Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 2527/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-05-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6172 Notariusze i aplikanci notarialni
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 141 par. 4.
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 30 ust. 2.
journal: Dz.U. 2013 poz 829
law: Ustawa z dnia 13 czerwca 2013 r. o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych zawodów.
article: art. 74 par. 4 i 5, art. 74a par. 1, art. 74d par. 1 i 2, art. 80 par. 2 i 3, art. 81.
journal: Dz.U. 2008 nr 189 poz 1158
law: Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz Sędzia del. WSA Małgorzata Grzelak (spr.) Protokolant Konrad Piasecki po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2017 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej B. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 kwietnia 2015 r., sygn. akt VI SA/Wa 3000/14 w sprawie ze skargi B. K. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na dni 5-6 listopada 2013 r. z dnia [...] lipca 2014 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od B. K. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na dni 5-6 listopada 2013 r., 180 (sto osiemdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zaskarżonym wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2015 r., sygn. akt VI SA/Wa 3000/14 oddalił skargę B. K. na uchwałę z dnia [...] lipca 2014 r. Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na dni 5-6 listopada 2013 r., w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego.

Ze stanu faktycznego sprawy przyjętego przez Sąd I instancji wynika, że B. K. (skarżąca) w dniach 5 - 6 listopada 2013 r. przystąpiła do egzaminu notarialnego. Komisja Egzaminacyjna nr [...] do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w K., uchwałą z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...], na podstawie art. 74f § 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (t.j.: Dz. U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm., dalej: Prawo o notariacie) w związku z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 13 czerwca 2013 r. o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych zawodów (Dz. U. z 2013 r. poz. 829), stwierdziła, że skarżąca uzyskała negatywny wynik z egzaminu notarialnego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Komisja wyjaśniła, że w myśl art. 74f § 1 ww. ustawy – Prawo o notariacie, pozytywny wynik z egzaminu notarialnego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu notarialnego uzyskał ocenę pozytywną, tymczasem B. K. tego warunku nie spełniła. Komisja wskazała, że po dokonaniu oceny każdego z zadań egzaminu notarialnego, zdająca otrzymała z projektów aktów notarialnych – ocenę niedostateczną, (przy czym zarówno za projekt pierwszego, jak i za projekt drugiego aktu notarialnego wystawiono oceny niedostateczne, przy następujących wystawionych ocenach cząstkowych: za pierwszy projekt 2/2, za drugi projekt 2/3), natomiast z opinii prawnej – otrzymała ocenę dostateczną (oceny cząstkowe: 4/3).

B. K. w odwołaniu od tej uchwały wniosła o podwyższenie oceny z pierwszego projektu aktu notarialnego do oceny dobrej, a jeśli byłoby to niemożliwe, do oceny dostatecznej, oraz o podwyższenie oceny z drugiego projektu aktu notarialnego do oceny dostatecznej. W związku z powyższym, zainteresowana wniosła o ustalenie pozytywnego wyniku z egzaminu notarialnego.

Komisja II stopnia uchwałą z dnia [...] lipca 2014 r. utrzymała w mocy zaskarżoną uchwałę. Organ II instancji, odnosząc się do zarzutów strony dotyczących oceny za pierwszy projekt aktu notarialnego podał, że część uchybień wskazanych przez egzaminatorów nie znalazła potwierdzenia, a te popełnione przez zdającą nie mogą eliminować jej pracy z tej części egzaminu w związku, z czym praca zdającej zasługuje na wystawienie oceny pozytywnej, nie wyższej jednak, niż ocena dostateczna. Odnosząc się natomiast do projektu drugiego aktu notarialnego, za który wystawiono oceny cząstkowe: 2 i 3, Komisja II Stopnia wskazała, że należy podzielić uwagi egzaminatorów uzasadniające negatywną ocenę za sporządzenie projektu drugiego aktu notarialnego. W ocenie Komisji, projekt ten zawiera bardzo poważne uchybienia przepisom prawa, w szczególności z zakresu kodeksu spółek handlowych, w tym między innymi, co do wymaganych zgód korporacyjnych i zasad ich wyrażania, a ponadto narusza przepisy ustawy o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców oraz przepisy dotyczące obowiązków notariusza, jako płatnika. Zdaniem Komisji, samo wskazanie, że podatek pcc pobrano na podstawie m.in. art. 7 nie jest prawidłowe, gdyż w tym przepisie zawarte są stawki tego podatku dla wszystkich czynności będących przedmiotem ustawy, a zgodnie z obowiązkiem notariusza, jako płatnika i poborcy opłaty, podstawy prawne pobranych opłat i podatków powinny być podane precyzyjnie w akcie. Przywołanie w projekcie m.in. art. 4 ustawy o podatku pcc, określającego podatników tego podatku, stoi w sprzeczności z zapisami aktu. Przy pobraniu podatku zdająca podała prawidłowo, że ponoszą go strony umowy zamiany, zaś w osobnym paragrafie przy podaniu, kto ponosi koszty aktu, zdająca zapisała, że ponosi je przedstawiciel SA, jako członek jednoosobowego zarządu spółki. Według Komisji, jest to poważny błąd pracy. Natomiast, co do taksy notarialnej i podatku oraz opłaty, zdająca nie podała tytułów ustaw i rozporządzeń regulujących te opłaty, co nie jest prawidłowe i powinno być w dokumencie urzędowym wskazane. Nie ma również racji zdająca, że brak jest przepisów ograniczających dokonywanie płatności gotówką (ustawa o swobodzie działalności gospodarczej). Numery REGON, podobnie jak inne elementy wymagane dla wniosku wieczystoksięgowego, powinny być we wniosku podane, zgodnie z art. 126 k.p.c. Oświadczenie stron w umowie zamiany, że "na powyższe wyrażają zgodę", nie jest prawidłowe, bowiem art. 603 kc nie przewiduje takiego składnika umowy zamiany. Zapisy w akcie, co do wydania są nieprecyzyjne, gdyż brak podania konkretnej daty wydania, co może mieć w przyszłości znaczenie dla stron (także przy ewentualnej weryfikacji wartości przedmiotów umowy przez urząd skarbowy). Brak formy aktu notarialnego przy podaniu uchwały walnego zgromadzenia SKA powoduje, że czynność zamiany jest bezskuteczna (a w braku potwierdzenia zgodnie z art. 17 kodeksu spółek handlowych – nieważna). Według Komisji, brak zgody J. N. jest błędem, gdyż niezależnie od oceny tezy i uzasadnienia wskazanego przez egzaminatorów orzeczenia SN, jest naturalne, że na egzaminie ocenia się także znajomość aktualnego orzecznictwa. Zdająca powinna zawrzeć w projekcie aktu przynajmniej pouczenie dla stron, co do możliwości zażądania przez sąd przedłożenia takiej zgody. Podobnie błędem jest brak wyraźnego podania w pracy, że nie jest wymagana uchwała zgromadzenia wspólników, podjęta w trybie art. 229 kodeksu spółek handlowych (ksh). W ocenie Komisji, nie można zgodzić się z argumentem zdającej, co do możliwości przyjęcia braku wymogu formy aktu notarialnego dla protokołu walnego zgromadzenia SA. Wyjaśnienia zdającej wskazują na brak zrozumienia art. 303 ksh i art. 421 ksh, tj. brak zrozumienia, które przepisy ksh dotyczące walnych zgromadzeń nie są przy jednoosobowych spółkach akcyjnych stosowane, wszak wymóg sporządzenia protokołu i wymóg formy uchwały do kategorii takiej nie należą. W ocenie Komisji, jest to bardzo poważny błąd, gdyż wobec braku uchwały czynności zamiany są bezskuteczne, a przy braku potwierdzenia w trybie art. 17 ksh – nieważne. Zgoda komplementariusza Z. K. na podstawie art. 2 ksh i art. 63 § 2 kc powinna mieć formę aktu notarialnego, a akt notarialny, jako dokument urzędowy nie powinien zawierać w treści czynności konkludentnych. Komisja II Stopnia podkreśliła także, że opis istotnych zagadnień stanowi jedynie materiał pomocniczy dla egzaminatorów i nie ma mocy wiążącej. Zdaniem Komisji, bezpodstawne są zarzuty, że tylko jeden z egzaminatorów sprawdził pracę pod kątem rozwiązań prawidłowych zawartych w akcie, a drugi wyłącznie podał aspekty negatywne. Według Komisji, nie można wymagać od egzaminatorów, by wystawione przez nich oceny były identyczne. Komisja wskazała także na inne liczne uchybienia, jakie dostrzegła w sporządzonym projekcie. W jej ocenie, błędnie został wpisany nr Repertorium aktu, gdyż przed podpisaniem akt nie podlega wpisowi do Repertorium. Wadliwie podano imiona rodziców przedstawicieli osób prawnych, nie podano ich nr PESEL, które służą między innymi prawidłowej identyfikacji w stosunku do danych ujętych w KRS, co jest błędem projektu. Zdająca przywołała nieprawidłowy sąd rejestrowy, wadliwie w pełnomocnictwie dla prokurenta zawarła zapis umocowania do ustanowienia hipoteki. W całym akcie, niezgodnie z ksh (art. 127), został użyty skrót firmy komplementariusza SKA w podaniu firmy SKA, zamiast skrótu firmy SKA, i wadliwie użyto nieznanego ksh skrótu firmy SKA jako "sp.k.a.". W ocenie Komisji, jest to poważny błąd pracy, świadczący o nieznajomości ksh w tej materii. Zdająca wadliwie opisuje sąd wieczystoksięgowy, podając wyłącznie siedzibę wydziału, zamiast siedzibę sądu. Niektóre odpisy z ksiąg podane są bez przywołania daty. Wadliwie został oznaczony organ wydający zaświadczenie o braku planu – wójt. Zgoda Ministra Skarbu Państwa nie jest, jak przyjęła zdająca, decyzją administracyjną. Brak jest przywołanego tekstu jednolitego statutu SA oraz podania organu wydającego wypisy z rejestru gruntów i wypisy z rejestru lokali, przedkładanych przez Sp. z o.o. i SKA. W pełnomocnictwie dla prokurenta nie podano nr Repertorium [...] oraz nie odniesiono się do zapisu o dostępie do drogi publicznej dla działek nr [...] i [...]. Komisja II Stopnia wskazała również na brak zgody komplementariusza Z. Sp. z o.o. na podjęcie uchwały. Brak w akcie zabezpieczenia interesów SKA oraz wyraźnego oświadczenia o zobowiązaniu do uiszczenia dopłaty. Nie przedłożono także umowy kredytu (tylko jej opis i to bez podania nr umowy, który podlega ujawnieniu w księdze), brak jest również oświadczenia o egzekucji co do obowiązku dopłaty. Wadliwie poucza zdająca o treści art. 36 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, przyjęła bowiem koncepcję braku planu. Wadliwie zamieszczony jest także wniosek o wpisanie w księdze terminu spłaty kredytu, który to termin, zgodnie z obowiązującymi przepisami, nie podlega ujawnieniu w księdze wieczystej. Brak jest także oświadczenia stron, co do zwolnienia od podatku VAT i brak podania przesłanek do tego zwolnienia, co stanowi niewypełnienie obowiązku notariusza jako płatnika podatku pcc. Tylko w przypadku zaistnienia przesłanek do tego zwolnienia, co musi znaleźć odzwierciedlenie w treści aktu, notariusz może pobrać podatek pcc. Błędne ustalenie powyższego może spowodować nieuprawnione opodatkowanie stron podatkiem pcc. Zdaniem Komisji II Stopnia, w całym akcie występują pomyłki w numerach przedmiotowych działek, co czyni akt nieprzejrzystym i niezrozumiałym, ale też wymagać będzie sprostowania protokołem w trybie art. 80 ww. ustawy – Prawo o notariacie i protokołem z udziałem stron czynności w przypadku, gdy błąd dotyczy fragmentu aktu obejmującego oświadczenia stron (strony) czynności. W ocenie Komisji, język prawniczy pracy jest na bardzo słabym poziomie. Zdaniem organu odwoławczego wskazane powyżej nieprawidłowości powodują brak podstaw do uwzględnienia odwołania i podwyższenia oceny za projekt drugiego aktu notarialnego z oceny niedostatecznej na ocenę pozytywną, a tym samym nie uprawniają do zmiany oceny końcowej z egzaminu notarialnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (WSA), na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 2016.718 ze zm., dalej: p.p.s.a.) oddalił skargę B. K. na powyższą uchwałę Komisji II stopnia. Sąd I instancji nie podzielił zarzutów skarżącej sformułowanych zarówno w skardze (opatrzonej datą 9 sierpnia 2014r.), jak i w piśmie procesowym strony z dnia 31 marca 2015r., stanowiącym uzupełnienie wniesionego środka zaskarżenia.

W ocenie Sądu I instancji, Komisja II stopnia odniosła się w sposób wyczerpujący do zarzutów podniesionych w odwołaniu, wykazując ich nietrafność w stopniu uniemożliwiającym wystawienie oceny pozytywnej za projekt drugi aktu notarialnego. Zdaniem Sądu I instancji, wykazane przez Komisję II Stopnia błędy dotyczące projektu drugiego aktu notarialnego w istocie determinują rozstrzygnięcie w sprawie, bowiem są one nader istotne, gdyż ich skutki dotykają bezpośrednio nie tylko samego notariusza sporządzającego akt notarialny, ale także strony tego aktu. Zatem popełnione przez skarżącą błędy w projekcie drugiego aktu notarialnego, dostrzeżone przez Komisję Egzaminacyjną i ponownie wskazane przez Komisję odwoławczą, nie uzasadniały podwyższenia oceny z tej części egzaminu.

Sąd I instancji podniósł, że Komisja II Stopnia wskazała także na inne błędy sporządzonego przez skarżącą aktu notarialnego, jednakże nie były one podstawą wydanego rozstrzygnięcia. Komisja wyraźnie wskazała na braki o istotnym dla jej oceny charakterze, dostrzeżone i akcentowane już przez Komisję I instancji i egzaminatorów. Sąd I instancji podkreślił, że egzaminator wystawiający ocenę pozytywną za sporny akt notarialny także zwracał uwagę na niektóre błędy wymienione przez Komisję Egzaminacyjną, natomiast to, że nie zakwalifikował tych błędów, jako dyskwalifikujących pracę skarżącej, nie wpływa bezpośrednio na ocenę tych błędów dokonaną przez drugiego egzaminatora. Zgodnie bowiem z art. 74e § 2-4 ww. ustawy – Prawo o notariacie, oceny rozwiązania każdego z zadań z części egzaminu notarialnego dokonują niezależnie od siebie dwaj członkowie Komisji Egzaminacyjnej, biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu. Każdy z członków Komisji sprawdzających pracę pisemną wystawia ocenę cząstkową i sporządza pisemne uzasadnienie wystawionej oceny cząstkowej i przekazuje je niezwłocznie Przewodniczącemu Komisji, który załącza wszystkie uzasadnienia ocen cząstkowych dotyczące prac zdającego do protokołu z przebiegu egzaminu notarialnego. Ostateczną ocenę z pracy pisemnej z każdego z zadań z części egzaminu notarialnego stanowi średnia ocen cząstkowych przyznanych przez każdego członka Komisji sprawdzającego pracę pisemną, przy czym: 1) oceny pozytywne to: a) celująca – jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 6,00, b) bardzo dobra – jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 5,00 lub 5,50, c) dobra – jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 4,00 lub 4,50, d) dostateczna – jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 3,00 lub 3,50; 2) ocena negatywna – niedostateczna – jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 2,00 lub 2,50.

Według WSA, zważywszy, że ustawa Prawo o notariacie przewiduje, przy wielości ocen (pochodzących od poszczególnych egzaminatorów), ustalanie przez Komisję Egzaminacyjną oceny ostatecznej, jako średniej arytmetycznej i wskazuje sposób obliczania takiej średniej, to logicznie uzasadnione jest, w świetle art. 74f § 1 tej ustawy, posłużenie się tą metodą także przy wystawieniu oceny końcowej za całą część egzaminu.

Zdaniem WSA, w niniejszej sprawie postępowanie zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy, a zgromadzony materiał dowodowy dawał podstawę do wydania uchwały ustalającej negatywny wynik z egzaminu notarialnego, któremu poddała się skarżąca. Według Sądu I instancji, rozstrzygnięcia organów obu instancji zostały uzasadnione w sposób odpowiadający prawu. Organy te nie dopuściły się naruszenia przepisów prawa procesowego i materialnego w stopniu uzasadniającym konieczność wyeliminowania zaskarżonego rozstrzygnięcia z obrotu prawnego. WSA podkreślił, że do ustawowych obowiązków notariusza należy: czuwanie, przy dokonywaniu czynności notarialnych, nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność notarialna może powodować skutki prawne (art. 80 § 2 ww. ustawy – Prawo o notariacie), udzielanie stronom niezbędnych wyjaśnień dotyczących dokonywanej czynności notarialnej (art. 80 § 3 ww. ustawy – Prawo o notariacie), odmowa dokonania czynności notarialnej sprzecznej z prawem (art. 81 ww. ustawy – Prawo o notariacie). Przy tak ukształtowanych obowiązkach ustawowych notariusza podstawową kwestią jest znajomość przepisów prawa. W ocenie Sądu I instancji, w niniejszej sprawie organ wykazał, że praca skarżącej (drugi projekt aktu notarialnego), którą oceniono przez pryzmat kryteriów przewidzianych w art. 74e § 2 ww. ustawy – Prawo o notariacie, nie zasługuje na ocenę pozytywną.

W opinii WSA, przeprowadzona kontrola zaskarżonej uchwały wykazała, że Komisja Egzaminacyjna II Stopnia, rozpatrując odwołanie skarżącej, zastosowała się do reguł wynikających z art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 kpa. Organ odwoławczy oparł się na materiale dowodowym, zgromadzonym przez Komisję Egzaminacyjną, i poddał go gruntowej ocenie, co znalazło swój wyraz zarówno w opiniach dotyczących odwołania, jak i w samym uzasadnieniu zaskarżonej uchwały. Sąd I instancji zaakcentował, że ustawodawca wymaga od kandydata na notariusza zarówno posiadania wiedzy, jak i umiejętności jej praktycznego zastosowania, zaś egzamin polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego zdającego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza. Wymóg ten jest oczywisty, skoro z istoty zawodu wynika, że notariusz jest powołany do dokonywania czynności, którym strony są obowiązane lub pragną nadać formę notarialną (czynności notarialnych), w zakresie swoich uprawnień działa, jako osoba zaufania publicznego, zaś czynności notarialne, dokonywane przez niego zgodnie z prawem, przybierają postać dokumentów urzędowych (art. 1 § 1, art. 2 § 1 i 2 ww. ustawy – Prawo o notariacie). W tym aspekcie praca osoby zdającej egzamin notarialny ma być potwierdzeniem zarówno jej wiedzy, jak i zdolności do samodzielnego wykonywania zawodu notariusza. Według WSA, w niniejszej sprawie dokonana ocena pracy skarżącej na taki wniosek jednak nie pozwala. Podsumowując Sąd I instancji stwierdził, że wydane w sprawie uchwały należy uznać za prawidłowe, zaś zarzuty podniesione w skardze za nieuzasadnione, mające jedynie charakter polemiczny. Ponadto, według Sądu, w toku kontroli sądowoadministracyjnej nie stwierdzono takich naruszeń prawa materialnego i procesowego, które miałyby wpływ na wynik sprawy i skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi.

B. K., reprezentowana przez radcę prawnego, zaskarżyła powyższy wyrok skargą kasacyjną, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

Skarżąca kasacyjnie zarzuciła wyrokowi WSA w Warszawie naruszenie:

I) art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi mimo naruszenia przez organy w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy następujących przepisów postępowania administracyjnego:

1) art. 7 kpa - poprzez nieuwzględnienie żadnych z uwag podnoszonych przez stronę w skardze, co skutkowało niewyjaśnieniem stanu faktycznego oraz załatwieniem sprawy z pominięciem słusznego interesu skarżącej,

2) art. 8 kpa poprzez przeprowadzenie postępowania w sposób powodujący brak zaufania do organów Państwa, budzący wątpliwości, co do bezstronności organu,

3) art. 11 kpa poprzez niewyjaśnienie skarżącej przesłanek, którymi kierowano się przy rozpoznawaniu sprawy,

4) art. 77 § 1 i art. 80 kpa poprzez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego,

II) naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez uzasadnienie wyroku sposób ogólnikowy i lakoniczny oraz niewyjaśnienie stronie przesłanek, którymi kierowano się przy rozpoznawaniu sprawy,

III) naruszenie art. 134 § 1 i art. 3 § 1 p.p.s.a. poprzez niewłaściwą kontrolę legalności zakwestionowanej uchwały w przedmiocie wyniku egzaminu notarialnego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w świetle przepisu 174 pkt 2 p.p.s.a.

IV) naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię łub niewłaściwe zastosowanie, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. § 5 ust. 2 pkt 1, ust. 3 oraz ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 lipca 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego (Dz. U. z 2009 r. Nr 114, poz. 955) oraz brak zweryfikowania przez Sąd pierwszej instancji zarzutów skarżącej z całokształtem zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności ze sporządzonymi przez nią projektami aktów notarialnych, i na skutek tego błędne przyjęcie, że:

- komisja odwoławcza jest uprawniona do sformułowania nowych zarzutów, dotyczących pracy będącej przedmiotem odwołania;

- komisja odwoławcza rozpoznała odwołanie i zasadnie przyjęła, że skarżąca mimo sporządzenia ważnych aktów notarialnych nie powinna otrzymać oceny dostatecznej, jako średniej arytmetycznej ocen za sporządzone prace egzaminacyjne.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca zaakcentowała, że w jej ocenie, Sąd I instancji w istocie skargi nie rozpoznał, gdyż nie odniósł się praktycznie do żadnych zarzutów podnoszonych w skardze i piśmie ją uzupełniającym. Zdaniem wnoszącej skargę kasacyjną, w szczególności WSA nie odniósł się do stanowiska zawartego w obszernej skardze, co do naruszenia przez zaskarżoną uchwałę wskazanych przepisów prawa. Zarzuciła, że mimo obszernych zarzutów skargi, WSA poświęcił im kilka ogólnikowych zdań. Według skarżącej kasacyjnie, Sąd I instancji ograniczył się jedynie do zaakceptowania stanowiska organu. W rezultacie zdawkowe i lakoniczne uzasadnienie zaskarżonego wyroku, zdaniem strony, uniemożliwia dokonanie kontroli trafności tego wyroku, a tym samym również prawidłowości rozstrzygnięcia komisji odwoławczej. Skarżąca uważa, że wyrok Sądu I instancji z uwagi m.in. na brak odniesienia się do wszystkich zarzutów podniesionych w skardze i w piśmie uzupełniającym skargę świadczy o niewłaściwej kontroli legalności zakwestionowanego aktu. Według skarżącej kasacyjnie, Komisja II Stopnia przekroczyła granice kompetencji z § 5 ust 2 pkt 1 i ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości regulującego procedurę odwoławczą, gdyż zdaniem strony, Komisja ta była związana granicami odwołania i nie powinna rozpatrywać innych zarzutów niż podniesione w odwołaniu a także nie była uprawniona do sformułowania nowych zarzutów, dotyczących pracy będącej przedmiotem odwołania. Ponadto B. K. zauważyła, że żaden z podniesionych zarzutów Komisji wobec projektu drugiego aktu notarialnego sporządzonego przez skarżącą, nie prowadzi do stwierdzenia bezwzględnej nieważności czynności prawnej, co stanowi przesłankę do zastosowania skali ocen określonej w przepisie art. 74e ust. 4 Prawa o notariacie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Komisja II Stopnia reprezentowana przez radcę prawnego, wniosła o oddalenie wniesionego środka zaskarżenia oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Organ odwoławczy w całości podtrzymał swoje stanowisko, twierdzenia i argumenty, wyrażone w zaskarżonej uchwale.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlegała oddaleniu.

Przed przystąpieniem do omówienia zasadności poszczególnych zarzutów kasacyjnych należy wskazać, że egzamin notarialny, który zdawała B. K. odbywał się z uwzględnieniem art. 30 ust.2 ustawy z 13 czerwca 2013 r. o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych zawodów (Dz. U. z 2013 r. poz. 829). W myśl tego przepisu, zakres, tryb i sposób przeprowadzania egzaminu notarialnego w latach 2013 i 2014 odbywa się na podstawie ustawy zmienianej w art. 6 w brzmieniu dotychczasowym, z tym że egzamin ten nie będzie obejmował zadania polegającego na rozwiązaniu testu.

Z powyższego wynika, że konsekwencją wejścia w życie ustawy o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych zawodów było ograniczenie egzaminu notarialnego przeprowadzonego w dniach 5-6 listopada 2013r. (wyznaczonego uprzednio na dni 11-13 września 2013r.) do dwóch części (drugiej i trzeciej) i skrócenie czasu trwania egzaminu z trzech do dwóch dni. Tym samym, nie ulega wątpliwości, że przedmiotowy egzamin odbywał się na podstawie ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (Dz. U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158, z późn. zm. - PoN) i składał się z dwóch a nie z trzech części - jak miało to miejsce w poprzednim stanie prawym (v. art. 74d PoN). Dalej trzeba wskazać, że na pierwszą część omawianego egzaminu notarialnego składały się z kolei dwa zadania polegające na opracowaniu przez zdającego projektów aktów notarialnych na podstawie opisanego przypadku (casusu), natomiast druga część egzaminu polegała na opracowaniu opinii prawnej na podstawie przedstawionego problemu prawnego. Pozytywny wynik z egzaminu notarialnego otrzymywał zdający, który z każdej części egzaminu notarialnego otrzymał ocenę pozytywną. W taki też sposób Komisja Egzaminacyjna w rozpatrywanej sprawie procedowała, co znajduje odzwierciedlenie w dokumentach zgromadzonych w aktach sprawy.

Dla porządku należy również dodać, że Minister Sprawiedliwości, stosownie do treści art. 74 § 5 i art. 74a § 1 PoN, zamieścił w Biuletynie Informacji Publicznej ogłoszenie, zmieniające ogłoszenie o egzaminie notarialnym uprzednio wyznaczonym na dni 11-13 września 2013 r. w ten sposób, że wyznaczył termin egzaminu notarialnego na dzień 5 listopada 2013 r., godz. 10,00 (w którym zdający będą rozwiązywać zadanie polegające na opracowaniu pierwszego projektu aktu notarialnego oraz opinii prawnej) oraz na dzień 6 listopada 2013 r., godz. 10,00 (w którym zdający będą rozwiązywać zadanie polegające na opracowaniu drugiego projektu aktu notarialnego). Wyjaśnienie zasad przeprowadzenia egzaminu notarialnego w dniach 5-6 listopada 2013 r., stało się niezbędne, gdyż Sąd I instancji w motywach wyroku nie w pełni precyzyjnie wyłuszczył, jakie znacznie miało zastosowanie na gruncie tej sprawy przepisu przejściowego, tj. art. 30 ust.2 ww. ustawy z 13 czerwca 2013 r. o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych zawodów. Należy bowiem zauważyć, że choć WSA w Warszawie prawidłowo przedstawił w stanie faktycznym stanowisko Komisji, że zdająca otrzymała z projektów aktów notarialnych – ocenę niedostateczną, zaś z opinii prawnej ocenę dostateczną, co w efekcie musiało doprowadzić do ustalenia negatywnego wyniku egzaminu notarialnego. To jednak bezrefleksyjne stwierdzenie przez Sąd I instancji na stronie 5 uzasadnienia wyroku, że: "Egzamin, stosownie do treści art. 74 § 4 ww. ustawy, składał się z trzech części pisemnych. Pierwsza i druga część egzaminu notarialnego polegała, zgodnie z art. 74d § 1 ww. ustawy – Prawo o notariacie, na opracowaniu dwóch projektów aktów notarialnych na podstawie opisanych przypadków. Trzecia część egzaminu notarialnego polegała, zgodnie z art. 74d § 2 tej ustawy, na sporządzeniu opinii prawnej" – jest niejasne i może wprowadzić w błąd, ponieważ Sąd I instancji przywołuje, co prawda przepis PoN, jednakże bez uwzględnienia normy zawartej w art. 30 ust.2 ww. ustawy z 13 czerwca 2013r., co czyni niepełnym - a przez to wadliwym – wyprowadzony wniosek o trzech częściach przedmiotowego egzaminu notarialnego. Tym niemniej zauważyć trzeba, że dokonana przez Sąd I instancji ocena prawna zaskarżonej uchwały dotyczy (prawidłowo) dwóch części egzaminu notarialnego, co wynika z pozostałych motywów kontrolowanego rozstrzygnięcia. Tym samym (pomijając nawet, że przytoczone stwierdzenie Sądu I instancji nie zostało zakwestionowane wprost w niniejszej skardze kasacyjnej), zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, opisana wyżej wada zaskarżonego wyroku nie ma wpływu na wynik sprawy. Zaskarżony wyrok odpowiada prawu, gdyż za wyjątkiem, jak już powiedziano, automatycznego przepisania art. 74 § 4 PoN i wywiedzenia wyłącznie z treści tego uregulowania tezy o trzech częściach przedmiotowego egzaminu, pozostałe rozważania Sądu I instancji nie pozostawiają wątpliwości, co do tego, że Sąd ten uwzględnił, iż egzamin, jakiemu poddała się skarżąca składał się z dwóch części - a więc w konsekwencji zasadnie stwierdził, że negatywny wynik egzaminu był zdeterminowany ostateczną oceną niedostateczną - stanowiącą średnią ocen (2,5) za (jedną) część egzaminu polegającą na opracowaniu dwóch projektów aktów notarialnych. Z podanych wyżej względów, opisany mankament zaskarżonego wyroku nie kwalifikuje się do uwzględnienia zarzutu skargi kasacyjnej naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. (v. pkt II petium wniesionego środka zaskarżenia).

Oceniając zasadność powyższego zarzutu kasacyjnego w świetle stanowiska wyrażonego w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2010 r. II FPS 8/09 (ONSAiWSA 2010/3/39, ZNSA 2010/2/122), które podziela skład orzekający w niniejszej sprawie, powołany wyżej przepis może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska, co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Uzasadniając zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., w myśl którego uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie skarżąca kasacyjnie podnosi, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest ogólnikowe i lakoniczne oraz nie wyjaśnia stronie przesłanek, którymi kierowano się przy rozpoznawaniu sprawy. Z tym zarzutem nie sposób się zgodzić choć trzeba przyznać rację skarżącej, że Sąd I instancji nie odniósł się do wszystkich zarzutów podniesionych w skardze. Tym niemniej, zawarty w motywach wywód prawny pozwala na jednoznaczne ustalenie i ocenę w toku kontroli instancyjnej tego, co stanowiło podstawę prawną rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku. Jest przy tym oczywiste, że skoro przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. jest przepisem prawa procesowego to - w myśl art. 174 pkt 2 p.p.s.a. - zarzut naruszenia tego przepisu może być skuteczną podstawą kasacyjną tylko wówczas, jeżeli jego naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższe oznacza z kolei, że sam brak odniesienia się Sądu do niektórych zarzutów lub twierdzeń zawartych w skardze nie stanowi uchybienia skutkującego koniecznością uchylenia zaskarżonego wyroku. Dopiero wykazanie, iż były one na tyle istotne, że Sąd mógłby inaczej orzec w sprawie, gdyby się do nich odniósł, daje podstawę do uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji (wyrok NSA z dnia 28 czerwca 2016 r., II GSK 358/15). Na gruncie tej sprawy skarżąca kasacyjnie nie przedstawiła dostatecznych argumentów, że dostrzeżona przez Naczelny Sąd Administracyjny zwięzłość uzasadnienia zaskarżonego wyroku nakazuje wyeliminować to rozstrzygnięcie z obrotu prawnego. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że brak odniesienia się do zarzutów dotyczących kwestii istotnych dla rozpoznania sprawy skutkuje brakiem możliwości kontroli kasacyjnej. Jednakże z taką sytuacją nie mamy do czynienia w tej sprawie, gdyż wbrew zarzutom skarżącej kasacyjnie, Sąd I instancji dokonał oceny zaskarżonej uchwały oraz podniesionych w skardze zarzutów, odnosząc się w niezbędnym zakresie do wszystkich istotnych okoliczności z punktu widzenia podjętego rozstrzygnięcia a zaskarżony wyrok poddaje się kontroli instancyjnej.

Trafnie podkreślił WSA w Warszawie, że w świetle obowiązków ustawowych notariusza wynikających m.in. z art. 80 § 2, 80 § 3, 81 ustawy Prawo o notariacie, niewątpliwie podstawową kwestią jest znajomość przepisów prawnych. W wyroku sygn. K 49/01 Trybunał Konstytucyjny, zwrócił uwagę na specyfikę pozycji notariusza wskazując m.in., że: "Pozycja notariusza różni się niewątpliwie od podmiotów świadczących typowe usługi prawnicze - adwokatów, radców prawnych czy doradców podatkowych. Notariusz jest nie tylko osobą zaufania publicznego, ale pełni jednocześnie funkcje pomocnicze w stosunku do wymiaru sprawiedliwości. Z punktu widzenia przepisów prawnokarnych jest traktowany, jako funkcjonariusz publiczny (art. 115 § 13 pkt 3 k.k.) i korzysta z ochrony przysługującej funkcjonariuszom publicznym (art. 2 § 1 ustawy o notariacie). Notariusz wykonuje także z istoty rzeczy szereg czynności o charakterze urzędowym, m.in., jako płatnik na podstawie odrębnych przepisów pobiera podatki i opłaty skarbowe (art. 7 ustawy o notariacie). Zwrócono też uwagę na obligatoryjny charakter wielu czynności dokonywanych z udziałem notariusza, szczególny walor dowodowy czynności notarialnych (mających charakter dokumentu urzędowego) i doniosłość związanych z tymi czynnościami skutków prawnych. Niewątpliwie zatem wyważenie pozytywnych i negatywnych elementów pracy egzaminacyjnej, a w efekcie ocena tej pracy, powinna uwzględniać cel egzaminu, który polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do tego egzaminu, do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza i umiejętności jej praktycznego zastosowania. Chodzi więc o gwarancję wykonywania tego zawodu przez osoby do tego merytorycznie przygotowane. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, że na gruncie rozpatrywanej sprawy należy uznać, iż zasadnicze błędy w projekcie II aktu notarialnego popełnione przez skarżącą kasacyjnie trafnie zostały uznane przez Komisję Egzaminacyjną za tak doniosłe, że nie pozwalały na podwyższenie oceny za ten projekt do oceny dostatecznej. Należy w tym miejscu zauważyć, że podnosząc zarzuty wobec poglądu Sądu I instancji, a wcześniej Komisji Egzaminacyjnej, o nietrafności rozwiązań przyjętych w pracy skarżącej, B. K. skoncentrowała się tylko na niektórych elementach pracy, co wydaje się naturalne zważywszy na zamierzony przez skarżącą cel (uwzględnienie odwołania/skargi). Naczelny Sąd Administracyjny zauważa natomiast, że ani w skardze do Sądu I instancji, a wcześniej w postępowaniu odwoławczym, B. K. skutecznie nie podważyła poglądu Komisji Egzaminacyjnej o ciężarze gatunkowym niektórych stwierdzonych uchybień w projekcie drugiego aktu notarialnego zakwalifikowanych, jako poważne błędy tej pracy, a trzeba podkreślić, na co już wcześniej wskazywano, że ocena z tego zadania zaważyła o negatywnym wyniku przedmiotowego egzaminu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można bowiem uznać za podważającą stanowisko Komisji oraz Sądu I instancji, argumentację strony, że powodem popełnionych istotnych błędów, przyznanych przez skarżącą, był pośpiech, brak czasu na egzaminie, stres egzaminacyjny. Takie same warunki mieli przecież również inni zdający, wśród których znaleźli się i tacy, którzy uzyskali pozytywny wynik egzaminu. Przykładowo, skarżąca kasacyjnie nie podniosła argumentów wobec zarzutu Komisji odnośnie do wymogu formy aktu notarialnego dla protokołu walnego zgromadzenia SA i stwierdzenia przez Komisję egzaminacyjną na kanwie tego problemu, że wyjaśnienia skarżącej zawarte w odwołaniu od uchwały pierwszej instancji świadczą o braku zrozumienia art. 303 i 421 ksh. Tymczasem wytknięty błąd świadczy o braku dostatecznej wiedzy merytorycznej zdającej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, skoro popełnione w drugim projekcie aktu notarialnego błędy które zostały konkretnie, drobiazgowo opisane w zaskarżonej uchwale zostały ocenione, jako poważne - bo skutkujące bezskutecznością czynności (a nawet nieważnością - w braku potwierdzenia zgodnie z art. 17 ksh ), a także świadczące o braku zrozumienia przynajmniej niektórych przepisów kodeksu spółek handlowych - to trudno nie zgodzić się z Sądem I instancji, który zaaprobował stanowisko organu, że brak było podstaw do podwyższenia oceny za projekt drugiego aktu notarialnego. To, że WSA nie powtórzył tych zarzutów w rozważaniach (przytoczył je w części historycznej wyroku) nie świadczy o naruszeniu art. 141 czy 134 p.p.s.a. (v. uzasadnienie zarzutów kasacyjnych wskazanych w punkcie II i III petitum). Należy bowiem zauważyć, że z motywów zaskarżonego wyroku niewątpliwie wynika, że Sąd ocenił te wady odwołując się do ustawowych obowiązków notariusza a nie ulega wątpliwości, że takie wady pracy egzaminacyjnej, jakie ujawniono w projekcie drugiego aktu i ocenione jako bardzo poważne nie pozwalają na uznanie, że skarżąca – jako notariusz - dawałaby gwarancję prowadzenia praktyki zawodowej zgodnie z określonymi standardami merytorycznymi. Jak już powiedziano, taki jest przecież cel egzaminu - egzamin notarialny ma sprawdzić przygotowanie kandydata do samodzielnego dokonywania czynności notarialnych. Co prawda waga stwierdzonych uchybień w pracy egzaminacyjnej może być różna, ale nie można wykluczyć, że popełnienie nawet jednego błędu, jednakże o zasadniczym, fundamentalnym znaczeniu może przekreślić szanse kandydata na otrzymanie oceny pozytywnej.

Uwzględniając powyższe, za pozbawione usprawiedliwionych podstaw należy uznać zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia prawa procesowego.

Naczelny Sąd Administracyjny uznał za nieusprawiedliwiony również zarzut naruszenia prawa materialnego, § 5 rozporządzenia z dnia 16 lipca 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego. Kwestia związania Komisji Egzaminacyjnej II stopnia granicami odwołania od uchwały Komisji Egzaminacyjnej (pierwszej instancji) o ustaleniu wyniku egzaminu była już przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawach dotyczących egzaminów zawodowych notariuszy, radców prawnych i adwokatów, ponieważ analogiczne uregulowanie znajduje się w rozporządzeniach dotyczących tych trzech zawodów prawniczych (przykładowo w wyrokach z 22 maja 2014 r. sygn. akt II GSK 352/13, II GSK 447/13, z 6 maja 2015 r. sygn. akt II GSK 873/14 - treść dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Podzielając stanowisko tam zaprezentowane, Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że w postępowaniu przed komisją odwoławczą nie chodzi o ponowne przeprowadzenie procedury egzaminacyjnej, ani o ponowne sprawdzenie całej pracy egzaminacyjnej, której ocenę zdający zakwestionował, tylko o skontrolowanie zasadności postawionych przez niego zarzutów w stosunku do oceny pracy. Komisja odwoławcza nie powinna zatem formułować wobec pracy nowych zarzutów ponad te, które postawiła komisja egzaminacyjna. Może się jednak zdarzyć, że przy ocenie zarzutów postawionych przez zdającego, przedstawiając konkretny problem prawny występujący w pracy (która stanowi przecież całość), komisja odwoławcza dostrzeże inne wady i wskaże je w uzasadnieniu uchwały. Takie działanie komisji nie dyskwalifikuje jej działania pod warunkiem, że nie oprze ona swego rozstrzygnięcia na tych właśnie dodatkowo zauważonych błędach. Tak było w tej sprawie, co wykazano w uzasadnieniu uchwały Komisji II instancji i prawidłowo zaakceptowano w zaskarżonym wyroku. Popełnione przez skarżącą błędy w projekcie II aktu notarialnego zostały dostrzeżone i ocenione, jako poważne, przez Komisję Egzaminacyjną nr [...] w uchwale z dnia [...] grudnia 2013 r. Następnie te same błędy zostały ponownie wskazane i tak samo ocenione przez Komisję II stopnia.

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.

O kosztach postępowania w wysokości 180 zł obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika Komisji Egzaminacyjnej, będącego radcą prawnym, orzeczono na podstawie art. 209 w związku z art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 2 lit. c) w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r. poz. 490) w zw. z § 21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1804) w zw. z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U.2016.1667).