Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 308/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2024-10-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 oraz art. 25 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Janiszewska-Ziołek Sędziowie Sędzia WSA Joanna Brzezińska (spr.) Sędzia WSA Jarosław Wichrowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi K. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2024 r. nr [...] w przedmiocie nienależnego pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza M. R. z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...], 2. zasądzić od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej K. Ś. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

UZASADNENIE

Decyzją z dnia 17 września 2020 r. znak ŚS.8251.3912.2020, Burmistrz Miasta Rypin przyznał K. Ś. (skarżącej) zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności dziecka poniżej 16 roku życia M. Ś., na okres od 1 lipca 2020 r. do 31 sierpnia 2021 r. W rozstrzygnięciu organ wskazał, że dziecko skarżącej legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności z 20 sierpnia 2020 r. wydanym na okres do 31 sierpnia 2021 r., po rozpatrzeniu wniosku z 17 lipca 2020 r.

Decyzją z 8 września 2021 r. (znak ŚS.8251.4230.2021), Burmistrz Miasta Rypin zmienił ww. decyzję i ustalił prawo do zasiłku pielęgnacyjnego od dnia 1 września 2021 r. do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności dla dziecka skarżącej.

Po wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie nienależnie pobranego świadczenia, decyzją z dnia 22 stycznia 2024 r. znak ŚS.8251.413.2.2024, Burmistrz Miasta Rypin uznał zasiłek pielęgnacyjny, zrealizowany za okres od 1 sierpnia 2022 r. do 31 lipca 2023 r. na podstawie ww. decyzji, za świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od dnia 1 października 2022 r. do dnia spłaty.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że 29 grudnia 2023 r. skarżąca złożyła wniosek o zasiłek pielęgnacyjny przedkładając orzeczenie o niepełnosprawności dziecka z dnia 28 czerwca 2022 r. (wydane do 30 czerwca 2024 r.), które stało się ostateczne od 28 lipca 2022 r. Przywoławszy treść art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1327 – dalej "ustawa covidowa"), organ stwierdził, że skoro na podstawie ww. przepisu orzeczenia o niepełnosprawności, których ważność upływa w okresie od dnia wejścia w życie ustawy covidowej (od 8 marca 2020 r.), zachowują ważność nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia, to nowe orzeczenie o niepełnosprawności, które stało się ostateczne od 28 lipca 2022 r., zdezaktualizowało orzeczenie, na podstawie którego przyznano zasiłek pielęgnacyjny. Organ wskazał, że w świetle art. 25 ust. 1 oraz 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 390 – dalej "u.ś.r."), w obliczu faktu, że skarżąca nie poinformowała o okoliczności wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, zasiłek pielęgnacyjny za okres od 1 września 2022 r. do 31 lipca 2023 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Decyzją z tego samego dnia, znak ŚS.8251.415.2024, Burmistrz Miasta Rypin uznał zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 1 sierpnia 2023 r. do 31 grudnia 2023 r. za świadczenie nienależnie pobrane. W uzasadnieniu organ wskazał, że z dniem 6 sierpnia 2023 r., mocą art. 10 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz. 852 – dalej "ustawy nowelizującej") uchylony został art. 15h ustawy covidowej, a orzeczenia, których ważność upływa od 6 sierpnia 2023 r., nie będą przedłużane już z mocy prawa. Jednocześnie, zgodnie z art. 23 ustawy nowelizującej, orzeczenia o niepełnosprawności, których ważność upłynęłaby:

1) do dnia 31 grudnia 2020 r., zachowują ważność do 31 grudnia 2023 r.,

2) od 1 stycznia 2021 r. do 31 grudnia 2021 r., zachowują ważność do dnia 31 marca 2024 r.,

3) od dnia 1 stycznia 2022 r. do dnia poprzedzającego wejście przepisu uchylającego, zachowują ważność do dnia 30 września 2024 r.

– jednak nie dłużej niż do wydania nowego ostatecznego orzeczenia

o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Organ wyjaśnił, że zgodnie z powyższym orzeczenia o niepełnosprawności, których ważność upływałaby w okresie do dnia 5 sierpnia 2023 r., zachowują ważność na okresy wskazane w art. 23 ustawy nowelizującej. Ważność orzeczenia o niepełnosprawności dziecka skarżącej (z dnia 20 sierpnia 2020 r.) upływała w dniu 31 sierpnia 2021 r., a więc zgodnie z art. 23 pkt 2 ustawy nowelizującej zachowywało by ważność do 31 marca 2024 r., jednak nie w przypadku wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, co miało miejsce 28 lipca 2022 r. (data uostatecznienia się orzeczenia o niepełnosprawności z 28 czerwca 2022 r.). Organ wskazał, że w świetle art. 25 ust. 1 oraz 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. zasiłek pobrany w okresie od 1 sierpnia do 31 grudnia 2023 r. został pobrany nienależnie, albowiem skarżąca nie poinformowała organu

o istotnej okoliczności mającej wpływ na uprawnienie do zasiłku, tj. o wydaniu nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności.

Po rozpoznaniu odwołania od decyzji z 22 stycznia 2024 r. (znak ŚS.8251.413.2.2024), decyzją z 1 marca 2024 r. znak KO.411.405.2024, Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Włocławku utrzymało w mocy decyzję I instancji.

W uzasadnieniu, po przytoczeniu dotychczasowego stanu sprawy oraz treści 30 ust. 1 i 2, art. 16 i art. 25 ust. 1 u.ś.r., jak i art. 15h ustawy covidowej, organ odwoławczy zasadniczo powtórzył stanowisko wyrażone przez organ I instancji, wskazując, że niepoinformowanie organu o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności, pomimo stosownego pouczenia o takim obowiązku, stanowi przesłankę stwierdzenia, że zasiłek pielęgnacyjny pobrany od 1 sierpnia 2022 r. do 31 lipca 2023 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. SKO wskazało, że w decyzji przyznającej zasiłek wyraźnie wskazano, iż uprawnienie przysługuje do dnia wydania nowego orzeczenia, a więc strona musiała mieć świadomość obowiązku co do przedłożenia organowi nowego orzeczenia. W ocenie SKO bez znaczenia pozostaje to, czy po stronie skarżącej występowała świadomość co do pobierania świadczeń nienależnych, czy też jej wina w doprowadzeniu do pobrania takiego świadczenia. Organ odwoławczy za niezasadny uznał zarzut odwołania, jakoby strona pozbawiona została prawa czynnego udziału w postępowaniu, skoro decyzja została poprzedzona zawiadomieniem, doręczonym skutecznie skarżącej, co do możliwości zapoznania się z materiałem sprawy i wyrażeniem swojego stanowiska.

Z kolei decyzją z 1 marca 2024 r. znak KO.411.406.2024, Samorządowe Kolegium Odwoławcze, utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Rypin znak ŚS.8251.415.2024.

K. Ś., reprezentowana przez radcę prawnego, w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy na decyzję SKO z dnia 1 marca 2024 r., znak KO.411.405.2024, zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego:

- art. 30 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego nieuzasadnione zastosowanie w sytuacji, gdy skarżącej nie można przypisać ani wiedzy, ani woli pobierania tego świadczenia w sposób sprzeczny z przepisami,

- art. 16 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie i brak uznania, że skarżąca spełniała we wskazanym okresie przesłanki uprawniające do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego,

- art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy pouczenie skierowane do skarżącej w decyzji nr ŚS.8251.4230.2021 nie zawierało informacji o utracie prawa do zasiłku w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności i nieprzedstawienia go organowi.

Skarżąca zarzuciła nadto naruszenie prawa procesowego w postaci art. 75 § 1, 77 § 1 w zw. z art. 7, art. 8 oraz art. 10 § 1 k.p.a. poprzez nierozważenie wszystkich okoliczności sprawy, przede wszystkim związanych z brakiem wystąpienia obiektywnych lub subiektywnych przesłanek uznania świadczenia za niezależnie pobrane.

Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji I instancji oraz umorzenie postępowania w sprawie, rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Zarzuciła

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że pouczenie zawarte w pierwotnej decyzji nie było konkretne i nie dało się z niego wywieść, że wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności powoduje skutek utraty prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Skarżąca nie miała ani świadomości, ani woli wprowadzenia organu w błąd, a przez to pobrania przedmiotowego zasiłku w sytuacji, gdy jej się on nie należał. W ocenie skarżącej organ przedwcześnie uznał, że w sprawie zachodzi przesłanka do uznania wypłaconego świadczenia jako pobranego nienależnie, a nadto nie dopełnił obowiązków informacyjnych względem skarżącej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Postanowieniem z 1 lipca 2024 r. Sąd odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga podlegała uwzględnieniu.

Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przez sąd administracyjny prowadzona jest w oparciu o przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2022 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 , dalej "p.p.s.a."). Zgodnie z art. 145 § 1 ww. ustawy sąd uchyla zaskarżoną decyzję gdy stwierdzi naruszenie przepisów postępowania lub prawa materialnego w stopniu który odpowiednio mógł mieć lub miał istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, ani też przywołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Spór w niniejszej sprawie w istocie dotyczy wykładni art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID. Otóż brak jest zgody pomiędzy Skarżącą a organami obu instancji co do tego, czy wydanie "nowego" orzeczenia o stopniu niepełnosprawności w okresie trwania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii prowadzi do utraty ważności poprzedniego orzeczenia dotyczącego niepełnosprawności. Rozstrzygnięcie tych wątpliwości ma kluczowe znaczenie dla ustalenia, czy Strona nienależnie pobierała zasiłek pielęgnacyjny w okresie od 1 sierpnia do 31 grudnia 2023 r. Dodatkowo Skarżąca podnosi, że nie została pouczona o skutkach ewentualnego zaniedbania obowiązku poinformowania organu o uzyskaniu "nowego" orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, na prawo do pobierania świadczenia rodzinnego, a co ma przełożenie na zastosowanie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Wskazać przyjdzie, że materialną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Stanowi on, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (art. 30 ust. 1 u.ś.r.). Ustawodawca skatalogował jednocześnie okoliczności, których wystąpienie przesądza o pobraniu nienależnego świadczenia. Wśród tych okoliczności stwierdza się w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Ponieważ świadczenie rodzinne pobierane było w okresie występowania stanu epidemii i stanu zagrożenia epidemicznego koniecznym jest również sięgnięcie do ustawy COVID. W tym względzie podnieść należy, że orzeczenie o niepełnosprawności syna skarżącej, które było podstawą dla przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, zostało wydane dnia 20 sierpnia 2020 r. Jego ważność upływała z dniem 31 stycznia 2021 r. Ponieważ w tym czasie działalność wszystkich podmiotów i organów władzy publicznej oraz całego społeczeństwa wymagały przyjęcia odmiennego trybu działania, wszystkie czynności podejmowane przez te podmioty były podejmowane z uwzględnieniem restrykcji związanych ze stanem pandemii. Racjonalny prawodawca uwzględnił te okoliczności, dochodząc do wniosku, że "normalne" działanie podmiotów administracji publicznej będzie istotnie zaburzone. W związku z tym przyjęto ustawę o COVID, która miała na celu reagowanie na ziszczenie się okoliczności, które w stanie przed pandemią wiązałyby się z wystąpieniem określonych skutków prawnych. Jednym z tych rozwiązań było wydłużenie okresu obowiązywania orzeczeń o stopniu niepełnosprawności osób dotkniętych różnymi schorzeniami, które uregulowano w art. 15h ust. 2 pkt 1 ustawy COVID. Powołany przepis stanowił: "Z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności".

Sposób sformułowania zacytowanego przepisu rodzi wątpliwości interpretacyjne. Jeden z kierunków wykładni art. 15h ust. 2 pkt 1 ustawy COVID jest zgodny z tym prezentowanym przez Skarżącego i który zasługuje na akceptację. Mianowicie prowadzi on do stwierdzenia, że jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wygasa w okresie trwania pandemii wirusa SARS-CoV-2, ulega ono, z mocy prawa, przedłużeniu do 60 dnia licząc od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, ale nie dłużej niż do momentu wydania nowego orzeczenia. Okres, na jaki ustawodawca przedłużył ważność terminowego orzeczenia, a więc 60 dni tudzież data wydania nowego orzeczenia dotyczy sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stan pandemii (zob. wyrok WSA w Gliwicach z 27 marca 2024 r. sygn. akt II SA/Gl 17/24,; wyrok WSA w Łodzi z 7 września 2023 r. sygn. akt II SA/Łd 654/23,; wyrok WSA w Poznaniu z 11 marca 2022 r. sygn. akt II SA/Po 461/21, dostępne CBOSA).

Organy orzekające w sprawie uznały, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącej w okresie od 1 sierpnia 2022 r. do 31 lipca 2023 r., na mocy decyzji Burmistrza Rypina z dnia 17 września 2020 r. (znak ŚS.8251.3912.2020), zmienionej decyzją tego organu z dnia 8 września 2021 r. (znak ŚS.8251.4230.2021), był świadczeniem nienależnie pobranym z tego powodu, iż skarżąca nie poinformowała organu o okoliczności wydania w okresie zasiłkowym "nowego" orzeczenia o niepełnosprawności jej dziecka. Organy obu instancji przyjęły, że skoro orzeczenie o niepełnosprawności dziecka skarżącej z 20 sierpnia 2020 r., przedłożone wraz z wnioskiem o zasiłek pielęgnacyjny, zachowywało ważność "do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności dla dziecka skarżącej", to obliczu tego, że takie "nowe" orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane 28 czerwca 2022 r. i uostateczniło się 28 lipca 2022 r., zaistniała przeszkoda do dalszej wypłaty zasiłku w oparciu o decyzje z 17 września 2020 r. i 8 września 2021 r., a o czym skarżąca – pomimo obowiązku – nie poinformowała organu.

Nie budzi wątpliwości, że cytowany już przepis art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych związany jest z dyspozycją art. 25 ust. 1 u.ś.r., nakładającą na beneficjenta świadczenia rodzinnego (jakim jest m.in. zasiłek pielęgnacyjny zgodnie z art. 2 pkt 2 u.ś.r.) obowiązek poinformowania organu o okolicznościach wskazanych w tym przepisie. Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne.

Z uwagi na to, że okres zasiłkowy oraz zaistniała w jego trakcie okoliczność wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności dziecka skarżącej wypadły w okresie obowiązywania na terenie kraju stanu epidemii oraz stanu zagrożenia epidemicznego, przywołać również należy przepis art. 15h ust. 1 pkt 2 z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (publ. jak wcześniej wskazano). Zgodnie z jego treścią z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia [...] sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy (8 marca 2020 r. – przyp. Sądu), zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Przepis ten utracił moc obowiązującą od dnia 6 sierpnia 2023 r. na skutek wejścia w życie ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw (publ. jak wcześniej wskazano), w tym jego art. 10 uchylającego dotychczas obowiązujący art. 15 ust. 1 pkt 2 ustawy covidowej. Zgodnie z art. 23 pkt 2 ustawy nowelizującej orzeczenia, których ważność upływałaby w okresie od 1 stycznia 2021 r. do 31 grudnia 2021 r., zachowują ważność do dnia 31 marca 2024 r., jednak nie dłużej niż do wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w R. o niepełnosprawności dziecka skarżącej, dołączone do wniosku o zasiłek pielęgnacyjny, wydane zostało do 31 sierpnia 2021 r. (k. 5 akt adm.). W świetle zacytowanych wyżej przepisów okres ważności tego orzeczenia upływał zatem nie w dniu 31 sierpnia 2021 r., ale, w zależności od sytuacji, albo z dniem 31 marca 2024 r., albo w dniu wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Zauważyć należy, że organ I instancji nie uwzględnił w decyzji znak ŚS.8251.413.2.2024 (tj. decyzji utrzymanej w mocy decyzją zaskarżoną) zmiany stanu prawnego wynikającego z regulacji ustawy nowelizującej. Uchybienie to nie miało jednak znaczenia dla wyniku sądowej oceny legalności zaskarżonej decyzji, a co wynikać będzie z poniższych rozważań.

Bezsporną okolicznością pozostaje, że "nowe" orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane wobec dziecka skarżącej w dniu 28 czerwca 2022 r. (k. 21 akt adm.). Nie jest w sprawie kwestionowane, że orzeczenie to, jako niezaskarżone odwołaniem, uzyskało przymiot ostateczności od 28 lipca 2022 r., a więc od tego dnia wywołało skutki prawne.

Organy obu instancji wywiodły, że z dniem 28 lipca 2022 r. orzeczenie z 31 sierpnia 2021 r. utraciło ważność, o czym skarżąca zobowiązana była poinformować organ zasiłkowy, a skoro tego nie uczyniła, to wypłacone świadczenie zostało pobrane przez nią nienależnie.

W ocenie Sądu, stanowisko to jest wadliwe, co zasadnie zarzucono w skardze.

Po pierwsze, zwrócić należy uwagę, że w świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. warunkiem uznania danego świadczenia rodzinnego za pobrane nienależnie jest pouczenie osoby pobierającej to świadczenie o braku prawa do ich pobierania. Pomoc wypłaconą w ramach wsparcia rodzin z dziećmi niepełnosprawnymi da się ocenić jako "nienależnie pobraną" w sytuacji pobrania jej przez osobę, której można przypisać świadome działanie w złej wierze. Obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża zaś tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Fakt nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego jest w ocenie Sądu związany ze skutecznością pouczenia o okolicznościach, które mają wpływ na pobieranie tego świadczenia. Ocena świadomego działania beneficjenta wymaga bowiem ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza przy tym formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 listopada 2015 r., sygn. I OSK 887/14, dostępny na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). Judykatura podnosi przy tym, że pouczenia adresowane do stron winny być czytelne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Organy muszą zatem uwzględniać, kto jest adresatem kierowanego przez nie pouczenia i w myśl zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa kierować je w sposób zrozumiały dla tego adresata. W konsekwencji, dla rzetelnej realizacji ustawowych wymogów, pouczenie takie winno odnosić się do okoliczności faktycznych sprawy (vide: wyrok NSA z dnia 17 lutego 2022 r., sygn. I OSK 921/21, dostępny jw.).

Analizując treść decyzji przyznającej skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego (zarówno decyzji pierwotnej, jak i decyzji zmieniającej) w ocenie Sądu nie sposób stwierdzić, by skarżąca została prawidłowo, tj. w sposób jasny i konkretny, pouczona o rodzaju okoliczności mającej wpływ na uprawnienie do zasiłku, charakterze obowiązku spoczywającego na stronie w sytuacji zaistnienia tej okoliczności oraz skutkach jego niedochowania. W pouczeniu zawartym w decyzji z dnia 17 września 2020 r. w ogóle nie ma mowy o tym, by wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności stanowiło przesłankę wpływającą na uprawnienie do przyznanego zasiłku. Z kolei w decyzji z dnia 8 września 2021 r. organ, w jej osnowie, wskazał, że zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się na okres nie dłuższy niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności dla dziecka skarżącej, zaś w pouczeniu poinformował, że jeżeli strona otrzyma nowe orzeczenie o niepełnosprawności, zobowiązana jest bezzwłocznie przedłożyć je w urzędzie. Nałożony na skarżącą obowiązek informacyjny skoncentrował się jedynie na powinności przedłożenia nowego orzeczenia organowi, nie zawierał jednak pouczenia o utracie prawa do pobierania świadczenia w razie niewywiązania się z tego obowiązku. Skarżąca mogła przy tym pozostawać w usprawiedliwionym przeświadczeniu, że skoro nowe orzeczenie o niepełnosprawności potwierdza fakt trwającej niepełnosprawności dziecka, to nie ma to żadnego wpływu na jej uprawnienie do świadczenia (o czym więcej w kolejnym akapicie). Pouczenie było w ocenie Sądu sformułowane nieprecyzyjnie, albowiem nie można utożsamiać realizacji pouczenia z samym brzmieniem rozstrzygnięcia w zakresie daty końcowej, do której nastąpiło przyznanie świadczenia. Pouczenie w takiej formie, jak dokonano tego w niniejszej sprawie, nie odpowiada zasadzie z art. 9 zdanie pierwsze k.p.a., zgodnie z którą organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego.

Po drugie, zasadnicze wątpliwości budzi kwestia tego, czy uzyskanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności dziecka osoby pobierającej zasiłek pielęgnacyjny da się w ogóle zakwalifikować jako okoliczność mającą wpływ na uprawnienie do tego świadczenia. Organy obu instancji w swych decyzjach wskazały na przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. jako źródło obowiązku informacyjnego. Sąd zgadza się z prezentowanym w orzecznictwie poglądem, prezentowanym w sprawach o analogicznych stanach faktycznych (vide: wyrok WSA w Gliwicach z 15 lipca 2022 r., sygn. II SA/Gl 282/22, wyrok WSA w Warszawie z 8 lutego 2023 r., sygn. I SA/Wa 1490/22, wyrok WSA w Poznaniu z 6 grudnia 2023 r., sygn. IV SA/Po 681/23 – dostępne jw.), że zgodnie z tym przepisem świadczeniobiorca ma obowiązek informowania organu m.in. o "innych zmianach" ale jedynie takich, które mają wpływ na prawo do świadczenia. Tymczasem nowe orzeczenie o niepełnosprawności dziecka skarżącej pozostaje bez wpływu na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, gdyż potwierdza jedynie, że dziecko to nadal pozostaje niepełnosprawne, a więc spełnia przesłanki z art. 16 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. ("zasiłek pielęgnacyjny przysługuje niepełnosprawnemu dziecku"). Przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które ujawnią się w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych decydujące są materialnoprawne przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania wymogu informacyjnego z art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie ma takiego charakteru. Przepis ten nie znosi generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, co najogólniej ujmując oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (vide: wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 10 października 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 245/19, dostępny jw.). Nie bez znaczenia jest przy tym, że informacja, z której brakiem organy powiązały negatywne dla skarżącej skutki, winna być im znana z urzędu. Stanowi o tym art. 23b ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym organy pomocowe są obowiązane do samodzielnego uzyskiwania informacji, w tym m.in. informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (art. 23b ust. 1 pkt 5 u.ś.r.).

Mając to wszystko na uwadze Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie nieprawidłowym było ustalenie organów co do tego, że pobrany we wskazanym okresie zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem nienależnie pobranym z tego powodu, że skarżąca nie poinformowała organu o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności dziecka. Obowiązku takiego skarżąca nie mogła po pierwsze wyczytać z zawartego w decyzji zmieniającej pouczenia. Co jednak bardziej istotne, komentowany obowiązek informacyjny nie znajdował oparcia w treści art. 25 ust. 1 u.ś.r., nie koncentrował się on bowiem na okoliczności prawotwórczej z perspektywy tego przepisu. Z uwagi na naruszenie art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 25 ust. 1 u.ś.r., zaskarżona decyzja oraz decyzja organu I instancji podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wytknięta w uzasadnieniu kwestia procesowa (prawidłowość pouczenia) w obliczu wskazanego naruszenia prawa materialnego, jawi się jako nieistotna dla wyniku postępowania.

Niezależnie od powyższego wskazać należy, brak jest podstawy prawnej do umieszczenia w sentencji decyzji uznającej świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane i nakazującej jego zwrot wraz z odsetkami formuły określającej datę zwrotu tego świadczenia i do tego określoną niezgodnie z przepisami prawa. Burmistrz Miasta Rypin wskazał w decyzji z 22 stycznia 2024 r., że: "nienależnie pobrane świadczenie należy zwrócić w dniu, w którym decyzja stała się ostateczna tj. po upływie 14 dni od dnia otrzymania niniejszej decyzji". Nie budzi tymczasem żadnej wątpliwości, że zgodnie z art. 16 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego ("k.p.a.") decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, są ostateczne. W myśl art. 130 § 1 k.p.a. przed upływem terminu do wniesienia odwołania decyzja nie ulega wykonaniu. Z kolei wniesienie odwołania w terminie wstrzymuje wykonanie decyzji ( § 2). Przepisów § 1 i 2 nie stosuje się w przypadkach, gdy: 1) decyzji został nadany rygor natychmiastowej wykonalności (art.108); 2) decyzja podlega natychmiastowemu wykonaniu z mocy ustawy (art. 130 § 3).

W konsekwencji podkreślenia wymaga, że co do zasady decyzja organu I instancji nie podlega wykonaniu w terminie do wniesienia odwołania, a tym bardziej decyzja tego organu, od której strona przed upływem terminu 14 dni wniosła odwołanie, do organu wyższego stopnia nie staje się ostateczna, z upływem 14 dni od dnia doręczenia - wbrew twierdzeniu organu I instancji. Ostateczna w takiej sytuacji jest dopiero decyzja organu odwoławczego.

Ponownie rozpatrując sprawę organ uwzględni powyższą ocenę prawną i na tej podstawie rozważy, czy nie zaistniały przesłanki do umorzenia postępowania w sprawie nienależnie pobranego świadczenia z uwagi na jego bezprzedmiotowość.

Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie

z art. 119 pkt 2 p.p.s.a.