Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1397/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-05-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 1-4
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 5 pkt 1a
journal: Dz.U. 2021 poz 573
law: Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych - t.j.
article: art. 13 ust. 5
journal: Dz.U. 2022 poz 504
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
article: art. 145 § 1pkt 1 lit. a, art. 174 pkt 1, art. 182 § 2, art. 183 § 1 i 2, art. 188 i art. 193
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 21 listopada 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 888/22 w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 31 marca 2022 r. nr SKO-NP-4115-51/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 31 marca 2022 r., nr SKO-NP-4115-51/22 oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Krynicy - Zdroju z dnia 10 stycznia 2022 r., nr OPS.KŚR.5212.350.1.21.22.2022; 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz M. M. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 21 listopada 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 888/22, oddalił skargę M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 31 marca 2022 r., nr SKO-NP-4115-51/22, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskiem z 30 lipca 2021 r. M. M. (dalej – skarżąca, skarżąca kasacyjnie) wystąpiła do Burmistrza Krynicy - Zdroju o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – A. M.

Burmistrz Krynicy – Zdroju decyzją z 23 sierpnia 2021 r., nr OPS.KŚR.5212.350.21.22.2022, odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z 19 listopada 2021 r., nr SKO-NP-4115-574/21, uchyliło w całości decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia temu organowi.

Ponownie rozpatrując sprawę Burmistrz Krynicy – Zdroju decyzją z 10 stycznia 2022 r., OPS.KŚR.5212.350.1.21.22.2021, ponownie odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia.

Od tej decyzji skarżąca pismem z 14 stycznia 2022 r. złożyła odwołanie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z 31 marca 2022 r., nr SKO-NP-4115-51/22, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

SKO wskazało, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.

Wskazało także, że skarżąca sprawuje opiekę nad swoją niepełnosprawną matką A. M. (ur. 5 listopada 1945 r.), która jest wdową. Skarżąca mieszka obok domu matki i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z partnerem P. P. oraz trojgiem dzieci w wieku szkolnym (tj. 13, 7 i 5 lat). Źródłem dochodów w rodzinie jest zasiłek rodzinny, stypendia szkolne oraz dochód z prowadzonej działalności gospodarczej przez P. P. Skarżąca nie pracuje zawodowo z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką. Zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem 1 lipca 2021 r. Pomaga matce we wszystkich czynnościach dnia codziennego, tj. sprząta, przygotowuje i podaje posiłki, kupuje leki, ustala wizyty lekarskie oraz pomaga w utrzymaniu higieny osobistej i otoczenia. Skarżąca z uwagi na opiekę sprawowaną w wyżej opisanym zakresie nie może podjąć nawet dodatkowej, kilkugodzinnej pracy dorywczej, ponieważ wykluczone jest pozostawienie matki samej. Jest ona jedyną osobą mogącą zapewnić pomoc opiekuńczą matce, ponieważ brat M. M. pracuje zawodowo poza miejscem zamieszkania. Jest on osobą młodą, produktywną, dlatego zrezygnował z długotrwałej opieki nad niepełnosprawną matką. Pomaga matce finansowo (opłaca prywatne wizyty u specjalistów, transport, rachunki), pomaga również usługowo, w naturze. Z oświadczenia M. M. z 10 stycznia 2022 r. wynika, że mieszka on razem z matką w jednym domu, jednak ze względu na potrzebę zabezpieczenia potrzeb bytowych pracuje na umowę o pracę. Wyjaśnił, że matka potrzebuje stałej opieki, bowiem ma problemy z poruszaniem się, jak również z czynnościami dnia codziennego. Opiekę sprawuje skarżąca w sytuacjach codziennych jak przygotowanie posiłku, obsłudze, czynnościach higienicznych. Nadmienił, że od 2019 r. do opatrywania ran matka ma przydzieloną pielęgniarkę. Ze względu na wykonywaną pracę nie może zająć się stosowną opieką. Matka skarżącej ma jeszcze starszą córkę S. M. na stałe zamieszkałą w Krakowie, która ze względu na odległość, obowiązki zawodowe nie jest w stanie sprawować opieki nad matką. Utrzymuje z matką sporadyczny kontakt telefoniczny.

SKO - nie kwestionując faktu sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką, będącą osobą schorowaną, cierpiącą na twardzinę układową, owrzodzenia, martwice (kończyny dolne), migotanie przedsionków, nadciśnienie, stan po amputacji palca u stopy, niewydolność serca, osteopenia, małopłytkowość, żylaki, niedokrwienia kończyn, choroba śródmiąższowa płuc – oceniło, że w realiach sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącą a koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą opieki – A. M. Z orzeczenia A. M. wynika, iż była ona niezdolna do pracy i niezdolna do samodzielnej egzystencji już w 2017 r. Z kolei skarżąca dopiero od 1 lipca 2021 r. zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym. Przy czym, co istotne, z załączonej dokumentacji medycznej wynika, iż pogorszenie stanu zdrowia niepełnosprawnej A. M. nastąpiło w roku 2021. Natomiast z karty zaleceń pielęgniarskich i dietetycznych Szpitala Zakonu Bonifratrów w Krakowie z 2 lipca 2021 r. wynika, że A. M. zaleca się: trening marszowy – spacer (od 3-5 km), regularny wysiłek fizyczny (30 min. dziennie), kontrolę ciśnienia tętniczego, obserwacje skóry w kierunku wystąpienia obrzęku i owrzodzeń, regularne przyjmowanie leków, zakaz palenia tytoniu oraz "udział rodziny w sprawowaniu opieki nad chorym (przyjmowanie leków, pomiar ciśnienia)" oraz utrzymanie lekkostrawnej diety.

W ocenie SKO, zakres opieki nie daje podstawy do uznania, że sprawowana przez skarżącą opieka nad matką nie pozwala jej na podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z zasad doświadczenia życiowego wynika, że czynności, które wykonuje skarżąca, nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujący się opieką nad chorymi najbliższymi osobami i jednocześnie pracujące zawodowo. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach – z reguły rano i wieczorem – a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Matka skarżącej, choć porusza się z trudem, to jednak nie jest niedołężna w takim stopniu, aby córka musiała przy niej stale czuwać. A. M. nie jest osobą, jak wynika z opisu stanu faktycznego zawartego w wywiadzie środowiskowym, niesamodzielną, czy leżącą. Deklarowane przez skarżącą czynności opiekuńcze mają charakter czynności pomocniczych, do których jako dziecko jest moralnie i prawnie zobligowana. W tych okolicznościach, w ocenie SKO, trudno uznać, iż w sprawie rezygnacja przez skarżącą z pracy w gospodarstwie rolnym była spowodowana koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną A. M.

SKO wskazało także, że oprócz skarżącej zobowiązanymi do alimentacji wobec A. M. są jeszcze jej syn M. M. oraz starsza córka S. M. Przy czym, w ocenie SKO, po ich stronie nie ma przeszkód, które świadczyłyby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego – mających charakter obiektywny, niezależny od woli tych osób. Okoliczności polegającej na tym, iż osoba zobowiązana do opieki mieszka w innej miejscowości, czy pracuje i wykonywane przez nią obowiązki zawodowe w jej ocenie nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą, w stosunku do której ciążą na niej zobowiązania alimentacyjne, nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym – zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji. Obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną/. Stąd też, jeżeli pozostałe dzieci A. M. z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad matką, to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowało jedno z nich np. skarżąca, zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez niego z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia) pokrywane były przez pozostałe dzieci A. M. (w ramach ciążącego obowiązku alimentacyjnego), które w takim samym stopniu, co skarżąca są zobowiązane do alimentacji względem matki. Ponadto w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to, aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym. Co ważne, do opatrywania ran od roku 2019 do A. M. przychodzi pielęgniarka, która wykonuje te czynności.

W ocenie SKO, przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego, ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który – z mocy prawa – w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach A. M. W rezultacie odbywałby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście muszą rezygnować z zatrudnienia po to, aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców. W przypadku skarżącej nie ma takiej konieczności. W sprawie nie ma zastosowania art. 27 ust. 5 ustawy o świadczenia rodzinnych.

Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu skarżąca, zastępowana przez radcę prawnego, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, który wyrokiem z 21 listopada 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 888/22, skargę oddalił.

Sąd I instancji wskazał, że organ odwoławczy trafnie zweryfikował przeszkodę do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w postaci powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej – u.ś.r.), wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 i stwierdzając, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Sąd I instancji podzielił stanowisko organu II instancji także co do tego, że nie została spełniona przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, jak również co do tego, że zakres czynności podejmowanych przez skarżącą nie ma znamion opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., uniemożliwiającej zatrudnienie. Ponadto, poza skarżącą są jeszcze inne osoby (dzieci A. M.) zobowiązane do alimentacji wobec matki, które nie mają obiektywnych przeszkód, aby czynić temu obowiązkowi zadość, tj. syn M. M. (który mieszka z matką i jest "osobą młodą, produktywną") oraz córka S. M.

W ocenie Sądu I instancji, organ odwoławczy trafnie podkreślił, że A. M. wprawdzie jest osobą schorowaną, ale nie jest osobą leżącą, obłożnie chorą i w związku z tym nie wymaga całodobowej, permanentnej opieki i nadzoru ze strony opiekuna. Z karty zaleceń pielęgniarskich i dietetycznych Szpitala [...] w Krakowie z 2 lipca 2021 r. wynika, że A. M. zaleca się m.in.: trening marszowy – spacer (od 3-5 km), regularny wysiłek fizyczny (30 min. dziennie). Sąd I instancji podzielił również stanowisko organu odwoławczego co do tego, że czynności wykonywane przez skarżącą, takie jak sprzątanie, przygotowywanie i podawanie posiłków, kupowanie leków, ustalanie wizyt lekarskich oraz pomaganie w utrzymaniu higieny osobistej i otoczenia – nie stanowią jeszcze o sprawowaniu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.; są to w istocie typowe czynności dnia codziennego, które można pogodzić z pracą.

Zdaniem Sądu I instancji, nie ulega wątpliwości, że skarżąca pomoc świadczoną matce w wykazanym zakresie może łączyć z pracą. Świadczenie takiej pomocy nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia ani nie jest przeszkodą w jego podjęciu.

Sąd I instancji zwrócił uwagę, że skarżąca ma możliwość pracy w gospodarstwie rolnym. Specyfika tej pracy różni się od innego rodzaju zatrudnienia. Przy właściwej organizacji pracy, rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne – zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną.

Organ odwoławczy zasadnie wskazał też na możliwość korzystania z usług opiekuńczych, zauważając, że w celu opatrywania ran do A. M. przychodzi pielęgniarka.

W ocenie Sądu I instancji, istotną okolicznością jest także to, iż o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się skarżąca, która nie mieszka z matką A. M. (mieszka z partnerem i trojgiem dzieci), natomiast z matką A. M. mieszka jej syn M. M., który jest "osobą młodą, produktywną" (i dlatego zrezygnował z długotrwałej opieki nad matką). A. M. ma jeszcze córkę S. M., która jest aktywna zawodowo. Wszystkie dzieci A. M. obowiązane są przyczyniać się do opieki nad matką. Praca zawodowa ani zamieszkiwanie w innej miejscowości (w przypadku S. M.) – nie są okolicznościami, które z tego obowiązku zwalniają; obowiązkowi temu można czynność zadość nie tylko przez osobiste starania, ale także przez pokrywanie kosztów opieki.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca, zastępowana przez radcę prawnego, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając Sądowi I instancji na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej - p.p.s.a.) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nad matką nie wypełnia ww. dyspozycji, ponieważ nie obejmuje czynności ekstraordynaryjnych, podczas gdy - jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego - skarżącą sprawuje nad matką opiekę w pełnym zakresie, pomagając matce nawet w czynnościach samoobsługowych, a w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej. Zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje.

Wskazując na powyższy zarzut skarżąca, zrzekając się przeprowadzenia rozprawy, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie przedmiotowej skargi, alternatywnie zaś przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania administracyjnego (winno być sądowego), w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Organ nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem pełnomocnik skarżącej kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a organ w ustawowym terminie nie zażądał jej przeprowadzenia. Dlatego też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym.

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany jest granicami skargi kasacyjnej.

Stwierdzić należy, że skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

W skardze kasacyjnej podniesiono wyłącznie zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny, czy skarżącej w realiach sprawy przysługuje świadczenie pielęgnacyjne.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nieprawidłowe jest stanowisko Sądu I instancji, jak i organów administracyjnych obu instancji, które przyjęły, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Wskazać trzeba, że przywołany przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. odwołuje się do dwóch przypadków: pierwszego, w którym osoba legitymowana nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki oraz drugiego, w którym osoba legitymowana rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Przy czym niepodjęcie lub rezygnacja z zatrudnienia, o którym mowa, musi mieć charakter całkowity z uwagi na konieczność sprawowania opieki, która jest opieką stałą lub długotrwałą. Intencją ustawodawcy przy wprowadzeniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. była pomoc osobom sprawującym długotrwałą opiekę lub niosącym długotrwałą pomoc osobom niepełnosprawnym, które przez tę okoliczność znajdują się w życiowej sytuacji zmuszającej ich do rezygnacji z pracy zarobkowej, pomimo istniejących na rynku pracy miejsc pracy i zdolności oraz gotowości do podjęcia zatrudnienia. Treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie więc wskazuje, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. Wobec tego, samo posiadanie orzeczenia o niepełnosprawności nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidualnej sprawie. Świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. Świadczenie to ma zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba, która zajmuje się osobą niepełnosprawną. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 14 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 195/23).

Z akt rozpoznawanej sprawy wynika, że osoba wymagają opieki – A. M. (rocznik 1945 r.), ma obecnie ponad 78 lat i orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS Oddział w Nowym Sączu z 27 marca 2017 r. została uznana za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji. Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika, że A. M. od 20 lat jest leczona z powodu twardzin układowej i śródmiąższowej choroby płuc. Jest w trakcie immunosupresji. Stwierdzono u niej spowolnienie ruchowe ze znacznym ograniczeniem funkcji głównie rąk i stóp. Występuje znaczne upośledzenie tolerancji wysiłku z dusznością. Wymaga pomocy osób drugich.

W świetle art. 5 pkt 1a) ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 573 ze zm.), orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o niezdolności do samodzielnej egzystencji, ustalone na podstawie art. 13 ust. 5 ustawy wymienionej w pkt 1 (tj. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), jest traktowane na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl powołanego art. 13 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeka się w przypadku stwierdzenia naruszenia sprawności organizmu w stopniu powodującym konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych.

We wniosku wszczynającym postępowanie z 30 lipca 2021 r. skarżąca wskazała, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego od 1 lipca 2021 r. Z oświadczenia skarżącej z 14 grudnia 2021 r. wynika, że nie pracuje zawodowo i nie podejmuje żadnych prac dorywczych z uwagi na konieczność sprawowania całodobowej opieki nad matką. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 14 grudnia 2021 r. wynika, że matka skarżącej cierpi na twardzinę układową, owrzodzenia, martwice (kończyny dolne), migotanie przedsionków, nadciśnienie, stan po amputacji palca u stopy, niewydolność serca, osteopenię, małopłytkowość, żylaki, niedokrwienia kończyn, chorobę śródmiąższową płuc. Skarżąca wskazała, że jej matka ma problemy z samodzielnym poruszaniem się, ma ograniczoną ruchowość rąk i nóg, ograniczoną ruchowość wysiłkową, problemy z utrzymaniem równowagi. W ciągu doby wymaga pomocy i nadzorowania innych osób. Porusza się tylko w obrębie domu w obecności skarżącej. Podczas dłuższej nieobecności skarżącej stan zdrowia matki znacznie się pogarszał, dochodziło do upadków, zadrapań, krwotoków z ran, stanów gorączkowych i ogólnego osłabienia. Stan zdrowia matki stale się pogarsza, zaś sytuacja zdrowotna i podeszły wiek nie rokują poprawy jej stanu zdrowia. W ocenie skarżącej jej matka nie jest w stanie samodzielnie zaspokajać swoich podstawowych potrzeb.

Skarżąca wskazała, że w ramach opieki nad matką prowadzi całe gospodarstwo domowe, tj. sprząta, gotuje, pierze, robi zakupy, pomaga w myciu, ubieraniu, podaje posiłki. Organizuje też transport w związku z koniecznością stałych wizyt lekarskich matki, jej badań kontrolnych i wizyt u specjalistów. Dodatkowo organizuje, wykupuje i podaje leki i opatrunki.

Z oświadczenia brata skarżącej z 10 stycznia 2022 r. (data prezentaty organu) wynika, że stan zdrowia ich matki jest bardzo trudny. Wymaga ona stałej opieki, ma trudności z poruszeniem się, jak również z podstawowymi czynnościami życia codziennego.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, z całokształtu okoliczności sprawy wynika - wbrew ocenom dokonanym przez Sąd I instancji i organy obu instancji – że, matka skarżącej wymaga stałej, codziennej i długotrwałej opieki skarżącej. Jak wynika bowiem z akt sprawy częstotliwość i charakter sprawowanych przez skarżącą czynności opiekuńczo-pielęgnacyjnych w kontekście stanu zdrowia matki jest nie do pogodzenia z podjęciem przez nią pracy zawodowej, także w niepełnym wymiarze czasu pracy. Oceny tej nie zmieniają zalecenia pielęgniarskie i dietetyczne Szpitala [...] w Krakowie z 2 lipca 2021 r., z których wynika, że A. M. zaleca się: trening marszowy – spacer (od 3-5 km), regularny wysiłek fizyczny (30 min. dziennie), kontrolę ciśnienia tętniczego, obserwacje skóry w kierunku wystąpienia obrzęku i owrzodzeń, regularne przyjmowanie leków, zakaz palenia tytoniu oraz "udział rodziny w sprawowaniu opieki nad chorym (przyjmowanie leków, pomiar ciśnienia)" oraz utrzymanie lekkostrawnej diety.

Skoro, jak wynika z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z 27 marca 2017 r., matka skarżącej jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji i wymaga pomocy osób drugich, natomiast skarżąca (jej córka) sprawuje nad nią opiekę codziennie, w sposób ciągły i prawidłowy, przy tym w zakresie adekwatnym do stopnia stwierdzonej niepełnosprawności i jej stanu zdrowia, pozostając nieprzerwanie w dyspozycji niepełnosprawnej matki, to nietrafny jest wniosek o braku ścisłego związku między niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad matką.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie powinno ulegać wątpliwości, że związek ten zachodzi, albowiem niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej spowodowane jest koniecznością sprawowania opieki nad matką. Wymiar sprawowanej opieki jest adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej, a czynności opiekuńcze odbywają się codziennie, w ciągu całego dnia, przez cały rok, również w święta i dni wolne od pracy. Nadto, nawet wtedy, gdy skarżąca nie wykonuje czynności opiekuńczych, to w pozostałym czasie pozostaje w dyspozycji niepełnosprawnej matki.

Również, w ocenie pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy w dniu 14 grudnia 2021 r. wskazane i zasadne jest przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.

W tych warunkach trudno zgodzić się ze stanowiskiem, iż skarżąca ma możliwość podjęcia pracy zawodowej, którą dałoby się pogodzić za sprawowaną opieką.

Tym samym trafny okazał się zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i niewłaściwą ocenę okoliczności sprawy oraz uznanie, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką a niepodejmowaniem zatrudnienia.

Wskazać należy, że z art.17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącej, innych osób obowiązanych do alimentacji i uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym, jeśli jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z tych osób – tej, która spełnia warunki wymagane art.17 ust.1 u.ś.r.

Podkreślić trzeba, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z takich osób winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21; wyrok NSA z 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22).

Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku, po czym wyda stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów orzekających obu instancji.

W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed sądem I instancji oraz art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.