Postanowienie WSA w Olsztynie, sygn. akt I SA/Ol 417/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2016-11-16 00:00:00+01:00 ()
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Utrzymano w mocy postanowienie z art. 260§1 PoPPSA
Powołane przepisy: article: art. 246 § 1 pkt 2, art. 260.
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ryszard Maliszewski po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2016r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J.P. od postanowienia Starszego Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 7 października 2016r., sygn. akt I SA/Ol 417/16 odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie.


UZASADNIENIE

J. P., (dalej skarżący, wnioskodawca, strona), reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.

Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, trojgiem dzieci (w wieku 10 lat, 8 lat i 3 lata) oraz matką i ojcem. Z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej skarżący osiąga dochód w wysokości 3.290 zł miesięcznie, jego żona uzyskuje dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości 1.900 zł, rodzice otrzymują emerytury w wysokości 2.100 zł i 1.356 zł. Łączny dochód gospodarstwa domowego wynosi 8.646 zł. Wnioskodawca posiada działkę budowlaną o powierzchni 929 m2 (dzierżawa wieczysta) zabudowaną stanowiącym odrębną nieruchomość budynkiem mieszkalno-usługowym o powierzchni 104 m2 i szacunkowej wartości 200.000 zł. Na nieruchomości ustanowione są hipoteki umowne i przymusowe. Ponadto skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 0,4776 ha, nieużytkowanej rolniczo, o wartości szacunkowej 7.164 zł, nieruchomości rolnej o powierzchni 0,7181 ha, nieużytkowanej rolniczo, o wartości szacunkowej 10.771 zł oraz właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 5,4552 ha, o szacunkowej wartości 81.828 zł, nieużytkowanej rolniczo, na której ustanowione są hipoteki umowne i przymusowe, nieruchomości rolno-budowlanej o powierzchni 0,1798 ha, o wartości szacunkowej 35.960 zł, nieużytkowanej rolniczo, na której ustanowione są hipoteki umowne i przymusowe. Z małżonką pozostaje w ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej. Żona wnioskodawcy jest użytkownikiem wieczystym nieruchomości gruntowej o powierzchni 2209 m2 zabudowanej budynkiem mieszkalnym o powierzchni 140 m2 o łącznej wartości 180.000 zł, w którym zamieszkuje wspólnie z mężem dziećmi i rodzicami męża. Rodzice wnioskodawcy nie posiadają żadnego majątku.

Argumentując wniosek skarżący wskazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów wpisu sądowego w trzech sprawach wywołanych wniesionymi przez niego skargami, gdzie łączna wysokość wpisów wynosi 3.749 zł. Wyjaśnił, iż prowadzona przez niego działalność gospodarcza z miesiąca na miesiąc przynosi mniejsze zyski, które nie wystarczają na zaspokojenie potrzeb wnioskodawcy. Ponadto względem wnioskodawcy prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w "[...]". Podał, iż podstawowe miesięczne wydatki rodziny wynoszą 7.770 zł, do których należy doliczyć koszty wyżywienia wydatki związane z nauką dzieci, lekarstwa, zakup odzieży i środków czystości. Dodał, że jego rodzice są osobami starszymi i schorowanymi, co łączy się z koniecznością comiesięcznych zakupów leków i leczenia.

Do złożonego wniosku załączono kopie: zawiadomień o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego (szt. 4), wyciągu z rachunku bankowego A. za okres 01.01.2016r. do 31.08.2016, wyciągu z rachunku bankowego firmowego w B. za okres 01.01.2016r. do 31.08.2016r. wyciągu z rachunku bankowego w B. od 29.01.2016r. do 31.08.2016r., harmonogramu spłaty kredytu, wyciągów z ksiąg wieczystych posiadanych przez skarżącego nieruchomości, obliczenia dochodu za okres styczeń-sierpień 2016r. z prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej, PIT-36 za 2015r., PIT -36 za 2014r..

Postanowieniem dnia 7 października 2016r., sygn. akt I SA/Ol 417/16 Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącemu zwolnienia od kosztów sądowych. Jako podstawę prawną wskazał art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016r., poz. 718 ze zm., dalej p.p.s.a.).

W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy stwierdził, że skarżący nie wykazał, że nie posiada i nie jest w stanie zdobyć środków pieniężnych na sfinansowanie swojego udziału w postępowaniu sądowym bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślił, że wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochody pozwalające mu na regulowanie swoich zobowiązań i kosztów utrzymania. Osiągnął przychód z działalności gospodarczej w wysokości 508.610,75 zł, koszty prowadzonej działalności gospodarczej wyniosły 428.460,36 zł natomiast uzyskany przez skarżącego dochód za rok 2015 wyniósł 80.150,39 zł, tj. miesięcznie 6.679 zł (PIT-36L za 2015r.). W bieżącym roku tj. w okresie styczeń – sierpień 2016r. przychód skarżącego wyniósł 138.420 zł, koszty uzyskania przychodu 85.142,30 zł, natomiast dochód wyniósł 26.326,91 zł. Zatem prowadzenie działalności gospodarczej przez skarżącego dostarcza i może dostarczyć środków umożliwiających poniesienie również kosztów sądowych. Przy czym nawet w sytuacji wykazania w danym roku podatkowym przez przedsiębiorcę straty nie oznacza to utraty przez niego płynności finansowej (por. postanowienie NSA z 9 września 2013r., sygn. akt II GZ 489/13 – dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe orzeczenia, przytaczane w dalszej części uzasadnienia). Skarżący osiągając przychód tak znacznej wysokości i wiedząc o wszczętym postępowaniu podatkowym (w 2011 roku) z całą pewnością był w stanie zgromadzić odpowiednie środki na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych, jakie mogą wyniknąć w związku z wynikami tego postępowania, do czego był zobligowany.

Skarżący jest właścicielem, współwłaścicielem bądź użytkownikiem wieczystym znacznego majątku nieruchomego w postaci: działki budowlanej o powierzchni 929 m2 zabudowanej budynkiem mieszkalno-usługowym o powierzchni 104 m2, nieruchomości rolnej o powierzchni 0,4776 ha, nieruchomości rolnej o powierzchni 0,7181 ha nieruchomości rolnej o powierzchni 5,4552 ha, nieruchomości rolno-budowlanej o powierzchni 0,1798 ha. Posiadane nieruchomości mogą być przedmiotem określonych stosunków cywilnoprawnych takich jak np. najem, dzierżawa czy też ostatecznie sprzedaż, mogą być także odpowiednio wykorzystywane (np. nieruchomości rolne). Zauważono, że dwie z pięciu nieruchomości skarżącego wolne są od obciążeń hipotecznych, niemniej hipoteka w żaden sposób nie ogranicza możliwości władania nieruchomością; również majątek jego żony nie jest obciążony prawami osób trzecich.

Ponadto na zdolności płatnicze skarżącego dodatkowo wskazuje fakt reprezentowania strony w postępowaniu sądowym, a wcześniej podatkowym, przez profesjonalnego pełnomocnika. Referendarz nie zanegował przy tym prawa, jak również potrzeby skarżącego do ustanowienia dla siebie zastępstwa prawnego, niemniej jednak ocenił, że niezrozumiałe jest dlaczego koszty te mają pierwszeństwo przed kosztami należnymi Skarbowi Państwa, oraz dlaczego te koszty wnioskodawca może ponosić, natomiast kosztów postępowania sądowego już nie.

Nie zgadzając się z powyższym postanowieniem strona, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, złożyła sprzeciw, w którym wniosła o zmianę postanowienia referendarza w całości i zwolnienie od kosztów sądowych. Zarzuciła naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez uznanie, że wnioskodawca nie wykazał iż nie posiada środków pieniężnych na sfinansowanie swojego udziału w sprawie i nie jest w stanie zdobyć, a w konsekwencji odmowę zwolnienia w jakiejkolwiek części.

Skarżący wskazał na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 19 czerwca 2001r., 28249/95 w sprawie Kreuz v. Polska w zakresie zachowania szczególnej staranności w rozpatrywaniu wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych. Należy uwzględniać wysokość obciążeń finansowych z możliwościami finansowymi strony, ponadto nie jest uzasadnione wskazywanie na powinność planowania wydatków przed wszczęciem postępowania sądowoadministracyjnego.

Podniesiono okoliczność zabezpieczenia na majątku nieruchomym strony, którego sprzedaż jest w zasadzie niemożliwa. Działalność gospodarcza wnioskodawcy przynosi coraz mniejsze zyski, obecnie 3.290 zł miesięcznie. Wraz z małżonką korzystają z pomocy finansowej jego rodziców. Kwota miesięcznych wydatków wynosi niemalże 8 tys. zł, bez kosztów wyżywienia, lekarstw, czystości, zakupem odzieży, związanych z nauką trójki dzieci. Wskazano na choroby rodziców. Podniesiono, że majątek i dochody nie wystarczają na zaspokojenie potrzeb domowników.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy.

Zgodnie z art. 259 § 1 ww. ustawy p.p.s.a., od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Natomiast w myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym.

Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym (a o takie wnosi strona skarżąca) może być przyznane osobie fizycznej gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji "prawa pomocy" jest zapewnienie realizacji prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak, pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2012r., sygn. akt I FZ 429/12 – dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe, przytaczane w dalszej części uzasadnienia, orzeczenia).

Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013r., sygn. akt II FZ 987/12, LEX nr 1274301). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób bardzo ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich zapłata byłaby związana z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, tj. uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych.

Wnioskodawca jest przedsiębiorcą i odmiennie niż to podniesiono w sprzeciwie powinien właśnie planować wydatki związane z udziałem w sprawach z jego inicjatywy, jakimi są skargi wszczynające postępowania sądowoadministracyjne. Przezorności i zapobiegliwości w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy szczególnie wymagać od osób biorących udział w postępowaniach sądowych w związku z prowadzoną przez siebie profesjonalną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z 24 czerwca 2008r., sygn. akt l GZ 147/08 oraz z 9 lipca 2008r., sygn. akt l FZ 265/08). W orzecznictwie utrwalony jest także pogląd, że podmiot który nie wykazał, iż utracił płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinien partycypować w kosztach postępowania sądowego (zob. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08).

Gospodarstwo domowe wnioskodawcy tworzy siedmioosobowa rodzina: skarżący wraz z żoną, trojgiem dzieci (w wieku 10 lat, 8 lat i 3 lata) oraz matką i ojcem. Z przedstawianych oświadczeń wynika, że skarżący osiąga dochód w wysokości 3.290 zł miesięcznie z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej, jego żona uzyskuje dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości 1.900 zł, rodzice otrzymują emerytury w wysokości 2.100 zł i 1.356 zł. Łączny dochód gospodarstwa domowego wynosi 8.646 zł. Podstawowe miesięczne wydatki rodziny wynoszą 7.770 zł.

Strona posiada duży majątek, na który składają się opisane na wstępie niniejszego uzasadnienia nieruchomości: działka budowlana zabudowana stanowiącym odrębną nieruchomość budynkiem mieszkalno-usługowym (o szacunkowej wartości 200.000 zł - na nieruchomości ustanowione są hipoteki umowne i przymusowe). Ponadto skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 0,4776 ha, nieużytkowanej rolniczo, o wartości szacunkowej 7.164 zł, nieruchomości rolnej o powierzchni 0,7181 ha, nieużytkowanej rolniczo, o wartości szacunkowej 10.771 zł oraz właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 5,4552 ha, o szacunkowej wartości 81.828 zł, nieużytkowanej rolniczo, na której ustanowione są hipoteki umowne i przymusowe, nieruchomości rolno-budowlanej o powierzchni 0,1798 ha, o wartości szacunkowej 35.960 zł, nieużytkowanej rolniczo, na której ustanowione są hipoteki umowne i przymusowe. Z małżonką pozostaje w ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej. Żona wnioskodawcy jest użytkownikiem wieczystym nieruchomości gruntowej o powierzchni 2209 m2 zabudowanej budynkiem mieszkalnym o powierzchni 140 m2 o łącznej wartości 180.000 zł, w którym zamieszkuje wspólnie z mężem dziećmi i rodzicami męża. Rodzice wnioskodawcy nie posiadają żadnego majątku.

W ocenie Sądu, w zaskarżonym postanowieniu referendarz sądowy zasadnie ocenił kondycję finansową skarżącego słusznie przyjmując, że opisana we wniosku o przyznanie prawa pomocy sytuacja majątkowa i osobista skarżącego nie wskazuje, wbrew twierdzeniom wnioskodawcy, iż nie posiada on, czy też nie jest w stanie zdobyć środków pieniężnych na opłacenie kosztów postępowania. Nie zmieniają tej oceny podniesione w sprzeciwie okoliczności. Sąd stwierdza, że zapłata wpisu w sprawie niniejszej i w innych sprawach zawisłych przed tut. Sądem (łączna wysokość wpisów wynosi 3.749 zł), leży w zasięgu jego możliwości finansowych. Mimo pozyskiwania co miesiąc znacznych zasobów pieniężnych z prowadzonej działalności gospodarczej (dodatkowo zwiększonych o pozostałe dochody domowników - łączny dochód gospodarstwa domowego wynosi 8.646 zł) skarżący nie podjął jakiejkolwiek próby uregulowania ciążących na nim kosztów sądowych, takie działanie nie może być premiowane zastosowaniem instytucji prawa pomocy, przewidzianej dla osób ubogich, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów.

Wnioskodawca ponadto osiągnął przychód z działalności gospodarczej w wysokości 508.610,75 zł, koszty prowadzonej działalności gospodarczej wyniosły 428.460,36 zł natomiast uzyskany przez skarżącego dochód za rok 2015 wyniósł 80.150,39 zł, tj. miesięcznie 6.679 zł (PIT-36L za 2015r.). W bieżącym roku tj. w okresie styczeń – sierpień 2016r. przychód skarżącego wyniósł 138.420 zł, koszty uzyskania przychodu 85.142,30 zł, natomiast dochód wyniósł 26.326,91 zł. Zatem zasadna jest ocena referendarza, że prowadzenie działalności gospodarczej przez skarżącego dostarcza i może dostarczyć środków umożliwiających poniesienie również kosztów sądowych. Skarżący osiągając przychód tak znacznej wysokości i wiedząc o wszczętym postępowaniu podatkowym (w 2011 roku) z całą pewnością był w stanie zgromadzić odpowiednie środki na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych, jakie mogą wyniknąć w związku z wynikami tego postępowania, do czego był zobligowany.

Przypomnieć należy, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób ubogich, charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Dlatego też przyznanie pomocy w zakresie częściowym, o co ubiega się skarżący, jest ograniczone wyłącznie do przypadków, gdy zapłata wymaganych kosztów groziłaby zachwianiem zaspokojenia niezbędnych potrzeb egzystencjalnych. Jak podnosi się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005r., sygn. akt II OZ 318/05 wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Skarżący natomiast nie wykazał zaistnienia takich okoliczności. Przeciwnie, przedstawione w sprawie dowody nie wskazują na konieczność zakwalifikowania skarżącego do osób wymagających pomocy Państwa w zakresie ponoszenia kosztów sądowych, albowiem jego sytuacja finansowa, w której osiągane są dochody zarówno z prowadzonej działalności gospodarczej, jak i dochody uzyskiwane przez pozostałych domowników, posiadany majątek nieruchomy, pozwala zdaniem Sądu, na zaspokojenie bieżących wydatków na poziomie zdecydowanie ponad minimum warunków socjalnych. Uwzględniając dodatkowo posiadany majątek nie sposób zaliczyć skarżącego do osób ubogich.

Ponadto to wnioskodawca kreuje wydatki. Te wydatki winny być dostosowane do posiadanych dochodów. W przeciwnym wypadku kończy działalność nieprzynoszącą dochodów i wyprzedaje majątek. Skarżący natomiast prowadzi działalność od dłuższego czasu, posiada wysokie zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym (np. z tytułu zaciągniętego kredytu, kosztów utrzymania) jak również o charakterze publicznym (wobec Naczelnika Urzędu Skarbowego). Przy czym nie sposób pominąć, że instytucja udzielająca kredyt podejmuje decyzję w tym zakresie na podstawie sytuacji materialnej wnioskodawcy, która musi być na tyle dobra, aby udzielić kredytu. Ponadto z zaciągniętego kredytu kredytobiorca otrzymuje oczekiwane, dodatkowe przysporzenie majątkowe, a jego konsekwencją jest spłata rat kredytowych.

Na tle przedstawionej sytuacji majątkowej, w szczególności dochodów i majątku, jak też możliwości ponoszenia wydatków Sąd uznaje za prawidłowe stanowisko referendarza sądowego, że okoliczności przedstawione przez skarżącego nie są wystarczające dla przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący nie wykazał w sposób dostateczny, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Nie jest osobą ubogą, której sytuacja wymaga szczególnej ochrony, jaką jest przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

Z przedstawionych powyżej przyczyn na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 p.p.s.a., utrzymano w mocy zaskarżone postanowienie.