Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 466/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-10-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz Sędziowie sędzia NSA Małgorzata Dałkowska – Szary sędzia del. WSA Mirosława Pindelska /spr./ Protokolant Marcin Sikorski po rozpoznaniu w dniu 30 października 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej T. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 17 października 2011 r. sygn. akt IV SA/Gl 819/11 w sprawie ze skargi T. Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie świadczeń pieniężnych z tytułu pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 17 października 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 819/11 oddalił skargę T. Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie świadczeń pieniężnych z tytułu pracy przymusowej. Wyrok sądu I instancji zapadł w następujących okolicznościach.

Wnioskiem z dnia [...] marca 2010 r. T. Z. zwrócił się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). We wniosku wskazał, że po ukończeniu 14 lat niemiecki urząd pracy [...] w Ż. skierował go do niewolniczej pracy w tartaku w miejscowości U. pow. Ż. Pracę tą wykonywał od 1 marca 1943 r. do 31 marca 1944 r. Natomiast od 1 kwietnia 1944 r. został przeniesiony do pracy w gospodarstwie rolnym osadnika niemieckiego J. G. w M. pow. Ż., w którym pracował do 28 lutego 1945 r. Do wniosku dołączył m.in. opinię Zarządu Koła [...], kwestionariusz osobowy z [...] grudnia 1963 r., oświadczenia świadków – na okoliczność wykonywania pracy przymusowej w tartaku oraz gospodarstwie rolnym.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powołując się na art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ww. ustawy o świadczeniach pieniężnych (...) oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, odmówił wnioskodawcy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego ustawą uznając, że T. Z. w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, która nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, bowiem nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy T. Z. podniósł, że wykonywał pracę przymusową w gospodarstwie niemieckiego osiedleńca w M., a więc w miejscowości odległej od jego miejsca zamieszkania o 10 km. Tam został zakwaterowany w nieogrzewanym pomieszczeniu, pracował od świtu do nocy. Prawie w ogóle nie kontaktował się w tym czasie z rodziną, był bity i zniewolony. W dodatkowym piśmie wskazał, że dla niego kilkunastoletniego chłopca odległość 10 km wydawała się duża. W nowym miejscu czuł się obco, nikogo nie znał i jego nikt nie znał, nie wolno mu było utrzymywać żadnych kontaktów z rodziną.

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] maja 2010 r. utrzymał w mocy ww. decyzję. W ocenie organu wnioskodawca wykonywał pracę przymusową w miejscu stałego zamieszkania (U.), a następnie został skierowany do pracy w M., a więc w pobliżu miejsca zamieszkania. Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie o świadczeniu pieniężnym (...) oraz orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego. Organ zaznaczył, że nie neguje faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny, jednakże nie zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia wskazane w ustawie, a to konieczność deportacji do pracy przymusowej.

Na skutek wniesionej skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 25 stycznia 2011 r. sygn. akt IV SA/Gl 438/10 uchylił zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ww. ustawy o treści nadanej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07.

Przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku, Sąd uznał, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego, językowego czy społecznościowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania.

Sąd wskazał, że w warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie i ocena charakteru wykonywanej pracy oraz warunków funkcjonowania w miejscu wykonywania pracy, możliwości posługiwania się swobodnie językiem polskim, kontaktowania się z rodziną. Wszystkie te okoliczności przesądzają bowiem o tym, czy wobec skarżącego stosowano zaostrzony rodzaj represji w porównaniu ze "zwykłą" pracą przymusową, czy doświadczył on znacznie trudniejszych warunków egzystencji, niedostatku więzi społecznych z nowym otoczeniem.

W konsekwencji Sąd uznał, że wydanie zaskarżonej decyzji nastąpiło z naruszeniem przepisów art. 7, art. 77 oraz art. 107 § 1 i 3 k.p.a. W ocenie Sądu organ winien przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe i w jego ramach przesłuchać stronę oraz ewentualnych świadków pracy przymusowej, określić, które z okoliczności wskazanych przez stronę uznał za udowodnione, dlaczego odmówił wiarygodności innym okolicznościom. Następnie na podstawie całości materiału dowodowego ocenić, czy w sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki uzasadniające przyznanie wnioskowanego świadczenia.

Powtórnie rozpatrując sprawę, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2010 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że ustawa o świadczeniu pieniężnym (...) przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom. Rodzaje represji zostały natomiast enumeratywnie wyliczone w art. 2 ustawy i obejmują osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939–1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych oraz deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939–1945, ZSRR i terenów przez niego okupowanych.

Podniósł, że z materiału dowodowego wynika, że zainteresowany w okresie od marca 1943 r. do końca kwietnia 1944 r. zatrudniony był w tartaku w miejscowości U., tj. w miejscu stałego zamieszkania. Uznał, że w tym przypadku nie nastąpił fakt deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Następnie organ odniósł się do wniosku, w którym wskazano, iż w maju 1944 r. T. Z. został skierowany do pracy przymusowej do miejscowości M., gdzie wykonywał pracę w gospodarstwie do lutego 1945 r., na potwierdzenie czego przedłożył kwestionariusz osobowy z [...] grudnia 1962 r. oraz oświadczenia świadków, którzy potwierdzili okresy jego zatrudnienia. Dalej organ odnotował, że wykonując zalecenia Sądu postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2011 r. dopuścił dowód z przesłuchania strony. W protokole przesłuchania zainteresowany wskazał, że podczas pobytu w miejscowości M. jego rodzina pozostawała w miejscu dotychczasowego zamieszkania, a on sam pracując u gospodarza niemieckiego otrzymywał skromne wynagrodzenie. Ponadto wskazał, że pracowały z nim dwie osoby narodowości polskiej, a odległość jaka dzieliła miejsce wykonywania pracy od domu rodzinnego wynosiła około 10 km.

W okolicznościach faktycznych sprawy organ uznał, iż jakkolwiek ciężka praca wykonywana przez T. Z. nosi znamiona pracy przymusowej to zważywszy na kwestę odległości dzielącej miejscowość rodzinną i miejscowość wykonywania pracy przymusowej trudno mówić o deportacji. Podkreślił, że człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilka czy kilkanaście kilometrów od miejsca dotychczasowego pobytu, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym o kilkaset czy kilka tysięcy kilometrów (wyroki WSA w Poznaniu z dnia 5 października 2010 r. sygn. akt IV SA/Po 686/10, z 7 września 2010 r. sygn. akt IV SA/Po 637/10, WSA w Bydgoszczy z dnia 17 sierpnia 2010 r. sygn. akt II SA/Bd 573/10). Organ wskazał, że deportować oznacza "wywozić, zsyłać na przymusowy pobyt stały lub czasowy do odległych, odizolowanych miejscowości" (Słownik PWN). Tymczasem strona wprawdzie została zmuszona do opuszczenia rodzinnej miejscowości, to jednak skierowano ją do miejscowości oddalonej o 10 km od miejsca stałego zamieszkania, nie nastąpiło więc odizolowanie od środowiska. Organ podkreślił jednocześnie, że rodzice wnioskodawcy (w świetle jego zeznań) w czasie okupacji przebywali w domu rodzinnym w U. W ocenie organu trudno tym samym przyjąć, aby rodzice nie odwiedzali w trakcie wykonywania pracy przymusowej swojego dziecka. Zaznaczył, że sam wnioskodawca wskazał, że doszło do wizyty matki w czasie wykonywania prac w M. Organ wziął także pod uwagę okoliczność, iż strona nie przebywała w nieznanym, obcym, wrogim środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji, jak odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone niejednokrotnie z wrogością miejscowej ludności, które mogły przekładać się nie tylko na pogorszone warunki codziennego bytu ale odbierałyby wolę przetrwania i nadziei na przerwanie niekorzystnego położenia. Właśnie z tych względów deportacja była samoistnym, niezależnym od faktu pracy przymusowej źródłem cierpienia. W tych okolicznościach organ nie znalazł podstaw do zajęcia odmiennego stanowiska.

W skardze na powyższą decyzję T. Z. ponownie wskazał na swoją trudną sytuację w czasie okupacji, a w szczególności trudne warunki w gospodarstwie rolnym, gdzie wykonywał pracę przymusową przez okres 9 miesięcy. Nie zgodził się ze stwierdzeniem, że nie był wyrwany z dotychczasowego środowiska. Podniósł, że nie wolno mu było utrzymywać kontaktów z rodziną. Podkreślił, że nie ma znaczenia czy był odwiedzany przez matkę, która i tak nie mogła zabrać go do domu, jak i to że w dokumentacji [...] otrzymywał wynagrodzenie w wysokości 25 pfenigów dziennie, ponieważ nigdy takich pieniędzy nie otrzymywał.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując wnioski i argumentację zawarte w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie skarżący podtrzymał skargę oraz dodatkowo wyjaśnił, że w związku z zachowaniem jednego Niemca, który użył w stosunku do niego przemocy udał się na posterunek policji, ale nic nie wskórał, po terenie M. mógł się poruszać, natomiast matka nie odwiedzała go częściej, dlatego że w jego rodzinie było siedmioro dzieci.

Wojewódzki Sąd Administracyjny po rozpoznaniu ww. skargi wyrokiem z dnia 17 października 2011 r. (sygn. akt IV SA/Gl 819/11) oddalił skargę.

Sąd wskazał, że przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja organu administracji, odmawiająca przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej "ustawą".

Dalej Sąd przypomniał, że w przedmiotowej sprawie orzekał już Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, który wyrokiem z dnia 25 stycznia 2011 r., sygn. akt IV SA/Gl 438/10, uchylił wcześniejszą decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dotyczącą odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W ocenie Sądu organ nie ustalił bowiem czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o treści nadanej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07. Trybunał zakwestionował uzależnienie prawa do świadczenia od kryteriów geograficznych (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania tego świadczenia przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał nie miał natomiast – jak wynika z uzasadnienia wyroku – zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, ponieważ osoby dotknięte taką formą represji znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy w otoczeniu rodziny i znajomych.

Przy uwzględnieniu obowiązujących na dzień wydania zaskarżonej wówczas decyzji przepisów ustawy i cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, Sąd wyraził ocenę prawną odnoszącą się do pojęcia deportacji uznając, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Wskazał, że stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego, językowego czy społecznościowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. W związku z tym nakazał organowi aby ten ustalił i ocenił, czy praca przymusowa wykonywana przez skarżącego przybrała szczególnie dotkliwą formę, tzn. była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

Sąd podkreślił, że zgodnie z art. 153 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania, co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu ciążący na organie i na sądzie, może być natomiast wyłączony w wypadku zmiany stanu prawnego. W niniejszej sprawie po wydaniu wyroku tut. Sądu nastąpiła zmiana stanu prawnego bowiem z dniem 20 kwietnia 2011 r., w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, znowelizowano art. 2 pkt 2 ustawy (ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich – Dz.U. z 2011 r. Nr 72, poz. 380).

Zgodnie z nowym brzmieniem art. 2 pkt 2 represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939–1945, Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Z brzmienia przywołanego przepisu wynika, że ustawodawca poszerzył krąg osób uprawnionych do świadczenia obejmując nim również osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. Zmianie uległa zatem treść przesłanki warunkującej prawo do uzyskania wnioskowanego świadczenia, tj. osoba wnioskująca w dalszym ciągu winna podlegać represji zdefiniowanej w art. 2 pkt 2 ustawy w postaci deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, z tym, że już nie wyłącznie z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nią okupowanych, lecz również deportacji (wywiezieniu) w granicach przedwojennego państwa polskiego. Powyższe oznacza, że ustawa nadal warunkuje uzyskanie świadczenia od wystąpienia szczególnej dolegliwości represji w formie deportacji. W dalszym ciągu zatem aktualna jest ocena prawna wyrażona w niniejszej sprawie w wyroku tut. Sądu, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Ocena ta jest zgodna z wcześniejszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, na co też zwracał uwagę Trybunał Konstytucyjny w przywołanym wyżej wyroku, w którym wskazywano, że przepisy ustawy będącej materialnoprawną podstawą orzekania w sprawie, nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych, lecz tylko dla tych, względem których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, osadzenie w obozie pracy bądź deportację. Jest to istotne ze względu na realizowany w praktyce powszechny obowiązek pracy. Kryterium wyróżniającym grupę osób uprawnionych do świadczenia z tytułu pracy przymusowej stanowi obiektywnie trudniejsza sytuacja osób przymusowo zatrudnionych wyrwanych z dotychczasowego środowiska (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r. sygn. akt OPS 5/98, ONSA 1999, nr 1, poz. 1).

Oceniając legalność zaskarżonej decyzji z punktu widzenia obowiązującego w dacie jej wydania art. 2 ust. 2 ustawy Sąd uznał rozstrzygnięcie to za prawidłowe. Nie wystąpiła bowiem przesłanka szczególnej dolegliwości represji w formie deportacji, o której mowa w tym przepisie. Organ zbadał, co znalazło swoje właściwe odzwierciedlenie w uzasadnieniu rozstrzygnięcia – czy obowiązek pracy przymusowej wykonywanej przez skarżącego przybrał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. W tym zakresie organ dokonał oceny sytuacji skarżącego w oparciu o kryterium deportacji, a więc szczególnej dolegliwości represji. W ocenie Sądu słusznie organ uznał, że wykonywanie pracy przymusowej, której charakteru ani dolegliwości zarówno Sąd, ani organ nie negują – w miejscowości położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania skarżącego (ok. 10 km) nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Zmiana miejsca pobytu w związku ze skierowaniem do pracy w pobliskiej miejscowości nie oznaczała wyrwania z dotychczasowego środowiska i zerwania z nim więzi. Praca była bowiem wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, a więc od znanego otoczenia i rodziny, z którą skarżący miał kontakt. Częstotliwość tego kontaktu, co wynika dodatkowo z wyjaśnień skarżącego złożonych na rozprawie, wiązała się natomiast z sytuacją rodziny skarżącego. Młody wiek skarżącego niewątpliwie mógł zwiększyć w nim poczucie odległości i osamotnienia, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jego dotychczasowego miejsca zamieszkania.

Sąd podkreślił, że badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach skarżącego. Wydając przedmiotową decyzję, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych prawidłowo zinterpretował przepisy prawa. Sam fakt pracy przymusowej nie stanowi bowiem wystarczającego warunku uzyskania dochodzonego przez skarżącego świadczenia, albowiem – jak wynika z art. 2 pkt 2 ustawy, praca ta musiała być połączona z faktem deportacji (wywiezienia). Deportować, jak wskazał organ, oznacza "wywozić, zsyłać na przymusowy pobyt stały lub czasowy do odległych, odizolowanych miejscowości" (Słownik PWN). W niniejszej sprawie skarżący został skierowany do pracy do sąsiedniej, niedalekiej miejscowości, co wprawdzie wiązało się z jego pobytem poza miejscem dotychczasowego zamieszkania, jednakże nie było połączone z dodatkowymi, szczególnie dotkliwymi elementami, które spotykały osoby świadczące pracę przymusową warunkach wysiedlenia i odizolowania od dotychczasowego środowiska. Takie okoliczności prawidłowo eksponował organ wskazując na nie przerwanie związków rodzinnych, kulturowych czy językowych w związku ze zmianą miejsca wykonywania przymusowej pracy w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania.

W podsumowaniu stwierdził, że przy wydaniu decyzji nie zostały naruszone przepisy prawa materialnego ani też nie doszło do naruszenia przepisów postępowania, a wobec tego skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Dodatkowo wskazał, że uchylając poprzednią decyzję Sąd nie nakazał organowi wydania rozstrzygnięcia o przyznaniu wnioskowanego przez skarżącego świadczenia. Nakazał natomiast dokonać ustaleń oraz oceny okoliczności sprawy pod względem kryterium deportacji stanowiącego jedną z podstaw uznania wystąpienia represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy.

W konsekwencji Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę oddalił.

Skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego na ww. wyrok złożył T. Z.

Wyrok zaskarżono w całości i na podstawie art. 174 pkt. 1 p.p.s.a. wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, a to art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r. Nr 87 poz. 395 z późn. zm.) poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i w rezultacie wadliwe przyjęcie, że:

-- skarżący nie spełnia warunków do przyznania mu świadczenia pieniężnego wynikającego z wyżej wymienionej ustawy z uwagi na okoliczność, że nie nastąpiła szczególna dolegliwość represji w formie deportacji, bowiem pracował on w miejscowości znajdującej się w niewielkim oddaleniu od swego miejsca zamieszkania, mimo że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 16 grudnia 2009 r. (sygn. K 1/07) uznał, że wywiezienie do pracy przymusowej na terenie państwa polskiego winno być także traktowane jako deportacja uzasadniająca przyznanie świadczenia pieniężnego i mimo tego że wyżej wskazana ustawa w żaden sposób nie precyzuje odległości deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego wskazując jedynie na to, że wywiezienie takie musi nastąpić w celu wykonywania pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego,

-- skarżący nie spełnia warunków do przyznania mu świadczenia pieniężnego wynikającego z wyżej wymienionej ustawy z uwagi na okoliczność, że praca przez niego wykonywana nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, mimo że okoliczności sprawy wskazują, że było inaczej, a skarżący jako dziecko oderwany został ze swego miejsca dotychczasowego pobytu, przez okres prawie roku przebywał w obcej miejscowości, w bardzo złych warunkach bytowych, pracując w charakterze robotnika przymusowego, przez co utracił rok dzieciństwa, co odbiło się w późniejszym okresie zarówno na jego zdrowiu fizycznym i psychicznym.

Na podstawie art. 176 w zw. z art. 188 p.p.s.a. i art. 203 pkt. 1 p.p.s.a. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi skarżącego na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2011 r. (Nr [...]), a następnie uchylenie decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2011 r. (Nr [...]) oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2010 r. (Nr [...]).

W razie nieuwzględnienia powyższego wniosku na podstawie art. 176 w zw. z art. 185 § 1 p.p.s.a. oraz art. 203 pkt. 1 p.p.s.a. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył ,co następuje;

Zgodnie z art. 183 &1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U z 2012r. poz. 270 , dalej p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie podstawy nieważności wskazane w art. 183 &2 p.p.s.a. nie zachodzą, dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznanie sprawy ograniczył do zbadania zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Skarga nie ma uzasadnionych podstaw. Skarżący zarzucił sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego art. 2 pkt. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz. U. nr. 87 poz. 395 ze zm. ) poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie .

Autor skargi kasacyjnej stwierdził, formułując zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, że przepis ten został poddany procesowi błędnej wykładni i niewłaściwie zastosowany w sprawie. Wskazane naruszenia prawa materialnego są różnymi postaciami naruszenia prawa. Mogą wystąpić razem ale w określonej relacji wzajemnej i w odniesieniu do odpowiedniego etapu zastosowania przepisu. Wymaga to przeprowadzenia odpowiedniego rozumowania i zaprezentowania argumentacji wskazującej na taką zależność, której w uzasadnieniu skargi kasacyjnej brakuje. Nie czyni to rozpoznania zarzutu niemożliwym ale jest istotne, od strony argumentacyjnej i może wpływać na skuteczność zarzutu.

Autor skargi kasacyjnej powiązał ten zarzut z treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt 49/07 wskazując, że deportacja oznacza wywiezienie, wyrwanie z dotychczasowego środowiska, a świadczenie pieniężne winny otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmiana miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska.

Wskazując powyższa interpretacje przepisu skarżący kasacyjnie nie wskazał różnic w wykładni prawa stosowanej przez Sąd I instancji.

W dalszej części skargi kasacyjnej zostały wskazane wyroki wojewódzkich sądów administracyjnych z 31 sierpnia 2011 r., sygn. II SA/Gd 581/11 WSA w Gdańsku, z dnia 10 maja 2011 r. sygn. akt II SA/Łd 241/11 WSA w Łodzi, z dnia 17 listopada 2010 r. sygn. akt II SA/Gd 495/10 WSA w Gdańsku na uzasadnienie argumentacji, że wykonywanie pracy przymusowej nawet w miejscowości położonej w niewielkiej, bo kilku czy kilkunastokilometrowej odległości od miejsca zamieszkania nie przesądza a priori o braku podstaw do przyznania świadczenia, że stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego, z warunkami egzystencji, okolicznością czy była zapewniona możliwość utrzymywania stałych kontaktów z osobami bliskimi, możliwość poruszania się poza czasem pracy.

Przedstawiona w ten sposób jako wzorzec wykładnia przepisu art. 2 pkt 2 ustawy nie odbiega w żaden sposób od wykładni zastosowanej przez Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku.

Sąd I instancji szeroko uzasadnił pojęcie deportacji jako szczególnej dolegliwości represji w znaczeniu nadanym mu w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. i wcześniejszym orzecznictwie sądowoadministracyjnym. Nie wskazał aby wyłącznie kryterium geograficzne było podstawą do zaakceptowania przez ten Sąd ustaleń organu administracji. Z treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku wyraźnie wynika, że nie idzie o przywiązanie określonej wagi do kwestii odległości miedzy miejscem zamieszkania, a miejscem deportacji, lecz o możliwości powiązania ustalonych faktów z treścią wyrażenia "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej". Co do treści tego wyrażenia Sąd I instancji wskazał, za Trybunałem Konstytucyjnym, jedynie na zakres dolegliwości represji w sytuacji, gdy wywiezienie oznaczało zerwanie dotychczasowych więzi jakie osoba deportowana miała z rodziną czy środowiskiem, co siłą rzeczy musiało mieć miejsce w sytuacji pewnego oddalenia obu miejsc, uniemożliwiającego utrzymanie więzi ze środowiskiem, zerwaniem więzi z rodziną.

Naczelny Sąd Administracyjny akceptuje przyjętą przez Sąd I instancji wykładnię art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych akcentującą znaczenie wyrazów "deportacja (wywiezienie) w celu pracy przymusowej" oraz wyrwanie z dotychczasowego środowiska.

Przechodząc do zarzutu naruszenia prawa materialnego z art. 2 pkt 2 ustawy poprzez niewłaściwe jego zastosowanie podnieść należy, że skarżący kasacyjnie nie podważył ustaleń faktycznych dokonanych przez organ administracyjny, a zaakceptowanych przez Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku (brak takiego zarzutu w skardze kasacyjnej). Ustaleń tych skarżący nie może skutecznie podważyć zarzutem naruszenia prawa materialnego. Wobec tego ustalenia faktyczne dokonane w zaskarżonym wyroku są podstawą do rozważań w przedmiocie zarzutu nieprawidłowego zastosowania art. 2 pkt 2 ustawy. Z ustaleń tych wynika, że skarżący został wywieziony do pracy przymusowej do miejscowości oddalonej o 10 km od miejsca stałego zamieszkania, co obiektywnie stanowiło o braku odizolowania od dotychczasowego środowiska. Praca była wykonywana w znanej okolicy. Skarżący miał kontakt z rodziną, która przez cały okres wojny pozostawała w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Częstotliwość tego kontaktu, co wynikało, zdaniem Sądu, z dodatkowych wyjaśnień skarżącego złożonych na rozprawie, wiązała się z sytuacją rodziny skarżącego (matka odwiedziła go tylko raz). Sąd I instancji uznał, że wiek skarżącego mógł niewątpliwie zwiększyć w nim poczucie odległości i osamotnienia, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jego dotychczasowego zamieszkania. Z zaakceptowanych przez Sąd I instancji ustaleń organu administracji wynikało również, że skarżący pracując u gospodarza niemieckiego otrzymywał skromne wynagrodzenie. Ponadto pracowały z nim dwie osoby narodowości polskiej. Powyższe fakty dały podstawę do uznania przez organ administracyjny i zaakceptowania przez Sąd I instancji, że skarżący nie przebywał w nieznanym, obcym, wrogim środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji, jak odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone niejednokrotnie z wrogością miejscowej ludności, które mogłyby przekładać się nie tylko na pogorszone warunki codziennego bytu ale odbierałyby wolę przetrwania i nadziei na przerwanie niekorzystnego położenia. Z takimi względami zarówno organ administracyjny, jak i Sąd I instancji wiązał deportację jako samoistne, niezależne od faktu pracy przymusowej, źródło cierpienia. W tym też znaczeniu Sąd I instancji uznał, że zmiana miejsca pobytu skarżącego w związku ze skierowaniem do pracy w pobliskiej miejscowości nie oznaczała wyrwania z dotychczasowego środowiska i zerwania z nim więzi.

W świetle powyższego nie można uznać zasadności zarzutu kasacyjnego o niewłaściwym zastosowaniu art. 2 pkt 2 ustawy w stosunku do ustalonego stanu faktycznego w sprawie. Podnosząc ten zarzut kasacyjny skarżący kwestionuje w rzeczywistości ustalenia faktyczne dokonane w sprawie. Podnosi, że nigdy nie otrzymywał wynagrodzenia za pracę przymusową, nawet w symbolicznej kwocie wskazuje, że był bity i obrażany przez gospodarzy, pozbawiono go dokumentów przez co nie mógł poruszać się po najbliższej okolicy.

Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że nie jest możliwe skuteczne podniesienie zarzutu naruszenia prawa materialnego przez kwestionowanie ustaleń faktycznych. Zarzut nieprawidłowych ustaleń faktycznych podlega kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego tylko w przypadku podniesienia naruszeń prawa procesowego.

Naczelny Sąd Administracyjny jest związany zakresem skargi (art. 183 § 1 p.p.s.a.) za wyjątkiem nieważności postępowania, którą uwzględnia z urzędu.

Podniesienie wyłącznie zarzutu naruszenia prawa materialnego oznacza kontrolę wykładni bądź zastosowania przepisu w odniesieniu do konkretnego ustalonego stanu faktycznego.

W przedmiotowej sprawie podniesione zarzuty kasacyjne nie są trafne.

Powyższe rozważania dają podstawę do przyjęcia, iż dokonana przez Sąd I instancji ocena zaskarżonej decyzji oraz argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku są prawidłowe.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a.