Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 1440/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2024-05-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Finanse publiczne
Prawo pomocy
Koszty postępowania
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 6, art. 7, art. 8, art. 11, art. 77, art. 80
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 6 par. 1, art. 8, art. 8a, art. 13 par. 1, art. 80 par. 2a, art. 81 par. 4.
journal: Dz.U. 2022 poz 479
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Pindel, Asesor WSA Mikołaj Darmosz (spr.), Sędzia WSA Katarzyna Stuła-Marcela, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 15 maja 2024 r. sprawy ze skargi Z. F. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 1 sierpnia 2023 r. nr 2401-IEE.7192.297.2023.2.MSN UNP: 2401-23-167480 w przedmiocie odmowy zwolnienia spod egzekucji wierzytelności na rachunkach bankowych oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiot kontroli Sądu stanowiło postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach (zwany dalej: "DIAS", "Dyrektor", "organ odwoławczy") z 1 sierpnia 2023 r. nr 2401-IEE.7192.297.2023.2.MSN UNP: 2401-23-167480 wydane na podstawie m.in. art. 13 § 1, art. 18 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 479 - zwana dalej "u.p.e.a.") oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 775 - zwana dalej "k.p.a.") utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w T. (zwany dalej: "organem egzekucyjnym", "Naczelnikiem") nr [...] z 12 czerwca 2023 r. skierowane do Z. F. (dalej: "Zobowiązany", "Skarżący") w przedmiocie odmowy zwolnienia spod egzekucji wierzytelności na rachunkach bankowych.

Wskazane postanowienie zaskarżone do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach zapadło w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Naczelnik wystawił wobec Zobowiązanego tytuł wykonawczy z 8 września 2022 r. obejmujący dochodzony w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym obowiązek pieniężny w wysokości 129,00 zł. Będący przedmiotem egzekucji obowiązek stanowił nieuregulowany w terminie podatek dochodowy z odpłatnego zbycia papierów wartościowych i instrumentów finansowych za rok 2021. W ramach prowadzonej egzekucji Naczelnik zawiadomieniami z 13 września 2022 r., z 19 stycznia 2023 r., z 28 lutego 2023 r., dokonał zajęć wierzytelności z rachunków bankowych należących do zobowiązanego a prowadzonych przez pięć różnych banków.

Naczelnik działając jako wierzyciel decyzją z 5 października 2022 r. umorzył Zobowiązanemu zaległość podatkową z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych za 2021 r. w kwocie 129,00 zł należnego w związku ze zbyciem papierów wartościowych banku I. S.A. W rezultacie wygaszenia obowiązku głównego egzekucja administracyjna została ograniczona do kosztów egzekucyjnych oraz kosztów upomnienia powstałych w związku z postępowaniem przymusowym.

Zobowiązany w piśmie z 24 marca 2023 r. wniesionym do Naczelnika zakwestionował działania organu egzekucyjnego podnosząc, że została wobec niego wydana decyzja umarzająca zaległość podatkową w podatku dochodowym, a pomimo tego został pozbawiony dostępu do konta bankowego i nie może swobodnie rozporządzać środkami pieniężnymi z przeznaczeniem na opłaty za media czy żywność. Zobowiązany powołał się na trudną sytuację życiową. Wniósł o zwolnienie konta bankowego z zajęcia egzekucyjnego, albowiem został pozbawiony możliwości zaspokojenia elementarnych potrzeb życiowych. W kolejnym piśmie z 5 kwietnia 2023 r. Zobowiązany wskazał, że dochodzona jest od niego należność na którą składają się koszty postępowania egzekucyjnego oraz koszty upomnienia. Skarżący powołał się dodatkowo na to, że Burmistrz Miasta T. decyzją z 19 lipca 2022 r. odroczył mu obowiązek zapłaty II, III, IV raty podatku od nieruchomości w łącznej wysokości 243 zł z uwagi na jego trudną sytuację. Zobowiązany zwrócił się o wyjaśnienie z czego wynikają i czego dotyczą koszty upomnienia, jakie postępowania egzekucyjne są wobec niego prowadzone.

Naczelnik postanowieniem z 12 czerwca 2023 r. odmówił Zobowiązanemu zwolnienia z egzekucji rachunków bankowych prowadzonych przez I., P. S.A., Bank M. S.A., V. S.A., B. S.A. W uzasadnieniu postanowienia przytoczono treść art. 13 § 1 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem organ egzekucyjny na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes, może zwolnić na czas oznaczony lub nieoznaczony, z egzekucji w całości lub w części określone składniki majątku zobowiązanego. Organ egzekucji wyjaśnił, że pierwszą przesłanką warunkującą zastosowanie instytucji zwolnienia środków pieniężnych na zajętym rachunku bankowym jest to, że przysługuje ona zobowiązanemu. Drugim niezbędnym elementem warunkującym zastosowanie instytucji zwolnienia z egzekucji jest określenie przez wnioskodawcę o zwolnienie jakiego składnika majątkowego występuje w swoim wniosku. W niniejszej sprawie Zobowiązany zwrócił się o zwolnienie zajętego rachunku bankowego nie wskazując przy tym w jakim konkretnie banku ten rachunek jest prowadzony. Organ egzekucyjny przyjął, że wniosek dotyczy wszystkich rachunków bankowych prowadzonych dla Zobowiązanego. Naczelnik wyjaśnił, że istotny dla rozpoznania wniosku o zwolnienie spod egzekucji jest także "ważny interes zobowiązanego". Pojęcie ważnego interesu, którego użył ustawodawca jest pojęciem nieostrym. Zdaniem organu egzekucyjnego "uzasadnienie wniosku nie stanowi "ważnego interesu" zobowiązanego przemawiającego za tym, aby zastosować instytucję określoną w art. 13 ustawy egzekucyjnej".

Naczelnik zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 54 Prawa Bankowego, środki pieniężne znajdujące się na rachunkach oszczędnościowych, rachunkach oszczędnościowo-rozliczeniowych oraz na rachunkach terminowych lokat oszczędnościowych jednej osoby, niezależnie od liczby zawartych umów, są wolne od zajęcia na podstawie sądowego lub administracyjnego tytułu wykonawczego, w każdym miesiącu kalendarzowym, w którym obowiązuje zajęcie, do wysokości 75% minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalanego na podstawie ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. z 2020 r. poz. 2207), przysługującego pracownikowi zatrudnionemu w pełnym miesięcznym wymiarze czasu pracy. Wskazano, że środki pieniężne zgromadzone na rachunku oszczędnościowym, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym oraz na rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej prowadzonym dla kilku osób fizycznych są wolne od zajęcia do wysokości określonej w ust. 1, niezależnie od liczby współposiadaczy takiego rachunku. Z cytowanego powyżej przepisu wynika, że bank w każdym kolejnym miesiącu stosuje ustawowe zwolnienie jednak nie stosuje przy tym efektu kumulacji środków z poprzednich okresów czy też tworzonych lokat. Naczelnik wyjaśnił, że sam bank w swoich przepisach posiada regulacje umożliwiające zobowiązanemu korzystanie z określonych ustawowych zwolnień, które powinny zabezpieczyć podstawowe potrzeby życiowe. Ograniczenia stosowania egzekucji z wierzytelności z rachunku bankowego zawierają również przepisy ustawy egzekucyjnej - art. 80 § 2a czy art. 81 § 4 u.p.e.a.

Naczelnik zaznaczył, że zastosowanie instytucji zwolnienia składnika majątkowego z egzekucji nie może pozostawać w konflikcie z celem prowadzenia egzekucji tj. wyegzekwowaniem zaległości. Aktualnie egzekucja nie doprowadziła do wyegzekwowania zaległości. Egzekucja z wierzytelności z rachunków bankowych prowadzonych dla Zobowiązanego w pięciu bankach była bezskuteczna, gdyż nie doprowadziła do ściągnięcia należności. Żaden z banków nie przekazał na konto organu egzekucyjnego żadnych środków w ramach realizacji zajęć. Zdaniem organu egzekucyjnego oznacza to, że albo na zajętych rachunkach bankowych należących do zobowiązanego brak jest środków na realizację zajęć albo też środki te systematycznie wpływają jednak bank zwalania określoną wysokość tych środków w ramach opisanych powyżej ustawowych zwolnień. Każda z powyższych sytuacji potwierdza, że nie mogło dojść do pozbawienia zobowiązanego możliwości zaspokojenia elementarnych potrzeb życiowych. Naczelnik zaznaczył, że Zobowiązany nie wskazał alternatywnego źródła prowadzenia egzekucji, które skutecznie by powodowało obniżanie stanu zaległości podlegających egzekucji.

Zobowiązany pismem z 6 lipca 2023 r. wniósł zażalenie na postanowienie Naczelnika zarzucając:

1. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia mający wpływ na jego treść, polegający na przyjęciu, iż w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki do zwolnienia z egzekucji wierzytelności z rachunku bankowego, podczas gdy sytuacja życiowa, osobista i finansowa skarżącego prowadzi do odmiennych wniosków,

2. naruszenie przepisów art. 7, art. 8, art. 9 oraz art. 11 k.p.a. polegające na naruszeniu zasady prawdy obiektywnej poprzez niepodjęcie działań w celu wyjaśnienia ustalenia wszelkich niezbędnych okoliczności sprawy,

3. naruszenie art. 77 oraz art. 80 k.p.a. polegające na braku wyczerpującego oraz wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego w szczególności brak należytego i spójnego, logicznego uzasadnienia zaskarżonej decyzji, braku poinformowania skarżącego o dokładnej treści wydanej decyzji, w szczególności brak wyczerpującego pouczenia skarżącego o przysługujących mu uprawnieniach procesowych.

Uzasadniając zarzuty zażalenia Zobowiązany podniósł, że znajduje się w trudnym położeniu życiowym ze względów zdrowotnych oraz majątkowych, jest bezrobotny i schorowany. Zobowiązany obecnie nie posiada żadnych dochodów ani środków pozwalających na zaspokojenie należności, korzysta z pomocy osób trzecich. Nie zgodził się z kolejnymi naliczonymi opłatami manipulacyjnymi.

Dyrektor postanowieniem z 1 sierpnia 2023 r. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie Naczelnika, powtarzając przyjętą przez organ egzekucyjny argumentację, a ponadto wskazując, że Zwolnienie składnika majątkowego z egzekucji na podstawie art. 13 u.p.e.a. opiera się na tzw. uznaniu administracyjnym. DIAS wskazał, że wypełnienie określonej przesłanki "ważnego interesu zobowiązanego" nie zobowiązuje organu egzekucyjnego do zastosowania zwolnienia, a jedynie stwarza mu taką możliwość. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wyjaśnił, że zwolnienie z egzekucji ma co prawda na celu ochronę interesów zobowiązanego, jednakże nie może prowadzić do sytuacji, że egzekucja okaże się bezskuteczna. Dyrektor nie podzielił zarzutów zażalenia, co do naruszenia przez organ egzekucyjny art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 88 k.p.a. W ocenie DIAS organ egzekucyjny wnikliwie przeanalizował sytuację majątkową oraz sytuację życiową i rodzinną Zobowiązanego która niewątpliwie jest trudna, ale nie dawała organowi egzekucyjnemu podstaw do udzielenia zwolnienia w trybie art. 13 u.p.e.a.

Zobowiązany pismem z 14 września 2023 r. wniósł do tut. Sądu skargę własną na postanowienie Dyrektora. Strona zarzuciła, że postanowienie DIAS wydane zostało:

1. w oparciu o błędne ustalenia faktyczne polegające na przyjęciu że w sprawie nie zachodzą przesłanki do zwolnienia z egzekucji wierzytelności z rachunku bankowego, podczas gdy sytuacja życiowa, osobista i finansowa skarżącego prowadzi do odmiennych wniosków;

2. z naruszeniem art. 8, art. 9 oraz art. 11 k.p.a. polegające na naruszeniu zasady prawdy obiektywnej - poprzez niepodjęcie działań w celu wyjaśnienia ustalenia wszelkich niezbędnych okoliczności sprawy;

3. z naruszeniem art. 77 oraz art. 80 k.p.a. polegające na braku wyczerpującego oraz wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego w szczególności braku należytego i spójnego, logicznego uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, sprzeczności wewnętrznej wydanego postanowienia - polegająca na wskazaniu że organ administracyjny działa w ramach swobody decyzyjnej, przy jednoczesnym wskazaniu, iż organ administracyjny nie ma możliwości wydania postanowienia uwzględniającego wniosek skarżącego;

4. naruszenie przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, poprzez bezzasadne przyjęcie przez organ administracyjny, iż przesłanką przemawiającą za zwolnieniem spod egzekucji administracyjnej byłoby wskazanie innego składnika majątku skarżącego z którego mogłaby być prowadzona egzekucja, podczas gdy wskazanie innego składnika majątku prowadziłoby do zaspokojenia roszczeń organu administracyjnego w całości, bez dokonanego zwolnienia - co w istocie stanowi również wewnętrzną sprzeczność wydanego postanowienia.

Zobowiązany wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zwolnienie z egzekucji rachunków bankowych należących do skarżącego. Skarżący wniósł ponadto o zwolnienie z wpisu od skargi oraz wyznaczenie pełnomocnika z urzędu, albowiem nie jest w stanie ustanowić pełnomocnika, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i osób najbliższych.

Uzasadniając zarzuty skargi Zobowiązany ponownie nawiązał do swojego trudnego położenia życiowego. Według skarżącego istota sporu sprowadza się zasadniczo do rozważenia wystąpienia w sprawie przesłanki "ważnego interesu zobowiązanego", który uzasadniałby możliwość zwolnienia przez organ egzekucyjny spod egzekucji.

W sprawie wierzycielem i zarazem organem egzekucyjnym jest ten sam organ administracji publicznej (Naczelnik), a w takiej sytuacji postanowienie organu egzekucyjnego odmawiające zwolnienia spod egzekucji rachunku bankowego jest równoznaczne z nieudzieleniem zgody przez wierzyciela, a zatem nie ma potrzeby wydawania odrębnego rozstrzygnięcia w przedmiocie wyrażenia zgody przez wierzyciela. Jednakże w takiej sytuacji, tzn. gdy organ egzekucyjny jest jednocześnie wierzycielem, w szczególny sposób należy traktować wymóg zgody wierzyciela na zwolnienie spod egzekucji. Zdaniem strony skarżącej należało zauważyć, że skoro wierzycielem i organem egzekucyjnym jest ten sam podmiot, to zasadne jest założenie, że rozważając wyrażenie zgody na zwolnienie z egzekucji wierzyciel (organ egzekucyjny) winien rozważyć również przesłankę ważnego interesu zobowiązanego. Skarżący zakwestionował to, że organ egzekucyjny stwierdził, iż nie znalazł podstaw dla podjęcia pozytywnego rozstrzygnięcia dla strony z uwagi na brak innych składników majątkowych umożliwiających zaspokojenie organu. W ocenie Zobowiązanego uzasadnienie postanowienia organu egzekucyjnego, jak i uzasadnienie rozstrzygnięcia Dyrektora są bardzo ogólnikowe, lakoniczne, w minimalny sposób odnosi się do zgromadzonego w aktach materiału dowodowego. Uznaniowy charakter zaskarżonych postanowień nie uzasadniał braku uwzględnienia materiału dowodowego świadczącego o dramatycznej sytuacji życiowej skarżącego.

Pełnomocnik Zobowiązanego, ustanowiony w ramach prawa pomocy, w pisemnych wystąpieniach podtrzymała zarzuty i wnioski skargi wraz z powołaną na ich poparcie argumentacją. Wskazała, że zaskarżone postanowienie narusza art. 13 § 1 u.p.e.a., a organy administracji nie powinny rozpatrywać interesu zobowiązanego w kontekście niemożności zaspokojenia wierzyciela. Do pism pełnomocnika załączono dokumentację dotyczącą kondycji zdrowotnej Zobowiązanego oraz kopię decyzji Naczelnika z 5 października 2022 r. umarzającej zaległość podatkową z tytułu podatku dochodowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie i dlatego została oddalona.

Przedmiotem rozpoznania stało się postanowienie wydane w postępowaniu egzekucyjnym, podlegające kontroli sądowej jako wymienione w art. 3 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm. – zwany dalej: "p.p.s.a.").

Spór w sprawie sprowadza się do zasadności odmowy zwolnienia spod egzekucji w trybie art. 13 § 1 u.p.e.a. składników majątkowych stanowiących wierzytelności z tytułu rachunków bankowych posiadanych przez Zobowiązanego. Skarżący domaga się uwzględnienia jego trudnego położenia życiowego jako okoliczności wskazującej na konieczność zastosowania wspomnianego zwolnienia.

Zgodnie z powołanym art. 13 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes, może zwolnić, na czas oznaczony lub nieoznaczony, z egzekucji w całości lub części określone składniki majątkowe zobowiązanego.

W art. 6 § 1 zdanie pierwsze u.p.e.a. wyrażona jest wiodąca dla administracyjnego postępowania egzekucyjnego zasada obligatoryjnego prowadzenia egzekucji. Stosownie do tego przepisu w razie uchylania się zobowiązanego od wykonania obowiązku wierzyciel powinien podjąć czynności zmierzające do zastosowania środków egzekucyjnych. Zasada ta nie ma jednak charakteru bezwzględnego i ograniczenia w jej urzeczywistnieniu związane są m.in. z innymi zasadami, dla których wartością chronią jest uzasadniony interes zobowiązanego. Jedną z takich nich jest wyróżniana w doktrynie zasada poszanowania minimum egzystencji zobowiązanego.

Zasada ta ma trwałe i niekwestionowane miejsce w katalogu zasad polskiego administracyjnego postępowania egzekucyjnego. Była ona wspominana również w opracowaniach powstałych pod rządami rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 22 marca 1928 r. o postępowaniu przymusowem w administracji (por. M. Zimmermann [w:] M. Jaroszyński, M. Zimmermann, M. Brzeziński, Polskie prawo administracyjne. Część ogólna, Warszawa, 1956, s. 404). Obecnie rekonstruuje się ją przede wszystkim w oparciu o brzmienie przepisów art. 8 do 10 u.p.e.a. Zasada poszanowania minimum egzystencji sprowadza się do pozostawienia zobowiązanemu dóbr i wartości koniecznych dla utrzymania zobowiązanego i jego najbliższych. Podyktowane jest to względami humanitaryzmu (por. E. Ochendowski Postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne. Wybór orzecznictwa, Toruń, 2000 s. 249). Realizacja zasady poszanowania minimum egzystencji odbywać się będzie częstokroć kosztem innych zasad administracyjnego postępowania egzekucyjnego, a mianowicie zasad celowości i zasady sprawności postępowania. Administracyjne postępowanie egzekucyjne doprowadzić ma bowiem do możliwie szybkiego i pełnego wykonania dochodzonego obowiązku. Rezygnacja bądź ograniczenie w stosowaniu środków egzekucyjnych, w imię zasady poszanowania minimum egzystencji może powodować, że cel postępowania egzekucyjnego zostaną osiągnięte później lub nie w pełni. Niezmiennie jednak podstawowym celem egzekucji administracyjnej jest doprowadzenie do wykonania obowiązku. Nadal aktualne pozostaje zdanie W. Kałuskiego: "Zasadą przewodnią dla organów egzekucyjnych winna być dążność do przeprowadzenia egzekucji celowo, szybko, prosto i z zaoszczędzeniem kosztów, przyczem, nie spuszczając z oka interesu publicznego, organ egzekucyjny winien mieć stale na względzie też prawa i interes egzekuta" (por. W. Kałuski, Postępowanie przymusowe w administracji, Warszawa, 1932 s. 150). Współczesnym potwierdzeniem tej tezy, jest stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 25 marca 2021 r. III FSK 2699/21 (powołane orzeczenia dostępne poprzez Centralną Bazę Orzeczeń Sądów Administracyjnych), w którym stwierdzono, że art. 13 § 1 u.p.e.a. ma na celu ochronę interesów zarówno zobowiązanego jak i wierzyciela, dlatego też uregulowana tam instytucja nie może prowadzić do sytuacji, że egzekucja okaże się bezskuteczna. Dokonując wykładni przesłanek określonych w art. 13 § 1 u.p.e.a., należy więc mieć na uwadze podstawowy cel postępowania egzekucyjnego, jakim jest zaspokojenie wierzytelności.

Ustawa egzekucyjna zawiera szczegółowe wyliczenie przedmiotów oraz źródeł dochodu, które z mocy prawa podlegają ograniczeniom w zajęciu albo nie mogą być zajęte. Regulację tą uzupełnia wynikająca z art. 13 u.p.e.a. możliwość ubiegania się przez zobowiązanego, ze względu na jego ważny interes o zwolnienie, na czas oznaczony lub nieoznaczony, z egzekucji w całości lub części określonych składników majątkowych. WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 3 września 2021 r. sygn. akt I SA/Gl 667/21 trafnie wyjaśnił, że art. 13 u.p.e.a. ma na celu poszanowanie obiektywnie usprawiedliwionych interesów zobowiązanego i może być traktowany jako część szeroko pojmowanej zasady poszanowania minimum egzystencji.

Realizacji zasady poszanowania minimum egzystencji służą również wynikające z art. 54 i art. 54a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2488 ze zm.) ograniczenia w egzekucji prowadzonej ze środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych. Powołane przepisy wprowadzają ograniczenia w egzekucji nie tylko o charakterze kwotowym poprzez zwolnienie środków do określonej wysokości. Wolne od zajęcia sią są również zgromadzone na rachunku bankowym środki pochodzące z szczegółowo wyliczonych źródeł o charakterze wsparcia społecznego – świadczeń, dodatków i zasiłków.

Zwolnienie spod egzekucji administracyjnej przewidziane w art. 13 u.p.e.a. ma służyć ochronie ważnego interesu zobowiązanego, który doznaje lub może doznać uszczerbku w związku z zastosowaniem środka egzekucyjnego. Powinno być stosowane wówczas, gdy zwykłe rozwiązania prawne (np. art. 8, art. 8a u.p.e.a., art. 82 § 2a u.p.e.a, art. 54, art. 54a Prawa bankowego) okazują się niewystarczające. Jednocześnie, co już wielokrotnie podkreślono, zwolnienie nie powinno czynić egzekucji administracyjnej pozbawioną perspektyw na urzeczywistnienie jej celów.

Innym aspektem ograniczeń w stosowaniu art. 13 u.p.e.a. jest to, że zwolnienie spod egzekucji nie powinno służyć weryfikacji zasadności dochodzenia należności od zobowiązanego (por. wyrok NSA z 28 października 2021 r., sygn. akt III FSK 4184/21). Nie ma bowiem uzasadnienia dla dokonywania oceny zasadności zastosowania zwolnienia przez pryzmat słuszności nałożenia na zobowiązanego obowiązku. Przesłanką zastosowania art. 13 § 1 u.p.e.a. nie powinny być również okoliczności mogące mieć znaczenie dla istnienia dochodzonego obowiązku albo udzielenia ulgi. Kwestia weryfikacji prawidłowości nałożenia obowiązku albo jego zniesienia może być przedmiotem odrębnego postępowania jurysdykcyjnego. Innymi słowy, w ramach rozpoznania wniosku złożonego w trybie art. 13 § 1 u.p.e.a. nie powinno się badać, czy dochodzony w egzekucji obowiązek został nałożony prawidłowo, albo czy zachodzą okoliczności do jego umorzenia.

Zastosowanie zwolnienia spod egzekucji nie powinno prowadzić do całkowitego pozbawienia możliwości dochodzenia obowiązku stanowiącego przedmiot egzekucji, co byłoby równoznaczne z faktycznym "umorzeniem" przez organ egzekucyjny dochodzonego obowiązku. Wyzbycie się bądź zmniejszenie możliwości stosowania przez organ egzekucyjny narzędzi niezbędnych dla przymusowego wykonania obowiązku, nie może prowadzić do rezultatu w postaci rzeczywistego zdjęcia z zobowiązanego ciężaru odpowiedzialności za jego wykonanie (umorzenia obowiązku). Należy dostrzegać różnice pomiędzy wygaszeniem w całości albo w części obowiązku stanowiącego przedmiot egzekucji, a zmniejszeniem zakresu lub intensywności stosowania środków egzekucyjnych prowadzących do przymusowego wykonania obowiązku. Ujmując rzecz w uproszczeniu zwolnienie składników majątkowych w całości lub w części spod egzekucji nie może zastępować udzielenia ulgi w wykonaniu dochodzonego obowiązku. Należy mieć na względzie, że w tej materii właściwy jest wierzyciel (który niekoniecznie jest zarazem organem egzekucyjnym), a przepisy prawa przewidywać mogą odrębne przesłanki i tryb dla udzielenia ulgi. Stosowanie trybu art. 13 § 1 u.p.e.a. nie powinno zastępować rozwiązań prawnych umożliwiających rozstrzyganie, o uchyleniu lub ograniczeniu dochodzonego obowiązku.

W ustawie egzekucyjnej przewidziano możliwość wygaszenia należności będących kosztami postępowania egzekucyjnego. Stosownie do art. 64e § 1-11 u.p.e.a. na warunkach określonych, w tym przepisie koszty postępowania egzekucyjnego mogą zostać umorzone na wniosek zobowiązanego albo z urzędu. Z kolei ulga w spłacie należności stanowiących koszty upomnienia udzielona może zostać w oparciu o art. 64, art. 67 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1270 ze. zm.). Zobowiązanemu przysługuje osobny środek prawny uregulowany w art. 64c § 9 pkt 1 u.p.e.a. służący weryfikacji poprawności obciążenia i wysokości kosztów egzekucyjnych.

Organ egzekucyjny orzekający w sprawie zwolnienia składnika majątkowego w całości lub części spod egzekucji działa w ramach uznania administracyjnego (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 27 czerwca 2023 r. sygn. akt I SA/Gl 1695/22). Wskazuje na to jednoznacznie użyty w art. 13 § 1 u.p.e.a. adresowany do organu egzekucyjnego zwrot "może zwolnić". Ustawodawca pozostawił organowi egzekucyjnemu możliwość wyboru rozstrzygnięcia, co jednak nie jest równoznaczne z przyzwoleniem na działanie dowolne. W rozstrzygnięciach o charakterze uznaniowym, do jakich zalicza się postanowienie w sprawie zwolnienia spod egzekucji składnika majątkowego, odpowiednio odniesienie znajdzie wyrażona w art. 7 k.p.a. zasada uwzględniania słusznego interesu oraz zasada prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie do organu z art. 8 k.p.a.

Organ egzekucyjny orzekając w przedmiocie zwolnienia powinien, z zachowaniem zasad procesowych zbadać występowanie jedynej normatywnej przesłanki udzielenia zwolnienia tj. ważnego interesu zobowiązanego. Nawet jednak stwierdzenie, że w sprawie występuje ważny interes zobowiązanego, to okoliczność ta nie obliguje organu egzekucyjnego do zastosowania zwolnienia. Jeżeli rozstrzygnięcie jest dla zobowiązanego negatywne organ egzekucyjny ma obowiązek uzasadnienia dokonanego wyboru (art. 107 § 3 w zw. z art. 18 u.p.e.a. - w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego postanowienia).

Wprawdzie w art. 13 § 1 u.p.e.a. jako jedyną normatywną przesłankę do jego zastosowania wskazano ważny interes zobowiązanego, to jednak nie można pomijać dorobku orzecznictwa odnoście stosowania tej regulacji. Otóż jak się w nim wskazuje, tryb art. 13 u.p.e.a. nie powinien prowadzić do udaremnienia celu egzekucji jakim jest zaspokojenie wierzyciela (por. wyrok NSA z 11 stycznia 2024 r. sygn. akt I GSK 1269/23 ). Stosowanie art. 13 § 1 u.p.e.a. powinno uwzględniać ochronę interesu zobowiązanego, ale również wierzyciela (por. wyrok WSA w Gliwicach z 20 kwietnia 2023 r. sygn. akt I SA/Gl 1648/22). Dyrektywy te należy uwzględniać przy wyborze rozstrzygnięcia, w ramach uznania administracyjnego.

Analiza treści art. 13 § 1 u.p.e.a. prowadzi do wniosku, że to na zobowiązanym ubiegającym się o zwolnienie składnika majątkowego spod egzekucji spoczywa obowiązek wykazania ważnego interesu przemawiającego za zastosowaniem tej nadzwyczajnej instytucji. W płaszczyźnie procesowej przesuwa ta na zobowiązanego ciężar poszukiwania argumentacji uzasadniającej zastosowanie zwolnienia.

W rozpoznawanej sprawie przedmiotem egzekucji administracyjnej na obecnym jej etapie pozostały koszty postępowania egzekucyjnego oraz dochodzone razem z nimi koszty upomnienia. Stało się tak, gdyż w odrębnym postępowaniu umorzony został główny obowiązek stanowiący przedmiot egzekucji (podatek dochodowy). Na zobowiązanym spoczywają nieuregulowane koszty upomnienia oraz koszty postępowania egzekucyjnego. Koszty te klasyfikowane są jako niepodatkowe należności budżetowe o charakterze publicznoprawnym (por. wyrok NSA z 26 maja 2023 r. sygn. akt III FSK 3569/21). Mają cechę należności samodzielnych, powstających w oparciu o przepisy administracyjnego postępowania egzekucyjnego, a nie przepisy prawa materialnego (np. ustaw podatkowych). W konsekwencji nie stanowią względem obowiązku głównego należności akcesoryjnych, wygasających wraz nim. Dlatego też umorzenie zaległości podatkowej nie doprowadziło do ustania bytu należności powstałych w związku z postępowaniem egzekucyjnym.

Zobowiązany domaga się zwolnienia spod zajęcia egzekucyjnego wszystkich rachunków bankowych. Skarżący kwestionuje przy tym zasadność dochodzenia należności powstałych w związku z administracyjnym postępowaniem egzekucyjnym, skoro umorzony został obowiązek w związku z którym uruchomiono postępowanie. Dodatkowo skarżący powołuje się na to, że w związku z położeniem życiowym w jakim się znajduje uzyskał korzystne dla siebie rozstrzygnięcia innych organów, co do spłaty zaległości publicznoprawnych.

W ocenie Sądu organy egzekucyjne działały w zgodzie z prawem. Należy w pierwszej kolejności wskazać, że zastosowanie zwolnienia spod egzekucji wszystkich zidentyfikowanych przez organ egzekucyjny przysługujących zobowiązanemu wierzytelności z tytułu rachunków bankowych prowadziłoby do faktycznej rezygnacji z możliwości zaspokojenia wierzyciela publicznoprawnego.

Jak wyjaśniły organy zastosowane dotychczas środki egzekucyjne nie doprowadziły do ściągnięcia należności. Nie ustalono również innych składników majątku zobowiązanego, z których można prowadzić egzekucję. Z materiału sprawy wynika (w tym złożonej do akt sądowych dokumentacji medycznej oraz oświadczenia na potrzeby wniosku o udzielenie prawa pomocy), że brak jest również widoków, aby sytuacja majątkowa wnioskodawcy uległa poprawie. Sytuacja życiowa w jakiej znalazł się Skarżący, (problemy zdrowotne, szczupłość posiadanego majątku) uzasadnia wniosek, że w dającej się przewidzieć przyszłości nie sposób oczekiwać, aby odzyskał on możliwości płatnicze.

Zastosowanie zwolnienia spod egzekucji, nie powinno prowadzić do efektu równoznacznego z całkowitym zwolnieniem zobowiązanego z obowiązku zapłaty. Odstąpienie w całości lub w części od stosowania środka egzekucyjnego, w toku egzekucji administracyjnej nie powinno niweczyć możliwości osiągnięcia jej celu. Równie doniosłe jest to, że stosowanie art. 13 § 1 u.p.e.a. nie powinno zastępować regulacji, która bezpośrednio dotyczy kwestii udzielenia ulg w spłacie kosztów upomnienia, czy kosztów postępowania egzekucyjnego. Realizacja zasady poszanowania słusznego interesu strony w związku z uznaniem administracyjnym (art. 7 k.p.a.) powinna mieścić się w granicach jakie wyznacza norma stanowiąca podstawę prawną, ramach której interes strony ma być chroniony. Organy administracji związane są bowiem zasadą legalizmu z art. 6 k.p.a., a zatem mają działać na podstawie i w granicach przepisów prawa. Występowanie słusznego interesu strony, nie uzasadnia działania w sposób sprzeczny z celami dla jakich wprowadzono do porządku prawnego art. 13 § 1 u.p.e.a. Do takiej sytuacji doszłoby, gdyby w okolicznościach sprawy organ administracji zastosowały zwolnienie o jakie wnosił Zobowiązany.

W rozpoznawanej sprawie organy nawiązały do dorobku orzeczniczego sądów administracyjnych wskazując, że domagając się zwolnienia składnika majątkowego spod egzekucji Zobowiązany powinien zaoferować inną możliwości zaspokojenia dochodzonej należności. Oczekiwanie takiego zachowania, chociaż nie wynikające wprost z przepisów u.p.e.a. odpowiada celom postępowania egzekucyjnego i formułowanej w jego ramach potrzebie uwzględniania interesu wierzyciela. Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 13 § 1 u.p.e.a.

Jak wyjaśniono zwolnienie spod egzekucji składników majątkowych ma zabezpieczać ważny interes zobowiązanego, w sytuacji gdy inne służące temu mechanizmy prawne okazały się niewystarczające. W niniejszej sprawie realne zagrożenie dla interesu zobowiązanego związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych nie wystąpiło, skoro egzekucja z tych składników majątku okazała się bezskuteczna. Trudno dopatrzeć się głębszego sensu w zwolnieniu z egzekucji składniku majątkowego, z którego i tak nie można pozyskać środków na pokrycie obowiązku. Należy zgodzić się z wyjaśnieniami organów, że skoro z zajęć rachunków bankowych nie uzyskano środków, to albo środków na rachunkach w ogóle nie było, albo nie przekraczały kwoty podlegającej zajęciu, albo też pochodziły ze źródeł, z których wpływy nie podlegały zajęciu. Skarżący nie uszczegółowił, w jakich sytuacjach nie mógł, z uwagi na zajęcie rachunku bankowego, dokonać płatności na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych.

Organ nadzoru jak też organ egzekucyjny nie kwestionowały wprost trudnej sytuacji życiowej zobowiązanego. Organ nadzoru, rozpoznając sprawę ponownie na skutek wniesionego zażalenia, nie zaprzeczył występowaniu ważnego interesu zobowiązanego. Równocześnie jednak oba organy administracji przedstawił wyczerpujące wyjaśnienia, co do przyczyn odmowy zastosowania zwolnienia. Argumentacja jaką zaprezentowały organy administracji koresponduje z wypracowanymi w orzecznictwie i nauce ustaleniami, co do przeznaczenia oraz reguł stosowania art. 13 § 1 u.p.e.a. Szczegółowość wyjaśnień zamieszczonych przez organy odpowiadała stopniowi konkretności argumentacji na jaką powoływał się Zobowiązany. Nie potwierdziły się w obliczu powyższego, zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 7, art. 8, art. 11 k.p.a. Organy administracji przeprowadziły postępowanie w zakresie niezbędnym dla wydania rozstrzygnięcia w sprawie, zebrały w sposób wyczerpujący materiał dowodowy i poddały go całościowej ocenie przez pryzmat możliwości zastosowania art. 13 § 1 u.p.e.a. Nie doszło do zarzucanego uchybienia art. 77 k.p.a. i art. 80 k.p.a.

Treść wystąpień Zobowiązanego zdaje się wskazywać, że w istocie jego zamiarem jest doprowadzenie do całkowitej rezygnacji przez Naczelnika, z dochodzenia kosztów upomnienia oraz kosztów postępowania egzekucyjnego. Strona ma możliwość zwrócenia się do Naczelnika (występującego w tym postępowaniu w charakterze wierzyciela i organu egzekucyjnego), z wnioskiem o umorzenie wspomnianych należności.

W tym stanie rzeczy skarga okazała się niezasadna, wobec czego na podstawie art. 151 p.p.s.a. Sąd orzekł o jej oddaleniu.

Odnosząc się do wniosku pełnomocnika skarżącego o uzupełnienie wyroku o rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznaniu wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy wyjaśnić należy, że powyższe nie stanowi elementu rozstrzygnięcia wyroku w sprawie głównej. Z art. 209 oraz art. 200 p.p.s.a. wynika, że w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt lub podjął zaskarżoną czynność albo dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Wówczas sentencja wyroku powinna zawierać rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów. Natomiast w sytuacji, gdy sąd oddalił skargę w sprawie, w której strona korzystała z pełnomocnika ustanowionego z urzędu, kwestia przyznania wynagrodzenia pełnomocnikowi rozpoznawana jest odrębnie w trybie art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a. W niniejszej sprawie występuje opisany przypadek. Wyjaśnić należy, że Sąd osobnym zarządzeniem skieruje sprawę do referendarza sądowego celem orzeczenia na posiedzeniu niejawnym w przedmiocie przyznania wynagrodzenia.