Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 743/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2023-12-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 61 ust. 2d, art. 64a
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Marzenna Glabas (spr.) Sędziowie sędzia WSA Piotr Chybicki asesor WSA Grzegorz Klimek Protokolant specjalista Marta Przewłucka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi S. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie na rzecz skarżącej kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z 12 grudnia 2022 r. Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Burmistrza (dalej jako: "organ I instancji"):

1) odstąpił od ustalenia odpłatności od M. L. za pobyt L. K. w Domu Pomocy Społecznej [...] (dalej jako: "DPS"),

2) ustalił S. K. (dalej jako: "skarżąca") wysokość miesięcznej opłaty za pobyt L. K. (ojca) w DPS:

- od 01.10.2020 r. do 31.10.2021 r. w wysokości 905,39 zł,

- od 01.11.2021 r. do 30.11.2021 r. w wysokości 835,12 zł,

- od 01.12.2021 r. do 31.12.2021 r. w wysokości 950,39 zł,

- od 01.01.2022 r. do 31.01.2022 r. w wysokości 945,91 zł,

- od 01.02.2022 r. do 31.03.2022 r. w wysokości 923,56 zł,

- od 01.04.2022 r. w wysokości 1 089,23 zł,

3) odmówił zwolnienia skarżącej z obowiązku ponoszenia ww. odpłatności;

4) orzekł, że należność skarżącej za pobyt ojca w DPS za okres od 1 października 2020 r. do 30 listopada 2022 r. wynosi 25 377,45 zł i zobowiązał do jej uregulowania w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się decyzji.

W uzasadnieniu organ I instancji przytoczył stan faktyczny i prawny sprawy. Wskazał, że L. K. został skierowany do DPS decyzją z 27 maja 2015 r.

i umieszczony w DPS decyzją z 12 grudnia 2016 r. W dniu 14 października 2020 r. zostało wszczęte postępowanie w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt ojca w DPS. Ustalono, że L. K. jest rozwiedziony, ma 3 córki: S. K., W. K., M. L. Rodzicie nie żyją. W. K. zwolniona została z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS decyzją z 12 listopada 2020 r., na podstawie art. 64a ustawy o pomocy społecznej. W. K. nie wyraziła zgody na podpisanie umowy i nie deklaruje żadnej pomocy na rzecz ojca. M. L. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i dwójką małoletnich dzieci. Ustalono, że dochód rodziny w analizowanym okresie nie przekroczył 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. M. L. nie zadeklarowała żadnej pomocy na rzecz ojca. S. K. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i dwojgiem małoletnich dzieci. Uwzględniono wynagrodzenia za pracę małżonków. Wskazano, że od 22 września 2020 r. skarżąca przebywała na urlopie macierzyńskim i otrzymywała zasiłek macierzyński, następnie wróciła do pracy. Mąż skarżącej nie współpracował z MOPS, nie wyraził zgody na ujawnienie swoich dochodów. Informacje uzyskano z urzędu skarbowego. Skarżąca poinformowała organ I instancji, że nie prowadzi gospodarstwa domowego z mężem od października 2020 r. Organ I instancji nie dał temu wiary. Przedstawił szczegółowo sposób obliczenia ustalonej opłaty. Podał, że ponieważ nie dysponuje danymi o dochodach męża skarżącej za rok 2022 to od lutego 2022 r. odpłatność ustalono zgodnie z art. 61 ust. 2f ustawy o pomocy społecznej. Organ I instancji uznał, że ustalona odpłatność nie obciąży zbytnio budżetu domowego rodziny skarżącej.

Odnosząc się do wniosku skarżącej o zwolnienie z opłat za pobyt ojca w DPS, organ I instancji wskazał, że nie stwierdził, aby ojciec skarżącej uchylał się od obowiązku alimentacyjnego i zaniedbywał obowiązki rodzinne. Podniósł, że L. K. nie był w stanie prawidłowo wypełniać obowiązków rodzicielskich z powodu swojej choroby psychicznej. Postanowieniem Sądu z dnia 17 września 2012 r. sygn. akt. II K 457/12 uznano, że zachowania zarzucane mu w akcie oskarżenia wypełniały znamiona czynów z art. 190a § 1 k.k. jedynie w stosunku do żony R. K., w stosunku do córki S. nie popełnił żadnego czynu.

W odwołaniu od tej decyzji skarżąca, reprezentowana przez adwokata, zarzuciła naruszenie ogólnych zasad postępowania administracyjnego z art. 7, art. 77, art. 80

i art. 107 § 3 k.p.a. przez brak wyczerpującego, rzetelnego i wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego i brak należytego wyjaśnienia, dlaczego w stosunku do skarżącej nie zachodzą przesłanki z art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej i dlaczego w sprawie nie ma zastosowania art. 64a tej ustawy. Wniosła o dopuszczenie dowodów uzyskanych po wydaniu decyzji:

- oświadczenia zarządcy wspólnoty mieszkaniowej na okoliczność, że jedyną osobą która dokonywała płatności za mieszkanie i kontaktowała się z zarządcą był właściciel – mąż skarżącej,

- zaświadczenia z powiatowego urzędu pracy w celu wykazania, że skarżąca pozostaje osobą bezrobotną z prawem do zasiłku od dnia 5 października 2022 r. do 4 października 2023 r.,

- dokumentów z nagrań rozmowy i oświadczenia pensjonariusza o zaniedbywaniu obowiązków rodzicielskich i alimentacyjnych wobec skarżącej.

W uzasadnieniu skarżąca akcentowała, że prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Nie mieszka z mężem, jego dochód nie jest jej znany, dlatego nie może potwierdzić kwoty wynagrodzenia wskazanego w wywiadzie. Zarzuciła, że rodzinny wywiad środowiskowy został z nią przeprowadzony z naruszeniem przepisów.

W związku z tym została bezpodstawnie obciążona kosztem za utrzymanie ojca w DPS, tym bardziej, że mając możliwość podjęcia pracy, ojciec przebywa w DPS z własnej woli. Wskazała, że zupełnie pominięta została przez organ I instancji kwestia wnioskowanego na podstawie art. 64a ustawy o pomocy społecznej zwolnienia

z obowiązku ponoszenia jakichkolwiek opłat za pobyt jej ojca w DPS, z powodu wypełnienia przez jej ojca znamion zarzucanego mu czynu zabronionego w sprawie sygn. akt II K 457/12, w przedmiocie popełnionego na szkodę matki skarżącej przestępstwa z art. 190a § 1 k.k.

W wyniku rozpatrzenia odwołania, decyzją nr SKO.81.330.2023 z 29 maja

2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję organu I instancji w całości.

W uzasadnieniu Kolegium przytoczyło treść przepisów mających w sprawie zastosowanie. Potwierdziło prawidłowość ustaleń organu I instancji co do sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącej. Organ odwoławczy wskazał, że dochód rodziny skarżącej we wrześniu 2020 r. wyniósł 15965,73 zł, następnie do grudnia 2021 przekraczał miesięcznie 10000 zł, prócz października, w którym wyniósł 9676,46 zł. Zatem w okresach tych dochód rodziny przekraczał ustawowe kryterium, wynoszące na osobę w rodzinie 1584 zł, co umożliwiło ustalenie kwoty odpłatności. Ponieważ organ nie posiada informacji o dochodach K. K. za rok 2022, bowiem rodzina ich nie udostępniła, dlatego od stycznia 2022 r. ustalił odpłatność zgodnie z art. 61 ust. 2f stawy.

Przechodząc do analizy zasadności odwołania, Kolegium stwierdziło, że podnoszone przez pełnomocnika strony naruszenia art. 64 u.p.s. oraz art. 64 pkt 7 u.p.s. nie odnoszą się do istoty sprawy. Wskazało, że zwolnić z opłaty częściowo lub całkowicie można tylko osoby, którym obowiązek tej opłaty został uprzednio ostatecznie określony decyzją wydaną w trybie art. 61 ust. 2d u.p.s. Innymi słowy zastosowanie ulgi, o której mowa w art. 64 u.p.s. może mieć miejsce dopiero wówczas, gdy sam wymiar opłaty jest niesporny. Ustalenie i istnienie obowiązku oraz osoby lub osób, na których spoczywa obowiązek w zakresie odpłatności za pobyt w DPS stanowi bowiem element stanu faktycznego o charakterze prejudykatu dla sprawy ewentualnego zwolnienia zobowiązanego z tej opłaty. Dlatego okoliczności dotyczące nagannego zachowania ojca wobec skarżącej mogą stanowić podstawę do zwolnienia z ponoszenia opłaty jedynie w odrębnym postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 64 u.p.s., ponieważ najpierw należy ustalić wysokość opłaty, by dopiero wtedy można było decydować o ewentualnym zwolnieniu z obowiązku jej ponoszenia.

Dalej Kolegium wskazało, że w sprawie nie ma zastosowania obligatoryjne zwolnienie z opłaty, o którym mowa w art. 64 a u.p.s., gdyż, odmiennie niż w przypadku W. K., pensjonariusza DPS nie pozbawiono władzy rodzicielskiej wobec skarżącej, a nadto skarżąca nie dysponuje prawomocnym orzeczenie sądu o skazaniu mieszkańca DPS za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na jej szkodę.

Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji w kwestii tego, iż na potrzeby ustalenia niniejszej opłaty należy w dochodzie rodziny strony uwzględnić dochody jej męża. Wskazało, że okoliczność zawarcia intercyzy ustalającej rozdzielność majątkową małżeńską nie jest okolicznością, która w świetle przepisów ustawy o pomocy społecznej mogłaby mieć wpływ na ustalenie, iż małżonkowie prowadzą odrębne gospodarstwo domowe. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się bowiem, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Tym samym dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, co nie zmienia jednak faktu, że małżonkowie na skutek zawarcia małżeństwa razem z dziećmi wciąż stanowią rodzinę. Kolegium zauważyło, że dopiero po wydaniu zaskarżonej decyzji strona poinformowała, iż zmieniła miejsce zamieszkania od 18 stycznia 2023 r.

W oświadczeniu z 6 lutego 2023 r. nie podała zmiany adresu oraz nie wskazała, czy zmieniło się miejsce zamieszkania jej córek, podczas gdy z wywiadu wynika, że starsza uczęszcza do niepublicznego przedszkola w D., a młodsza "pozostaje z matką w domu". Umowę alimentacyjną zawartą w dniu 1 sierpnia 2021 r. strona załączyła do akt sprawy dopiero 29 lipca 2022 r. Mając na względzie ww. okoliczności, zdaniem Kolegium, zarzuty dotyczące prawidłowości sporządzenia wywiadu środowiskowego stanowią bezskuteczną polemikę z prawidłowym ustaleniem organu, iż małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Podkreślono, że z akt sprawy nie wynika, iż w rodzinie strony występuje niepełnosprawność lub długotrwała, przewlekła choroba. Nadto, jak wynika z kwestionariusza wywiadu, obciążenia stałe rodziny wynoszą 5500 zł. Zważywszy na wysokość dochodów rodziny strony organ ustalając odpłatność nie naruszył prawa materialnego poprzez niezastosowanie ograniczeń dotyczących ustalania odpłatności, o których mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. Na żadnym etapie postępowania strona, jak i jej pełnomocnik, nie wyrazili woli zawarcia umowy o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. Kolegium stwierdziło też, że nie ulega wątpliwości, że pomimo wielokrotnie podejmowanych i udokumentowanych w aktach sprawy prób kontaktu ze skarżącą i jej mężem przez organ I instancji, wymienieni nie chcieli współpracować z organem w celu ustalenia dochodu męża skarżącej. Pomimo braku tej współpracy organ z własnej inicjatywy i kierując się wytycznymi Kolegium podjął próby wyjaśnienia sytuacji dochodowej rodziny strony, kontaktując się z Urzędem Skarbowym. W tej sytuacji organ był uprawniony, by od stycznia 2022 r. ustalić odpłatność na podstawie art. 61 ust. 2f ustawy.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skarżąca, reprezentowana przez adwokata, podtrzymała zarzuty i argumenty podniesione

w odwołaniu. Wniosła o uchylenie w całości decyzji wydanej przez Kolegium i decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

W dniu 11 września 2023 r. wpłynęło do tutejszego Sądu pismo Prokuratora Rejonowego, w którym zgłosił swój udział i wyraził stanowisko w sprawie. Wniósł o wzięcie pod uwagę w niniejszym postępowaniu, jak i w przyszłej praktyce stosowania zapisów ustawy o pomocy społecznej, dotyczących zwolnień z opłat za pobyt w domu pomocy społecznej, że zgodnie z art. 64a tej ustawy obligatoryjnie należy zwolnić całkowicie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, osobę obowiązaną do wnoszenia takiej opłaty, na jej wniosek, jeśli przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu tego mieszkańca władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona lub prawomocne orzeczenie sądu (w tym przypadku postanowienie sygn. II K 457/12 Sądu Rejonowego) o skazaniu tego mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny rodzeństwa "(...) lub jej rodzica, chyba że skazanie uległo zatarciu. Prokurator wskazał, że ponieważ działanie sprawcy z pkt III było na szkodę R. K., czyli rodzica skarżącej, takowe postanowienie również objęte jest desygnatem obligatoryjnego zwolnienia z opłaty na podstawie art. 64a ustawy o pomocy społecznej. Zwolnienie to bowiem obejmuje potomków pokrzywdzonych działaniem o charakterze przestępczym, co do którego stwierdzenie popełnienia zostało potwierdzone prawomocnym orzeczeniem Sądu.

Prokurator wskazał, że w sytuacji skarżącej, jest ona córką R. K., którą to w okresie 21 lutego 2012 r. do 05 marca 2012 r. uporczywie nękał L. K. Za wymienione przestępstwo kwalifikowane z art. 190 a § 1 kk, w sprawie sygn. akt II K 457/12, Sąd Rejonowy II Wydział Karny postanowił o umorzeniu postępowania karnego przeciwko L. K. i orzekł o jego umieszczeniu w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym, jednocześnie orzekając, że L. K. wypełnił znamiona zarzucanego mu czynu popełnionego na szkodę R. K. W postępowaniu z wniosku na podstawie art. 324 k.p.k., czyli z wniosku Prokuratora o umorzenie sprawy ze względu na niepoczytalność sprawcy, pierwszą i najistotniejszą rzeczą jest ustalenie przez Sąd, czy doszło do popełnienia zarzucanego podejrzanemu przestępstwa. Dopiero po tym jak Sąd, na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, dojdzie do takowego przekonania, umarza postępowanie, a nie uniewinnia podejrzanego i decyduje o rodzaju środków zabezpieczających mających zastosowanie. Dlatego z oczywistych względów postanowienie o umorzeniu postępowania i zastosowaniu wobec podejrzanego środków zabezpieczających jest prawomocnym orzeczeniem sądu o skazaniu ww. Tym samym wypełniona została przesłanka z art. 64 a ustawy o pomocy społecznej - zdanie drugie, w którym wymagane jest, by istniało niezatarte, prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu tego mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego, popełnione na szkodę rodzica osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Prokurator podał, że L. K. opuścił zakład psychiatryczny 22 marca 2013 r., a w roku 2014 Sąd ponownie umorzył postępowanie karne, dotyczące czynów podobnego rodzaju przeciwko L. K., orzekając wobec niego umieszczenie w zakładzie zamkniętym, w związku z czym na podstawie art. 107 i 108 k.k. skazanie nie uległo zatarciu. W związku z tym, zdaniem Prokuratora, w przedmiotowej sprawie ujawniły się wszystkie elementy niezbędne do wydania decyzji administracyjnej w przedmiocie całkowitego zwolnienia z opłaty za pobyt L. K. w Domu Pomocy Społecznej.

Na rozprawie z 12 grudnia 2023 r.:

- pełnomocnik skarżącej podtrzymał skargę i zarzuty w niej zawarte. Wskazał, że oceny stanu faktycznego w kontekście art. 64a ustawy o pomocy społecznej należy dokonywać z punktu widzenia strony pokrzywdzonej, zasada równości wobec prawa nakazuje traktować tę sytuację jakby sprawca został skazany;

- asesor Prokuratury Rejonowej wniósł jak w piśmie z 8 września 2023 r.;

- pełnomocnik organu nie zgodził z powyższym stanowiskiem, wskazał, że ustawodawca nakazuje odstąpienie od ustalenia odpłatności przy popełnieniu przestępstwa umyślnego, a w stanie faktycznym sprawca działał w stanie niepoczytalności, czyli nie popełnił umyślnego przestępstwa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności zaskarżonego aktu, czyli ocenia jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, według stanu prawnego i faktycznego sprawy z daty jego podjęcia, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że zadaniem sądu administracyjnego jest sprawdzenie, czy zaskarżony akt prawny został wydany zgodnie z przepisami prawa materialnego oraz czy przy podejmowaniu zaskarżonego aktu nie zostały naruszone przepisy postępowania w stopniu wymagającym jego uchylenie.

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w świetle powołanych wyżej kryteriów oraz w oparciu o akta sprawy, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a., Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem art. 7 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm. dalej jako: "k.p.a."), oraz naruszeniem cytowanego art. 64a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 901 ze zm., dalej jako: "u.p.s."). Ten ostatni przepis obliguje do zwolnienia z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, na wniosek obowiązanego, w przypadku spełnienia przesłanek w nim wyrażonych.

W pierwszej kolejności wskazać trzeba, że Sąd podziela stanowisko organów orzekających co do ustalenia, że skarżąca prowadziła gospodarstwo domowe wspólnie z mężem i jego dochody prawidłowo uwzględniono przy obliczeniu należnej opłaty za pobyt ojca skarżącej w DPS. Podkreślić trzeba, że sąd uwzględnia stan faktyczny

i prawny sprawy obowiązujący na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Oceniając całokształt zgromadzonego materiału dowodowego, nie można uznać za wiarygodne oświadczenia skarżącej, że prowadziła odrębne gospodarstwo domowe. Działania skarżącej, jak i jej twierdzenia, nie były bowiem spójne, a skarżąca nie współpracowała z organem w ustaleniu sytuacji rodziny. Najpierw pracownik socjalny w wywiadzie środowiskowym ustalił, że prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe z mężem, później skarżąca twierdziła odmiennie, odmawiała przeprowadzenia wywiadu w danym dniu (k. 148). Skarżąca ewidentnie współpracowała z mężem, którego upoważniła do działania w jej imieniu w postępowaniu administracyjnym. Zawarcie z mężem umowy alimentacyjnej datowanej 1 sierpnia 2021 r., a więc w czasie ustalania należnej opłaty za pobyt członka rodziny skarżącej w DPS, umowy pożyczki między małżonkami, rozwiązanie umowy o pracę, którą podpisał mąż skarżącej, odmowa ujawnienia dochodów męża, miało na celu uniemożliwienie dochodzenia od skarżącej opłaty. Taki wniosek, przy uwzględnieniu wszystkich działań skarżącej i jej męża, jest logiczny

i zgodny z doświadczeniem życiowym.

Niezależnie od powyższego w niniejszej sprawie niewłaściwie oceniono wniosek skarżącej o zwolnienie z opłat. Nie ma racji Kolegium, że przepisy zezwalające na zwolnienie z opłaty za pobyt w DPS, tj. art. 64 i 64a u.p.s., określające obligatoryjne

i fakultatywne przesłanki zwolnienia z opłaty, mogą mieć zastosowanie dopiero po ustaleniu odrębną, ostateczną decyzją obowiązku i jego wysokości, na podstawie art. 61 ust. 2d u.p.s., czyli że nie można łączyć stosowania tych przepisów w jednej decyzji. Stanowisko takie nie ma żadnych racjonalnych ani prawnych podstaw. Jeżeli strona, która z mocy ustawy jest zobowiązana do ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej, złoży wniosek o zwolnienie z opłaty już w postępowaniu w sprawie ustalenia tej opłaty, to organ orzekający nie powinien tego wniosku pomijać i zignorować podnoszonych przez stronę okoliczności, które mają na celu wykazanie, że mimo istnienia ustawowego obowiązku ponoszenia odpłatności

i spełnienia kryterium dochodowego, strona nie powinna być obciążona tymi opłatami.

Z treści art. 103 ust. 3 u.p.s. wynika, że ziszczenie się okoliczności wymienionych

w art. 64 i 64a u.p.s. powoduje zmianę wysokości opłaty. Dlatego, jeżeli strona złoży stosowny wniosek o zwolnienie z opłaty, organ orzekający nie powinien go pomijać przy ustaleniu obowiązku ponoszenia opłaty. Zarówno ustalenie opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej, jak i wniosek o zwolnienie z jej ponoszenia, dotyczą konkretyzacji tego samego obowiązku. Nie jest więc zasadne rozczłonkowywanie tych spraw i prowadzenie odrębnych postępowań w przedmiocie ustalenia opłaty i zwolnienia z tej opłaty. Takie działanie naruszałoby zasadę ekonomii procesowej. Dlatego organ I instancji prawidłowo załatwił wniosek skarżącej o zwolnienie z opłaty przy ustaleniu tej opłaty. Należy zwrócić uwagę na niekonsekwencję argumentacji Kolegium, które stwierdziło, że wniosek skarżącej o zwolnienie z opłaty nie dotyczy istoty sprawy, a organ I instancji właśnie orzekł w tym przedmiocie w pkt 3 sentencji decyzji, odmawiając zwolnienia skarżącej z obowiązku ponoszenia przedmiotowej opłaty. Kolegium również w tym zakresie utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W związku z tym bezpodstawnie organ odwoławczy uchylił się od oceny podnoszonej przez skarżącą fakultatywnej przesłanki zwolnienia z opłaty z art. 64 pkt 7 u.p.s. Ponadto Kolegium jednoznacznie wypowiedziało się, że w przypadku skarżącej nie ma zastosowania art. 64a u.p.s. Zajęło zatem w tym względzie wiążące stanowisko, mimo wcześniejszych twierdzeń o niedopuszczalności orzekania w tym zakresie w niniejszym postępowaniu.

Należy wskazać, że skarżąca domagała się uwzględnienia nagannego postępowania ojca względem matki, potwierdzonego prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego, sygn. akt II K 457/12, które załączyła do wniosku. Skarżąca domagała się zwolnienia z opłaty na podstawie art. 64 pkt 7 i art. 64a u.p.s.

W rozpoznawanej sprawie organy orzekające błędnie uznały, że podnoszone przez skarżącą okoliczności nie odpowiadają dyspozycji art. 64a u.p.s. Na zasadzie tego przepisu organ orzekający ma obowiązek zwolnić wnioskodawcę z odpłatności

w sytuacji przedstawienia orzeczenia sądu o pozbawieniu władzy rodzicielskiej lub prawomocnego orzeczenia sądu o skazaniu mieszkańca domu pomocy społecznej za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty lub m.in. jej rodzica. W ocenie Sądu nie można kierować się tylko literalnym brzmieniem tego przepisu, ale należy uwzględniać jego wykładnię celowościową. Artykuł 64a został dodany do ustawy o pomocy społecznej

w wyniku jej nowelizacji z 5 sierpnia 2015 r. W uzasadnieniu ustawy nowelizującej wskazano, że "wprowadzenie nowej regulacji w art. 64a ma na celu przeciwdziałanie poczuciu niesprawiedliwości w stosunku do dzieci zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej, w stosunku do których rodzice postępowali w sposób naganny...". Początkowo w przepisie tym była mowa tylko o orzeczeniu sądu o pozbawieniu władzy rodzicielskiej. Warunek skazania za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty lub jej rodzica wprowadzony został do ustawy nowelizacją z 19 lipca 2019 r. Przepis ten odwołuje się do prawomocnych orzeczeń, które mają potwierdzić naganne postępowanie beneficjenta wobec obowiązanego do ponoszenia opłat za pobyt w DPS lub wymienionych członków jego rodziny, skutkujące pokrzywdzeniem przez mieszkańca domu pomocy społecznej tych osób. Sąd podziela stanowisko Prokuratora, że postanowienie sądu karnego o umorzeniu sprawy ze względu na niepoczytalność sprawcy i zastosowaniu wobec podejrzanego środków zabezpieczających, na podstawie art. 324 § 1 k.p.k., jest w rozumieniu art. 64a u.p.s. równoznaczne co do skutków z prawomocnym orzeczeniem sądu o skazaniu. Bowiem w sprawach, w których biegli stwierdzili niepoczytalność sprawcy, pierwszą i najistotniejszą rzeczą jest ustalenie przez sąd karny, czy doszło do popełnienia zarzucanego podejrzanemu przestępstwa. Dopiero po tym, jak sąd karny na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego ustali bezspornie, że działanie sprawcy wyczerpało znamiona czynu zabronionego, umarza postępowanie i decyduje o rodzaju środków zabezpieczających, a nie uniewinnia podejrzanego.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.

i art. 135 p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymana nią w mocy decyzję organu I instancji.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy orzekające uwzględnią przedstawioną przez Sąd wykładnię przepisów.

O kosztach postępowania, obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika strony skarżącej będącego adwokatem, orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964).