Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1379/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-06-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17b ust. 1 i ust. 2
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 184 i art. 193
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 28 czerwca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 17 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 99/23 w sprawie ze skargi W.T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 23 listopada 2022 r., nr SKO.4141.512.22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z 17 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 99/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi po rozpoznaniu skargi W.T. (dalej również: "wnioskująca", "skarżąca", "strona") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu (dalej również: "organ odwoławczy", "organ II instancji", "SKO", "Kolegium", "skarżący kasacyjnie") z 23 listopada 2022 r., nr SKO.4141.512.22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy G. (dalej również: "Wójt", "organ I instancji") z 11 października 2022 r., znak: GOPS.5221.5.1.2022 (w pkt 1 wyroku) oraz zasądził na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania (w pkt 2 wyroku).

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyło SKO, reprezentowane przez radcę prawnego, kwestionując go w całości i podnosząc:

1. na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej: "ppsa"), naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej: "uśr"), przez jego błędną wykładnię i w konsekwencji nieprawidłowe zastosowanie i uznanie, że w okolicznościach rozpatrywanej sprawy ze względu na niewyjaśnienie kwestii podlegania przez skarżącą ubezpieczeniu społecznemu rolników odmowa przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego była przedwczesna, w sytuacji gdy skarżąca złożyła oświadczenie, że nie jest rolnikiem lub małżonkiem albo domownikiem rolnika, a w sprawie występowała przesłanka uzasadniająca odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, polegająca na braku rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem;

b) art. 17b ust. 1 pkt 1 i ust. 2 uśr, poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji nieprawidłowe zastosowanie i uznanie, że w okolicznościach rozpatrywanej sprawy zachodziły podstawy do zakwestionowania oświadczenia skarżącej o tym, że nie jest rolnikiem lub małżonkiem albo domownikiem rolnika;

2) na podstawie art. 174 pkt 2 ppsa - naruszenie przepisów postępowania, które mogło

mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ppsa w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej: "kpa"), poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji poprzedzającej wskutek wadliwego przyjęcia, że w okolicznościach rozpatrywanej sprawy niezbędne było wyjaśnienie kwestii ewentualnego podlegania przez skarżącą ubezpieczeniu społecznemu rolników, jak również ewentualnej podstawy tego ubezpieczenia, a także sytuacji życiowej skarżącej, podczas gdy niezależnie od dokonania ustaleń w zakresie wskazanych kwestii w sprawie nie mogło zapaść rozstrzygnięcie o odmiennej treści.

W uzasadnieniu środka zaskarżenia przedstawiono argumentację na poparcie ww. zarzutów.

Podnosząc powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi W.T. na decyzję Kolegium oraz jej oddalenie; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi. Złożono również: wniosek o zasądzenie na rzecz SKO kosztów postępowania kasacyjnego i oświadczenie o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy.

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Stosownie do art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wskazane enumeratywnie w art. 183 § 2 ppsa, nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te wyznaczone są wskazanymi w środku zaskarżenia podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa).

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ppsa, ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia.

Osią sporu w sprawie jest zasadność uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi decyzji Kolegium i Wójta, wobec stwierdzenia naruszenia przez organy dyspozycji art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd I instancji uznał mianowicie, że pomimo złożenia przez skarżącą wraz z wnioskiem oświadczenia, że nie jest właścicielką gospodarstwa rolnego lub małżonkiem, albo domownikiem rolnika, dla prawidłowego rozstrzygnięcia żądania z 1 czerwca 2022 r., niezbędnym jest wyjaśnienie kwestii ewentualnego podlegania przez stronę ubezpieczeniu społecznemu rolników (wraz z określeniem ewentualnej podstawy takiego ubezpieczenia). Powyższe wskazania WSA wywiódł z udokumentowanego umową darowizny, faktu wyzbycia się przez skarżącą gospodarstwa rolnego, na rok przed wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (2021 r.), wygenerowanej z systemu Aplikacji Centralnego Wykazu Ubezpieczonych informacji o posiadaniu przez nią uprawnienia do świadczeń z opieki zdrowotnej oraz z podnoszonej przez stronę okoliczności uprzedniego odprowadzania składek do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. W ocenie Sądu Wojewódzkiego, pogłębionej analizy organu wymagała nadto kwestia sytuacji rodzinnej wnioskodawczyni – w zakresie ewentualnego wskazania innych osób, które mogłyby udzielić jej wsparcia w sprawowaniu opieki, np. poprzez doglądanie podopiecznego w czasie, w którym mogłaby ona podjąć aktywność zawodową, choćby w ograniczonym zakresie.

Powyższe zakwestionował skarżący kasacyjnie – organ odwoławczy, twierdząc, że postępowanie wyjaśniające w sprawie zostało przeprowadzone zgodnie z wymogami kpa i dokonane w jego rezultacie ustalenia były wystarczające do podjęcia rozstrzygnięcia na gruncie art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr. Kolegium wyjaśniło, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w przypadku osoby będącej rolnikiem, jest zaprzestanie przez nią prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Stwierdziło przy tym, że jest to jednak warunek dodatkowy, prócz którego wymagane jest spełnienie wszelkich innych przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 uśr. Organ odwoławczy argumentował, że przesłanki ustalenia wnioskowanego prawa nie mają, w jego ocenie, określonego przez prawodawcę stopnia "ważności", muszą jednak być spełnione łącznie, by możliwym było wydanie decyzji pozytywnej dla wnioskodawcy. SKO – wskazując na związany charakter decyzji w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego – podniosło, że z ustawy nie wynika określona kolejność ustalania przesłanek koniecznych do przyznania świadczenia, co powoduje, że stwierdzenie w toku postępowania wyjaśniającego niespełnienia choćby jednej z nich, skutkuje koniecznością wydania decyzji odmownej. Konsekwencją zaś powyższego, jest brak możliwości postawienia organowi administracji zarzutu niezupełności postępowania wyjaśniającego. Zdaniem Kolegium, w sprawie jednoznacznie ustalono, że opieka sprawowana przez skarżącą nad niepełnosprawnym mężem nie jest na tyle absorbująca, by uniemożliwiała jej jakąkolwiek aktywność zawodową, w ramach definicji zawartej w art. 3 pkt 21 uśr. W wywiedzionej skardze kasacyjnej SKO podkreślało, że Sąd Wojewódzki nie podważył ustaleń organów w zakresie sprawowanej przez stronę opieki i możliwości podjęcia przez wnioskującą jednoczesnego zatrudnienia. Argumentowało, że wydanie decyzji w sprawie, nie było przedwczesne, gdyż niezależnie od dokonania nakazanych wyrokiem WSA ustaleń "(...) w realiach rozpatrywanej sprawy nie było możliwości przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, skoro zostało ustalone, że nie sprawuje ona opieki nad swoim niepełnosprawnym mężem w takim zakresie, aby uniemożliwiało to jej jakąkolwiek aktywność zawodową."

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

W środku zaskarżenia sformułowano tak zarzuty naruszenia przez Sąd Wojewódzki prawa materialnego (art. 174 pkt 1 ppsa) jak i procesowego (art. 174 pkt 2 ppsa).

Na wstępie zaznaczenia wymaga, że zakwestionowana skargą do WSA i następnie uchylona wyrokiem tego Sądu decyzja Kolegium, miała swoje oparcie w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr. Organ odwoławczy, oceniając zasadność żądania strony stwierdził bowiem, że w sprawie nie zaistniał – konieczny do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego – związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem/rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem skarżącej.

W tym miejscu przywołać należy treść art. 17 ust. 1 uśr, na mocy którego świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jednym z zasadniczych warunków przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest więc bezspornie brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o tego rodzaju wsparcie państwa, związany ze sprawowaniem stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi jednocześnie w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zarobkowej. Z powyższego wynika, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia będzie podstawą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pozytywna dla wnioskodawcy decyzja organu powinna być bowiem wydana jedynie w sytuacji zaistnienia korelacji warunku braku zatrudnienia z celem przyznania pomocy, jakim jest sprawowanie opieki.

W postępowaniu przed organami konieczne jest zatem ustalenie istnienia (bądź zanegowanie) opisanej powyżej zależności, a więc określenie wymiaru i charakteru faktycznie sprawowanej opieki oraz jej wpływu na kontekst możliwości zatrudnienia strony wnioskującej. W każdej sprawie, właściwy organ zobowiązany jest do dokonania dogłębnej analizy, czy w okolicznościach tej sprawy osoba sprawująca opiekę istotnie nie ma możliwości choćby niepełnego w wymiarze czasu, podjęcia/kontynuowania zatrudnienia, bądź zmuszona jest z niego zrezygnować.

Odnosząc powyższe do sformułowanych w skardze kasacyjnej, w zakresie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ppsa i art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa, naruszeń prawa procesowego wskazać należy, że nie są one uzasadnione.

Z analizy akt administracyjnych sprawy wynika, że wnioskodawczyni w formularzu o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego "SR-5" z 1 czerwca 2022 r., na str. 5 – zgodnie z twierdzeniami SKO – zaznaczyła, że nie jest rolnikiem, małżonkiem rolnika albo domownikiem rolnika. Jej pełnomocnik, wnioskując równocześnie o objęcie strony ubezpieczeniem zdrowotnym w ZUS, oświadczył w jej imieniu, że: nie podlega ona ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, ani zdrowotnemu; "nie uzyskała okresu ubezpieczenia w ramach ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych"; nie jest zarejestrowana, jako osoba bezrobotna w Powiatowym Urzędzie Pracy i nie ma prawa do zasiłku dla bezrobotnych; "nie ma prawa do żadnego innego świadczenia na podstawie ustawy z dnia 20.04.2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach z rynku pracy"; nie przebywa na urlopie wychowawczym, ani nie pobiera zasiłku macierzyńskiego; "nie zgłasza okresów nieskładkowych (mogących podlegać zaliczeniu do okresu ubezpieczenia) oraz nie przedkłada dokumentów z tym związanych"; nie zgłasza również członków rodziny do objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym. Organ I instancji, 28 czerwca 2022 r., dokonał weryfikacji ww. danych w: Elektronicznym Krajowym Systemie Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności – z wynikiem: "brak danych", Aplikacji Centralnej Rynku Pracy –"brak danych", Centralnej Ewidencji i Informacji o działalności gospodarczej – "brak danych", systemie informatycznym Ministerstwa Finansów w zakresie danych podatkowych – "brak danych" oraz w Aplikacji Centralnego Wykazu Ubezpieczonych – "osoba posiada uprawnienia do świadczeń z opieki zdrowotnej". Wójt zwrócił się również do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Szczecinie o informację w zakresie: zgłoszenia wnioskującej do ubezpieczeń (również jako członek rodziny), pobierania renty/emerytury i zasiłków – z wynikami: "nie pobiera" i "brak aktualnych zgłoszeń do ubezpieczeń" – dla każdego z zapytań.

Przy piśmie z 27 września 2022 r. pełnomocnik skarżącej złożył trzy świadectwa pracy: z 1 września 2020 r. – aktywność zawodowa od 1 października 1984 r. do 31 sierpnia 1985 r.; z 13 stycznia 2006 r. – aktywność zawodowa od 5 maja 2005 r. do 13 stycznia 2006 r. i z 24 września 2012 r. – aktywność zawodowa od 18 września 2012 r. do 21 września 2012 r. oraz kopię wypisu z Aktu Notarialnego umowy darowizny nieruchomości rolnej z 10 sierpnia 2021 r., zawartej pomiędzy stroną a jej wnukiem. W treści ww. pisma, pełnomocnik wskazał, że cyt. "(...) Wnioskodawczyni wykonywała prace jedynie dorywczo. Wnioskodawczyni natomiast pracowała w gospodarstwie rolnym do momentu jego przekazania aktem notarialnym z dnia 10.08.2021 r. (...). Fakt zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym i tym samym przekazanie go na mocy umowy darowizny wynikał ze znacznego pogorszenia się stanu zdrowia męża Wnioskodawczyni...".

Zauważenia w tym miejscu wymaga, że powyższe stoi w sprzeczności z treścią, złożonego w formularzu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, oświadczenia w zakresie uprzedniego prowadzenia gospodarstwa rolnego, bądź pracy w nim. Skarżąca zaprezentowała więc w trakcie prowadzonego postępowania administracyjnego dwa, różnej treści stwierdzenia, dotyczące charakteru jej aktywności zawodowej przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, a wbrew twierdzeniom Kolegium o irrelewantnym dla wyniku sprawy charakterze ustaleń w tym zakresie, powyższe implikuje efekt końcowy badania, określonej w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Nie sposób bowiem przyjąć braku, bądź zaistnienia opisanego powyżej i stanowiącego podstawę kwestionowanej decyzji SKO – związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a opieką – w sytuacji, gdy forma wcześniejszej aktywności zawodowej, z której strona zrezygnowała/bądź jej nie podejmuje, nie została przez organ jednoznacznie ustalona. Fakt uprzedniego prowadzenia przez skarżącą gospodarstwa rolnego, którego bezspornie do 2021 r. była właścicielką, a co potwierdza Akt Notarialny z 10 sierpnia 2021 r., Rep. A, nr (...) rzutuje bowiem na podstawę materialnoprawną podjętego rozstrzygnięcia. Organ odwoławczy, dowodząc w środku zaskarżenia nieistotność formy zatrudnienia strony, zdaje się nie odróżniać odmiennej sytuacji osoby podlegającej zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej opisanej w art. 3 pkt 22 uśr (na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej), od osobistego prowadzenia gospodarstwa rolnego i następczej, powodowanej koniecznością opieki nad niepełnosprawnym, rezygnacji z tego rodzaju działalności.

W tym miejscu zaznaczyć należy, że forma dowodzenia podstawowej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego rolnikowi (małżonkowi rolnika i domownikowi) podlega odmiennym sposobom regulacji, od dowodów odnoszonych do pozostałych grup zawodowych, z uwagi na uznany przez prawodawcę specyficzny charakter pracy rolnika.

Rolnikiem, w świetle art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2024 r., poz. 90 ze zm., dalej: "usr"), jest pełnoletnia osoba fizyczna, zamieszkująca i prowadząca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osoba, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia. Z kolei działalność rolnicza, to działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym ogrodniczej, sądowniczej, pszczelarskiej i rybnej. W przywołanym akcie prawa znajduje się również definicja "domownika", którym jest osoba bliska rolnikowi, która ukończyła 16 lat, pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim sąsiedztwie oraz stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy (art. 6 pkt 2 usr).

Uregulowanie kwestii nabywania przez rolników, małżonków rolników i domowników rolników prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nastąpiło przez dodanie z 15 maja 2014 r. – na mocy art. 17 pkt 4 ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r. poz. 567) – art. 17 b uśr. Treść ww. normy skierowana jest do rolników i determinuje konieczność zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w sytuacji starania się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz potwierdzenia tego faktu stosownym oświadczeniem, złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

Przed wejściem w życie ww. przepisu uśr, problem ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla rolników był w orzecznictwie sądowoadministracyjnym oceniany w sposób niejednorodny. Część sądów wskazywała, że brzmienie art. 17 uśr, zgodnie z którym do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego konieczna jest rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, implikuje brak prawa rolnika do ww. świadczenia, inne zaś składy orzekające opowiadały się za zrównaniem rolników w tym zakresie z innymi osobami ubiegającymi się o przyznanie świadczenia.

Kres opisanej powyżej rozbieżności w orzecznictwie położyła uchwała siedmiu sędziów NSA z 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12, w której stwierdzono, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 uśr. Naczelny Sąd Administracyjny, odnosząc się do prowadzenia gospodarstwa rolnego przyjął, że sformułowanie to oznacza stałą i osobistą działalność rolnika, mającą charakter zarówno wykonywania pracy lub innych zwykłych czynności wiążących się z tym prowadzeniem, jak i zarządzanie gospodarstwem.

Obecnie, po wprowadzeniu do porządku prawnego art. 17b uśr, ma on wiążące znaczenie w dokonywaniu oceny przesłanek z art. 17 uśr, wobec osób prowadzących działalność rolniczą. Wymogu z art. 17 ust. 1 uśr nie spełnia bowiem rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest on osobą aktywną zawodowo. Z tego względu, rolnicy, ich małżonkowie i domownicy, ubiegając się o świadczenie pielęgnacyjne, są zobligowani do złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w tym gospodarstwie. W analizowanej sprawie norma art. 17b uśr miałaby więc zastosowanie w sytuacji dokonania przez organy administracji jednoznacznych ustaleń w zakresie uprzedniego prowadzenia przez skarżącą gospodarstwa rolnego – rzutując tym samym na materialnoprawną podstawę wydanej w sprawie decyzji. Zauważenia w tym miejscu wymaga, że ciężar dowodu wykazania zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej nałożony został na osobę wnioskodawcy (rolnika). Objęte art. 17b uśr oświadczenie stanowi bowiem dowód na okoliczność rezygnacji z opisywanej formy aktywności zawodowej, podlegający ocenie na zasadach ogólnych. W sytuacji zaś, gdy strona składa do akt sprawy dokumenty, wskazujące na rozbieżność jej twierdzeń – co miało miejsce w analizowanej sprawie – zadaniem organu administracji prowadzącego postępowanie dowodowe, jest dokonanie ustaleń jednoznacznie takie rozbieżności wyjaśniających.

Odnotować w tym miejscu należy, że Kolegium – wbrew argumentacji zaprezentowanej w skardze kasacyjnej – nie uznało za nieistotną uprzedniej formy aktywności zawodowej skarżącej. W uzasadnieniu kwestionowanego aktu SKO, na str. 4-5 zawarto bowiem stwierdzenie: "Wnioskodawczyni nie pozostaje w zatrudnieniu. Pracowała we własnym gospodarstwie rolnym do momentu przekazania go aktem notarialnym z dnia 10 sierpnia 2021 r. (...) przekazania gospodarstwa było związane ze znacznym pogorszeniem się stanu zdrowia męża i koniecznością stałej opieki nad nim. W oparciu o dokonane ustalenia stwierdzić należy, że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej a koniecznym zakresem opieki świadczonej nad mężem."

Organ odwoławczy odniósł więc de facto istnienie związku przyczynowo-skutkowego – opisanego w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr – do strony, jako rolnika. Powyższe ocenić należy jako co najmniej brak konsekwencji w argumentacji SKO, opierającej przyjętą ocenę stanu faktycznego w zakresie uprzedniej formy aktywności zawodowej wnioskodawczyni na danych z ewidencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przy jednoczesnym uznaniu ją w uzasadnieniu wydanej decyzji za rolnika, przy jednoczesnym pominięciu dokonania stosownej analizy w odniesieniu do organu właściwego dla osób prowadzących gospodarstwo rolne – Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.

Sąd kasacyjny podkreśla, że w sytuacji, w której o świadczenie pielęgnacyjne występuje rolnik – nie zaś osoba objęta zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, opisaną w art. 3 pkt 22 uśr – przyznanie tej formy pomocy uzależnione jest od zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej w związku ze sprawowaną opieką. Ocenie organu podlega zatem nie kwestia korelacji pomiędzy zaprzestaniem pracy zawodowej a sprawowaną opieką, a związek pomiędzy zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego i opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

W analizowanej sprawie organy przyjęły, że powyżej opisane sytuacje są tożsame, a więc nie ma potrzeby ich rozróżniania. Pominęły tym samym odrębne uregulowania wprowadzone przez ustawodawcę wobec rolników i konieczność odmiennej ich oceny niż opiekunów osób niepełnosprawnych, objętych w związku z wcześniejszym stosunkiem pracy zawodowej, ubezpieczeniem w ramach ZUS.

W tej sytuacji za zasadne uznać należało uchylenie przez Sąd Wojewódzki decyzji organów obu instancji i nakazanie dokonania uzupełnienia zebranego materiału dowodowego o dokumentację wyjaśniającą kwestię podlegania przez skarżącą ubezpieczeniu społecznemu rolników, jak również ewentualnej podstawy tego ubezpieczenia. Niepodleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników jest następstwem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego (podlegającego zgłoszeniu do KRUS). Skutkiem złożenia oświadczenia w tym przedmiocie do organu rentowego powinno być zatem wyłączenie z tego ubezpieczenia.

Wyjaśnić w tym miejscu należy, że zgodnie z art. 7 ust. 1 usr, rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny podlega ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu z mocy ustawy, o ile nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu lub nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty, albo nie ma ustalonego prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Podlega więc – z mocy ustawy – ubezpieczeniu społecznemu rolników. Stosownie zaś do art. 37 ust. 1 uśr, rolnik jest obowiązany zgłaszać Kasie osoby podlegające ubezpieczeniu w jego gospodarstwie oraz informować Kasę o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności. W świetle powyższego, skarżąca zobligowana była do poinformowania KRUS o fakcie zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, co – w sytuacji dokonania takiego ustalenia przez organy – miałoby wpływ na dokonywaną ocenę złożonego przez nią wniosku, w aspekcie ustalenia przesłanki rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem (art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr). Ustalenia takie powinny zaś mieć odzwierciedlenie w zastosowaniu w sprawie art. 17b uśr. Słusznie więc WSA wskazał, że powyższe jest niezbędne do dla prawidłowego rozstrzygnięcia wniosku z 1 czerwca 2022 r.

Odnosząc się do objętej wytycznymi Sądu Wojewódzkiego, konieczności zbadania sytuacji rodzinnej skarżącej, a w szczególności ustalenia kręgu osób, które mogłyby wesprzeć ją w sprawowaniu opieki – Naczelny Sąd Administracyjny uznaje powyższe za nieuzasadnione i zbędne dla prowadzonego postępowania – przyznając w tym zakresie słuszność skarżącemu kasacyjnie. Podkreślić w tym miejscu należy, że art. 17 ust. 1 uśr jasno wylicza przesłanki podmiotowe i przedmiotowe warunkujące przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Sądu kasacyjnego sam fakt istnienia innych osób, nawet zobowiązanych alimentacyjnie wobec podlegającemu opiece, a posiadających potencjalną możliwość zapewnienia osobiście, bądź za pośrednictwem nakładów finansowych opieki niepełnosprawnemu, nie przesądza, że strona może podjąć zatrudnienie, czy też nie musi z niego rezygnować. Niedopuszczalne jest bowiem wprowadzanie dodatkowych, negatywnych przesłanek ustalania prawa do świadczeń z uśr. Przyczyną odmowy przyznania świadczenia nie może być więc istnienie innych osób, nawet na równi z wnioskodawcą obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym wobec osoby podlegającej opiece, czy zamieszkujących na tej samej nieruchomości, które potencjalnie mogą sprawować opiekę, czy pomagać w jej sprawowaniu. Stanowisko takie wyrażane jest aktualnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide np.: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 sierpnia 2023 r., akt I OSK 1661/22; z 12 grudnia 2023 r., I OSK 2057/22; z 6 lutego 2024 r., I OSK 157/23; z 29 maja 2024 r., I OSK 1662/23).

W kwestii podnoszonych w skardze kasacyjnej naruszeń prawnomaterialnych (pkt 1a i 1b zarzutów), Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że nie ma możliwości skutecznego powoływania się na zarzuty "błędnej wykładni i nieprawidłowego zastosowania" norm prawa materialnego w sytuacji, gdy w sprawie doszło do naruszeń procesowych w zakresie ustaleń stanu faktycznego – co podlegało ocenie Sądu kasacyjnego i zostało opisane powyżej. Podstawę skargi kasacyjnej z art. 174 pkt 1 ppsa można bowiem powoływać wyłącznie w bezspornym stanie faktycznym, pozwalającym na zastosowanie do niego odpowiedniej normy prawa materialnego. Wyrok Sądu I instancji uzasadniony był naruszeniem przez organy administracji norm prawa procesowego i znalazł oparcie w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 135 ppsa. W konsekwencji czego WSA nie dokonywał wykładni wskazanych w środku zaskarżenia: art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, ani też art. 17b ust. 1 i 2 uśr - nie mógł tym samym dokonać ich wadliwej wykładni, ani też nieprawidłowo zastosować. Stwierdził bowiem, że przy nieustalonym stanie faktycznym zarzuty w tym zakresie uznaje za przedwczesne. Konstatując stwierdzić należy, że w opisanej powyżej sytuacji ocena taka – zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego – była prawidłowa.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone zgodnie z art. 193 in fine ppsa.