Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 198/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2024-09-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 504
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
article: art. 151 w zw. z art. 119 pkt 2
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 września 2024 r. sprawy ze skargi K. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę.


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") decyzją z dnia [...] listopada 2023 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. 2023 r., poz. 775 z późn. zm.), utrzymał w mocy decyzję

z dnia [...] lutego 2023 r. nr [...] o odmowie przyznania K. B. ("wnioskodawczyni", "skarżąca") renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251, dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS").

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie.

W toku postępowania organ ustalił, że K. B., według orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] października 2023 r., jest częściowo niezdolna do pracy do [...] sierpnia 2025 r.

Na przestrzeni 52 lat życia udokumentowała 9 lat, 5 miesięcy i 14 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 7 lat, 1 miesiąc i 3 dni okresów składkowych oraz 2 lata, 4 miesiące i 11 dni okresów nieskładkowych (okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych).

W 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia

w trybie zwykłym - wnioskodawczyni udowodniła 3 lata, 7 miesięcy i 29 dni tych okresów (okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych).

Ponadto, w okresach od [...] listopada 1996 r. do [...] sierpnia 2002 r., od

[...]grudnia 2002 r. do [...] grudnia 2007 r. oraz od [...] grudnia 2007 r. do [...] maja 2017 r., wystąpiły przerwy w wykonywaniu pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Prezes ZUS stwierdził, że przeprowadzona analiza akt sprawy nie daje podstaw do przyjęcia, że we wskazanych przerwach wnioskodawczyni nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. W wykazanych okresach nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od jej woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec.

Odnośnie zaś podnoszonych we wnioskach o rozpatrzenie sprawy renty

z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, kwestii pogarszającego się stanu zdrowia nie pozwalającego na podjęcie zatrudnienia wskazał, że sprawa ta wraz

z przedłożoną na tę okoliczność dokumentacją medyczną została skierowana do komisji lekarskiej ZUS, która ustaliła u wnioskodawczyni częściową niezdolność do pracy do [...] sierpnia 2025 r. (orzeczenie z dnia [...] października 2023 r.).

Organ zaznaczył, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne

z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 19 grudnia 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 1317/07, dostępny: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wnioskodawczyni aktualnie ma 52 lata, z orzeczenia komisji lekarskiej ZUS

z dnia [...] października 2023 r. wynika, że jest częściowo niezdolna do pracy do [...] sierpnia 2025 r. i w związku z tym przesłanka braku możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie zachodzi, zatem renta z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku nie może być wnioskodawczyni przyznana.

Organ nadmienił, że częściowa niezdolność do pracy jedynie ogranicza, a nie uniemożliwia całkowicie wykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

Wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

K. B. pismem z dnia [...] stycznia 2024 r. skierowała do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2023 r. nr [...].

Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji:

naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 84 § 1 k.p.a., poprzez wydanie przedmiotowej decyzji bez przeprowadzenia dowodu w postaci opinii biegłego,

z zakresu ortopedii, w celu ustalenia czy skarżąca jest całkowicie niezdolna do pracy

i oparcie ustaleń w tym zakresie jedynie na orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS, podczas gdy od orzeczenia komisji lekarskiej ZUS stan zdrowia skarżącej drastycznie się pogorszył, skarżąca przebyła kolejną operację, co uniemożliwia skarżącej całkowicie wykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi, a nadto, z treści samego orzeczenia komisji lekarskiej wynika, iż skarżąca z powodu stanu zdrowia była całkowicie niezdolna do pracy od [...] stycznia 2021 r., przeszła liczne operacje, zaś udokumentowane naruszenie sprawności organizmu powoduje niezdolność do jakiejkolwiek pracy i spełnia przesłanki ustawowe uznania całkowitej niezdolności do pracy;

naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 85 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich niezbędnych czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, dowolną, a nie swobodną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności wyrażającą się

w uznaniu, iż skoro skarżąca nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy to renta w drodze wyjątku nie może zostać przyznana, podczas gdy nie można interpretować art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku;

naruszenie art. 151 § 1 pkt 2 w zw. z art. 107 § 1 pkt 6 i 9 w związku z art. 80 k.p.a. poprzez niewłaściwą ocenę zebranego materiału dowodowego, nie odniesienie się do zarzutów zawartych w odwołaniu i nieuzasadnienie decyzji w stopniu wystarczającym, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Z uwagi na powyższe zarzuty, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji

w całości oraz decyzji ją poprzedzającej w całości i zwrot kosztów postępowania,

w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS, podtrzymując dotychczasowe stanowisko, wniósł o jej oddalenie. Wnioskował również o rozpoznanie sprawy

w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r, prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1860).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Na wstępie należy wyjaśnić, że złożona w niniejszej sprawie skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935), dalej "p.p.s.a."

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1267), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności

z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd analizuje zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem materialnym i formalnym, obowiązującym

w dacie wydania tej decyzji.

Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie

w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie.

Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.

Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

W rozpatrywanej sprawie K. B. nie spełniła przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Skarżąca legitymuje się orzeczeniem Komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] października 2023 r., którym stwierdzono, że jest częściowo niezdolna do pracy do dnia [...] sierpnia 2025 r. od dnia [...] czerwca 2022 r.

Na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie osiągnęła również wieku emerytalnego. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym, wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Przyczyny te dotyczą osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i obejmują dwie sytuacje. Pierwsza z nich istnieje, gdy na przeszkodzie

w podjęciu zatrudnienia stoi niezdolność do pracy w stopniu całkowicie pozbawiającym możliwości jej wykonywania. Drugą zaś przyczyną uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia jest wiek wnioskodawcy. Chodzi przy tym o taki przedział wiekowy, który statuuje zainteresowanego w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową. W polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej kończy się wraz z nabyciem uprawnień emerytalnych. W przypadku skarżącej jest to wiek 60 lat. Bezsprzecznie w sprawie niniejszej żadna z powyższych sytuacji nie zaistniała.

Fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS (Komisję lekarską ZUS), a nie - stwierdzona przez innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2002 r. sygn. akt II SA 2243/02 – LEX nr 14231).

Zgodnie z art. 14 ust. 3 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, organ jest związany orzeczeniem Komisji lekarskiej ZUS i nie ma możliwości uznania, że skarżąca, mimo braku orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, jest całkowicie niezdolna do pracy.

Wobec tego, Prezes ZUS zasadnie przyjął, że orzeczona u skarżącej częściowa niezdolność do pracy wyklucza możliwość przyznania jej świadczenia skierowanego wyłącznie do osób całkowicie niezdolnych do pracy.

Ponadto wskazać należy, że Sąd nie ma uprawnień do badania orzeczeń lekarzy orzeczników ZUS, ani komisji lekarskich ZUS, jak też możliwości kierowania ubezpieczonych na badania lekarskie. Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 2282/16 (dostępnym pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl), w postępowaniu dotyczącym świadczenia

w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygający sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest jego treścią.

Rola sądu administracyjnego sprowadza się jedynie do oceny legalności wydanych w tej sprawie decyzji administracyjnych. To wyłącznie skarżąca może

w każdym czasie, w sytuacji pogarszającego się stanu zdrowia, wnosić do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne przeprowadzenie badań, w celu stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy.

Podkreślić należy, że przy niespełnieniu przesłanki całkowitej niezdolności do pracy niejako drugorzędne znaczenie dla sprawy mają okoliczności związane

z przebiegiem ubezpieczenia skarżącej, ponieważ nawet ich wykazanie nie daje możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku osobie częściowo niezdolnej do pracy.

W ocenie Sądu, brak spełnienia przez skarżącą przesłanki niemożności podjęcia pracy lub działalności, objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, wyłącza, w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS, możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Okoliczność ta przesądza też o treści rozstrzygnięcia, bez konieczności ustosunkowywania się do pozostałych warunków z tego przepisu, bowiem nawet

w sytuacji, gdyby te przesłanki były spełnione, świadczenie w drodze wyjątku nie mogłoby zostać przyznane.

Prezes ZUS podjął wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego w zakresie przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS, a także dokonał prawidłowej oceny całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego i wskazał, z jakich powodów odmówił przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku.

Organ w ramach postępowania o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie był natomiast zobowiązany ani uprawniony do oceny prawidłowości orzeczenia stwierdzającego u skarżącej częściową niezdolność do pracy.

Dla rozstrzygnięcia sprawy nie miał znaczenia również fakt, że skarżąca we wcześniejszych okresach była uznawana przez lekarzy orzeczników ZUS za całkowicie niezdolną do pracy, bowiem organ wydając rozstrzygnięcie dokonuje oceny stanu faktycznego i prawnego sprawy w dacie jego wydania, a na datę [...] listopada 2023 r., aktualne pozostaje orzeczenie Komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] października 2023 r. ustalające, że skarżąca jest częściowo niezdolna do pracy. Nowe dokumenty mogą ewentualnie być przedmiotem nowego wniosku skarżącej

o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, gdyż charakter sprawy administracyjnej w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku jest taki, iż decyzja odmowna co do zasady nie stoi na przeszkodzie ponownemu wszczęciu postępowania (w nowej sprawie).

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 w zw. z art. 119 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.