r. Otrzymuje rentę z tego tytułu w wysokości 2 583,72zł oraz dodatek pielęgnacyjny w kwocie 256,44 zł. Wysokość świadczenia do wypłaty, po potrąceniu kwoty 1 550,23 zł w wyniku zajęcia komorniczego, wynosi miesięcznie 1 047,40 zł. W toku postępowania ustalono, że skarżący korzystał ze świadczeń z pomocy społecznej w postaci zasiłku celowego z przeznaczeniem na pokrycie w części kosztów leków i leczenia w czerwcu 2022 r. – w wysokości 200 zł, w lipcu 2022 r. w wysokości 300,00 zł, w sierpniu 2022 r. – w wysokości 200,00 zł; ponadto korzystał z zasiłku celowego na zakup posiłku lub żywności w ramach wieloletniego rządowego programu "posiłek w szkole i w domu" na lata 2019-2023 w sierpniu 2022 r. (400 zł). Skarżący uzyskał również pomoc w formie dodatku osłonowego, który został wypłacony w maju 2022 r. w kwocie 116,21 zł oraz w postaci dodatku węglowego w wysokości 3 000 zł.

Prezydent ustalił miesięczne koszty utrzymania skarżącego: czynsz – 390 zł, energia elektryczna – 75 zł, gaz – 100 zł, telefon – 30 zł, koszty wyżywienia – 500 zł, koszty zakupu środków czystości – 40 zł, koszty leczenia – 100 zł oraz dodatkowo skarżący opłaca dobrowolne ubezpieczenie (44 zł). Reasumując powyższe, Prezydent stwierdził, że miesięczny deklarowany dochód pozostający do dyspozycji strony wynosi 1047,40 zł, natomiast łączna wysokość miesięcznych wydatków to 1279 zł. Zatem miesięczne wydatki przewyższają o 231,60 zł wysokość miesięcznego dochodu.

Organ ustalił przebieg postępowania egzekucyjnego, które toczyło się przeciwko skarżącemu. Wskazał między innymi na zaświadczenie z 2 listopada 2022 r. wydane przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym L., zgodnie z którym postępowanie egzekucyjne świadczeń alimentacyjnych przeciwko dłużnikowi K. B. jest w dalszym ciągu prowadzone co do alimentów bieżących i zaległych, zgodnie z wnioskiem wierzyciela, na rzecz K. B.

Komornik, w trakcie postępowania egzekucyjnego w sprawie o sygn. akt [...], wyegzekwował od dłużnika należność w łącznej wysokości 87 624,75 zł. Ponadto, jak wynika z pisma z 16 września 2019 r. ZUS Oddział w O., K. B. dokonał spłaty zadłużenia w wysokości 636 zł wobec likwidatora Funduszu Alimentacyjnego ZUS, na skutek czego Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym L. postanowieniem z 26 września 2019 r. (sygn. akt [...]) umorzył postępowanie egzekucyjne w zakresie należności na rzecz Likwidatora Funduszu Alimentacyjnego.

Prezydent stwierdził, że skarżący nie złożył pozwu o zmianę orzeczenia w przedmiocie obowiązku alimentacyjnego wobec K. B.

Organ I instancji ustalił, iż K. B. ma 64 lata, legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy i do samodzielnej egzystencji, pobiera z tego tytułu okresowo rentę wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym do 31 stycznia 2023 r., z której Komornik potrąca 60% wartości na poczet bieżących alimentów na rzecz K. B., a także przekazuje na poczet zadłużenia.

Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Prezydent ocenił, że sytuacja osobista, zdrowotna i majątkowa K. B. jest obecnie dosyć trudna, ale nie można uznać ją za szczególną i taką, która może być podstawą do umorzenia należności wynikających z wcześniejszej wypłaty osobom uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zaliczki alimentacyjnej.

Uzasadniając wskazaną na wstępie decyzję, Kolegium przywołało treść art. 30 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i wyjaśniło, że przepis dotyczący umorzenia należności na wniosek dłużnika jest odstępstwem od zasady, może zostać zastosowany tylko w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych i nie może być interpretowany rozszerzająco. Nie wystarcza zatem ustalenie, że wnioskodawca znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i życiowej. Zgodnie bowiem z orzecznictwem sądów administracyjnych sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go w jakikolwiek sposób wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Brak możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego powinien być efektem działania czynników obiektywnych, na które dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu.

Zdaniem Kolegium nawet wyjątkowo trudna sytuacja finansowa, która jest efektem nieaktywności zobowiązanego do utrzymania dziecka, nie powinna stanowić przyczyny jego zwolnienia z obowiązku zwrotu wypłaconych za niego alimentów. W przeciwnym wypadku działania dłużnika, mające charakter uchylania się od podjęcia pracy, byłyby premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych na koszt podatnika zaliczek alimentacyjnych.

Organ odwoławczy podzielił ustalenia dotyczące sytuacji życiowej i dochodowej poczynione przez Prezydenta. Przyznał, że niewątpliwie sytuacja zdrowotna K. B. jest trudna, na co jednoznacznie wskazuje orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 10 stycznia 2023 r., na podstawie którego został trwale uznany za całkowicie niezdolnego do pracy oraz okresowo, a na okres trzech lat za niezdolnego do samodzielnej egzystencji.

Kolegium podkreśliło przy tym, że skarżący posiada stałe źródło dochodu z tytułu świadczenia rentowego przyznanego przez ZUS, wynoszącego w październiku 2022 r., łącznie z dodatkiem pielęgnacyjnym – 2 840,16 zł, a więc znacząco odbiegającej od kwoty minimalnej wynoszącej 1 588,44 zł. Wysokość otrzymywanego świadczenia podlega stałym (co roku wyższym) waloryzacjom, a ponadto jak każda z osób otrzymujących emeryturę lub rentę uzyskuje dodatkowe, tzw. trzynaste i czternaste świadczenie, a środki te są ustawowo wolne od potrąceń i zajęcia przez organ egzekucyjny. Organ wskazał także, że w miejsce pobieranej renty przyznana zostanie K. B. emerytura z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego. Tym samym dożywotnio strona posiada zapewnione stałe źródło dochodu, co pozwoli na zaspokojenie własnych potrzeb, jak i na spłatę zadłużenia.

Kolegium podtrzymało argumentację organu I instancji, że skarżący ma możliwość podjęcia działań zmierzających do zmniejszania wysokości egzekwowanych należności poprzez złożenie pozwu o odmienne uregulowanie obowiązku alimentacyjnego w stosunku do K. B. Organ podzielił stanowisko Prezydenta, że sytuacja dłużnika jest trudna, a wysokość środków finansowych, jakimi dysponuje strona jest niska, to jednak nie stanowi to o szczególnych okolicznościach uzasadniających skorzystanie przez stronę z ulgi w postaci całkowitego umorzenia pełnej kwoty zobowiązania.

K. B. wniósł skargę na powyższą decyzję, której zarzucił:

- naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy tj. art. 30 ust. 2, ust. 3 ustawy z 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez odmowę umorzenia należności z tytułu zaliczki alimentacyjnej i wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, podczas gdy sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego wskazuje na zasadność umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami;

- naruszenie art. 7 i 77 §1 k.p.a. poprzez zaniechanie podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i niezebranie w sposób wyczerpujący i nie rozpatrzenie całego materiału dowodowego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W związku z powyższym wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 7 listopada 2023 r. pełnomocnik z urzędu skarżącego wniósł o zasądzenie kosztów pomocy prawnej i oświadczył, że koszty te nie zostały pokryte w całości ani w części.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga podlegała uwzględnieniu, albowiem zaskarżona decyzja została podjęta z naruszeniem przepisów prawa w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Wniosek skarżącego podlegał rozpatrzeniu w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. 2023 r., poz. 581, dalej jako: u.p.o.u.a.), zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

Przepis art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. stanowi podstawę do orzekania w ramach uznania administracyjnego, które oznacza rodzaj swobody decyzyjnej w zakresie wyboru sposobu rozstrzygnięcia, nie oznacza jednak zupełnej dowolności działania organu. Wyjaśnić należy, że sądowa kontrola decyzji uznaniowych podlega pewnym ograniczeniom, wynikającym z konieczności uwzględnienia przez sąd administracyjny tzw. luzu decyzyjnego, przysługującego organowi z woli ustawodawcy. Sąd bada w takiej sytuacji, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Nie zmienia to obowiązku ustalenia przez organ stanu faktycznego, co wynika z zasady prawdy materialnej, a także konieczności przestrzegania innych reguł proceduralnych, jak również zakazu wydawania rozstrzygnięć arbitralnych, sprzecznych z podstawowymi zasadami porządku prawnego, co stanowiłoby wyraz nadużycia uznania administracyjnego. Organ powinien wydać decyzję uwzględniając okoliczności wskazane przez ustawodawcę – w tym przypadku sytuację dochodową i rodzinną strony. Ustalenie tych okoliczności jest zatem kluczowe dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.

Organy obu instancji trafnie wywodziły, że zła sytuacja finansowa dotyczy większości zobowiązanych, za których Fundusz Alimentacyjny wypłaca należności. Same trudności finansowe nie świadczą o wyjątkowej sytuacji strony, uzasadniającej umorzenie należności. Zasadniczo trafnie podnosi się w orzecznictwie, że sytuacja dłużnika alimentacyjnego musi mieć szczególny charakter w odniesieniu do ogółu dłużników alimentacyjnych, a nie ogółu społeczeństwa.

Mając na uwadze zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy, organy uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną, o której mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., powinny dostrzec, że sytuacja skarżącego wyróżnia się na tle innych dłużników alimentacyjnych. W toku postępowania nie zakwestionowano podnoszonej przez skarżącego okoliczności, że częściowo regulował należności związane z alimentacją na rzecz dzieci, jednakże czynił to stosownie do swoich możliwości finansowych. Sytuacja dłużnika nie jest zatem wynikiem wieloletniego, całkowitego zaniedbywania obowiązku regulowania należności z tytułu alimentów na rzecz jego dzieci. Nie można jednoznacznie stwierdzić lekceważącego stosunku strony do obowiązku alimentacyjnego. Już sama ta okoliczność wskazuje, że skarżący nie jest typowym dłużnikiem alimentacyjnym, w sensie rozumianym przez organy obydwu instancji.

Dodatkowo w toku postępowania nie wzbudzała wątpliwości organów zła sytuacja zdrowotna skarżącego. Zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 10 stycznia 2023 r. jest on osobą trwale, całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji do 31 stycznia 2026 r. (k. 10 akt admin. II inst.). Stan zdrowia skarżącego nie rokuje poprawy i należy przy tym podkreślić, że całkowita niezdolność do pracy ma charakter trwały. Z dokumentacji medycznej wynika m. in., że choruje on na cukrzycę, występuje u niego stan po udarze mózgu z padaczką pourazową i zespołem psychoorganicznym (k. 9 i n. akt admin. II inst.).

Sytuacja zdrowotna skarżącego niewątpliwie przekłada się na jego sytuację finansową. Strona jest więc trwale niezdolna do pracy i w tym zakresie nie da się przewidzieć poprawy sytuacji. Nie można zatem oczekiwać, że skarżący podejmie działania w celu uzyskania dodatkowego dochodu.

Sytuacja dochodowa jest pojęciem szerszym niż dochód. Organ, poza ustaleniem jaki dochód osiąga strona, powinien zweryfikować, czy skarżący jest właścicielem nieruchomości lub wartościowych ruchomości (np. samochodu), czy ma zasoby pieniężne i w jakiej wysokości. Należy także ustalić, czy dłużnik alimentacyjny ma możliwość poprawienia swojej sytuacji finansowej. Jak już wskazano wcześniej w świetle zgromadzonego materiału dowodowego nie budzi wątpliwości, że zły stan zdrowia skarżącego nie pozwoli mu na osiąganie wyższego dochodu poprzez podjęcie dodatkowej pracy, czy chociażby podjęcie prac dorywczych. Sytuacja materialna skarżącego w tym zakresie nie rokuje poprawy, jeżeli ją oceniać na podstawie dotychczasowych ustaleń organów.

Sąd dostrzegł, że strona korzystała z pomocy społecznej. W aktach sprawy znajdują się decyzje, na podstawie których skarżącemu przyznano zasiłek celowy na zakup posiłków lub żywności, jak również leków i leczenia. Okoliczność ta powinna zostać wzięta pod uwagę przy rozpoznawaniu wniosku skarżącego. Pomoc społeczna służy bowiem przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych. Organ niewątpliwie na gruncie art. 30 u.p.o.u.a. ma wpływ na wysokość i sposób regulowania zobowiązań obciążających stronę. Powinien zatem w szczególności rozważyć, czy ubieganie się o zasiłek celowy nie pozostaje w związku z obciążeniem wynikającym ze zobowiązania alimentacyjnego. Należało mieć w polu widzenia w jaki sposób pozytywne lub negatywne załatwienie wniosku skarżącego wpłynie na korzystanie przez niego z pomocy społecznej, tak aby uniknąć dalszego poszerzania zakresu pomocy społecznej z powodu nadmiernego obciążenia zobowiązaniami alimentacyjnymi ściąganymi na rachunek publiczny.

Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że organ odwoławczy nie ustalił i nie rozważył wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy. Sąd dostrzega zatem wadliwość zaskarżonej decyzji w niewłaściwym zebraniu materiału dowodowego. Ponadto wnioski wysunięte przez organ, zwłaszcza w zakresie tego, że sytuacja skarżącego nie jest szczególna na tle innych dłużników alimentacyjnych, nie znajdują poparcia w ustalonych okolicznościach sprawy. Skoro skarżący regulował zobowiązanie alimentacyjne, zatem nie można – w świetle zgromadzonego materiału dowodowego – kategorycznie stwierdzić, że do aktualnej sytuacji doprowadziła jego bierność i lekceważenie obowiązku alimentacyjnego. Wniosek skarżącego nie został rozpatrzony przy uwzględnieniu wyczerpująco ustalonej w toku postępowania sytuacji dłużnika alimentacyjnego, a wyciągnięte na jej podstawie wnioski nie mogą zostać uznane za skonkretyzowane, uwzględniające indywidualną sytuację skarżącego. Należy wziąć pod uwagę szczególną sytuację skarżącego związaną z korzystaniem z pomocy społecznej.

Niewątpliwie wysokość zadłużenia przekracza możliwości finansowe skarżącego, a w jego sytuacji zdrowotnej i majątkowej czyni prawdopodobnym, że do spłaty całego zadłużenia nie dojdzie. Możliwość umorzenia chociażby części zaległości i rozłożenie pozostałej części na raty pozwoliłoby skarżącemu ostatecznie uregulować swoją sytuację prawną, czego organy obydwu instancji nie wzięły pod uwagę.

Ponownie rozpoznając sprawę, Kolegium przeanalizuje wniosek skarżącego z uwzględnieniem powyższych wskazań. Organ weźmie je pod uwagę i po uzupełnieniu materiału dowodowego dokona oceny wniosku skarżącego oraz podejmie rozstrzygnięcie - uzasadniając je wyczerpująco - uwzględniające indywidualną i aktualną sytuację skarżącego.

W związku z powyższym Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.).

W punkcie drugim sentencji wyroku sąd orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18 ze zm.) przyznając pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie w kwocie 590,40 zł (w tym 110,40 zł z tytułu podatku od towarów i usług) wobec złożonego oświadczenia, iż koszty te nie zostały pokryte w całości ani w części i mając na względzie wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 20 grudnia 2022 r., sygn. akt. SK 78/21.