Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 537/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-10-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 10, art. 4 ust. 2 pkt 2, art. 25 ust. 2 pkt 6, art. 25 ust. 10
journal: Dz.U. 2023 poz 810
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur Protokolant Referent Justyna Kłosowska-Pietrynko po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 października 2023 r. sprawy ze skargi P. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 marca 2023 r. znak 010070/680/3238964/2022 w przedmiocie świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 listopada 2022 r. znak 010070/680/3238964/2022; II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz P. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do sądu decyzją z 29 marca 2023 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu odwołania P. S. (dalej jako: skarżąca), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 9 listopada 2022 r., w przedmiocie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego.

Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:

Na wniosek skarżącej Zakład przyznał jej świadczenie wychowawcze na dziecko – O. C. na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w kwocie 500 zł miesięcznie (informacja z 1 kwietnia 2022 r.).

Decyzją z 9 listopada 2022 r. Zakład uchylił przyznane skarżącej świadczenie, stwierdził, że świadczenie wychowawcze za okres od 1 czerwca do 31 października 2022 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (aktualnie: Dz. U. z 2023 r., poz. 810, ze zm.; dalej jako: u.p.p.w.d.) oraz zobowiązał skarżącą do wpłacenia nienależnie pobranego świadczenia na rachunek bankowy Zakładu. W uzasadnieniu organ stwierdził, że skarżąca nie należy do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d.

W odwołaniu od decyzji skarżąca podniosła, że dziecko jest pod jej opieką, tworzy z partnerem 4-osobową rodzinę, od dwóch lat otrzymywała na to dziecko zarówno świadczenie wychowawcze, jak i świadczenie Dobry Start, posiada pełnomocnictwo notarialne, z którego wynika, że na czas przebywania ojca dziecka sprawuje nad dzieciakiem opiekę.

Po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z 29 marca 2023 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję Zakładu z 9 listopada 2022 r.

W uzasadnieniu Prezes powołał się na art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. i stwierdził, że z przepisu tego wynika, iż prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje albo jednemu z rodziców dziecka (dwojgu - w przypadku opieki naprzemiennej ustanowionej orzeczeniem sądu opiekuńczego), a jeżeli rodzice zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej - osobie, która sprawuje opiekę nad dzieckiem na mocy orzeczenia sądowego. Zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego powierzenie opieki nad dzieckiem osobie innej niż rodzic może nastąpić wyłącznie na podstawie orzeczenia sądu opiekuńczego. Akt notarialny nie jest dokumentem pozwalającym przekazać sprawowanie opieki prawnej nad dzieckiem w związku z tym brak jest podstaw zmiany decyzji i przyznania skarżącej świadczenia

W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Prezesa ZUS pełnomocnik P. S. podniósł zarzuty naruszenia:

(1) art. 4 ust. 1 pkt 2 u.p.p.w.d. przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że świadczenie wychowawcze przysługuje: osobie sprawującej faktyczną opiekę nad dzieckiem, "która wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka", gdy z treści przepisu wynika, że świadczenie przysługuje opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, a w konsekwencji:

(2) błędne zastosowanie art. 27 ust. 1 w zw. z art. 25 ust. 1-2 pkt 2 u.p.p.w.d.

i uchylenie przyznanego skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego, przy wyrażeniu niezasadnego poglądu, że dotychczas wypłacone świadczenie ma charakter nienależny, gdy w warunkach rozpoznawanej sprawy nie zaistniały okoliczności, o których mowa w art. 25 u.p.p.w.d., skarżąca jest faktycznym opiekunem dziecka, a pobierane świadczenie przeznacza w całości na zaspokojenie potrzeb małoletniego O. C.;

(3) art. 7, art. 77 oraz art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego i dokonanie błędnych ustaleń faktycznych, które doprowadziły organ do przekonania, że wypłacone skarżącej świadczenie ma charakter nienależny, gdy skarżąca szczegółowo wyjaśniła sytuację rodzinną i materialną dziecka, a także charakter i okoliczności opieki sprawowanej nad małoletnim O. C., z czego jednoznacznie wynika, że jest ona faktycznym opiekunem dziecka w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 2 u.p.p.w.d., zaś podjęte przez organ działania polegające na uchyleniu prawa do świadczenia oraz żądaniu jego zwrotu stoją w całkowitej sprzeczności z celami tego świadczenia, jak również w sposób rażący godzą w interesy dziecka.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje:

Skarga została uwzględniona, gdyż zaskarżona decyzja Prezesa ZUS została wydana z naruszeniem przepisów prawa, skutkującym koniecznością jej uchylenia. Ponieważ wadami obarczona jest również poprzedzająca ją decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 9 listopada 2022 r., na podstawie art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.), należało uchylić również tą decyzję. Trzeba przy tym podkreślić, że argumenty skargi nie są w ocenie Sądu zasadne, tym niemniej jednak sąd administracyjny nie jest związany zarzutami skargi i powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.), lecz ma dokonać kompleksowej oceny legalności zaskarżonego aktu. Kierując się tymi zasadami Sąd uchylił obydwie decyzje z przyczyn zasadniczo innych niż powoływane w skargach.

W ocenie Sądu organy prawidłowo uznały, że pobrane przez skarżącą, w okresie od 1 czerwca do 31 października 2022 r., świadczenie wychowawcze na małoletniego O. C. jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d., stanowi bowiem świadczenie wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (pkt 6).

Skarżąca nie miała prawa do spornego świadczenia wychowawczego, gdyż nie spełniała przesłanki z art. 4 ust. 2 pkt 2 u.p.p.w.d. Pełnomocnik skarżącej nieprawidłowo interpretuje treść tego przepisu, skupiając się wyłącznie na (bezspornym) fakcie, że skarżąca faktycznie opiekuje się dzieckiem, które wspólnie z nią zamieszkuje i pozostaje na jej utrzymaniu. Pełnomocnik pomija jednak fakt, że pojęcie opiekuna faktycznego jest zdefiniowane w ustawie, co wyklucza możliwość przyjęcia innej interpretacji, opartej wyłącznie na znaczeniach słów w języku powszechnym i oderwanej od definicji legalnej. Zgodnie z definicją legalną, ilekroć w ustawie jest mowa o opiekunie faktycznym dziecka - oznacza to osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka (art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d.). Jakkolwiek bezspornie w przypadku skarżącej spełniona jest przesłanka z pierwszej części definicji legalnej, to równie bezspornie – nie jest spełniona przesłanka z drugiej. W aktach administracyjnych znajdują się dwa dokumenty pełnomocnictwa (w postaci wydrukowanych skanów), w których treści ojciec dziecka – W. C. (będący opiekunem prawnym dziecka) udziela skarżącej umocowania m.in. do decydowania we wszystkich sprawach dotyczących dziecka oraz składania wszelkich oświadczeń woli i dokonywania wszelkich czynności niezbędnych do realizacji tego pełnomocnictwa (k. 9), a także – do składania wszelkich wniosków w instytucjach opieki społecznej, w tym m.in. Dobry Start, świadczenia rodzinne, świadczenie wychowawcze (500+; k. 31 akt adm.). Tego rodzaju pełnomocnictwa nie mają nic wspólnego z przysposobieniem dziecka, a tylko złożenie wniosku o przysposobienie do sądu rodzinnego kwalifikuje daną osobę jako opiekuna faktycznego w rozumieniu art. 2 pkt 10 u.p.p.w.w.d., uprawnionego do uzyskania świadczenia wychowawczego (art. 4 ust. 2 pkt 2 u.p.p.w.d.). Wypada nadmienić, że po skutecznym przeprowadzeniu procedury przysposobienia opiekun faktyczny staje się opiekunem prawnym dziecka.

W tej sytuacji doszło do całkowicie błędnego przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego na dziecko O. C. na okres od

1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. (informacja z 1 kwietnia 2022 r., k. 15), w sposób oczywiście sprzeczny z treścią art. 4 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. Prawdopodobne wyjaśnienie tej sytuacji leży w mechanizmie przyznawania świadczenia wychowawczego, wprowadzonym z dniem 1 stycznia 2022 r. (ustawa z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw; Dz. U. z 2021 r., poz. 1981), który bazuje na automatycznym przetwarzaniu wniosków i zastąpieniu formy decyzji administracyjnej o przyznaniu świadczenia wychowawczego formą czynności materialno-technicznej, w postaci informacji. To automatyzm przetwarzania wniosku mógł być przyczyną braku wnikliwej weryfikacji dokumentów dołączonych do wniosku. Bardziej wnikliwa weryfikacja powinna była doprowadzić organ do jednoznacznego wniosku, że w oczywisty sposób brak jest podstawy prawnej do przyznania świadczenia na rzecz skarżącej. Przyczyny błędnego przyznania świadczenia pozostają poza jakimkolwiek znaczeniem dla sprawy. Istotne jest jedynie to, że skarżąca w sposób całkowicie oczywisty nie miała prawa do uzyskania świadczenia, z uwagi na niespełnienie przesłanek ustawowych.

Prawidłowo zatem w decyzji z 9 listopada 2022 r. orzeczono o uchyleniu świadczenia przyznanego informacją z 1 kwietnia 2022 r. oraz zakwalifikowano je jako świadczenie nienależnie pobrane. Specyficzny tryb "uchylania świadczenia" wynika oczywiście z nowej formy pozytywnego dla strony załatwienia wniosku o świadczenie – brak decyzji (art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d.).

Przy kwalifikacji świadczenia pobranego przez skarżącą jako nienależnie pobranego należy oczywiście mieć na uwadze stanowisko orzecznictwa, wprowadzające rozróżnienie pomiędzy świadczeniem nienależnym i nienależnie pobranym. W tym nurcie orzecznictwa przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" jest świadczeniem pobranym przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).

Trzeba jednak mieć na uwadze fakt, że powyższa linia orzecznicza została wypracowana na gruncie brzmienia art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. obowiązującego przed dniem 1 lipca 2019 r., kiedy to katalog przesłanek kwalifikacji świadczenia jako nienależnie pobranego był bardziej rozbudowany. Po wejściu w życie nowelizacji ustawy z 2019 r. (tj. od 1 lipca 2019 r.; ustawa z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw; Dz. U. z 2019 r., poz. 924) katalog ten został zredukowany do trzech przypadków. Najbardziej pojemną stała się przesłanka z pkt 6, tj. "brak prawa do świadczenia wychowawczego", obejmująca wszystkie przypadki, kiedy osobie nieuprawnionej przyznano lub wypłacono świadczenie wychowawcze, a więc osobie, która nie miała prawa do świadczenia wychowawczego ubiegając się o nie albo to prawo utraciła w trakcie pobierania świadczenia wychowawczego. Językowe brzmienie przesłanki wynikającej z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. pozwala wręcz na uwagę, że przesłanka ta została ukształtowana w taki sposób, że pojemnością w istocie obejmuje także sytuacje wynikające z art. 25 ust. 2 pkt 2, 3 i 5 u.p.p.w.d. Wszystkie wiążą się bowiem z pierwotnym albo wtórnym brakiem prawa do świadczenia wychowawczego na skutek okoliczności wymienionych w tych przepisach.

Jak wskazuje się w orzecznictwie i doktrynie, po wspomnianej nowelizacji ustawy pojęcie świadczenia nienależnie pobranego, w większości przypadków, nie odnosi się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Ustawodawca z dniem 1 lipca 2019 r. wprowadził nową przesłankę warunkującą powstanie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. Za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.). W przypadku regulacji zamieszczonej w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nie bierze się pod uwagę świadomości strony, co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego. Nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. jest zatem pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o ten przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Nie ma tutaj znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze, że świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Zatem dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, że osoba uprawniona nie miała świadomości, że jej się ono nie należy. Ustawa nie przewiduje wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania (por. wyrok NSA z 12 maja 2022 r., I OSK 1929/21 oraz powoływane tam dalsze orzecznictwo i literatura).

Jak już wskazano wyżej, nowa przesłanka kwalifikacji świadczenia jako nienależnie pobranego (art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.) obejmuje swym szerokim zakresem pojęciowym m.in. również przesłankę wcześniej wymienianą w pkt 4 analizowanego przepisu, zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego. W orzecznictwie ukształtowanym na gruncie art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p.w.d. ugruntowany został pogląd, że przepis ten przewiduje, że do uznania świadczenia za nienależnie pobrane dochodzi w każdym przypadku, o którym mowa w tym przepisie, także wówczas, jeżeli strona nie zawiniła w uzyskaniu świadczenia, które jej w istocie nie przysługiwało. W przypadku regulacji zamieszczonej w art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p.w.d. nie można więc brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, albowiem nie przewiduje ona w ogóle takich przesłanek (por. przykładowo: wyroki NSA z 26 kwietnia 2021 r., I OSK 213/21 i z 27 lipca 2023 r., I OSK 661/21).

W stanie prawnym obowiązującym przed 1 lipca 2019 r. sytuacja zaistniała w rozpoznawanej sprawie byłaby kwalifikowana jako przypadek wydania decyzji przyznającej świadczenie z rażącym naruszeniem art. 4 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., co uzasadniałoby stwierdzenie nieważności decyzji przyznającej świadczenie w takich okolicznościach.

Biorąc pod uwagę powyższe argumenty, nie ma żadnych podstaw do tego, aby w rozpoznawanej sprawie, rozstrzyganej już na gruncie art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. próbować kwestionować uznanie świadczenia pobranego przez skarżącą za nienależnie pobrane w oparciu o wyżej wspomnianą koncepcję orzeczniczą różnicującą pojęcia "świadczenia nienależnego" i "nienależnie pobranego". W przypadku skarżącej, bezspornie niespełniającej podstawowej przesłanki podmiotowej, wynikającej z art. 4 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. wypłacone jej w okresie od 1 czerwca do 31 października 2022 r. świadczenie wychowawcze musi być zakwalifikowane jako nienależnie pobrane.

Zarzuty i argumenty podniesione w skardze są zatem niezasadne.

Błąd organów, który zadecydował o konieczności uchylenia obydwu rozstrzygnięć wynikał z zupełnie innych przyczyn.

Zgodnie z art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może odstąpić od żądania zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Do nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego stosuje się odpowiednio art. 84 ust. 8a-8e ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009, z późn. zm.; zagadnienia związane z rozłożeniem należności na raty, nie mające zastosowania w rozpoznawanej sprawie).

Przytoczony przepis przewiduje kilka rodzajów ulg stosowanych w razie zakwalifikowania świadczenia wychowawczego jako nienależnie pobranego. Mechanizm stosowania tych ulg jest zróżnicowany. Odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty bez wątpienia wymagają wniosku strony, przy czym możliwe jest zastosowanie tego mechanizmu już po wydaniu decyzji zobowiązującej do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego. Jednakże instytucja "odstąpienia od żądania zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia" z istoty swojej powinna zostać zastosowana już przy wydawaniu decyzji kwalifikującej świadczenie jako nienależnie pobrane. Po dokonaniu kwalifikacji świadczenia jako nienależnie pobranego organ ma w istocie już na tym etapie dwie alternatywne możliwości działania – żądanie od strony zwrotu świadczenia lub odstąpienie od takiego żądania. Jest to przy tym alternatywa łączna, a nie rozłączna – z brzmienia przepisu wynika jednoznacznie, że odstąpienie może dotyczyć części lub całości należności. Organ ma zatem możliwość wydania rozstrzygnięcia, w którym zobowiązuje stronę do zwrotu części świadczenia, w pozostałej części – odstępuje od żądania zwrotu. Co więcej, zastosowanie instytucji odstąpienia nie jest zależne od złożenia przez stronę stosownego wniosku (jak w przypadku pozostałych ulg). Przytoczony przepis jest tak sformułowany, że w pełni dopuszczalne jest zastosowanie instytucji odstąpienia z urzędu. Co więcej, obowiązek przynajmniej rozważenia zastosowania tej instytucji można wywodzić z zasad ogólnych postępowania administracyjnego, w szczególności z zasady ważenia kolidujących interesów – interesu publicznego

i słusznego interesu strony (art. 7 k.p.a.). Jest to tym bardziej zasadne, że rozstrzygnięcie w zakresie zastosowania ulg wskazanych w art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. jest oparte na uznaniu administracyjnym ("Zakład [...] może"). Zgodnie z powszechnie znanym, ugruntowanym stanowiskiem orzecznictwa, nakaz ważenia kolidujących interesów wynikający z art. 7 k.p.a. jest jednym z istotnych elementów ograniczających swobodę decyzyjną organu przy korzystaniu z uznania administracyjnego. Innymi słowy: niezależnie od wniosku strony postępowania, po zakwalifikowaniu świadczenia jako nienależnie pobranego, Zakład jest zobowiązany z urzędu rozważyć, czy w danej sprawie nie zachodzą podstawy do zastosowania instytucji odstąpienia od żądania zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia, gdyż zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W rozpoznawanej sprawie już na etapie postępowania administracyjnego wystąpiły pewne elementy wskazujące na konieczność zweryfikowania sytuacji rodziny skarżącej pod kątem zastosowania instytucji odstąpienia. Wspomniane pełnomocnictwa oraz argumenty podniesione w odwołaniu wskazywały jednoznacznie na to, że skarżąca sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem obcym w sensie prawnym, realizując tym samym faktyczną pieczę w zastępstwie ojca dziecka (partnera skarżącej) przebywającego w zakładzie karnym. Dodatkowe, istotne elementy pojawiły się już w skardze do sądu administracyjnego, do której dołączono oświadczenie skarżącej wskazujące na to, że samotnie (wobec pobytu partnera w zakładzie karnym) wychowuje dwójkę dzieci, a także, że korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej. Te fakty, wymagające głębszej weryfikacji, mogłyby dawać podstawę do stwierdzenia, że w przypadku skarżącej zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, uzasadniające zastosowanie instytucji odstąpienia od żądania zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia.

Zaniechanie rozważenia zastosowania instytucji odstąpienia od żądania zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia, po uprzednim podjęciu czynności zmierzających do ustalenia i wyjaśniania sytuacji rodzinnej skarżącej, stanowi naruszenie art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. oraz zasady prawdy obiektywnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.), obligującej organy do wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy w zakresie niezbędnym do prawidłowego jej rozstrzygnięcia. Ten błąd uzasadniał uchylenie decyzji Prezesa ZUS z 29 marca 2023 r. oraz decyzji Zakładu z 9 listopada 2022 r., na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a.

Ponownie rozpatrując sprawę – po uprawomocnieniu się wyroku Sądu, organy powinny naprawić powyższy błąd, tj. rozważyć zastosowanie w odniesieniu do skarżącej instytucji odstąpienia od żądania zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia. W tym celu konieczne będzie zgromadzenie niezbędnego materiału dowodowego, koniecznego dla prawidłowej, wszechstronnej oceny sytuacji rodzinnej skarżącej. Trzeba też podkreślić, że w gromadzeniu tego materiału aktywny udział powinna wziąć sama skarżąca – współpracując z organem. To w interesie skarżącej leży przedstawienie wszystkich argumentów przemawiających za tym, że jej sytuacja rodzinna jest na tyle szczególna, że uzasadnia odstąpienie od zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964). Zwrot kosztów objął wynagrodzenie pełnomocnika w wysokości stawki minimalnej (skarżąca była objęta ustawowym zwolnieniem od ponoszenia kosztów sądowych).