Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 1137/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-03-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 8 marca 2023 r. sprawy ze skargi I. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 31 października 2022 r. nr SKO Gd/425/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz I. D. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Skarga I. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 31 października 2022 r., nr SKO Gd/425/22, wniesiona została w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

I. D. pismem z dnia 19 czerwca 2020 r. wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem, J. D.

Burmistrz Gminy Kartuzy decyzją z dnia 13 lipca 2020 r. odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z dnia 12 października 2020 r. utrzymało w mocy powyższą decyzję. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 11 lutego 2021 r. o sygnaturze akt III SA/Gd 1198/20 uchylił obie opisane wyżej decyzje. Zdaniem Sądu organ pierwszej instancji błędnie przyjął, że skarżąca nie może uzyskać wnioskowanego świadczenia ze względu na to, że niepełnosprawność jej męża nie powstała przed upływem okresów wskazanych w art. 17 ust.1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Sąd zalecił, by ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji wyjaśnił, czy skarżąca spełnia przesłanki do przyznania jej wnioskowanego świadczenia z pominięciem tej części normy art. 17 ust. 1b ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP.

Burmistrz Gminy Kartuzy decyzją z dnia 18 maja 2021 r. odmówił I. D. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na męża, J. D., jako powód ponownie wskazując niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ww. ustawy.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z dnia 21 października 2021 r. uchyliło powyższą decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji wskazując na obowiązek wykonania wskazań co do dalszego postępowania wynikających z wyroku Sądu.

Burmistrz Miasta Kartuzy decyzją z dnia 26 listopada 2021 r. ponownie odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia z tego samego powodu co wcześniej, tj. ze względu na to, że niepełnosprawność jej męża nie powstała przed upływem okresów wskazanych w art. 17 ust.1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, po przeprowadzeniu uzupełniającego postępowania dowodowego, decyzją z dnia 31 października 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium wskazało najpierw, że nie budzi wątpliwości, że niepełnosprawność J. D. została stwierdzona orzeczeniem wydanym 20 lutego 2018r. na stałe oraz że wynika z niego, że stopień niepełnosprawności J. D. datuje się od dnia 12 lutego 2018r. Kolegium wskazując na związanie wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 11 lutego 2021r., sygn. akt III SA/Gd 1198/20, uznało, że to, iż niepełnosprawność J. D. nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, nie może być powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Przechodząc do oceny kolejnej przesłanki, a mianowicie związku przyczynowo- skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem, Kolegium wskazało, że z materiału dowodowego - wywiadu środowiskowego z dnia 31 maja 2022 r., informacji o okresach składkowych i nieskładkowych oraz wywiadu środowiskowego z dnia 17 sierpnia 2022 r. z dołączoną dokumentacją medyczną - zebranego w trakcie prowadzonego postępowania odwoławczego w trybie art. 136 k.p.a. - wynika, że skarżąca mieszka z mężem, który od 11 lat choruje - jest po trzech zawałach, choruje na złośliwy nowotwór, dyskopatię, miażdżycę. Nie jest osobą leżącą, porusza się samodzielnie, ma trudności przy chodzeniu po schodach, nie korzysta ze sprzętu rehabilitacyjnego. Organ ustalił też, że u męża skarżącej podczas jego pobytu na Oddziale Kardiochirurgii od 28 lutego 2021 r. do 5 marca 2021 r. rozpoznano m.in. przewlekły zespół wieńcowy, w trakcie pobytu w szpitalu wykonano zabieg pomostowania tętnic wieńcowych bez KPU. Wcześniej, 8 stycznia 2021 r. mąż odwołującej przebywał w Szpitalu w Wejherowie z rozpoznaniem zawału mięśnia sercowego.

Kolegium wskazało też, że I.D. w dniu 18 października 2022r. pisemnie oświadczyła, że ostatnie swoje zatrudnienie zakończyła w 2016r., następnie ze względu na wiek przeszła na emeryturę. Nie podejmowała kolejnego zatrudnienia ze względu na pogarszający się stan zdrowia męża, którym opiekuje się od kilku lat, a który przeszedł pięć zawałów, z których ostatni miał miejsce 8 stycznia 2021 r. Konieczna była wówczas operacja i wszczepienie bajpasów. Mąż czuje się bezsilny, nerwowy, ma silne bóle nóg, najbardziej kolan. Wnioskodawczyni stwierdziła, że stała się męża przewodnikiem, nie zostawia go samego, dba o to, by czuł się dobrze i bezpiecznie, a do wykonywanych czynności opieki nad mężem należą codzienna pobudka i pomoc przy wykonywaniu czynności higienicznych. Przy występujących silnych bólach smaruje męża maściami przeciwbólowymi. Codziennie przygotowuje mężowi ubranie i pomaga w ubraniu, gdyż mąż nie może unosić rąk do góry. Stara się wykonywać z mężem ćwiczenia fizyczne w celu usprawnienia mięśni, raz w tygodniu przychodzi rehabilitant. Skarżąca mierzy mężowi ciśnienie dwa razy dziennie. Posiłki przygotowuje i podaje cztery razy dziennie, w międzyczasie podaje owoce, napoje. Do pozostałych czynności należy: sprzątanie, pranie, prasowanie, pomoc przy wizytach lekarskich, opłacanie rachunków, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, pomoc przy wyjściach na spacery w zależności od samopoczucia, przygotowywanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, pomoc przy wykonywaniu czynności ogrodniczych, czytanie pism urzędowych. Skarżąca oświadczyła, że nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, nawet w najmniejszym wymiarze czasu pracy, ze względu na konieczność długotrwałej i całodobowej opieki nad mężem.

Zdaniem Kolegium sprawowana przez skarżącą opieka nad mężem nie spełnia wymogów opieki, o jakiej jest mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. opieki wymuszającej rezygnację z pracy lub - jak to ma miejsce w niniejszej sprawie - niepodejmowanie pracy. Ustalony w sprawie zakres oraz rozmiar czasowy sprawowanej opieki nad mężem to w przeważającej mierze czynności dnia codziennego wraz z elementami opiekuńczymi. Zdaniem Kolegium, choć sam fakt posiadania prawa do emerytury nie przekreśla - w przypadku zawieszenia wypłaty świadczenia otrzymywanego z organu emerytalno-rentowego - przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, to jednak nie zwalnia to organu z dokonania w takim przypadku oceny rzeczywistego zamiaru i możliwości wykonywania aktywności zawodowej w wieku emerytalnym, czy też - jak to ma miejsce w niniejszej sprawie - wznowienia takiej aktywności po kilkuletnim okresie nieaktywności zawodowej w związku z nabyciem uprawnień emerytalnych.

Reasumując Kolegium nie zakwestionowało faktu, że mąż skarżącej jest osobą wymagającą opieki i wsparcia osoby drugiej, jednak zakres koniecznej opieki nie jest na tyle absorbujący, by uniemożliwiał podjęcie przez skarżącą pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasowym. Wprawdzie jest ona osobą z orzeczonym umiarkowanym stopniem niepełnosprawności - orzeczenie z dnia 20 kwietnia 2013r., wydane na stałe - jednak może podjąć zatrudnienie w warunkach chronionych.

Kolegium uznało też, że poinformowanie skarżącej o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie prawa do emerytury w sytuacji niespełnienia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad mężem jest nieuzasadnione, tym bardziej, że skarżąca wystąpiła już o zawieszenie prawa do emerytury, której wypłata została wstrzymana od 1 maja 2022r.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 31 października 2022 r. i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz o orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie o przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Zarzucono organowi naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259) – zwanej dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryteria Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu powodującym konieczność wyeliminowania jej z obrotu prawnego.

W pierwszej kolejności Sąd wskazuje, że sprawa niniejsza była już przedmiotem rozpatrywania przez tutejszy Sąd, który wyrokiem z dnia 11 lutego 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 1198/20 uchylił poprzednio wydane w tej sprawie decyzje organów obu instancji. Zgodnie z art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Sąd w wyroku tym przesądził m.in., że podstawą do odmowy przyznania stronie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego nie może być art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (aktualny tekst jednolity Dz.U. 2022r., poz. 615), zwanej dalej ustawą. W ramach wskazań co do dalszego postępowania Sąd wskazał, cyt. "Ponownie rozpatrując sprawę organ pierwszej instancji zobowiązany będzie do uwzględnienia przedstawionej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy oraz pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP. Rozstrzygnięcie sprawy wymagać będzie dokonania wszechstronnych ustaleń, pozwalających na stwierdzenie, czy skarżąca spełnia wszelkie pozytywne materialnoprawne przesłanki, by uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem, a jeśli tak to konieczne będzie udzielenie skarżącej niezbędnych informacji i pouczeń o treści wynikającej z przedstawionej powyżej wykładni przepisów prawa.".

Tymczasem pomimo jasno wyrażonej przez Sąd oceny prawnej co do braku podstaw do zastosowania w sprawie art. 17 ust. 1b ustawy, Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Kartuzach działając z upoważnienia Burmistrza Gminy Kartuzy, po ponownym rozpatrzeniu wniosku skarżącej o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego, decyzją z dnia 18 maja 2021 r. nr ŚR.8252.320.9.1576.2021 odmówił jej przyznania tego świadczenia, ponownie jako podstawę odmowy wskazując niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wskutek odwołania skarżącej Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku uchyliło tę decyzję wskazując organowi I instancji, że jest on związany wydanym w tej sprawie wyrokiem i zgodnie z art. 153 p.p.s.a. powinien zastosować się do niego, informując skarżącą o prawie zawieszenia emerytury i dokonując ustaleń czy w sprawie spełnione zostały materialnoprawne przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Burmistrz Gminy Kartuzy kolejną decyzją z dnia 26 listopada 2021 r. nr ŚR.8252.320.10.1576.2021 odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ponownie jako podstawę odmowy wskazując niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy, ignorując tym samym – po raz drugi - wiążący go wyrok Sądu. Stanowiło to rażące naruszenie art. 153 p.p.s.a. Wskazać należy, że obowiązek wykonywania orzeczeń sądowych jest jednym z zasadniczych filarów państwa prawa i jego ignorowanie nie może być tolerowane. Organy administracji publicznej mają obowiązek działać na podstawie przepisów prawa, co wynika nie tylko z art. 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2022r., poz. 2000), ale również jest zasadą konstytucyjną wyrażoną w art. 7 Konstytucji RP.

Sąd wskazuje również, że takie postępowanie skutkowało nieuzasadnionym przedłużeniem i tak długo trwającego postępowania. Wniosek inicjujący postępowanie w tej sprawie złożony został w dniu 16 czerwca 2020 r. Wyrok Sądu zapadł w dniu 11 lutego 2021 r. i jasno wskazywał organom dalszy kierunek postępowania. Niewykonanie przez organ I instancji ww. wyroku spowodowało, że czynności w celu uzupełnienia materiału dowodowego w zakresie wskazanym przez Sąd podjęte zostały dopiero przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze. Gdyby organ I instancji zastosował się do wytycznych Sądu postępowanie mogłoby trwać znacznie krócej. Postępowanie organu i instancji należy ocenić bardzo krytycznie.

Przechodząc do oceny decyzji organu odwoławczego, zauważyć należy, że Kolegium prawidłowo odstąpiło od stanowiska organu I instancji odnośnie stosowania przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych których niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia. Kwestię tę na tym etapie postępowania należy uznać za rozstrzygniętą.

Zdaniem Kolegium jednak świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać skarżącej przyznane, ponieważ ustalony w sprawie zakres oraz rozmiar czasowy sprawowanej przez nią nad mężem opieki to w przeważającej mierze czynności dnia codziennego wraz z elementami opiekuńczymi, które nie są na tyle absorbujące, by uniemożliwiały podjęcie przez skarżącą pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasowym. Kolegium wskazało także, że niewiarygodne jest aby skarżąca miała rzeczywisty zamiar wznowienia aktywności zawodowej po kilkuletnim okresie braku takiej aktywności w związku z nabyciem uprawnień emerytalnych.

Istota sporu sprowadza się do oceny, czy skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia lub go nie podejmuje z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem oraz czy mąż takiej stałej opieki potrzebuje.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku wyrażeń ustawowych w art. 3 pkt 22 definiuje pojęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nie zawiera jednak definicji sprawowania opieki, niemniej z treści art. 17 ust. 1 wywieść można, że opieka musi być stała lub długoterminowa. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych nie musi to być opieka całodobowa. Jednak nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15).

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, wskazał, że z art. 17 ust. 1 ustawy wynika, iż podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Podkreślić należy, że na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną osobą, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. Jest kompensacją strat materialnych. Sprawowana opieka ma być to opieka stała w sensie trwałości, zaś długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, której zakres jest wyznaczony niepełnosprawnością danej osoby niepełnosprawnej.

W świetle utrwalonego orzecznictwa opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie dotyczy tylko i wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby (por. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 996/21; w Lublinie z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 795/20).

Jak wynika z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 31 maja 2022 r., mąż skarżącej choruje od około 11 lat, jest po pięciu zawałach (pierwszy zawał miał miejsce w 2011 r.), choruje na złośliwy nowotwór, dyskopatię, miażdżycę. Mąż skarżącej nie jest osobą leżącą, porusza się samodzielnie, ma trudności przy chodzeniu po schodach, nie korzysta ze sprzętu rehabilitacyjnego. Skarżąca stara się nie pozostawiać męża samego. Przygotowuje posiłki i lekarstwa, które mąż spożywa samodzielnie. Skarżąca pomaga mężowi przy myciu i ubieraniu.

Z dołączonej dokumentacji medycznej wynika, że w okresie od 13 sierpnia 2018r. do 22 sierpnia 2018r. mąż odwołującej przebywał w Gdańskim Centrum Klinicznym - Klinice Onkologii i Radioterapii z rozpoznaniem rak gruczołu krokowego - chemioterapia w trakcie, stan po zawale ściany przednio-bocznej (grudzień 2011 r.), stan po PCI GO + BMS (kwiecień 2012), stan po zawale ( 30 czerwca 2015r.), stan po zawale (20 maja 2017r.), nikotynizm. Do akt sprawy została także dołączona karta informacyjna leczenia szpitalnego z dnia 5 marca 2021 r. z pobytu na Oddziale Kardiochirurgii od 28 lutego 2021 r. do 5 marca 2021 r. z rozpoznaniem m.in. przewlekłego zespołu wieńcowego, w trakcie pobytu w szpitalu wykonano zabieg pomostowania tętnic wieńcowych bez KPU. Zalecono rehabilitację kardiologiczną, regularną kontrolę ciśnienia tętniczego i pulsu oraz glikemii. Wcześniej 8 stycznia 2021 r. mąż skarżącej przebywał w Szpitalu w Wejherowie z rozpoznaniem zawału mięśnia sercowego.

Zgodnie z oświadczeniem skarżącej z dnia 18 października 2022 r. złożonym na wezwanie organu, mężem opiekuje się od kilku lat, przeszedł pięć zawałów. Ostatni miał miejsce 8 stycznia 2021 r., po którym konieczna była operacja i wszczepienie bajpasów. Zdiagnozowano u niego również nikotynizm i chorobę wieńcową serca. Zdarza się, że ciśnienie męża spada wraz z niskim pulsem, powoduje to u niego duże osłabnięcia. Występują również silne bóle nóg, ataki występują również w nocy. Skarżąca nie zostawia męża samego bojąc się aby nic mu się nie stało. Do wykonywanych czynności opieki nad mężem należą codzienna pobudka i pomoc przy wykonywaniu czynności higienicznych. Przy występujących silnych bólach smaruje męża maściami przeciwbólowymi. Codziennie przygotowuje mężowi ubranie i pomaga w ubraniu, gdyż mąż nie może unosić rąk do góry. Stara się wykonywać z mężem ćwiczenia fizyczne w celu usprawnienia mięśni, raz w tygodniu przychodzi rehabilitant. Skarżąca mierzy mężowi ciśnienie dwa razy dziennie. Posiłki przygotowuje i podaje cztery razy dziennie, w międzyczasie podaje owoce, napoje. Do pozostałych czynności należy: sprzątanie, pranie, prasowanie, pomoc przy wizytach lekarskich, opłacanie rachunków, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, pomoc przy wyjściach na spacery w zależności od samopoczucia, przygotowywanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, pomoc przy wykonywaniu czynności ogrodniczych, czytanie pism urzędowych. Skarżąca oświadczyła, że nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, nawet w najmniejszym wymiarze czasu pracy, ze względu na konieczność długotrwałej i całodobowej opieki nad mężem.

W ocenie Sądu stanowisko Kolegium, że opisane czynności, które skarżąca wykonuje w ramach sprawowanej opieki, to czynności dnia codziennego z elementami opiekuńczymi, które nie wymuszają na niej rezygnacji z zatrudnienia, jest wynikiem zbyt pobieżnej oceny okoliczności tej sprawy. Każdy przypadek wymaga indywidualnej, wnikliwej oceny. Nietrafne jest założenie Kolegium, że dla przyjęcia, że stała opieka wyklucza możliwość zatrudnienia, konieczne jest wykonywanie w jej ramach innych czynności niż te związane z codziennym funkcjonowaniem osoby niepełnosprawnej. Prawdą jest, że przygotowywanie posiłków i ich podawanie, podobnie jak leków, sprzątanie domu, pranie czy też robienie zakupów są czynnościami dnia codziennego. Jednakże taka pomoc świadczona mężowi, który jest po pięciu zawałach, po leczeniu nowotworu, u którego występują spadki ciśnienia i pulsu, cierpiącego z powodu silnych bólów, w okolicznościach tej sprawy uznana być musi za odpowiadającą podanej definicji opieki. Charakter tych czynności nie pozostawia wątpliwości, że są one dokonywane stale, całodobowo i praktycznie we wszystkich sferach życia chorego. Czynności te w tej konkretnej sprawie wyczerpują zatem pojęcie opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy. Jak już wskazywano w orzecznictwie WSA w Gdańsku pod pojęciem "sprawowania opieki" użytym w art. 17 ustawy nie sposób rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej (w niniejszej sprawie matki). Pielęgnacja w sensie medycznym i higienicznym nie wyczerpuje bynajmniej treści tego pojęcia. Także wyręczenie męża od jego normalnych, codziennych czynności życiowych, którym nie może sprostać z uwagi na swą niepełnosprawność, stanowi przejaw opieki nad nim. Ograniczenie form opieki nad osobą niepełnosprawną do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych prowadziłoby do zdeformowania znaczenia pojęcia opieki, a co za tym idzie naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego. Istotą tą jest bowiem udzielenie wsparcia osobom, które poświęcając się w pełnym wymiarze opiece nad najbliższą osobą niepełnosprawną nie mogą pracować zarobkowo, by zaspokoić potrzeby życiowe swoje i swojej rodziny.

Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że skarżąca w praktyce całą dobę pozostaje do dyspozycji męża i cała jej aktywność życiowa nakierowana jest na opiekę nad mężem. Zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego, to dzięki sprawowanej dotychczas przez skarżącą stałej opiece nad mężem, stan jego zdrowia, mimo ciężkich schorzeń, nie pogarsza się drastycznie. W tym konkretnym stanie faktycznym organy obu instancji winny były ocenić, że skarżąca realizuje wobec męża opiekę stałą, codzienną, pozostając do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy i wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy, przy czym czynności opiekuńcze przekraczają zwykłe czynności prowadzone w zwykłym gospodarstwie domowym, w którym nie ma osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym, o takim charakterze potrzeb co mąż skarżącej, a co - wbrew ocenie organów obu instancji - wyklucza możliwość wykonywania przez skarżącą pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze - zatem zgodnie z wymogami art. 17 ust. 1 ustawy. Zakres podejmowanych przez skarżącą obowiązków i konieczny na to czas - zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego - jest wystarczającą przesłanką do uznania, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad mężem (art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy). Opieka sprawowana przez skarżącą nad mężem jest stała i długotrwała w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy.

Wbrew ocenie Kolegium z akt sprawy nie wynika, aby istniały inne przeszkody w podjęciu przez skarżącą zatrudnienia aniżeli sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. W aktach sprawy znajduje się oświadczenie skarżącej co okresów składkowych i nieskładkowych, zawierające dane co do historii jej zatrudnienia. Ostatnie zatrudnienie skarżąca zakończyła w 2016 r. i jak twierdziła, nie kontynuowała zatrudnienia, tylko skorzystała z prawa do przejścia na emeryturę, z uwagi na pogorszenie się stanu zdrowia męża. Oświadczenie to jest wiarygodne, zważywszy na historię choroby jej męża, zwłaszcza fakt przebycia w 2017 r. kolejnego zawału czy podjęcia w 2018 r. leczenia nowotworu. Brak aktywności zawodowej skarżącej po uzyskaniu uprawnień emerytalnych był zatem ściśle związany ze sprawowaniem przez nią opieki nad mężem, a w każdym razie brak jest dostatecznych podstaw aby oświadczenie skarżącej w tym zakresie podważać. Z akt sprawy wynika, że skarżąca, w dacie składania wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, miała 62 lata. Wiek skarżącej nie stanowił przeszkody do podjęcia zatrudnienia. Z akt sprawy nie wynika również, aby stan zdrowia uniemożliwiał skarżącej podjęcie zatrudnienia – dysponowała ona wprawdzie orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym w 2013 r., ale jak słusznie zauważyło Kolegium, ze wskazaniami na możliwość wykonywania pracy w warunkach chronionych. Dodać można, że mimo tego orzeczenia skarżąca do 2016 r. pracowała zawodowo. Jak przy tym trafnie wskazał WSA w Krakowie w wyroku z 25 lutego 2022 r. (sygn. akt III SA/Kr 1700/21) zanegowanie związku przyczynowo-skutkowego musiałoby się opierać na w pełni miarodajnych przesłankach, jednoznacznie podważających ten związek w aspekcie subiektywnym (motywy niepodejmowania zatrudnienia) lub obiektywnym (uwarunkowana czynnikami zewnętrznymi możliwość znalezienia pracy). Takie okoliczności z akt sprawy nie wynikają.

Błędna tym samym jest ocena dokonana przez Kolegium, że w sprawie brak jest podstaw do uznania, że pomiędzy sprawowaniem przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym mężem a niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy, z akt sprawy nie wynika bowiem, aby powodem rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia w 2016 r. a aktualnie jego niepodejmowaniem były inne przyczyny aniżeli sprawowanie tej opieki. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W każdym razie związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły (wyrok NSA z 28 sierpnia 2019 r. I OSK 940/19; wyrok WSA w Białymstoku z 30 kwietnia 2020 r. II SA/Bk 133/20). Dla uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego nie ma znaczenia, od kiedy utrzymuje się taki stan rzeczy, a zatem rezygnacja z zatrudnienia podyktowana opieką mogła nastąpić miesiąc, rok, a nawet kilka lat (in casu - w 2017 r., gdy stan zdrowia męża skarżącej się pogorszył) przed złożeniem wniosku o świadczenie, najważniejsze, by oba te elementy pozostawały w związku przyczynowo-skutkowym (wyrok WSA w Poznaniu z 23 stycznia 2020 r. II SA/Po 1012/19).

W konsekwencji Sąd uznał, że organ dokonał błędnej oceny materiału dowodowego wydając decyzję naruszającą zarówno przepisy prawa materialnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy), jak i przepisy postępowania administracyjnego (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.). Uchybienie organu polega przede wszystkim na błędzie subsumpcji tj. niewłaściwej ocenie związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a opieką sprawowaną przez nią nad mężem. Związek taki bowiem niewątpliwie istnieje, do którego to wniosku prowadzi prawidłowa i kompleksowa ocena materiału dowodowego w świetle prawidłowo zinterpretowanej normy art. 17 ust. 1 ustawy.

Końcowo Sąd wskazuje, że kwestia dotycząca możliwości wyboru przez skarżącą korzystniejszego świadczenia – emerytury lub świadczenia pielęgnacyjnego – została przesądzona w prawomocnym wyroku tutejszego Sądu z dnia 11 lutego 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1198/20. W wyroku tym Sąd wskazał, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie - emerytury. Wybór ten może zrealizować poprzez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz.U. z 2018 r., poz. 1270). Zawieszenie prawa do emerytury eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy w postaci posiadania prawa do emerytury. Z akt sprawy wynika, że wypłata emerytury została skarżącej wstrzymana na jej wniosek z dniem 1 maja 2022 r. Organ okoliczność tę uwzględni ponownie rozpatrując sprawę.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym wyroku.

Rzeczą organu, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, będzie ocena wniosku skarżącej z uwzględnieniem wyrażonego przez Sąd stanowiska, którym organy są związane na podstawie art. 153 p.p.s.a.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).