Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 533/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-08-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Józef Maleszewski Sędzia WSA Tomasz Grossmann Asesor sądowy WSA Jacek Rejman (spr.) Protokolant sekr. sąd. Iwona Maciak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 27 maja 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy K. z dnia 29 listopada 2023 r. nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 27 maja 2024 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej również: Kolegium; organ II instancji; organ odwoławczy), w wyniku rozpatrzenia odwołania M. W. (dalej również: wnioskodawczyni; skarżąca; strona) – na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 572) - dalej: k.p.a. – utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Gminy K. (dalej również: Burmistrz; organ I instancji) z dnia 29 listopada 2023 r. nr [...], wydaną w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzje te zostały wydane w następujących okolicznościach sprawy.

M. W. wystąpiła do Burmistrza Gminy K. z wnioskiem z dnia 9 listopada 2023 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem E. M..

Decyzją z dnia 29 listopada 2023 r. Burmistrz Gminy K. odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem E. M..

Burmistrz wyjaśnił, że w dniu 10 listopada 2023 r. wpłynął do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. wniosek M. W. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem E. M., który zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w G. z dnia 24 października 2023 r. nr [...] został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności; orzeczenie zostało wydane do dnia 31 października 2024 r.; nie da się ustalić, od kiedy niepełnosprawność istnieje; ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 10 lipca 2023 r.

W dniu 14 listopada 2023 r. został z M. W. przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy, na podstawie którego ustalono, że wnioskodawczyni nie zamieszkuje z ojcem, ale mieszka w tej samej gminie, w pobliskiej wsi U. . Wnioskodawczyni codziennie jest u ojca, który zamieszkuje sam; zdarza się, że często u niego nocuje. E. M. ma [...] lat, od [...] jest wdowcem. Wnioskodawczyni zrezygnowała z pracy w listopadzie 2022 r., gdyż jak podała - nie radziła sobie z opieką nad ojcem i wtedy jeszcze żyjącą matką. E. M. choruje od ok. 15 lat; leczy się u neurologa od 10 lat, nosi cewnik i często są problemy z zatrzymaniem moczu. Ok. 1,5 roku temu przeszedł udar i ma problemy z mową. Ojciec ma jaskrę oczekuje na zabieg usunięcia zaćmy, bardzo słabo widzi, nigdy poza swoje mieszkanie nie wychodzi sam; wymaga pomocy od rana przy wykonywaniu porannej toalety, szykowaniu i podaniu leków, przygotowywaniu śniadania. Wnioskodawczyni przygotowuje i podaje ojcu obiad, sprząta mieszkanie, pierze, wychodzi z ojcem na spacer, załatwia wszelkie sprawy urzędowe, robi opłaty, wieczorem przygotowuje ojca do snu. E. M. jest osobą schorowaną, niedołężną ze względu na wiek i stan zdrowia wymaga pomocy M. W., która wykonuje opiekę przy ojcu w sposób prawidłowy.

Przy takich ustaleniach, organ I instancji stwierdził, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. w sprawie sygn. akt K 38/13 nie umożliwia wydania w niniejszej sprawie decyzji pozytywnej, gdyż aktualnie nie dokonano żadnych zabiegów legislacyjnych prowadzących do zmiany stanu prawnego i organ związany jest obowiązującymi przepisami prawa w tym zakresie. Dlatego też organ zobowiązany jest kierować się aktualnym stanowiskiem legislacyjnym, gdyż środki pochodzące na wypłatę świadczeń pochodzą z budżetu państwa. Powodem odmowy przyznania świadczenia było niespełnienie warunków z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390) - dalej: u.s.r.

Wnioskodawczyni odwołała się od powyższej decyzji, podnosząc, że faktycznie sprawuje opiekę na niepełnosprawnym ojcem. Wyjaśniła, że jest u ojca codziennie i w związku z tym nie może podjąć pracy zarobkowej; ojciec ma ograniczoną sprawność i niezdolny jest do samodzielnej egzystencji; jest osobą niedołężną. W związku z taką argumentacją skarżąca wniosła o pozytywne rozpatrzenie odwołania.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, motywując swoje rozstrzygnięcie, w uzasadnieni decyzji z dnia 27 maja 2024 r., po zapoznaniu się z dokumentacją zgromadzoną w aktach sprawy, uznało, że decyzja organu I instancji winna zostać utrzymana w mocy, mimo błędnego uzasadnienia w zakresie mocy obowiązującej i wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz skutku wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, bowiem w pozostałym zakresie była jednak prawidłowa.

Kolegium wyjaśniło, że od 1 stycznia 2024 r. obowiązują nowe przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych regulujące warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, które wprowadziła ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz. 1429) - dalej: u.ś.w. Ponadto przywołało treść art. 63 ust. 1 u.ś.w.

Organ odwoławczy podniósł, że nie stwierdził, aby przepis przejściowy art. 63 u.ś.w. dopuszczał stosowanie w niniejszej sprawie przepisów dotychczasowych, gdyż wnioskodawczyni nie nabyła prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do dnia 31 grudnia 2023 r., wobec czego zastosowanie powinny zaleźć przepisy nowe. Organ II instancji dodał, że ustawodawca w sytuacjach, gdy przewiduje w sprawach wszczętych i niezakończonych stosowanie przepisów dotychczasowych, zawiera taką regulację w przepisie przejściowym.

Ponadto organ odwoławczy zauważył, że przedmiotowe świadczenie zostało uregulowane w art. 17 u.ś.r. i przez organy administracyjne było konsekwentnie traktowane jako świadczenie przysługujące na dzieci, a dalej - na dorosłe dzieci.

Następnie Kolegium przywołało treść art. 17 ust. 1 u.s.r. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym i stwierdziło, że analiza tej regulacji prowadzi do jednoznacznego wniosku, że w obecnym stanie prawnym o świadczenie pielęgnacyjne można ubiegać się jedynie z tytułu opieki nad osobą niepełnosprawną, która nie ukończyła 18 roku życia. W tym zakresie organ II instancji stwierdził, że wyraźnie zawężono krąg uprawnionych do tego świadczenia, a wcześniej wiek osoby wymagającej opieki nie warunkował uprawnienia do świadczenia.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że w niniejszej sprawie skarżąca domaga się przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Nie ulega zatem wątpliwości, że ze względu na wiek osoby wymagającej wsparcia świadczenie to nie może być przyznane wnioskodawczyni. Z uwagi na to, że osoba, której dotyczy wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest osobą w wieku do ukończenia 18 roku życia, nie spełniono warunków do przyznania przedmiotowego świadczenia.

Niemniej jednak Kolegium wskazało przy tym na negatywne przesłanki, które uniemożliwiałyby przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego również według stanu prawnego obowiązującego do dnia 31 grudnia 2023 r., celem wyjaśnienia stronie całego stanu prawnego.

Organ odwoławczy podkreślił, że samo sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym ojcem nie jest wystarczające do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, konieczne jest bowiem [w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. w dotychczasowym brzmieniu] istnienie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem przez stronę opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, który w ocenie Kolegium nie występuje w niniejszym przypadku.

Organ II instancji wskazał na to, że wnioskodawczyni podała, że nie pracuje od listopada 2022 r., E. M. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności od 10 lipca 2023 r., około 1,5 roku temu doznał udaru.

Ponadto organ zauważył, że w szeregu orzeczeń wydanych w podobnym stanie faktycznym sądy nie miały wątpliwości, że brak jest wyraźnego i bezpośredniego związku między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą wskazaną w ustawie, jeśli wnioskodawca zrezygnował z pracy wiele lat przed uzyskaniem przez niepełnosprawnego członka rodziny stosownego orzeczenia; zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a nie innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem Kolegium, patrząc na zakres wymaganej pomocy przez osobę niepełnosprawną, a nadto na fakt, że oprócz wnioskodawczyni są jeszcze dwaj synowie osoby wymagającej opieki zobowiązani do alimentacji względem rodzica, trudno uznać, że mamy do czynienia z sytuacją konieczności rezygnacji z pracy lub niepodejmowaniem jej z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Ponadto wskazało na to, że dorosłe dzieci mogą i powinny wspólnie realizować obciążający ich z mocy prawa obowiązek alimentacyjny. W tym zakresie organ odwołał się do art. 129 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej również: k.r.o.). W jego ocenie, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa, obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Wnioskodawczyni nie wykazała, że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa lub też nawet z pomocą rodzeństwa jest zmuszona zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W tych okolicznościach, zdaniem Kolegium, w przypadku wnioskodawczyni nie została spełniona przesłanka wskazana w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W związku z powyższym, organ odwoławczy uznał, że zarówno na podstawie przepisów obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., jak i tych obowiązujących od dnia 1 stycznia 2024 r. nie można przyznać wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem. W takich warunkach Kolegium stwierdziło, że orzekłoby również w dotychczasowym stanie prawnym o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

Ponadto organ II instancji, stwierdził, że nie kwestionując opisanego w odwołaniu stanu rzeczy, nie znalazł podstaw do jego uwzględnienia. Natomiast podzielił stanowisko organu I instancji, które mimo zmiany stanu prawnego i kierowania się w części inną argumentacją, było słuszne co do zasady, bowiem rozstrzygało o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, które również w ocenie Kolegium nie może zostać przyznane, gdyż nie są spełnione warunki ustawowe jego przyznania.

W skardze na decyzję odwoławczą M. W. wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

Skarżąca wyjaśniła, że jej ojciec E. M. jest osobą, która wymaga stałej długotrwałej opieki z uwagi na to, że ma ograniczoną możliwość do samodzielnej egzystencji z powodu chorób oczu i wielu chorób współistniejących; nie jest w stanie sam funkcjonować. Ojciec nie przemieszcza się samodzielnie; od samego rana wymaga pomocy przy wykonywaniu porannej toalety, uszykowaniu i podaniu leków, a także posiłków; samodzielnie nie robi codziennych zakupów, musi mieć pomoc w pilnych sprawach bieżących, takich jak wezwanie lekarza, pielęgniarki czy realizacje recept. Ojciec choruje od dawna, a ustalenie stopnia niepełnosprawności wystąpił w lipcu 2023 r., ponieważ nie był świadomy, że ustalenie to będzie mu potrzebne; w lipcu 2023 r. ojciec miał skończone [...] lat i dodatek pielęgnacyjny miał już administracyjnie przyznany z ZUS ze względu na wiek.

Strona podniosła, że jest jedyną osobą, która sprawuje opiekę na niepełnoprawnym rodzicem, gdyż jej dwaj bracia odwiedzają tylko ojca okazjonalnie, tj. z okazji uroczystości rodzinnych i od "święta"; jeden z braci zamieszkuje w S. koło P., a drugi w okolicy K..

Kolegium w odpowiedzi na skargę, podtrzymując dotychczasowe stanowisko, wniosło o oddalenie skargi.

Na rozprawie w dniu 28 sierpnia 2024 r. skarżąca wyjaśniła, że 1 sierpnia 2024 r. jej ojciec doznał drugiego udaru, w związku z czym w tym samym dniu zmarł. Skarżąca od ok. 10 lat musiała opiekować się zarówno chorą matką, jak i schorowanym ojcem, zaś ok. 2 lata temu ojciec doznał udaru, wobec czego musiała się skupić na opiece nad nim oraz nad mamą. Skarżąca stwierdza, że jest jej przykro, iż w takich warunkach, przy takim wymiarze opieki nad osobami tego wymagającymi, organ odmawia przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935) - dalej: p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

W wyniku przeprowadzenia tak rozumianej kontroli Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji odmawiającą przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad swoją ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają przepisy prawa materialnego i przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia wyeliminowanie obydwu tych decyzji z obrotu prawnego.

W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają przepisy prawa materialnego i przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia wyeliminowanie obydwu tych decyzji z obrotu prawnego.

Materialnoprawną podstawę decyzji odmownej organu I instancji stanowiły przepisy art. 17 ust. 1 i 1b u.ś.r. w związku z art. 63 u.ś.w., tj. w brzmieniu obwiązującym do 31 grudnia 2023 r. Natomiast podstawą decyzji odwoławczej był przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. w nowym brzmieniu, obowiązującym od 1 stycznia 2024 r. (Dz.U. z 2024 r., poz. 323), przy czym organ II instancji przedstawił również pogląd, że świadczenie nie przysługiwałoby również na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów z uwagi na niespełnienie warunku z art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r. (w czasie rozstrzygania sprawy przez organ I instancji), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy tym według art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Z kolei w czasie rozstrzygania sprawy przez organ II instancji przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 r., Dz.U. z 2024 r., poz. 323 – patrz: art. 43 pkt 4 lit. a ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. - Dz.U. z 2023 r., poz. 1429, zmieniającej nin. ustawę z dniem 1 stycznia 2024 r.) stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2023 r., poz. 2809) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka, 4) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego – jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został z dniem 1 stycznia 2024 r. uchylony (patrz: art. 43 pkt 4 lit. b ustawy z dnia 7 lipca 2023 r.).

W niniejszej sprawie niewątpliwie skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia jeszcze w 2023 r. (10 listopada 2023 r.), zaś organ I instancji rozstrzygał sprawę merytorycznie jeszcze w 2023 r. Na etapie postępowania prowadzonego przed organem I instancji zgromadzono dokumenty niezbędne dla podjęcia rozstrzygnięcia w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, m.in. orzeczenie z dnia 24 października 2023 r. o stopniu niepełnosprawności osoby, w związku z opieką nad którą strona wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, kwestionariusz rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 14 listopada 2023 r.; dokumenty te zawierają niezbędne oświadczenia strony i opis czynności pomocowo-opiekuńczych.

W rozpoznawanej sprawie stanowisko organu I instancji dotyczące zachodzenia podstawy do odmowy przyznania świadczenia ze względu na niespełnienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. było nieprawidłowe. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104; Dz.U. z 2014 r., poz. 1443 i 1459) orzekł o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Takie rozumowanie organu I instancji było błędne, gdyż zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, a zatem organ przy podejmowaniu rozstrzygnięcia powinien był zastosować wykładnię dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku o sygn. akt K 38/13 (zob. np. stanowisko NSA w wyroku z dnia 2 sierpnia 2016 r. sygn. akt I OSK 923/16, dostępnym w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Z kolei organ II instancji odmowę przyznania świadczenia oparł na innych okolicznościach. Jak słusznie zauważył organ odwoławczy, od 1 stycznia 2024 r. obowiązują przepisy ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym – dogadać należy, że z wyjątkiem przepisów wyraźnie wskazanych w art. 71 tej ustawy. Organ odwoławczy trafnie wskazał także m.in. na brzmienie przepisu art. 63 ust. 1 u.ś.w., zgodnie z którym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmieniającej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 roku, stosuje się przepisy dotychczasowe. Kolegium uznało, że przepis przejściowy nie znajduje zastosowania w tej sprawie, gdyż do dnia 31 grudnia 2023 r. nie została wydana decyzja przyznająca prawo do świadczenia (strona nie nabyła prawa do świadczenia pielęgnacyjnego), a zarazem na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje na osobę powyżej 18 roku życia.

Wobec tego organ II instancji uznał za zasadne utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję, jakkolwiek z innych przyczyn niż wskazane w uzasadnieniu decyzji organu I instancji. Zarazem jednak organ zauważył, że odmowa przyznania świadczenia byłaby zasadna również na podstawie poprzednio obwiązujących przepisów - do 31 grudnia 2023 r., gdyż nie występuje w niniejszym przypadku związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem przez stronę opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Wobec takiego stanowiska organu odwoławczego, należy przede wszystkim zauważyć, że organ II instancji błędnie uznał, iż w niniejszej sprawie należy zastosować przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2024 r. W ocenie Sądu przepis art. 63 ust. 1 u.ś.w. należy interpretować w ten sposób, że jeżeli na skutek przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego - czy to organ odwoławczy, czy to organ I instancji ustali, że zakres opieki sprawowanej przez wnioskodawcę spełniał przesłanki rezygnacji z zatrudnienia w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z koniecznością stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną, jak również do 31 grudnia 2023 r. spełnione zostały wszystkie inne przesłanki warunkujące powstanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego według przepisów obowiązujących do tej daty, to przyjąć należy, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało na dzień złożenia wniosku, zatem do dnia 31 grudnia 2023 r. Ponadto, na możliwość przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego także "od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r.", a zatem – przyjmując, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego według dotychczasowego brzmienia art. 17 u.ś.r., powstało przed 1 stycznia 2024 r. – na konieczność rozstrzygania sprawy na podstawie dotychczasowych przepisów, wprost wskazuje treść przepisu art. 63 ust. 2 u.ś.w. Ten ostatni przepis stanowi bowiem, że osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4.

W świetle tak sformułowanych przez ustawodawcę przepisów przejściowych, uznać należało, że o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przesądza w danej sprawie spełnienie przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 u.ś.r. na dzień złożenia wniosku, co do zasady zaś najpóźniej na dzień 31 grudnia 2023 r. W konsekwencji przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego będzie w takiej sytuacji możliwe na podstawie przepisów dotychczasowych, stosowanych na podstawie art. 63 ust. 1 u.ś.w. (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 30 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/Ol 912/23, dostępny jw.). Poza tym wniosek taki pośrednio znajduje swoje potwierdzenie również w uzasadnieniu projektu ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, w którym wskazano na to, że nowe warunki w przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego zaczną obowiązywać od dnia 1 stycznia 2024 r. i dotyczyć będą wszystkich osób składających wnioski po raz pierwszy po tej dacie; natomiast osoby, które nabyły lub nabędą prawo do świadczeń opiekuńczych za okres przed wejściem w życie ustawy będą mogły zachować do nich prawo na zasadzie ochrony praw nabytych na podstawie przepisów przejściowych, o ile osoba z niepełnosprawnościami, nad którą jest sprawowana opieka, nie wybierze własnego świadczenia wspierającego (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 6 marca 2024 r. sygn. akt IV SA/Po 105/24, dostępny jw.).

W następnej kolejności należy podkreślić, że co do zasady każdej decyzji organu administracji należy stawiać wszystkie wymagania wynikające z podstawowych zasad postępowania administracyjnego i szczegółowych reguł prowadzenia postępowania wyjaśniającego (dowodowego). W stosunku do decyzji administracyjnej wskazuje się ustawowo na konieczność respektowania zasady prawdy obiektywnej (art. 7), zasady prowadzenia postępowania w sposób wzbudzający zaufanie do władzy publicznej (art. 8), zasad należytego informowania stron i przekonywania, tj. wyjaśniania przesłanek podjętych rozstrzygnięć (art. 9 i art. 11), z którymi wiążą się wymogi w zakresie prowadzenia postępowania dowodowego, rozstrzygnięcia i motywowania stanowiska organu (m.in. art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 § 1 i 3 k.p.a.). Obowiązkiem każdego organu administracji publicznej jest wyczerpujące wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, obejmujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego, wskazanie okoliczności faktycznych i prawnych, którymi kierował się przy podejmowaniu rozstrzygnięcia.

Odniesienie się przez organ administracji do wszystkich istotnych okoliczności faktycznych i prawnych sprawy jest istotne z punktu widzenia wyżej przywołanych, podstawowych zasad postępowania administracyjnego. Uzasadnienie decyzji winno zawierać ocenę zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych przepisów oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa. Na organach administracji spoczywa nie tylko obowiązek wskazania swojego rozstrzygnięcia, ale i umotywowania swojego stanowiska w tym zakresie, tj. przedstawienia toku rozumowania, który doprowadził do podjęcia rozstrzygnięcia, w tym wskazania przyczyn zajęcia danego stanowiska, jak i powodów, dla których zarzuty i argumenty podnoszone przez stronę są lub nie są zasadne, co winno znaleźć swoje odzwierciedlenie w treści uzasadnienia rozstrzygnięcia (patrz np. wyrok NSA z dnia 3 lutego 2022 r. sygn. akt III OSK 4906/21, dostępny jw.).

Poza tym, ze względu na wyrażoną w art. 15 k.p.a. zasadę dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, rozstrzygnięcie organu drugiej instancji jest co do zasady takim samym aktem stosowania prawa, jak rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji, a działanie organu drugiej instancji nie ma charakteru kontrolnego, lecz jest działaniem merytorycznym, równoważnym działaniu organu pierwszej instancji (patrz np. wyrok NSA z dnia 30 października 2019 r. sygn. akt II OSK 3040/17, dostępny jw. - i powołane tam orzecznictwo).

Organ I instancji, pomimo powołania okoliczności dotyczących wykonywania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym ojcem, nie badał okoliczności dotyczących rezygnacji z zarobkowania przez skarżącą w związku z wystąpieniem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a w to miejsce nieprawidłowo zastosował w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. i uczynił kryterium wieku osoby niepełnosprawnej okolicznością rozstrzygająca o zasadności odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z kolei organ II instancji błędnie uznał, że w sprawie powinien mieć zastosowanie przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 r. (w zw. z. art. 63 ust. 1 u.ś.w.), który uzasadnia odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nadto, w sposób nieuprawniony stanem sprawy i przedwczesny wypowiedział się – "celem wyjaśnienia stronie całego stanu prawnego" – co do istotnych okoliczności dotyczących zachodzenia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy podjęciem się przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym ojcem a koniecznością rezygnacji z pracy zarobkowej (niepodejmowania pracy zarobkowej).

Jak już wyżej wskazano, budził zasadnicze zastrzeżenia sposób wykładni i zastosowania w niniejszej sprawie przez Kolegium przepisów art. 63 ust. 1 [i pominięcie brzmienia art. 63 ust. 2] u.ś.w. oraz art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 r., a także zastosowanie przez organ I instancji przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. W tych warunkach miało to wpływ na wynik sprawy, bowiem błędna wykładnia art. 63 u.ś.w. ukierunkowała charakter rozstrzygnięcia, tj. utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji z przyjęciem, że odmowa przyznania świadczenia jest zasadna, jakkolwiek z innych przyczyn niż wskazane w decyzji organu I instancji. To z kolei spowodowało brak poczynienia przez organ I instancji wyczerpujących ustaleń faktycznych oraz dokonania oceny okoliczności sprawy na podstawie przepisów art. 17 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.

Należy jeszcze raz podkreślić, że organ I instancji z uwagi na oparcie rozstrzygnięcia na niespełnieniu warunku z art. 17 ust. 1b u.ś.r. w ogóle nie badał, czy w sprawie zachodzi bezpośredni związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a wykonywaną opieką, jak i tego, czy zakres opieki i czas poświęcany na jej sprawowanie uniemożliwiają podjęcie zatrudnienia. Organ I instancji poprzestał w tym zakresie jedynie na wskazaniu ustaleń wynikających z wywiadu środowiskowego. Kolegium zaś stwierdziło, że wnioskodawczyni nie spełniłaby przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego również na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.

Wobec tego Sąd zauważa, że osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki; warunkiem jest jednak, by stan ten w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwał (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2023 r. sygn. akt I OSK 2799/20, dostępny jw.).

Bez znaczenia pozostaje przy tym, czy wnioskodawczyni zrezygnowała z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca opiekunowi podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r, który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania (podjęcia) aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami dotyczącymi samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem.

Podkreślić w tym miejscu należy, że omawiana norma nie wymaga, by strona zrezygnowała z pracy zarobkowej, a wystarczającym jest, by nie miała realnej możliwości jej podjęcia z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1661/23, dostępny jw.).

Dlatego też argumentowanie przez organ II instancji, że wnioskodawczyni nie pracuje od listopada 2022 r., a E. M. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności od 10 lipca 2023 r., zaś około 1,5 roku temu doznał udaru i odnoszenie tego do stanowiska orzecznictwa stwierdzającego brak wyraźnego i bezpośredniego związku między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, jeśli wnioskodawca zrezygnował z pracy wiele lat przed uzyskaniem przez niepełnosprawnego członka rodziny stosownego orzeczenia – jest całkowicie nieadekwatne do okoliczności przedmiotowej sprawy.

Nie można też przyjąć takiego rozumienia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jak sugerowałoby to Kolegium, że istnienie rodzeństwa osoby podejmującej się opieki (innych dzieci osoby wymagającej opieki) wyklucza możliwość uznania warunku rezygnacji z zarobkowania w celu wykonywania opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też, że w sposób determinujący wpływa na ocenę zakresu wykonywanej opieki i istnienia związku z koniecznością rezygnacji z zarobkowania. Sąd nie podziela tak kategorycznego stanowiska, jak to, które zostało zaprezentowane w przywołanych przez Kolegium orzeczeniach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie (np. wyrok z dnia 24 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 669/22, dostępny jw.). W ocenie Sądu brak jest podstaw do takiego "limitowania" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego z oparciem się na kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica, jaki prezentowany jest w tym stanowisku (patrz: wyrok WSA w Krakowie z dnia 4 czerwca 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 424/24, dostępny jw.). Możliwość współdziałania rodzeństwa osoby występującej o świadczenie pielęgnacyjne w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem nie może być zatem postrzegana jako konieczny element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej osoby występującej o świadczenie a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Kwestia ta mogłaby być istotna jedynie, gdyby w wyniku przeprowadzenia ustaleń faktycznych okazało się, że okoliczności konkretnej sprawy wskazują na to, że opieka nad osobą niepełnosprawną jest faktycznie wykonywana przez kilka osób w taki sposób, że nie wymaga rezygnacji z aktywności zarobkowej przez wnioskodawcę.

Sąd przypomina, że to skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z niepodejmowaniem czy rezygnacją z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad rodzicem i to ona przyjmuje na siebie codzienny ciężar wykonywania tej opieki i dyspozycyjność względem osoby niepełnosprawnej. Wnioskodawczyni deklaruje wykonywanie tej opieki, a nie inni członkowie rodziny. Możliwość skorzystania z pomocy rodzinnej (co w niektórych sytuacjach jest wręcz niezbędne) przy sprawowaniu takiej opieki – o ile opieka ta ma charakter stały i zgodny z wymaganiami i potrzebami osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym – w żaden sposób nie powinna stanowić przeszkody do uznania, że to wnioskodawczyni opiekuje się niepełnosprawnym rodzicem w zakresie wynikającym z potrzeb osoby niepełnosprawnej. Nie może też przekreślać takiej oceny powołanie się przez organ na powinność współdziałania czy współfinansowania opieki – ze względu na istniejący obowiązek alimentacyjny – przez innych członków rodziny.

Podsumowując, w sprawie miało miejsce po stronie organów obydwu instancji naruszenie przepisu prawa materialnego - art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 63 ust. 1 u.ś.w. (tj. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r.) oraz przepisów postępowania: art. 7 (zasada prawdy obiektywnej) i art. 8 (zasada wzbudzania zaufania do władzy publicznej), art. 15 k.p.a. (zasada dwuinstancyjności postępowania), jak i szczegółowych przepisów dotyczących ustalania i rozpatrywania materiału dowodowego oraz wymogów stawianych uzasadnieniu decyzji, tj. art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz art. 107 § 3 k.p.a.

Z powyższych względów, uznając, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przywołanych przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak i przepisy prawa materialnego mające wpływ na jej wynik, Sąd uznał za niezbędne uchylenie obydwu tych decyzji.

Ponownie rozpatrując sprawę, organy administracji przede wszystkim uwzględnią wyżej wskazaną wykładnię art. 63 ust. 1 i 2 u.ś.w., jak i pozostałe wytyczne wynikające z przedstawionych rozważań Sądu. W konsekwencji sprawa powinna być rozpatrzona przy zastosowaniu przepisów dotychczasowych, tj. sprzed nowelizacji, która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2024 r., o ile nie zajdą inne przesłanki wyłączające z art. 63 u.ś.w. Zarazem, organ I instancji nie będzie mógł oprzeć ewentualnej odmowy przyznania świadczenia w tej sprawie na przesłankach z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Niezbędne natomiast będzie odniesienie się do okoliczności faktycznych dotyczących zachodzenia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością wykonywania opieki nad osobą niepełnosprawną. Wymaga to rozstrzygnięcia, czy zakres opieki i czas poświęcany na jej sprawowanie stanowią bezwzględną przeszkodę do podjęcia zatrudnienia (innej pracy zarobkowej). Przy czym chodzi tu nie o możliwość zarobkowania w jakimkolwiek wymiarze, lecz o uzasadniony ekonomicznie w danych warunkach wymiar zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej.

Wszystko to jest konieczne dla rozstrzygnięcia, czy w niniejszej sprawie zachodzą podstawy do przyznania przedmiotowego świadczenia, jak i prawidłowego zastosowania przepisów art. 17 ust. 1 oraz art. 24 ust. 2 i 2a u.ś.r.

Z kolei sygnalizowany przez skarżącą na rozprawie fakt śmierci osoby podopiecznej nie będzie miał znaczenia dla oceny dopuszczalności samego przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a jedynie co do okresu, na jaki świadczenie może zostać przyznane, tj. końcowej daty, do jakiej świadczenie to może skarżącej przysługiwać. Innymi słowy, sama śmierć ojca skarżącej w toku postępowania administracyjnego nie powoduje bezprzedmiotowości postępowania o przyznanie świadczenia, a jedynie wyznacza określone ramy czasowe ewentualnego przyznania tego świadczenia (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 27 czerwca 2024 r. sygn. akt IV SA/Po 392/24, dostępny jw.). Warto również zwrócić uwagę na brzmienie art. 63 ust. 12 u.ś.w., zgodnie z którym w przypadku śmierci osoby wymagającej opieki, osoba pobierająca na podstawie ust. 1-4 świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43, albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie zmienianej w art. 51, zachowuje, do ostatniego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpił zgon osoby wymagającej opieki, prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego albo do zasiłku dla opiekuna, chyba że zgon osoby wymagającej opieki nastąpił przed dniem 1 stycznia 2024 r.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.