Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 468/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-11-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 1993
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)

SENTENCJA

Dnia 17 listopada 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Paweł Daniel (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 listopada 2023 roku sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 maja 2023 roku Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Wójt Gminy B. decyzją z dnia 16 grudnia 2022 r., nr [...] orzekł o odmowie umorzenia A. K. należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla uprawnionego dziecka T. K. w łącznej kwocie [...]zł (należność główna [...] zł i odsetki ustawowe za opóźnienie na dzień 05 grudnia 2022 r. - [...] zł).

Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie wskazano, że w dniu 18 października 2022 r. wpłynął do organu wniosek A. K. o umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla T. K.. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał na chorobą psychiczną, która uniemożliwia mu pracę. W piśmie podnosił także, że jest osobą bez meldunku i stałego miejsca zamieszkania.

W toku prowadzonego postępowania ustalono, że A. K. (lat 37) prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Zamieszkuje w wynajętym lokalu pod adresem P., ul. [...]. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Z. sygn. akt III RC [...] z dnia 03 sierpnia 2015 r. zasądzono od niego alimenty na T. K. w wysokości [...] zł miesięcznie od dnia 15 maja 2015 r. Zadłużenie z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dzień 05 grudnia 2022 r. wynosi [...] zł.

Z pisma Sądu Rejonowego w C. sygn. akt III RC [...] z dnia 12 grudnia 2022 r. wynika, że z powództwa A. K. od 2015 r. w sądzie toczyły się dwie sprawy. Jedna numer akt III RC [...] o uchylenie obowiązku alimentacyjnego, zakończona oddaleniem powództwa (wyrokiem prawomocny z dnia 10 lipca 2019 r.). Druga numer III RC [...] o zmianę wyroku w zakresie alimentów, która jest w toku. Z zaświadczenia ZUS z dnia 14 listopada 2022 r. wynika, że od sierpnia 2016 r. A. K. pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy. Świadczenie ma potrącenia komornicze. Rentę przyznano do 30 września 2024. r. (notatka z dnia 25 października 2022 r.). Ponadto w wywiadzie alimentacyjnym wnioskodawca podał, że otrzymuje jeszcze drugą rentę z H. , którą wstrzymano w celu ustalenia nowej kwoty. Z załączonego h. dokumentu lekarza orzecznika Instytutu Realizacji Świadczeń Pracowniczych z dnia 02 listopada 2016 wydanego bezterminowo wynika, że A. K. jest zdolny do pracy w ograniczonym zakresie.

Na podstawie pisma Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w P. z dnia 05 grudnia 2022 r. ustalono, że w okresie od stycznia 2017 r. do listopada 2022 r. wyegzekwowano kwotę [...]zł. Na spłatę funduszu alimentacyjnego przekazano kwotę [...]zł (od sierpnia 2019 r. wpłaty komornika przekazywane są dość regularnie). W styczniu i marcu 2020 r., dłużnik przelał na konto wierzycielki kwotę [...]zł. Kwoty te zostały zwrócone do komornika na spłatę zadłużenia.

Następnie organ wskazał, że prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest rozwiązaniem prawnym, które w sposób czasowy, wyjątkowy i warunkowy przenosi koszty utrzymania alimentowanego na właściwy organ, a organ administracji publicznej zobowiązany jest stać na straży właściwego wydatkowania i odzyskiwania środków Skarbu Państwa. Z punktu widzenia ochrony interesu społecznego, nie można premiować (poprzez umorzenie należności) niezgodnych z prawem zachowań, które doprowadzają do powstania zadłużenia wobec własnych dzieci i państwa, a więc w konsekwencji obciążających podatników. W ocenie organu obowiązek alimentacyjny obciąża rodziców nie tylko wówczas, gdy ich sytuacja materialna jest dobra, ale także gdy są niezamożni lub wręcz ubodzy.

Wójt wskazał, że powstałe zadłużenie i obowiązek jego regulowania jest następstwem zaniechania wywiązywania się wobec dziecka z obowiązku alimentacyjnego, a zabezpieczenie społeczne ma na celu przejmowanie kosztów utrzymania dzieci z rodziców na podatników. Organ orzekający podejmując decyzję w sprawie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń winien uwzględniać i wyważać nie tylko ważne interesy strony, lecz również interes społeczny, który w tym przypadku stanowi dbałość o dobro dziecka. To na rodzicach zasadniczo ciąży podstawowy obowiązek zapewnienia opieki i utrzymania dziecka. Natomiast Państwo udziela pomocy dopiero wówczas, gdy rodzice nie są w stanie zapewnić środków na utrzymanie dziecka. Uprawnionym do świadczeń alimentacyjnych jest samo dziecko, na które winien łożyć dłużnik. We wstępie do ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ustawodawca wskazał, że "Wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji". Dłużnik alimentacyjny musi zatem liczyć się z tym, że Państwo będzie dochodzić zwrotu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych.

Decyzję z dnia 16 grudnia 2022 r. zaskarżył A. K. wyrażając swoje niezadowolenie i niezrozumienie z braku pozytywnego załatwienia jego wniosku. Podkreślił, że jest ubogi i nie jest w stanie spłacić swojego długu. Nie może podjąć też pracy w Zakładzie Aktywności Zawodowej, gdyż - jak wyjaśnił - to spowodowałoby, iż niemógłby już korzystać ze świadczeń z opieki społecznej np. z dożywiania. Uzupełniając odwołanie załączył m.in. swoją interwencję skierowaną do Rzecznika Praw Obywatelskich.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 31 maja 2023 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy B. z dnia 16 grudnia 2023 r.

Zdaniem organu odwoławczego zaskarżona decyzja została wydana prawidłowo i nie zachodzą żadne podstawy, by kwestionować zasadności takiego rozstrzygnięcia. Umorzenie długu powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna dłużnika nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale tylko wtedy, gdy sytuacja ta wynika z czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, ponieważ tylko takie przesłanki mogą uzasadniać ulgę w płatności. Chodzi o to, że instytucja przyznania ulgi jest środkiem szczególnym i winna być stosowana jedynie wobec osób, które pomimo starań, nie są w stanie w jakikolwiek sposób przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych lub ich pokonać przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości. Ze zgromadzonych akt sprawy wynika, iż sytuacja w jakiej znajduje się wnioskodawca analizowana była na podstawie złożonych oświadczeń i załączonych dokumentów na okoliczność sytuacji faktycznej w jakiej przebywa wnioskodawca. Organ I instancji uwzględnił, iż A. K., mimo iż - jak twierdzi - jest w bardzo trudnej sytuacji, to jednak jest osobą młodą (ukończone 37 lat), a jego stan zdrowia - mimo, iż potwierdzony niepełnosprawnością, to jednak daje szanse na podjęcie pracy, choćby w warunkach chronionych. W ocenie organu, fakt iż dłużnik aktualnie osiąga niskie dochody z tytułu renty nie oznacza, że sytuacja ta będzie trwała i nie ulegnie zmianie w najbliższej perspektywie. Organ stwierdził, iż trudna sytuacja materialna i brak możliwości znalezienia pracy nie może być nagradzana ulgą umorzenia długu alimentacyjnego.

Oceniając przeprowadzone przez organ I instancji postępowanie Kolegium podzieliło zaprezentowane w nim stanowisko i wnioski końcowe. Przyznanie wnioskodawcy ulgi umorzenia nie jest aktualnie możliwe. Umorzenie jest instytucją wyjątkową, a jej zastosowanie wymaga istnienia szczególnych okoliczności po stronie dłużnika alimentacyjnego. I jakkolwiek trudno zdefiniować pojęcie "szczególne - wyjątkowe okoliczności" gdyż w każdej sytuacji będą one podlegały ocenie w toku indywidualnego postępowania, to oznacza, że każdorazowo należy odnosić je do konkretnej sytuacji podmiotu ubiegającego się o ulgę w płatności długu. Nawet wyjątkowo trudna sytuacja finansowa, która jest efektem zawinionych działań dłużnika zobowiązanego do utrzymania dziecka, nie powinna stanowić przyczyny jego zwolnienia z obowiązku zwrotu wypłaconych za niego alimentów. Oznacza to, że samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie ich wcale nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną, która uzasadniać może ulgę umorzenia bądź rozłożenia na raty.

Zdaniem Kolegium, w rozpatrywanym przypadku A. K. nie wystąpiły nadzwyczajne okoliczności lub niezależne od niego zdarzenia, które pozwalają na pozytywne rozpatrzenie jego wniosku. To, że posiada znaczne zadłużenie, a przy tym niewielkie dochody oraz to, że - w chwili złożenia wniosku - był osobą bezrobotną i na rencie, nie stanowi okoliczności usprawiedliwiającej dotychczasową bierność w alimentacji. Z dokumentów wynika, iż jego niepełnosprawność jest czasowa i w stopniu jedynie umiarkowanym. Ma on możliwość podjęcia pracy w warunkach chronionych i jego działania winny w tym kierunku zmierzać. Nie może być bowiem tak, iż osoba młoda i silna, a posiadająca jedynie częściowe ograniczenia w podjęciu pracy nic nie robi, a oczekuje jedynie wsparcia Państwa. Młody wiek i posiadane wykształcenie techniczne są atutem dłużnika. Sama jego niepełnosprawność także nie musi być okolicznością utrudniającą podjęcie zatrudnienia, gdyż to tylko od osoby ubiegającej się o pracę zależy czy swoją niepełnosprawność ujawni. Zdaniem Kolegium, podjęcie pracy zarobkowej przez A. K., choćby czasowej, może w istotny sposób wpłynąć na zdolność regulowania jego zadłużenia i spowoduje, że zmieni on krytyczne nastawienie do otaczającej go rzeczywistości. Kolegium, podobnie jak organ I instancji, uważa że przyznanie ulgi umorzenia możliwe jest tylko w razie zaistnienia w życiu wnioskodawcy wyjątkowo trudnych, niezależnych od niego zdarzeń (wypadek, śmierć w najbliższej rodzinie, nagła, utrudniająca życie choroba), które miałyby istotny wpływ na jego sytuację dochodową bądź rodzinną. W badanej sprawie taka okoliczność jednak nie zachodzi.

Skargą z dnia 19 czerwca 2023 r. A. K. zaskarżył decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego decyzją z dnia 31 maja 2023 r., wskazując, że umorzenie należności pozwoliłoby na płacenie bieżących alimentów, a brak pozytywnego rozpatrzenia sprawy przesądza, że organy przyczyniają się do pogorszenia sytuacji skarżącego. Dodatkowo skarżący podniósł, że jego choroba uniemożliwia mu znalezienie pracy, a sytuacja materialna nie pozwala na spłatę powstałej należności ani teraz, ani w przyszłości.

Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie.

Pismem procesowym z dnia 14 listopada 2023 r. pełnomocnik skarżącego podtrzymał skargę oraz podniósł zarzuty naruszenia:

1. art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej jako: "K.p.a.") poprzez niewystarczające rozważenie materiału dowodowego zebranego w sprawie z uwzględnieniem istotnego interesu strony, w tym w szczególności złożonych w sprawie orzeczeń lekarskich, niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, przy uwzględnieniu całokształtu sprawy, a nadto nierozpatrzenie w sposób wnikliwy i wyczerpujący zebranego materiały dowodowego, w tym poprzez wbrew doświadczeniu życiowemu przyjęcie przez organy administracji, że skarżący będzie miał możliwość podjęcia pracy zarobkowej w przyszłości, w sytuacji, gdy z dokumentów zgromadzonych w sprawie wyraźnie wynika, że skarżący szukał pracy bezskutecznie od 2016 r. tak w H. jak i w Polsce, zaś w ostatnim orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS wskazano, że stopień naruszenia sprawności organizmu powoduje w stopniu znacznym utratę zdolności do pracy zawodowej zaś rokowania są trudne, nie wspominając o liście krytycznych możliwości funkcjonalnych, o których jest mowa w zaświadczeniu niderlandzkiego orzecznika - odpowiednika orzecznika ZUS. Wyraźnie także wskazano, że dla skarżącego nie ma ofert pracy, które opowiadałyby jego możliwościom zdrowotnym;

2. art. 8 K.p.a. poprzez prowadzenie postępowania administracyjnego w sposób jednostronny, z naruszeniem obowiązku pogłębiania zaufania obywateli, a co za tym idzie koniecznością rozstrzygania wątpliwości na korzyść obywatela, aż do granic naruszenia interesu społecznego, a także poprzez wyjście poza kompetencję organów ustalone w art. 30 § 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1993) poprzez dokonywanie subsumpcji w kategoriach nagrody i kary dla zobowiązanego, nadto poprzez brak jakiejkolwiek analizy konsekwencji wydania decyzji w przedmiocie odmowy w kontekście narażenia budżetu Państwa na szkody;

3. art. 80 K.p.a. oraz art. 81a K.p.a. poprzez dowolną (właściwie nieopisaną w żaden sposób przez organ) ocenę przez organy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie - wnioski organu co do potencjalnej możliwości spłaty zadłużenia nie są podparte żadnym konkretnym dowodem a bardziej subiektywnym przekonaniem; naruszenie tego przepisu wpłynęło na wynik sprawy, ponieważ ocena ta spowodowała odmowę umorzenia zaległości;

4. art. 107 § 3 K.p.a. poprzez brak wskazania, które z dowodów zgromadzonych w sprawie organy te uznały za wiarygodne, a które nie i z jakich powodów, co uniemożliwiło dokonanie oceny zasadności motywów, którymi te organy się kierowały, w szczególności nie dokonano oceny zgromadzonych w sprawie dokumentów w postaci zaświadczeń dotyczących stanu zdrowia skarżącego, jego możliwości podjęcia pracy, zakresu tych możliwości, oświadczeń Urzędu Pracy o braku stanowisk pracy dla skarżącego.

Wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy B. w całości oraz zobowiązanie Wójta Gminy B. do wydania decyzji w przedmiocie umorzenia skarżącemu jego zobowiązania z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w całości wraz z odsetkami.

Zdaniem pełnomocnika choroba, która uniemożliwia znalezienie pracy i jej rzeczywiste wykonywanie w warunkach, jakie którykolwiek lekarz medycyny pracy uzna za odpowiednie dla osoby o skłonnościach opisanych w orzeczeniu organu h. jak i orzecznika ZUS, może być uznane za zdarzenie nagłe, nieprzewidziane i niezależne od zobowiązanego. Schizofrenia paranoidalna nie może być stygmatem, jednak nie można lekceważyć stanu zdrowia i możliwości funkcjonowania chorego. Te zaś jak opisano w zgromadzonych dokumentach nie pozwalają skarżącemu samodzielnie funkcjonować, zaś zakres prac, które może on wykonywać ograniczone są do takiego stopnia, że mimo usilnych starań skarżący nie może znaleźć pracy od 2016 r. do dziś i to nie tylko w Polsce ale także nie było to możliwe w H. . Organy obu instancji, wbrew zgromadzonemu w sprawie materiałowi dowodowemu, uznały, że skarżący może podjąć pracę w warunkach chronionych, zaś sytuacja nie jest trwała i ulegnie zmianie. Jednak to nie subiektywna ocena organów administracji dotycząca sytuacji na tynku pracy powinna być podstawą rozstrzygnięć a obiektywne rozważenie zgromadzonych materiałów dowodowych i wynikających z nich faktów. W uzasadnieniu decyzji obu instancji brak jest jakichkolwiek analiz w zakresie tej rzekomej dostępności pracy dla skarżącego z uwzględnieniem warunków jakie powinny one spełniać, aby skarżący mógł podjąć pracę bez narażania na niebezpieczeństwo siebie i innych współpracowników.

Pełnomocnik wskazał, że z relacji skarżącego wynika, że rodzice skarżącego także zostali objęci obowiązkiem alimentacyjnym wobec małoletniej. A skoro tak to nie można pominąć podstaw orzekania o obowiązku alimentacyjnym od krewnych w dalszej kolejności wskazanych, co może mieć miejsce jedynie w przypadku braku możliwości realizowania go przez krewnego z pierwszej grupy.

Analiza decyzji obu instancji prowadzi do konkluzji, że organy realizowały z góry przyjęte założenie co do negatywnego rozpatrzenia wniosku, niezależnie od istniejących okoliczności. Takie działanie pozostaje w sprzeczności z przepisami prawa materialnego oraz podstawowymi zasadami postępowania administracyjnego. Organy powinny mieć też na uwadze skutki, jakie może wywołać negatywna decyzja.

Jak wynika z pisma Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w P. brak uiszczania należności alimentacyjnych i tym samym rozpoczęcia powstawania zadłużenia wobec Funduszu Alimentacyjnego pokryło się z uznaniem skarżącego za osobę niezdolną do pracy z powodu choroby. Tą zaś okoliczność organy zupełnie pominęły, tracąc z pola widzenia rzeczywisty powód powstania zadłużenia, który to był zupełnie niezależny od skarżącego. Brak zapłaty alimentów nie był zatem wynikiem jego złej woli a okoliczności związanych ze stanem zdrowotnym i brakiem możliwości znalezienia pracy tak w H. jak i w Polsce, co poświadczają załączone przez skarżącego dokumenty. Sam zaś stara się o uzyskanie opieki nad córką (w Sądzie Rejonowym w C. pod sygn. akt III Nsm [...] toczy się postępowanie o przywrócenie skarżącemu władzy rodzicielskiej i jak twierdzi o opiekę pod sygn. akt III Nsm [...]), aby umożliwić jej normalne funkcjonowanie w zdrowym środowisku. Jednocześnie pod sygn. akt III RC [...] toczy się z wniosku skarżącego postępowanie o zniesienie wobec powyższego obowiązku alimentacyjnego wobec małoletniej. Sama zaś matka małoletniej z uwagi na liczne zaniedbania, w tym w szczególności, według relacji skarżącego, związane z niełożeniem na dziecko otrzymywanych środków tytułem obowiązku alimentacyjnego i liczne zaniedbania w wykonywaniu opieki została częściowo pozbawiona władzy rodzicielskiej oraz została objęta nadzorem kuratora (Sąd Rejonowy w C. sygn. akt III Nsm [...]).

Umorzenie należności wobec Funduszu Alimentacyjnego umożliwiłoby skarżącemu łożenie tych środków na dziecko, tak aby i ono wskutek tego zadłużenia nie musiało być objęte pomocą finansową państwa. Skutkiem zaś odmowy będzie narastanie zadłużenia i niemożność jego spłaty. Sytuacja skarżącego nie jest skutkiem jego postępowania - jest skutkiem okoliczności, za które nie ponosi on odpowiedzialności. Co więcej - stara się on jak może wrócić do pełni zdrowia, leczy się i systematycznie przyjmuje leki, ale mimo wszystko jego sytuacja zdrowotna jest niezmienna, co potwierdził ZUS.

Dodatkowo pełnomocnik wskazał, że skoro Sąd uznał, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów pełnomocnika pomocy z urzędu bez uszczerbku dla utrzymania siebie i nie jest on w stanie poczynić żadnych oszczędności to tym bardziej splata długu w wysokości wielokrotnie wyższej a dotyczącej przedmiotu sprawy nie będzie możliwa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1624 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Na wstępnie należy zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1327 ze zmianami). Zgodnie z powołanym przepisem: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów". W związku z tym zarządzeniem z dnia 20 lipca 2023 r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie pozostaje decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, które utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy B. decyzją z dnia 16 grudnia 2022 r. o odmowie umorzenia A. K. należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla uprawnionego dziecka T. K. w łącznej kwocie [...]zł ( należność główna [...] zł i odsetki ustawowe za opóźnienie na dzień 05 grudnia 2022 r. - [...] zł).

Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji był art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

Niewątpliwie decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy ma charakter uznaniowy, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie "organ może umorzyć". Oznacza to sytuację, w której właściwy organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia, z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza przy tym dowolności. Jak zgodnie przyjmuje się, działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, wynika również z zasad i celów określonych w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a także z naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 K.p.a., uzupełnionej regulacją art. 77 § 1 K.p.a. Organ powinien wykazać, że nie ma podstaw do pozytywnego załatwienia wniosku strony, przy uwzględnieniu przesłanek stawianych przez ustawodawcę.

W rozpoznawanej sprawie przesłankami umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika alimentacyjnego, co wynika wprost z treści art. 30 ust. 2 ustawy. Uwzględnienie sytuacji dochodowej i rodzinnej musi polegać na ustaleniu, czy i jakie dochody posiada dłużnik alimentacyjny, jakie ma możliwości uzyskiwania dochodów, jakie wydatki ma konieczne do poniesienia, jaka jest jego sytuacja rodzinna, czy prowadzi gospodarstwo domowe sam, czy z innymi członkami rodziny, czy i jaki ma to wpływ na budżet dłużnika, itp. Ustalenie tych okoliczności i poddanie ich analizie pozwala na załatwienie sprawy co do jej istoty - umorzenie, bądź odmowę umorzenia (por.m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 czerwca 2016 r., sygn. I OSK 2311/14, Baza NSA).

Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że sądowa kontrola uznania administracyjnego ograniczona jest wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona jedynie w wypadku stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdy organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Jest to o tyle istotne, że dokonywana przez sąd administracyjny kontrola decyzji w niniejszym postępowaniu nie stanowi kolejnego rozstrzygnięcia merytorycznego w sprawie, a więc nie może odnosić się do istoty zawisła go sporu, a jedynie do ustalenia, czy spełnione zostały wszystkie określone przepisami prawa warunki uzasadniające podjęcie rozstrzygnięcia w realiach uznania administracyjnego. Jak bowiem przyjmuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, aby móc uznać podjętą na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy, decyzję za zgodną z przepisami prawa, jej wydanie powinno było być poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającym na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważeniem zebranego materiału (art. 80 k.p.a.) przez pryzmat ustalenia - sytuacji dochodowej i rodzinnej - podmiotu wnioskującego, a następnie oceny tych okoliczności z punktu widzenia zastosowania ulg w spłacie należności w postaci umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty w przypadku objętym dyspozycją art. 30 ust. 2 ustawy. Prowadzi to do wniosku, że Sąd nie może dokonać odmiennej niż organ administracji oceny, czy w prawidłowo ustalonych okolicznościach faktycznych sprawy zaistniały przesłanki dla umorzenia przypadających od niego należności, gdyż oznaczałoby to wkroczenie w materie zastrzeżone przez prawodawcę dla uznania organu.

Idąc dalej, podkreślenia wymaga, że postępowanie prowadzone w oparciu o artykuł 30 ust. 2 ustawy jest postępowaniem wnioskowanym, co nakłada na wnioskodawcę szczególny rodzaj obowiązku. Jest on bowiem zobowiązany do współdziałania z organami prowadzącymi postępowanie w celu ustalenia czy spełnia on przesłanki uzasadniające przyznaniem mu wnioskowanej ulgi. Innymi słowy, ma on obowiązek przedstawienie dokumentów, które jednoznacznie pozwalałyby wskazać, że przyznanie mu wnioskowanej ulgi jest uzasadnione i przemawia za tym nie tylko jego własny interes, ale jest również dopuszczalne w świetle interesu publicznego, który musi być każdorazowo uwzględniony przy wydawaniu decyzji uznaniowych.

Umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone są "w zastępstwie" osoby zobowiązanej, która ze względu na aktualnie trudną sytuację życiową nie jest w stanie podołać ciążącemu na niej obowiązkowi alimentacyjnemu. Już w preambule do ustawy zaznaczono, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. W przedmiotowej sprawie uczynienie zadość wnioskowi skarżącemu wiązałoby się zatem z przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru związanego z utrzymaniem dziecka skarżącego.

W tym miejscu zauważyć należy, że dokonując wykładni użytego przez ustawodawcę sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego należy mieć na względzie definicję dłużnika alimentacyjnego zawartą art. 2 pkt 3 ustawy. Według tego przepisu dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną - na tle innych dłużników alimentacyjnych. Podkreślić należy, iż sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych.

Sąd wskazuje, że przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający, a ocena stanu faktycznego powinna odnosić się zarówno do jego aktualnej sytuacji, oceny, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości, gdyż inne są możliwości spłaty zadłużenia przez osoby np. legitymujące się orzeczeniem o niezdolności do pracy, czy też będące w podeszłym wieku, a inne osoby młodej, nie legitymującej się takim orzeczeniem, mającej perspektywy zarobku niekoniecznie nawet na rynku lokalnym (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2017 r. sygn. I OSK 3474/15, Baza NSA).

Przenosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy zauważyć, że w okolicznościami bezspornymi pozostaje, że skarżący A. K. (mający w dacie orzekania przez organ I instancji 37 lat) prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Zamieszkuje w wynajętym lokalu pod adresem P., ul. [...]. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Z. sygn. akt III RC [...] z dnia 03 sierpnia 2015 r. zasądzono alimenty na T. K. w wysokości [...] zł miesięcznie od dnia 15 maja 2015 r. Zadłużenie z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dzień 05 grudnia 2022 r. wynosi [...] zł. W Sądzie Rejonowym w C. toczyło się postępowanie pod sygn. akt III RC [...] o uchylenie obowiązku alimentacyjnego, które zakończyło się oddaleniem powództwa (wyrokiem prawomocny z dnia 10 lipca 2019 r.). Z zaświadczenia ZUS z dnia 14 listopada 2022 r. wynika, że od sierpnia 2016 r. A. K. pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy. Świadczenie ma potrącenia komornicze. Rentę przyznano do 30 września 2024. r. (notatka z dnia 25 października 2022 r.). Ponadto w wywiadzie alimentacyjnym skarżący podał, że otrzymuje jeszcze drugą rentę z H. , którą wstrzymano w celu ustalenia nowej kwoty. Z załączonego h. dokumentu lekarza orzecznika Instytutu Realizacji Świadczeń Pracowniczych z dnia 02 listopada 2016 wydanego bezterminowo wynika, że A. K. jest zdolny do pracy w ograniczonym zakresie. Z pisma Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w P. z dnia 05 grudnia 2022 r. ustalono, że w okresie od stycznia 2017 r. do listopada 2022 r. wyegzekwowano kwotę [...]zł. Na spłatę funduszu alimentacyjnego przekazano kwotę [...]zł (od sierpnia 2019 r. wpłaty komornika przekazywane są dość regularnie). W styczniu i marcu 2020 r., dłużnik przelał na konto wierzycielki kwotę [...]zł. Kwoty te zostały zwrócone do komornika na spłatę zadłużenia.

Przedstawione powyżej okoliczności nie zostały zakwestionowana przez skarżącego, ani przez jego pełnomocnika.

W tak ustalonym stanie faktycznym obowiązkiem organów było dokonanie oceny, czy za umorzeniem należności z tytułu wypłaconych świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego przemawia sytuacją dochodowa i rodzinna dłużnika alimentacyjnego, co powinno mieć oparcie w dowodach przedstawionych przez skarżącego.

Analiza zaskarżonej decyzji wskazuje, że organy dokonały powyższej oceny, dochodząc do konkluzji, że choć niewątpliwie sytuacja wnioskodawcy jest trudna, to jednak nie uzasadnia umorzenia ani całości, ani części należności wraz z należnymi odsetkami. Przedmiotowe zadłużenie powstało na skutek kilkuletniego uporczywego nie wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego.

Sąd podkreśla, że umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oznacza przeniesienia na koszt Skarbu Państwa, w więc wszystkich podatników, obciążeń, do których realizacji skarżący był zobowiązany, jako ojciec. Innymi słowy, oczekiwania skarżącego koncentrują się wokół wykazania, że jego trudna sytuacja – przede wszystkim zdrowotna – powinna skutkować koniecznością partycypacji przez Państwa w kosztach wychowania dziecka. Ustawodawca przewidział powyższą możliwość, zastrzegając ją jednak dla sytuacji nadzwyczajnych, kiedy za umorzeniem powstałej zaległości przemawia również interes społeczny, a więc jedna z przesłanek, które należy, na podstawie art. 7 K.p.a., uwzględnić w ramach rozstrzygania spraw o charakterze uznaniowym.

Kolegium zasadnie wyjaśniło, że sam fakt, że skarżący posiada znaczne zadłużenie, a przy tym niewielkie dochody oraz to, że - w chwili złożenia wniosku - był osobą bezrobotną i na rencie, nie stanowi okoliczności usprawiedliwiającej dotychczasową bierność w alimentacji. Stwierdzona niepełnosprawność jest czasowa i w stopniu jedynie umiarkowanym, a więc nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia, w szczególności w warunkach chronionych, a młody wiek i posiadane wykształcenie techniczne stanowią niewątpliwe atuty skarżącego. Choroba skarżącego, choć na pewno stanowi utrudnienie w życiu codziennym, nie umożliwia mu jednak podjęcia zatrudnienia (posiadane orzeczenie lekarskie nie zawiera powyższego ograniczenia), a twierdzenia, jakoby podjęcie przez skarżącego pracy mogło stanowić niebezpieczeństwo, stanowią już interpretację pełnomocnika, nie podpartą jakimikolwiek dowodami.

Ocena organów administracji publicznej, że przyznanie ulgi umorzenia możliwe jest tylko w razie zaistnienia w życiu wnioskodawcy wyjątkowo trudnych, niezależnych od niego zdarzeń (wypadek, śmierć w najbliższej rodzinie, nagła, utrudniająca życie choroba), które miałyby istotny wpływ na jego sytuację dochodową bądź rodzinną jest zasadna. W badanej sprawie taka okoliczność jednak nie zachodzi, gdyż sytuacja skarżącego nie uległa nagłemu pogorszeniu, lecz stanowi konsekwencję uchylania się od obowiązku alimentacyjnego. Trudno przyjąć, aby choroba skarżącego była chorobą nagłą, która uniemożliwiałaby w latach 2016 – 2022 podejmowanie działań w celu zmniejszenia zadłużenia, czy też bieżącego wywiązywania się z obowiązków alimentacyjnych.

Odnosząc się do pozostałych zarzutów skargi, Sąd nie znajduje podstaw do oceny, aby stanowisko organów było subiektywne. W szczególności za niezrozumiałe uznać należało argumenty, że w uzasadnieniu decyzji obu instancji brak jest jakichkolwiek analiz w zakresie rzekomej dostępności pracy dla skarżącego z uwzględnieniem warunków jakie powinny one spełniać, aby skarżący mógł podjąć pracę bez narażania na niebezpieczeństwo siebie i innych współpracowników. Nie jest bowiem rolą organów w niniejszym postępowaniu udowadnianie skarżącemu, że może podjąć zatrudnienie, czy też zastępowanie go w jej poszukiwaniach. Podobnie załączenie do pisma pełnomocnika skarżącego wydruku ze skrzynki e-mail, wskazującej na wiadomości wysłane w latach 2016 – 2022 nie przesądza, w ocenie Sądu, o niemożności znalezienia pracy.

Również fakt zobowiązania rodziców skarżącego obowiązkiem alimentacyjnym wobec małoletniej nie wpływał na fakt istnienia zarówno zadłużenia ze strony skarżącego, jak i istniejącego obowiązku alimentacyjnego. Takiego skutku nie niesie również przyznanie skarżącemu prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, gdyż w ramach powyższego postępowania wpadkowego ocenie podlegają inne okoliczności niż w przypadku wniosku o umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego.

Mając, zatem powyższe na uwadze, Sąd uznał, że zarzuty skargi nie mają uzasadnionych podstaw, gdyż brak jest takich naruszeń przepisów prawa procesowego lub materialnego, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy. W szczególności organy zrealizowały obowiązki wynikające z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a., a więc zebrały materiał dowodowy, który umożliwił podjęcie rozstrzygnięcia, a następnie dokonały wyczerpującej oceny przedłożonych środków dowodowych dochodząc do wniosku, że sytuacja skarżącego – ustalona na podstawie przedstawionych przez niego okoliczności faktycznych – nie uzasadniała skorzystania z uprawnień, o jakich mowa w art. 30 ust. 2 ustawy. W ocenie Sądu nie doszło tym samym do przekroczenia granic uznania administracyjnego.

Podsumowując dotychczasowe rozważania Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a wniesiona skarga podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.