Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 581/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2024-11-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 9
journal: Dz.U. 2024 poz 323
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Sędziowie asesor sądowy WSA Anna Bartłomiejczuk (spr.), sędzia WSA Barbara Romanczuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 listopada 2024 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 10 lipca 2024 r. nr 406.534/E-10/26/24 w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

U podstaw zaskarżonego do tut. sądu rozstrzygnięcia legły następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Zaskarżoną decyzją z 10 lipca 2024 r. nr 406.534/E-10/26/24 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku uchyliło decyzję Prezydenta Miasta Białegostoku z dnia 22 kwietnia 2024 r. znak 004164/541/04/2024 w całości (pkt 1), odmówiło umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 8.476 zł (pkt 2) i umorzyło w całości kwotę ustawowych odsetek za opóźnienie w wysokości 2.078,13 zł (pkt 3).

Rozstrzygnięcie to wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Decyzją z dnia 21 listopada 2018 r. nr 024393/SP/11/2018, zmienioną decyzją z 14 grudnia 2021 r. nr 014993/SP/12/2021 M. K. (dalej: "Skarżący") miał przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną – córką A. K. - od 1 listopada 2018 r. do bezterminowo.

W dniu 15 maja 2022 r. do Ośrodka Pomocy Rodzinie w Białymstoku wpłynęła informacja od pracownika socjalnego o zmianie sytuacji rodzinnej Skarżącego, która spowodowana była zaprzestaniem sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawną starszą córką. W trakcie wywiadu środowiskowego ustalono, że starsza córka Skarżącego – A. K. od 2 lat mieszka u jego mamy – W. K. z powodu konieczności sprawowania przez niego opieki nad młodszą córką – U.K, która traci wzrok i wymaga częstych hospitalizacji. Ustalono ponadto, że małżonka Skarżącego K. K. jest niewidoma, a młodsza córka skarżącego jest leczona na tę samą jednostkę chorobową co matka. Leczenie ma na celu maksymalne opóźnienie całkowitej utraty wzroku i odbywa się w szpitalach na terenie całej Polski. Ustalono też, że starsza córka A. K. uczęszcza do szkoły podstawowej, a faktyczną opiekę nad nią sprawuje babcia W. K.

Na podstawie powyższych ustaleń wszczęte zostały postępowania o zmianę decyzji o przyznaniu Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego i w sprawie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 września 2019 r. do 30 kwietnia 2022 r. Dwiema decyzjami z 12 lipca 2022 r. odmówiono Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 1 lipca 2022 r. do bezterminowo i stwierdzono nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne za okres od 1 stycznia 2022 r. do 30 kwietnia 2022 r. (łącznie 8.476 zł oraz odsetki ustawowe za opóźnienie w kwocie 283,95 zł).

Decyzje o stwierdzeniu nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych wydano w dniu 12 lipca 2022 r. również w stosunku do pozostałych okresów świadczeniowych, za okres od 1 września 2019 r. do 31 grudnia 2019 r. (łącznie 6332 zł oraz odsetki ustawowe za opóźnienie w kwocie 1126,55 zł); za okres od 1 stycznia 2020 r. do 31 grudnia 2020 r. (łącznie 21.960 zł oraz odsetki ustawowe za opóźnienie w kwocie 2968,25 zł); za okres od 1 stycznia 2021 r. do 30 grudnia 2021r. (łącznie 23.652 zł oraz odsetki ustawowe za opóźnienie w kwocie 1853,35 zł).

W piśmie z 22 lipca 2022 r. Skarżący wniósł o umorzenie w całości nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami (w stosunku do wszystkich czterech decyzji stwierdzających nienależnie pobrane świadczenia), argumentując że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Opisał sytuację zdrowotną i materialną rodziny, a także wyjaśnił, że starsza córka, która cierpi na szereg chorób, tj. małogłowie, problemy z nerkami, tarczycą i wątrobą została czasowo pozostawiona pod opieką babci ze względu na konieczność poświęcenia większej uwagi młodszej córce z powodu jej stanu zdrowia, tj. rozwarstwienie siatkówkowe z odklejeniem w obu oczach i jest cały czas w trakcie leczenia. Wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne zbywał na bieżące utrzymywanie rodziny, w tym starszej córki.

W odpowiedzi na wezwanie organu Skarżący przedłożył dodatkową informację o sytuacji rodzinnej, mieszkaniowej, zdrowotnej, dochodowej i zawodowej. Wynika z niej, że dochód rodziny netto wynosi 5 320,96 zł, a na tę kwotę składają się wynagrodzenie za pracę małżonki i jej renta inwalidzka. W zestawieniu wydatków wskazał czynsz (968,21 zł), energia elektryczna (94 zł), leki i leczenie (76 zł), telefon (167 zł), rata pożyczki (280 zł), internet (60 zł), a także wskazał dodatkowe znaczne wydatki związane z wyjazdami w celu leczenia młodszej córki.

W oparciu o powyższe informacje Prezydent Miasta Białegostoku decyzją z 24 sierpnia 2022 r. odmówił Skarżącemu umorzenia kwot nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oraz odsetek za opóźnienie od tych kwot – za okres 1 stycznia 2022r. – 30 kwietnia 2022 r. w kwocie 8.476 zł oraz odsetki ustawowe za opóźnienie w kwocie 403,77 zł, stwierdzając, że nie zaistniała żadna szczególna sytuacja, która mogłaby uzasadniać umorzenie nienależnie pobranych świadczeń.

Trzema odrębnymi decyzjami odmówiono umorzenia należności za pozostałe okresy pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z identyczną argumentacją.

Na skutek odwołania Skarżącego od ww. decyzji, SKO w Białymstoku decyzją z 4 listopada 2022 r. nr 406.1026/E-10/XXI/2022 uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia.

W pozostałych trzech postępowaniach Kolegium również wydało decyzje kasacyjne.

W związku z ww. decyzjami kasacyjnymi organ I instancji wezwał Skarżącego do dostarczenia dokumentów, które potwierdzają jego stałe miesięczne dochody i wydatki na leczenie, sprawowaną opiekę oraz inne obciążenia finansowe.

W odpowiedzi na powyższe Skarżący przedstawił trzy faktury dotyczące zakupu leków i środków medycznych oraz złożył "Informację o sytuacji dochodowej, rodzinnej, zdrowotnej, zawodowej i majątkowej rodziny ubiegającej się o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia", powtarzając informacje przekazane wcześniej. Wskazał ponadto, że nie jest w stanie przekazywać więcej niż 500 zł miesięcznie na rzecz starszej córki, nad którą ma sprawować opiekę najczęściej w sobotę i niedzielę, zaś nad żoną i młodszą córką sprawuje opiekę codziennie. Dodatkowo skarżący wyjaśnił, że razem z młodszą córką przebywał w szpitalu jeden raz we wrześniu 2022 r., jeden raz w październiku 2022r., a w sierpniu 2022 r. spędzili prawie 2 tygodnie w Lublinie z powodu operacji. Wizyty kontrolne odbywają się raz w miesiącu w Białymstoku, a średnio raz w miesiącu skarżący jest u lekarza w Białymstoku wraz z żoną (okulista, ginekolog, onkolog).

W dniu 3 stycznia 2023 r. Skarżący przedłożył oświadczenie, w którym wskazał, że rodzina utrzymuje się głównie z wynagrodzenia żony (3 933,34 zł) oraz pobieranej przez nią renty (1 904,71 zł). Wyjaśnił, że średnio dwa razy w miesiącu przebywa z młodszą córką w szpitalu w Lublinie. Dojazd do tego miasta odbywa się koleją, a koszt takiej podróży wynosi około 80 zł w obie strony. Koszt pobytu w hotelu waha się od 200 do 3 500 zł w zależności czy jest to wizyta czy np. zabieg. Wykonuje obowiązki dotyczące sprzątania, prania, robienia zakupów, kupuje obuwie, ubrania, bieliznę, kosmetyki, podaje krople do oczu, prowadzi żonę do lekarzy, urzędów, biblioteki, a także do i z pracy jeśli są złe warunki atmosferyczne. Przedłożył także listę płac małżonki za październik 2022 r.

Na podstawie powyższych ustaleń Prezydent Miasta decyzją z 9 stycznia 2023 r. nr 000586/541/01/2023 ponownie odmówił Skarżącemu umorzenia kwot nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oraz odsetek za opóźnienie za okres 1 stycznia 2022 r. – 30 kwietnia 2022 r., uzasadniając, że nie wykazał, że w jego przypadku zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności uniemożliwiające spłatę nienależnie pobranych świadczeń. Zdaniem organu trudności w zakresie bytowania rodziny muszą być wyjątkowe i wykluczające ewentualną spłatę w przyszłości, a takie w przypadku strony nie zachodzą.

Trzema decyzjami z 9 stycznia 2023 r. podobnie orzeczono w odniesieniu do pozostałych okresów świadczeniowych.

Odwołanie od powyższej nie zostało uwzględnione i SKO w Białymstoku decyzją z 2 marca 2023 r. nr 406.123/E-10/26/23 utrzymało decyzję organu pierwszej instancji w mocy. Zaakceptowało przeprowadzoną przez Prezydenta Miasta analizę sytuacji materialnej, życiowej i zdrowotnej rodziny oraz konkluzje o braku możliwości umorzenia kwot nienależnie pobranych świadczeń oraz odsetek za opóźnienie. SKO oceniło, że sytuacja życiowa i finansowa rodziny skarżącego nie jest wyjątkowa w porównaniu do sytuacji innych rodzin, które korzystają z opieki społecznej, czy którym udzielono prawa do umorzenia świadczenia. Sytuacja ta nie spełnia przesłanek określonych w art. 30 ust. 9 u.ś.r. Rodzina skarżącego posiada stałe dochody, w tym z opieki społecznej i jest rodziną pełną. Niepełnosprawność małżonki skarżącego trwa od około 40 lat, więc nie jest to okoliczność nagła, która uniemożliwiałaby zwrot świadczenia na rzecz państwa. Małżonka pracuje zawodowo, ponadto otrzymuje świadczenie rentowe, a charakter choroby młodszej córki nie wyklucza zaś Skarżącego z życia zawodowego. Identyczne decyzje Kolegium wydało w stosunku do pozostałych rozstrzygnięć organu pierwszej instancji o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń.

Skargę na powyższą decyzję SKO do tut. Sądu Administracyjnego wniósł Skarżący.

Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 6 lipca 2023r. sygn. akt II SA/Bk 310/23 uchylił zaskarżoną decyzję SKO oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Prezydenta Miasta Białegostoku z dnia 9 stycznia 2023 r., stwierdzając, że organy z naruszeniem przepisów postępowania i prawa materialnego przedwcześnie wydały decyzję odmowną na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. Przy ocenie pominięto bowiem całkowitą kwotę nienależnie pobranych świadczeń, których zwrotu domaga się organ na podstawie czterech decyzji wydanych w pierwszej instancji, która wynosi 66 652,10 zł, a wraz z odsetkami jest to ponad 70 000 zł. Organy w swoich decyzjach nie odniosły się i nie rozważyły wielkości tej sumy w kontekście sytuacji strony. Kolejne wątpliwości Sądu wzbudził fakt, że mimo braku wyjaśnienia kilku istotnych kwestii i nieuzyskania w związku z tym pełnego obrazu sytuacji rodziny Skarżącego, wydano decyzję odmowną zamiast wcześniej wezwać go do złożenia dodatkowych wyjaśnień lub przeprowadzić wywiad środowiskowy. Skład orzekający zwrócił też uwagę, że Skarżący przedstawił fakturę z grudnia 2022 r. na zakup okularów na kwotę 4 790 zł ale organy nie wyjaśniły, skąd miał środki na taki zakup. W ocenie Sądu organy niekonsekwentnie potraktowały również kwestię ustalenia wydatków strony. Skarżący przedłożył liczne faktury, bilety PKP, rachunki – na różne kwoty w różnych miesiącach - tymczasem organy nie pochyliły się nad tym, jaki z ww. dokumentów wynika średni wydatek rodziny Skarżącego z tytułu wyjazdów, opłacenia recept, wizyt lekarskich i jakie jest to średnio miesięczne obciążenie dla budżetu rodziny – w zestawieniu z dochodami i pozostałymi wydatkami eksploatacyjnymi (czynsz, media) i egzystencjalnymi (w szczególności wyżywienie). Nie została nawet wskazana średnia miesięczna kwota wydatku na wyżywienie, ale też wydatków na środki czystości, higieny osobistej, chemii domowej, ubrań. Wskazując na powyższe braki w materiale dowodowym Sąd zobligował organy aby w ponownie prowadzonym postępowaniu szczegółowo wyjaśniły okoliczności faktyczne istotne dla oceny sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej Skarżącego i jego rodziny – w jej całokształcie obejmującym wszystkie aspekty, a nie fragmentarycznie w sposób niedający pełnego obrazu rzeczywistej sytuacji rodziny, o której prawach orzekają. W ocenie Sądu jest to niezbędne aby finalnie określić, czy faktycznie nie występują okoliczności, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r. do zastosowania umorzenia.

Stosując się do powyższych zaleceń organ I instancji, po wezwaniu Skarżącego do dostarczenia dokumentów na potwierdzenie podniesionych w podaniu okoliczności, ustalił, że Skarżący jest żonaty i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną K.K. oraz pełnoletnią córką U. K.. Rodzina zamieszkuje wspólnie w lokalu spółdzielczo-własnościowym. Starsza córka Strony – A.K. mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z babcią W.K., która od 16 września 2022r. została ustanowiona opiekunem prawnym wnuczki. Ustalono też, że żona Skarżącego jest osobą zaliczoną do pierwszej grupy inwalidzkiej na stałe na podstawie orzeczenia z dnia 26 sierpnia 1992r., a córka U. K. legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności orzeczonym do 30 kwietnia 2026 r.

W toku postępowania Skarżący wyjaśnił, że jest osobą niepracującą (niezarejestrowaną jako osoba bezrobotna w Powiatowym Urzędzie Pracy), a jego rodzina utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę żony K. K. w kwocie 4200 zł, renty chorobowej otrzymywanej przez żonę z ZUS, która wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym wynosi 3100 zł miesięcznie oraz zasiłku pielęgnacyjnego przyznanego na córkę U. K. odpowiednio w kwocie 215,84 zł miesięcznie. Skarżący zgłosił też stałe, miesięczne wydatki w postaci opłat za: czynsz - 860 zł, energię elektryczną - 108 zł, telefon - 120 zł, internet - 65 zł, kredyt spłacany w ratach - 260 zł, leki i leczenie córki U. - 100 zł, leki i leczenie żony - 60 zł, środki czystości - 400 zł, wyżywienie - 800 zł na członka rodziny, utrzymanie dwóch kotów - 600 zł. Dodatkowo oświadczył, że co miesiąc wraz z córką U. jeździ do szpitala w Lublinie na wizyty i zabiegi, a koszty podróży zależne są od długości pobytu (bilety kolejowe - 76 zł w obie strony, hotel/doba - 150 zł) - średnio ok. 650 zł. Skarżący oświadczył dodatkowo, że dowozi córkę do szkoły, a także jeździ wraz z nią do szpitala w Lublinie na wizyty. Do Lublina jeździ też z nimi żona Skarżącego, jeżeli Skarżący nie jest w stanie zapewnić jej opieki podczas swojej nieobecności.

Podsumowując informację o przedstawionych dochodach i wydatkach organ przyjął, że rodzina Skarżącego dysponuje co miesiąc kwotą 7515,84 zł, natomiast wydatki i koszty miesięczne wynoszą 5623 zł. Dołączona do akt faktura na zakup okularów na kwotę 4790 zł, została, jak zeznał Skarżący, sfinansowana z pożyczki od członka najbliższej rodziny (siostrzeńca). Dodatkowo organ uzyskał informacje, że Skarżący nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, ma uprawnienia do świadczeń z opieki zdrowotnej, a za rok podatkowy 2022 r. nie osiągnął żadnych dochodów oraz otrzymał zwrot za ww. rok podatkowy w kwocie 699,12 zł, a córka U. K. wciąż uczęszcza do szkoły i nie uzyskuje żadnego dochodu.

W oparciu o tak zebrany materiał dowody Prezydent Miasta Białegostoku decyzją z dnia 22 kwietnia 2024 r. znak 004164/541/04/2024 odmówił Skarżącemu umorzenia kwot nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oraz odsetek za opóźnienie od tych kwot – za okres 1 stycznia 2022 r. – 30 kwietnia 2022 r. w kwocie 8.476 zł oraz odsetki ustawowe za opóźnienie w kwocie 2078,13 zł stwierdzając, że w przypadku Skarżącego nie zaistniała żadna szczególna sytuacja, która mogłaby uzasadniać umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Organ I instancji podkreślił, że nie kwestionuje trudnej sytuacji dochodowej, jak również nie pomija faktu trudnej sytuacji zdrowotnej córki U. i żony K., jednak stanął na stanowisku, że Skarżący jest w wieku produkcyjnym i uwzględniając jego stan zdrowotny jest w stanie podjąć zatrudnienie, chociażby w niepełnym wymiarze czasowym. Podkreślono też, że rodzina posiada stałe źródła dochodu, a konieczność ponoszenia wydatków związanych z zamieszkaniem, a także z codziennym utrzymaniem siebie i rodziny nie czyni sytuacji wyjątkowej, chociaż z pewnością utrudnia jednorazowe uiszczenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Tym bardziej, co zaakcentował organ, że Skarżący nie potwierdził żadnych wydatków rachunkami bądź fakturami, a wątpliwość budzą również deklarowane miesięczne wydatki na środki czystości w kwocie 400 zł czy na utrzymanie kotów w kwocie 600 zł. Biorąc zaś pod uwagę łączne zobowiązanie Strony, możliwości spłaty zadłużenia oraz sytuację Skarżącego i całej rodziny organ zwrócił uwagę, że nie nakłada się bezwzględnego obowiązku uiszczenia w całości należności w jednej transzy, ale przy oszczędnym gospodarowaniu posiadanymi środkami istnieje możliwość systematycznego uiszczania wpłat na należność. Wysokość rat może być zaś dostosowana do możliwości Skarżącego.

Trzema odrębnymi decyzjami z 22 kwietnia 2024r. odmówiono umorzenia należności za pozostałe okresy pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z identyczną argumentacją.

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł Skarżący, powtarzając w większości argumentację z wcześniejszych odwołań.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze aktualnie zaskarżoną decyzją z dnia 10 lipca 2024 r. nr 406.534/E-10/26/24 uchyliło decyzję organu I instancji z dnia 22 kwietnia 2024 r. w całości (pkt 1), odmówiło umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 8.476 zł (pkt 2) i umorzyło w całości kwotę ustawowych odsetek za opóźnienie w wysokości 2078,13 zł (pkt 3).

W uzasadnieniu Kolegium w pierwszej kolejności wskazało, że wynikające z art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323, dalej jako: "u.ś.r.") przesłanki umorzenia nienależnie pobranych świadczeń to szczególne, o wyjątkowym charakterze okoliczności w zakresie sytuacji życiowej, dochodowej i rodzinnej strony, niemożliwe do przezwyciężenia nawet przy dołożeniu najwyższej staranności i wysiłku. Istotne jest przy tym by okoliczności te były wynikiem czynników obiektywnych, niezależnych od strony. Organ wskazał, że ww. przepis posiada charakter uznaniowy, przy czym wydanie decyzji musi być poprzedzone zebraniem materiału dowodowego pozwalającego na ustalenie i wnikliwą analizę sytuacji życiowej wnioskodawcy. Przenosząc powyższą regulację na okoliczności badanej sprawy SKO przyznało, że rodzina Skarżącego jest w trudnej sytuacji rodzinnej z uwagi na to, że jego żona K. K. jest osobą niepełnosprawną zaliczoną od 10 roku życia do i grupy inwalidów, na stałe z ogólnego stanu zdrowia ze względu na wzrok, a córka – U.K. (ur. 24 lutego 2005 r.) jest także osobą niepełnosprawną legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności orzeczonym do 30 kwietnia 2026 r. Uznało jednak, że pomimo, iż sytuacja życiową i finansową rodziny Strony jest trudna, to nie jest ona wyjątkowa, szczególna w porównaniu do sytuacji rodzin, które korzystają ze świadczeń rodzinnych czy tych, które ubiegają się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Szeroko rozumiana pomoc społeczna świadczona jest przede wszystkim osobom, które nie są w stanie poradzić sobie, mimo czynionych starań, z życiem codziennym przede wszystkim w aspekcie wydatków na życie. Tymczasem rodzina Skarżącego posiada stałe dochody, w tym dochody z opieki społecznej w postaci zasiłku pielęgnacyjnego wypłacanego córce Strony, jest rodziną tzw. pełną, a więc jest to przeciętna statystycznie rodzina. Z kolei niepełnosprawność K. K. istnieje od 10 roku życia, a więc powstała 40 lat temu co oznacza, że okoliczność ta nie ma charakteru nagłego, który uniemożliwiałby z jej powodu spełnienie świadczenia na rzecz Państwa. Poza tym, żona Skarżącego pomimo otrzymywania renty chorobowej, pracuje otrzymując wynagrodzenie wyższe niż świadczenie rentowe. Zaś, charakter obecnej choroby córki nie wymaga takiego zaangażowania Skarżącego, aby uniemożliwiało to jego aktywność zawodową. Ponadto Skarżący nie jest osobą niepełnosprawną ani też w wieku emerytalnym, posiada też zawód wyuczony technika elektromechanika. Jego bierność zawodowa nie jest zatem wynikiem zdarzeń na które się obecnie powołuje. W ocenie Kolegium niepełnosprawność członków rodziny nie uniemożliwia Skarżącemu podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, co nie tylko poprawiłoby sytuację materialną rodziny, ale też pozwoliłoby na pozyskanie środków na spłatę zobowiązania.

Po dokonaniu analizy sytuacji rodzinnej, zdrowotnej, dochodowej Skarżącego Kolegium uznało, że w niniejszej sprawie brak jest podstaw do umorzenia całości zobowiązania, jednak ze względu na trudną aktualnie sytuację rodziny zasadne jest zastosowanie takiej ulgi w stosunku do części zadłużenia - odsetek za opóźnienie. Za umorzeniem przemawia fakt, że okresowo konieczne jest ponoszenie zwiększonych wydatków związanych z chorobą córki w postaci wydatków na wyjazdy do szpitala i zakup drogich okularów. Kolegium wskazało, że przy podjęciu rozstrzygnięcia uwzględniło też wytyczne Sądu zawarte w uzasadnieniu wyroku wydanego w sprawie Skarżącego w dniu 6 lipca 2023 r., sygn. akt II SA/Bk 310/23, co do konieczności rozważenia kwoty odsetek, jakie narosły od należności głównej ustalonych czterema decyzjami z dnia 12 lipca 2022 r.

W niniejszej sprawie kwota odsetek za opóźnienie wyniosła na dzień orzekania przez organ I instancji 2078,13 zł, ale biorąc pod uwagę sumaryczne obciążenie wynikające z czterech wydanych równocześnie decyzji zobowiązujących do spłaty należności, jaką Skarżący ma zwrócić, ich łączna wysokość wynosi 19.021,69 zł, co niewątpliwie stanowi dla rodziny znaczne obciążenie finansowe. Powyższe okoliczności, zdaniem Kolegium, przemawiają za uwzględnieniem wniosku Strony w części dotyczącej umorzenia naliczonych przez organ I instancji w skarżonej decyzji odsetek za opóźnienie. Końcowo SKO uznało, że strona jest natomiast w stanie wywiązać się z obowiązku zwrotu należności głównej, choć ze względu na jej kwotę 8.476 zł będzie wymagało to rozłożenia zobowiązania na raty, ale o tym organ nie mógł orzec w prowadzonym postępowaniu, gdyż wniosek Skarżącego zawierał jedynie żądanie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami.

Skargę na powyższą decyzję w zakresie pkt 2 decyzji odmawiającego umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 8.476 zł ustalonej decyzją z dnia 12 lipca 2022 r. wniósł do tut. Sądu - Skarżący zarzucając jej naruszenie:

- art. 77 § 1 w zw. z art. 80 w zw. z art. 7 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie, co przejawiło się w niepodjęciu przez organ II instancji wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, niedostatecznym zebraniu i rozważeniu materiału dowodowego, co poskutkowało bezzasadnym niepopartym materiałem dowodowym przyjęciem, jakoby sytuacja rodzinna, majątkowa, zdrowotna i osobista skarżącego stanowiła jedynie podstawę do umorzenia ustawowych odsetek za opóźnienie naliczanych od kwoty nienależnie pobranego świadczenia, zaś nie stanowiła podstawy do umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.

- art. 7 w zw. z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez zastosowanie dowolności, zamiast uznaniowości przy wydawaniu decyzji administracyjnej, w szczególności w odniesieniu do wystąpienia przesłanek szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodzinnej, osobistej, zdrowotnej i majątkowej strony a co za tym idzie nieuzasadnionej, arbitralnej odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, przy jednoczesnym umorzeniu należności z tytułu odsetek od ww. świadczenia, mimo iż w sprawie wystąpiły przesłanki uzasadniające umorzenie zarówno kwoty nienależnie pobranego świadczenia, jak i ustawowych odsetek za opóźnienie naliczanych od tej kwoty.

Wskazując na powyższe zarzuty pełnomocnik Skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji we wskazanej wyżej części.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentacje zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, działając w granicach sprawy, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi - t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 935, dalej w skrócie "p.p.s.a."), Sąd nie dopatrzył się bowiem w działaniu organów orzekających w sprawie nieprawidłowości, które uzasadniałyby wyeliminowanie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Przy czym, uwzględniając charakter podniesionych w skardze zarzutów, dodatkowego podkreślenia wymaga, że sąd administracyjny kontrolując zaskarżoną decyzję bada ją wyłącznie pod względem zgodności z prawem – legalności, a nie celowości, czy też słuszności.

Na wstępie należy wyjaśnić, że aktualnie przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja SKO w Białymstoku uchylająca w pkt 1 - decyzję Prezydenta Miasta Białegostoku z dnia 22 kwietnia 2024 r., w pkt 2 - odmawiająca umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 8.476 zł, a pkt 3 - umarzająca w całości kwotę ustawowych odsetek za opóźnienie w wysokości 2078,13 zł. Przy czym zaskarżony został jedynie pkt 2 wskazanej decyzji, tj. odmowa umorzenia należności głównej z tytułu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.

Dodatkowo zasygnalizować trzeba, że w związku z tym, że sprawa niniejsza była już przedmiotem rozpoznania Sądu, który uchylając poprzednio wydane w sprawie decyzje udzielił organom wskazówek co do dalszego postępowania, którymi – stosownie do art. 153 p.p.s.a. – organy były związane, rzeczą Sądu było zbadanie, czy zalecenia te zostały wypełnione.

Sąd w wyroku z dnia 6 lipca 2023 r. sygn. akt II SA/Bk 310/23 wskazał zaś, po pierwsze na konieczność uwzględnienia całkowitej kwoty nienależnie pobranych świadczeń, których zwrotu domaga się organ na podstawie czterech decyzji wydanych w pierwszej instancji (wraz z odsetkami to ponad 70.000 zł). Po drugie, na konieczność wyjaśnienia kwestii edukacji młodszej córki Skarżącego (tj. czy uczęszcza do szkoły, kto ją dowozi i przywozi, w jakich godzinach i przede wszystkim czy wiążą się z tym dodatkowe wydatki, kto je pokrywa, z jaką częstotliwością i w jakich kwotach), czy może uzyskuje jakieś dochody. Po trzecie, na konieczność ustalenia w kontekście przedstawionej przez Skarżącego faktury na zakup okularów na kwotę 4.790 zł, skąd miał środki na taki zakup, czy uzyskał dofinansowanie, ewentualnie w jakiej kwocie. Organy zobowiązane zostały też do ustalenia, jaki jest średni wydatek rodziny Skarżącego z tytułu wyjazdów, opłacenia recept, wizyt lekarskich i jakie jest to średnio miesięczne obciążenie dla budżetu rodziny – w zestawieniu z dochodami i pozostałymi wydatkami eksploatacyjnymi (czynsz, media) i egzystencjalnymi (w szczególności wyżywienie) oraz jak funkcjonuje małżonka Skarżącego w czasie jego nieobecności spowodowanej wyjazdem z młodszą córką do innego miasta.

Analiza akt kontrolowanej sprawy, a w szczególności ustalenia poczynione w ponownie prowadzonym postępowaniu prowadzi do wniosku, że orzekające w sprawie organy uzupełniły materiał dowodowy zgodnie z zalecenia sformułowanymi przez Sąd w uprzednio wydanym w sprawie wyroku i, wbrew przekonaniu strony skarżącej, prawidłowo go oceniły. Wnioski wyciągnięte przez organy z tych ustaleń (ocena dowodów) nie budzą zastrzeżeń Sądu z perspektywy dokonywanej według kryterium swobodnej oceny całokształtu materiału dowodowego określonej w art. 80 k.p.a.

Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie stanowi art. 30 ust. 9 u.ś.r., zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności następuje w ramach uznania administracyjnego, co oznacza, że nawet jeżeli ziszczą się szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny to organ ma możliwości rozstrzygnięcia, czy i w jakiej wysokości ulga może zostać zastosowana (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2023 r., I OSK 1478/22, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: "CBOSA").

Konsekwencją takiego charakteru decyzji wydawanej w powyższym przedmiocie jest ograniczony zakres sądowej kontroli legalności takiego aktu. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądowa kontrola decyzji uznaniowej polega na zbadaniu, czy przed podjęciem tej decyzji, orzekający organ administracji publicznej dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy, czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia, a także, czy rozważył wszelkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia. Zwrócić przy tym należy uwagę, że sąd administracyjny nie ocenia decyzji uznaniowej z punktu widzenia jej słuszności (por. wyrok NSA z 27 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1011/20 oraz wyrok WSA w Krakowie z 14 listopada 2012 r., III SA/Kr 3/12, CBOSA).

Jak wynika zaś z powołanego wyżej art. 30 ust. 9 u.ś.r. przesłanką umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części jest wystąpienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Pojęcie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny obejmuje całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy, istniejącej w chwili podejmowania decyzji. Szczególnie uzasadnionymi okolicznościami będą więc takie okoliczności, które są nieprzewidywalne, rzadko zdarzające się albo takie, których nie sposób przewidzieć. Innymi słowy, szczególnymi okolicznościami w rozumieniu omawianej regulacji są np. wypadki losowe - np. wypadek komunikacyjny, klęska żywiołowa, ciężka choroba, ale i splot różnych okoliczności, w tym kalectwo, obiektywny i stały brak jakichkolwiek możliwości zarobkowych itp. Za niezasadne uznaje się umorzenie należności w stosunku do osób, które co prawda deklarują, że znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, ale jednocześnie posiadają obiektywną zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu pozwalającego na zapewnienie odpowiedniego poziomu życia. Kłóciłoby się to bowiem z fundamentalną dla prawa socjalnego zasadą subsydiarności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 4 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 1474/22, CBOSA).

Z tego też względu organ administracji publicznej w prowadzonym postępowaniu powinien ustalić i ocenić całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej osoby oraz jej rodziny ubiegającej się o zastosowanie ulgi w kwestii zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Zebrany w sprawie materiał dowodowy powinien odzwierciedlać stan majątkowy, rodzinny, wiek, stan zdrowia (np. występującą niepełnosprawność czy długotrwałe, przewlekłe choroby, wydatki ponoszone w związku z opieką medyczną), ewentualne wydatki rodziny związane z edukacją lub korzystaniem z dodatkowych (pozaszkolnych) zajęć np. edukacyjnych czy sportowych. W orzecznictwie podkreśla się też, że przesłanka "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" obejmuje przede wszystkim te przypadki, w których zachodzi duże prawdopodobieństwo, że egzekucja nienależnie pobranego świadczenia może spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2020 r., I OSK 941/19 oraz z 8 marca 2013 r., I OSK 1659/12, CBOSA).

Analizując pod tym kątem okoliczności niniejszej sprawy należy podkreślić, że Sąd ma świadomość, na co też zwróciło uwagę Kolegium, że sytuacja rodziny Skarżącego jest trudna. Skarżący ma bowiem 50 lat, jest osobą bezrobotną z wykształcenia technik elektromechanik, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną K. K. (ur. 29 sierpnia 1972 r.), która jest osobą jest osobą niepełnosprawną zaliczoną od 10 roku życia do I grupy inwalidów na stałe z ogólnego stanu zdrowia ze względu na wzrok oraz z córką U.K.(19 lat), która jest osobą niepełnosprawną II stopnia, niedowidzącą, cierpiącą na rozwarstwienie siatkówek w obu oczach i jest po przebyciu 7 operacji (mających miejsce w latach 2017 - 2021). Jak ustaliły zaś orzekające w sprawie organy - miesięczne dochody rodziny kształtują się w wysokości około 7 500 zł, a składają się na nie: wynagrodzenie za pracę żony Skarżącego w kwocie 4 200 zł, jej renta chorobowa w kwocie 3 100 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł otrzymywany na córkę U. K. Z kolei zadeklarowane miesięczne koszty utrzymania to: opłata za czynsz - 860 zł, energia elektryczna - 108 zł, telefon - 120 zł, Internet - 65 zł, kredyt spłacany w ratach - 260 zł, leki i leczenie córki U. - 100 zł, leczenie żony - 60 zł, środki czystości 400 zł, wyżywienie - 800 zł na członka rodziny oraz żywność dla dwóch kotów i piasek do kuwety - 600 zł. Z oświadczenia Skarżącego wynika z kolei, że w czerwcu 2024 r. ma wizytę kontrolną córki U. w szpitalu w Lublinie, a koszt wyjazdu wyniesie 500 zł. W 2024 roku u córki planowana jest też operacja lewego oka, a koszt tego wyjazdu wraz z pobytem w szpitalu wyniesie ok. 3 000 zł, w przypadku zaś komplikacji ok. 5 000 zł. Jednocześnie oświadczył, że pod koniec tego roku planowany jest zakup okularów dla córki w kwocie ok. 5 000 zł i Skarżącego za ok. 2 000 zł.

Bezsporne jest zatem, że rodzina Skarżącego dysponuje co miesiąc kwotą w wysokości 7 515,84 zł, natomiast miesięczne wydatki wynoszą 5 623 zł. Konfrontując wszystkie wskazane okoliczności Kolegium trafnie stwierdziło, że sytuacja rodziny Skarżącego pomimo, że nie jest łatwa to nie jest szczególnie wyjątkowa na tle innych rodzin wnioskujących o umorzenie nienależnie pobranych należności. Okoliczność zaś bezrobocia Skarżącego nie może stanowić samodzielnej przesłanki, która stanowiłaby podstawę do umorzenia ww. świadczeń. Jak słusznie zaakcentowano w zaskarżonej decyzji Skarżący sprawuje nad żoną opiekę polegającą na pomocy głównie w czynnościach dnia codziennego, które mogą być wykonane w dowolnym czasie, tj. sprzątanie, pranie, robienie zakupów, przygotowywanie posiłków itp., czy wykonywanie czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Powyższe okoliczności nie świadczą jednak o niemożności podjęcia zatrudnienia i nie kolidują z podjęciem zatrudnienia przez Skarżącego, bowiem wiele osób, niezależnie od tego, czy członkiem ich rodziny jest osoba niepełnosprawna, łączy aktywność zawodową z wykonywaniem codziennych czynności. Takim przykładem jest też sama żona Skarżącego, która pomimo niepełnosprawności pozostaje cały czas aktywna zawodowo.

Ponadto, co istotne w sprawie, Kolegium uwzględniając wytyczne Sądu zawarte w poprzednim wyroku oraz okresowo zwiększone wydatki związane z chorobą córki Skarżącego w postaci wydatków na wyjazdy do szpitala i zakup drogich okularów oraz sumaryczne obciążenie wynikające z czterech wydanych równocześnie decyzji zobowiązujących do spłaty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, będące niewątpliwie znacznym obciążeniem finansowym dla rodziny Skarżącego, uznało, że w niniejszej sprawie brak jest podstaw do umorzenia całości zobowiązania, jednak ze względu na trudną aktualnie sytuację rodziny zasadne jest zastosowanie ulgi w stosunku do części zadłużenia, tj. odsetek za opóźnienie. W ocenie Sądu sytuacja rodzinna, zdrowotna i dochodowa Skarżącego przemawia za trafnością rozstrzygnięcia Kolegium i uwzględnieniem wniosku Strony w części dotyczącej umorzenia naliczonych przez organ I instancji w skarżonej decyzji odsetek za opóźnienie (w wysokości 2078,13 zł), nie dając jednak wystarczających podstaw do definitywnego zaniechania dochodzenia zadłużenia.

Sąd nie kwestionuje faktu, że spłata należności głównej nienależnie pobranych świadczeń w kwocie 8.476 zł będzie mieć negatywny wpływ na sytuację życiową rodziny Skarżącego, jednak rezygnacja z dochodzenia tych należności w przedmiotowej sprawie byłaby sprzeczna z interesem społecznym. Posiadanie przez rodzinę stałych źródeł dochodu oraz istniejąca możliwość poprawy sytuacji materialnej rodziny uzasadniają odmowę umorzenia nienależnie pobranych w zakresie kwoty głównej, gdyż na dzień wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia nie było podstaw do stwierdzenia, że istnieje trwała niemożność spłaty zadłużenia. Spłata ww. kwoty może wprawdzie wymagać rozłożenia zobowiązania na raty, ale o tym organy nie mogły orzec w prowadzonym postępowaniu, gdyż wniosek Skarżącego zawierał jedynie żądanie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami. W tej sytuacji kwestia rozłożenia zobowiązania na raty nie wchodziła w zakres przedmiotowy postępowania. W tym miejscu przypomnieć należy, że przepis art. 30 ust. 9 u.ś.r. przewiduje różne formy udzielenia ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń. Tym samym uznanie, że Skarżący nie spełnia warunków do przyznania ulgi w przedmiotowym zakresie, nie oznacza definitywnego zamknięcia drogi do ubiegania się o udzielenie takiej ulgi, która pozostawać będzie adekwatną do aktualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej.

Odnosząc się zaś do zarzutów skargi należy uznać je za bezpodstawne. Po pierwsze nie zostały naruszone przepisy art. 7, art. 80 k.p.a., albowiem organ prawidłowo ustalił stan faktyczny, obszernie wyjaśnił powody wydanego rozstrzygnięcia, prawidłowo ocenił sytuację materialną rodziny Skarżącego, prawidłowo zinterpretował przepisy (przede wszystkim art. 30 ust. 9 u.ś.r.) i dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego po hipotezę normy prawnej. W szczególności zaś nie doszło do przekroczenia granic uznania administracyjnego. Powoływane w skardze okoliczności dotyczące stanu zdrowia oraz sytuacji majątkowej rodziny Skarżącego były brane przez organ pod uwagę. Sąd nie ma też wątpliwości, że orzekający organ administracji publicznej dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy oraz dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia, a także rozważył wszelkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia.

W związku zatem z tym, że podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę Sąd, na podstawie art. 151 ustawy p.p.s.a., orzekł o oddaleniu skargi.

Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., który to przepis pozwala na rozpoznanie sprawy we wskazanym trybie, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie taki wniosek zawarty został w odpowiedzi na skargę, a strona skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy