Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 6976/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-06-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 90 § 1, art. 91 § 2, art. 119, art. 183 § 2 pkt 5
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak Sędziowie: Sędzia NSA Rafał Stasikowski (spr.) Sędzia del. WSA Beata Jezielska Protokolant: asystent sędziego Olga Malicka po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 kwietnia 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 1581/20 w sprawie ze skargi P. K. na decyzję Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 2020 r. nr BPRM.ZŚS.770.371.2019(11) w przedmiocie odmowy przyznania renty specjalnej uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 13 kwietnia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1581/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę P. K. na decyzję Prezesa Rady Ministrów z 18 czerwca 2020 r., nr BPRM.ZŚS.770.371.2019(11), w przedmiocie odmowy przyznania renty specjalnej.

Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Wnioskiem z 3 grudnia 2019 r., uzupełnionym w piśmie z 9 kwietnia 2020 r., P. K., powołując się na przepis art. 82 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tj. Dz. U. z 2020 r., poz. 53 ze zm.; dalej także: "ustawa"), zwróciła się do Prezesa Rady Ministrów z wnioskiem o przyznanie jej renty specjalnej.

W uzasadnieniu wskazała m.in., że od 2011 r. jest ofiarą wielu łączących się ze sobą przestępstw, które nie zostały jeszcze wyjaśnione przez wymiar sprawiedliwości. Podniosła, że na skutek ingerowania w jej życie bez jej zgody przez społeczeństwo jest osobą rozpoznawalną społecznie, co niesie za sobą nieakceptowalne konsekwencje. Wskazała, że niesłusznie ograniczono jej władzę rodzicielską. Podniosła, że jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w Urzędzie Pracy, pobiera zasiłek dla bezrobotnych. Skarżąca poszukuje zatrudnienia, jednak jej zdaniem jest oszukiwana przez przedsiębiorców (brak konkretnych propozycji pracy), mimo bardzo dobrego cv. Stwierdziła także, iż nie posiada środków finansowych na zaspokojenie codziennych potrzeb oraz podniosła, że renta specjalna, byłaby dla niej wyjściem z sytuacji do czasu znalezienia pracy oraz wyjaśnienia kwestii wspomnianego przez nią przestępstwa przez wymiar sprawiedliwości.

Skarżąca podniosła, że posiada wybitne osiągnięcia na niwie naukowej, które świadczą o wyjątkowości jej dokonań. Jej zdaniem świadczy o tym ukończenie w 2018 r. studiów licencjackich w W. z siedzibą w P., W. w G. w systemie niestacjonarnym na kierunku [...] o specjalnościach [...] oraz [...] i [...]. Wskazała, że w tym samym roku ukończyła dwie szkoły policealne w zawodzie [...] oraz [...], podnosząc, iż całą naukę ukończyła "na najwyższych możliwych do osiągniecia ocenach". Stwierdziła także, że wystąpiła na [...] Międzynarodowej Konferencji Naukowej [...] w dniach [...] maja 2018 r. z wykładem pt. "[...]". Wskazała, że udziela się w Kole Naukowym "[...]", jako jego aktywny członek, a także, iż jest członkiem nadzwyczajnym Polskiego Towarzystwa [...]. Podniosła, że była praktykantką w Zakładzie Poprawczym w G. oraz w [...] Liceum Ogólnokształcącym [...] w G., a także praktykantką detektywa. Stwierdziła, że całe jej studia licencjackie to szereg najwyżej notowanych ocen, a także uznała, iż zdobyła szczyt możliwości do zrealizowania przez zwykłego człowieka. Wskazała, że podjęła obecnie naukę na S. w W. na kierunku [...] na jednolitych studiach magisterskich w systemie niestacjonarnym.

Skarżąca uznała również, iż spełnia drugą przesłankę uprawniającą ją do przyznania świadczenia specjalnego, a mianowicie zaistnienie katastrofalnego zdarzenia losowego, które posiada element wyjątkowości. Po pierwsze, zwróciła uwagę na prowadzenie przeciwko niej nieuzasadnionej i na wskroś niesprawiedliwej sprawy mającej na celu pozbawienie jej władzy rodzicielskiej nad dzieckiem. Dodała, że ojciec dziecka nie żyje. Po drugie, zauważyła, iż wraz z dzieckiem jest codziennie ofiarą zbrodni od 2011 r. Po trzecie, wskazała na śmierć rodziców oraz na kwestię długów, które pozaciągali, a które musi ona teraz spłacać. Skarżąca zwróciła uwagę na kwestię koronawirusa i konsekwencje związane z jego wpływem na środowisko. Wskazała, że stałe miesięczne obciążenia jej domowego budżetu to: koszty wynajmu pokoju - 1.100 zł, a także koszty telefonu - ok. 130 zł. Nie podała jednak adresu zamieszkania i nie zgodziła się na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, twierdząc, że jest w otwartym konflikcie z pracownikiem socjalnym z Ośrodka Pomocy Społecznej [...].

Decyzją z 6 maja 2020 r., nr BPRM.ZŚS.770.371.2019(9), Prezes Rady Ministrów, działając na podstawie art. 82 ust. 1 ustawy, odmówił przyznania skarżącej świadczenia specjalnego - renty specjalnej. W uzasadnieniu stwierdził, że zgromadzone w sprawie dokumenty nie wskazują na istnienie szczególnego przypadku dającego podstawę do przyznania skarżącej renty specjalnej.

Decyzją z 18 czerwca 2020 r., nr BPRM.ZŚS.770.371.2019(11), Prezes Rady Ministrów, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.; dalej: "k.p.a."), w wyniku rozpoznania wniosku P. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy ww. decyzję.

W uzasadnieniu wskazał, że po szczegółowej analizie zgromadzonych w toku dotychczasowego postępowania materiałów dowodowych nie dostrzegł zaistnienia w sprawie szczególnego przypadku dającego podstawę do przyznania stronie skarżącej wnioskowanego świadczenia specjalnego. Organ zauważył, że analizowane uprawnienie Prezesa Rady Ministrów historycznie zostało ukształtowane i oparte na założeniu wyróżnienia świadczeniami rent lub emerytur ze względu na szczególne zasługi osób, którym świadczenie takie jest przyznawane oraz chęć szczególnego ich uhonorowania. Organ podkreślił, że świadczenia specjalne mogą być przyznane osobie znajdującej się w trudnej sytuacji bytowej, o ile w sprawie występują też inne okoliczności, które wskazują na jej szczególny charakter. Organ zauważył, że mogą to być wybitne zasługi wnioskodawcy, które muszą być obiektywne oraz szczególne, a więc jednostkowe, wyjątkowe, mające znaczenie dla całej Polski. Tymczasem, w ocenie organu, strona skarżąca nie przedstawiła i nie udokumentowała w niniejszym postępowaniu takich zasług.

Ustosunkowując się do kwestii ukończonych szkół i pracy zawodowej skarżącej, Prezes Rady Ministrów zauważył, że działalność ta nie ma charakteru spektakularnego. Organ wskazał, że nie kwestionuje ogromu pracy, jaką skarżąca włożyła w trakcie trwania nauki, jednakże stwierdził, że decyzja o rozpoczęciu nauki na kilku kierunkach, była jej indywidualną decyzją. Z kolei, jeśli chodzi o otrzymywanie bardzo dobrych ocen w rocznych szkołach policealnych, czy też szkołach wyższych prowadzących zajęcia w systemie niestacjonarnym, organ uznał, że nie świadczy to o wybitnych, jednostkowych osiągnięciach, wyróżniających skarżącą z rzeszy studentów uczących się w kraju w systemie stacjonarnym, czy też niestacjonarnym na studiach I, czy też II stopnia (zakończonych zdobyciem tytułu magistra), a także studiach doktoranckich. Organ zauważył, że skarżąca uzyskała tytuł licencjata, który jest tytułem zawodowym nadawanym studentom studiów I stopnia. Według organu, sam fakt otrzymania stypendium w trakcie trwania nauki również nie stanowi dowodu na okoliczność posiadania przez stronę skarżącą wybitnych zasług, w rozumieniu art. 82 ust. 1 ustawy. Prezes Rady Ministrów zauważył, że skarżąca nie otrzymała stypendium Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za znaczące osiągnięcia, nadto nie przedstawiła żadnych nagród, czy też wyróżnień przyznawanych przez ten organ dla wybitnych młodych naukowców.

Organ wskazał, że ocena w powyższym zakresie nie mogła być przeprowadzona według kryteriów subiektywnych przyjętych przez stronę skarżącą, albowiem Prezes Rady Ministrów musi kierować się jedynie obiektywnymi kryteriami oceny, a taka obiektywna ocena nie daje podstaw do przyjęcia, że aktywność skarżącej nosi znamiona działalności wybitnej i wyjątkowej, w rozumieniu art. 82 ust. 1 ustawy. Prezes Rady Ministrów stwierdził, że drugą przesłanką mogącą mieć wpływ na przyznanie świadczenia specjalnego jest wystąpienie szczególnego zdarzenia losowego, czyli takiego zdarzenia, które można uznać za nadzwyczajne, tzn. posiadające element wyjątkowości. Organ uznał, że takiego charakteru nie mają okoliczności podnoszone przez stronę skarżącą, w tym te dotyczące ponoszenia odpowiedzialności finansowej za długi zmarłych rodziców, czy też toczące się sprawy w sądzie. Organ zauważył, że obowiązujące przepisy nie uprawniają Prezesa Rady Ministrów do ingerencji w problematykę, której zajęcie stanowiska w sprawie należy wyłącznie do właściwości sądów, czy też innych organów. Zdaniem organu, niekorzystne wyroki sadowe, jak też toczące się sprawy przed innymi organami, nie stanowią przesłanki do otrzymania świadczenia specjalnego na podstawie omawianego przepisu.

Organ wskazał także, iż świadczenia specjalne przyznawane przez Prezesa Rady Ministrów na podstawie art. 82 ust. 1 ustawy podlegają innym regulacjom prawnym, aniżeli renty i emerytury z ubezpieczenia społecznego, i stanowią odrębne obciążenie budżetu państwa. W tej sytuacji sam sposób finansowania świadczenia specjalnego przemawia za jego wyjątkowym i szczególnym charakterem. Samo powoływanie się na trudną sytuację materialną nie może więc stanowić dostatecznego powodu do przyznania świadczenia specjalnego. Organ podniósł ponadto, że świadczenia specjalne przyznawane przez Prezesa Rady Ministrów są świadczeniami przyznawanymi w sytuacjach nadzwyczajnych, a nie powszechnych, i nie stanowią one formy odszkodowania, czy też zadośćuczynienia za doznane krzywdy, czy cierpienia. Świadczenie specjalne nie ma charakteru świadczenia socjalnego i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o nie, nawet w sytuacji, gdy potrzeby te byłyby w pełni uzasadnione. Organ zauważył, że działania z tego zakresu wykonują odpowiednio powołane do tego instytucje, posiadające szereg mechanizmów pomocy zarówno finansowej, rzeczowej, jak i usługowej. W ocenie organu, sytuacja strony skarżącej, w której się ona znajduje, zapewne jest szczególna i wyjątkowa, lecz jest to jedynie subiektywna ocena samej skarżącej.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła skarżąca

W odpowiedzi na skargę Prezes Rady Ministrów wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Pismem z 6 marca 2021 r. skarżąca wniosła o przyspieszenie przeprowadzenia rozprawy. Zarządzeniem z 10 marca 2021 r. Przewodniczący Wydziału II WSA w Warszawie skierował sprawę do rozpoznania w trybie uproszczonym. Zarządzeniem z 17 marca 2021 r. Prezes WSA w Warszawie uwzględnił wniosek o rozpoznanie sprawy poza kolejnością. Zarządzeniem z 19 marca 2021 Przewodniczący Wydziału poinformował skarżącą o uwzględnieniu jej wniosku o rozpoznanie sprawy poza kolejnością oraz o planowanym terminie rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym. Zarządzeniem z tego samego dnia Przewodniczący Wydziału skierował sprawę na posiedzenie niejawne w trybie uproszczonym w dniu 13 kwietnia 2021 r.

Oddalając skargę, sąd pierwszej instancji wskazał, obie wydane w sprawie decyzje nie naruszają obowiązujących przepisów prawa. Sąd uznał, że Prezes Rady Ministrów nie dopuścił się naruszenia norm procedury administracyjnej, w tym przede wszystkim przepisów art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., a także art. 107 § 3 k.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na ostateczny wynik sprawy. Organ prawidłowo ocenił bowiem zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, ustosunkowując się jednocześnie do wszelkich wątpliwości i argumentów strony skarżącej. W ocenie sądu Prezes Rady Ministrów nie dopuścił się również naruszenia norm prawa materialnego, w tym mającego zasadnicze znaczenie w niniejszej sprawie przepisu art. 82 ust. 1 ustawy.

Zdaniem sądu pierwszej instancji nie ulega wątpliwości, że brzmienie powyższego przepisu wskazuje na uznaniowy charakter rozstrzygnięcia, jakie na tej podstawie uprawniony jest podjąć Prezes Rady Ministrów. Kontrola sądu administracyjnego w przypadku decyzji wydanej w oparciu o uznanie administracyjne jest zasadniczo ograniczona i sprowadza się do zbadania, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc, czy organ administracji publicznej, prowadząc postępowanie, zebrał cały materiał dowodowy i wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy dokonał po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności faktycznych sprawy oraz czy przyjęte przez organ rozstrzygnięcie zostało wyczerpująco i jasno uzasadnione zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Kontroli sądowej nie podlega natomiast sam wybór rozstrzygnięcia meritum sprawy.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że świadczenia specjalne nie mogą stanowić żadnego odszkodowania, żadnej rekompensaty, czy też zadośćuczynienia za doznane krzywdy, cierpienia, represje, nie mogą też zastępować świadczeń o charakterze socjalnym. Sąd ten podzielił więc stanowisko Prezesa Rady Ministrów, że w sytuacji skarżącej nie można mówić o szczególnie uzasadnionym przypadku, który mógłby przemawiać za przyznaniem skarżącej wnioskowanego świadczenia.

Sąd pierwszej instancji uznał, iż organ administracji, wydając obie sporne decyzje, w sposób prawidłowy ocenił zgromadzone w sprawie dokumenty oraz przywołane przez stronę skarżąca okoliczności, które nie wskazują na istnienie szczególnego przypadku dającego podstawę do przyznania skarżącej renty specjalnej. Podkreślił, że dorobek zawodowy skarżącej i jej zaangażowanie w wypełnianiu obowiązków zawodowych, nie mają wyjątkowego charakteru i tym samym nie były wystarczające do otrzymania świadczenia specjalnego. Skarżąca nie przedstawiła żadnych dokumentów, które mogłyby świadczyć o jej szczególnych zasługach na rzecz kraju i społeczeństwa oraz nie wskazała, by okoliczności, na które się powołała w swych pismach, można było uznać za zasługi o charakterze wybitnym i niepowtarzalnym. Sąd podkreślił, że samo powoływanie się na trudną sytuację materialną nie jest dostatecznym powodem do przyznania świadczenia specjalnego. W ocenie sądu Prezes Rady Ministrów zgromadził i rozważył wszechstronnie cały materiał dowodowy istotny z punktu widzenia normy prawnej mającej w sprawie zastosowanie. Sąd podkreślił, że istotą przyznania świadczenia socjalnego jest uhonorowanie osób szczególnie zasłużonych dla kraju. Instytucja ta ma charakter wyjątkowy i ma na celu polepszenie sytuacji osób, których szczególne zasługi dla społeczeństwa uzasadniają odstępstwo od ogólnie przyjętych zasad przyznawania świadczeń emerytalnych i rentowych.

Z powyższych względów sąd pierwszej instancji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a."), skargę oddalił.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła skarżąca reprezentowana przez adwokata ustanowionego w ramach prawa pomocy, zaskarżając wyrok w całości. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i "przyznanie renty specjalnej", względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Nadto wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Pełnomocnik skarżącej wniósł o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

z urzędu według norm przepisanych, oświadczył również, iż opłata nie została zapłacona ani w części ani w całości.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła:

I. naruszenie prawa materialnego:

1) art. 82 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że w sprawie nie występują przesłanki do przyznania tzw. renty specjalnej, o którą wnosi skarżąca;

II. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy:

1) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i w zw. z art. 7, 8, 11, 77 § 1

i 107 § 3 k.p.a. polegające na oddaleniu skargi, pomimo iż organy oparły się na ogólnych, powierzchownych ustaleniach i nie wykazały w sposób staranny, wszechstronny i przekonywujący, że skarżąca osiągnęła wyjątkowe wyniki w nauce, a renta o którą wnosi jest uzasadniona;

2) art. 109 w zw. z art. 90 § 1 w zw. z art. 91 § 2 p.p.s.a. polegające na nieprzeprowadzeniu rozprawy w niniejszej sprawie i rozpoznaniu skargi na posiedzeniu niejawnym, pomimo zgłoszenia przez skarżącą wniosku o przeprowadzenie rozprawy w sprawie, co miało wpływ na udział skarżącej w postępowaniu oraz brak możliwości przekazania wystarczającego i aktualnego opisu stanu faktycznego oraz stanowiska skarżącej.

W uzasadnieniu wskazała, że błędy organu przeniknęły też do wyroku sądu pierwszej instancji, który powielił interpretację przepisów prawa materialnego organu, ale również nie zapewnił stronie udziału w sprawie w wystarczającym zakresie i dokonał błędnej oceny materiału dowodowego sprawy. Zdaniem skarżącej jej sytuacja spełnia przesłanki szczególne zawarte w art. 82 ust. 1 ustawy - oprócz wskazanych w uzasadnieniu wyroku okoliczności takich jak wysokie oceny na studiach, udział w licznych inicjatywach, udział w konferencji naukowej, a także ukończenie dwóch studiów policealnych w jeden rok oraz otrzymania wyróżnienia, skarżąca udziela się społecznie, bierze udział w stażach oraz jest nagradzana licznymi słowami uznania przez kierowników uczelni. Oprócz okoliczności związanych z jej wybitnymi osiągnięciami naukowymi, skarżąca jest również ofiarą wydarzeń mających katastrofalne znaczenie dla jej życia - jest prześladowana, a śledztwo w tej sprawie jest prowadzone przez prokuraturę. Wskazała, że miała w planie dodatkowe opisanie faktów podczas rozprawy przed sądem. Podniosła, że jej osiągnięcia naukowe oraz społeczne są rażąco niewspółmierne do sytuacji finansowej w jakiej się ona znajduje.

W piśmie procesowym z 21 października 2021 r. Prezes Rady Ministrów wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W myśl art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Jeżeli zatem nie wystąpiłyby przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., to Sąd związany byłby granicami skargi kasacyjnej.

W przedmiotowej sprawie w skardze kasacyjnej strona zarzuciła sądowi pierwszej instancji naruszenie przepisów art. 90 § 1 w zw. z art. 91 § 2 p.p.s.a.

i wywiodła, że ich naruszenie miało istotny wpływ na wynik postępowania. Nie wskazała zatem na ziszczenie się przesłanki nieważności postępowania polegającej na pozbawieniu możności obrony swych praw (art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.). Pojęcie to w realiach kontrolowanej sprawy oznacza pozbawienie możliwości udziału strony w istotnej części postępowania na skutek wadliwego działania sądu. Przypadek taki zachodzi w rozpoznawanej sprawie, co obliguje Naczelny Sąd Administracyjny do wzięcia go pod rozwagę z urzędu.

W niniejszej sprawie pismem z 6 marca 2021 r. skarżąca wniosła o przyspieszenie przeprowadzenia rozprawy. Zarządzeniem z 10 marca 2021 r. Przewodniczący Wydziału II WSA w Warszawie skierował sprawę do rozpoznania w trybie uproszczonym. Zarządzeniem z 17 marca 2021 r. Prezes WSA w Warszawie uwzględnił wniosek o rozpoznanie sprawy poza kolejnością. Zarządzeniem z 19 marca 2021 r. Przewodniczący Wydziału poinformował skarżącą o uwzględnieniu jej wniosku o rozpoznanie sprawy poza kolejnością oraz o planowanym terminie rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym, przy czym z akt sprawy nie wynika, żeby zarządzenie to zostało wykonane tj. skarżącej doręczono treść tego zarządzenia. Zarządzeniem z tego samego dnia Przewodniczący Wydziału skierował sprawę na posiedzenie niejawne w trybie uproszczonym w dniu 13 kwietnia 2021 r.

W żadnym z powyższych zarządzeń nie wskazano podstawy prawnej skierowania sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, również trudno doszukać się omówienia tej okoliczności sprawy w uzasadnieniu skarżonego wyroku.

W samej sentencji wskazano, że sprawa została rozpoznana "w trybie uproszczonym". Naczelny Sąd Administracyjny nie doszukał się w niniejszej sprawie żadnej z wymienionych w art. 119 p.p.s.a. przesłanek do rozpoznania skargi w trybie uproszczonym.

Rozważyć należało także, czy z uwagi na ogłoszenie na terytorium kraju stanu epidemii – rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii (Dz. U., poz. 491 ze zm.), a także związane z tym ograniczenia i wymogi w zakresie podejmowania działań zmierzających do eliminowania nadmiernego zagrożenia dla zdrowia osób uczestniczących w czynnościach sądowych zarządzenie o skierowaniu sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym mogło znaleźć swoje umocowanie w art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374, 567, 568, 695, 875). Zgodnie z tym przepisem: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów". Powyższy przepis należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m. in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami ww. ustawy z 2 marca 2020 r. jest m. in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w obecnym stanie faktycznym istnieją takie okoliczności, które w zarządzonym stanie pandemii, w pełni nakazują uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania organów wymiaru sprawiedliwości (zob. uzasadnienie do uchwały 7 sędziów NSA z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19 – orzeczenia przywołane w uzasadnieniu są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl).

Należy również zwrócić uwagę, że z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie uprawnienia przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno zatem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego. Do takich należy z pewnością zaliczyć obowiązek zawiadomienia strony o terminie posiedzenia jawnego na co najmniej siedem dni przed terminem posiedzenia, z uwzględnieniem przypadków pilnych (art. 91 § 2 p.p.s.a.). Jak podkreśla się przy tym w orzecznictwie, przeprowadzenie rozprawy z naruszeniem dyspozycji art. 91 § 2 p.p.s.a. może, w zależności od okoliczności sprawy, stanowić przesłankę nieważności określoną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (pozbawienie strony możliwości obrony swych praw) lub naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Brak zawiadomienia o terminie posiedzenia jawnego z reguły prowadzi jednak do pozbawienia strony możności obrony swych praw (por. wyroki NSA: z 25 października 2005 r., sygn. akt FKS 2405/04; 23 lipca 2014 r., sygn. akt II FSK 3257/12; 13 października 2017 r., sygn. akt I OSK 2711/16 i 15 maja 2019 r. sygn. akt II OSK 1627/17).

Zauważyć również należy, że prawo do rzetelnego procesu sądowego w świetle art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) obejmuje prawo stron procesu do przedstawienia uwag mających ich zdaniem znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Celem Konwencji nie jest gwarantowanie praw teoretycznych lub iluzorycznych, ale praw rzeczywistych i skutecznych. Prawo to jest skuteczne tylko w razie faktycznego wysłuchania ich przez sąd, a więc właściwego uwzględnienia. Z art. 6 wynika obowiązek sądu dotyczący właściwego zbadania przedstawionych wniosków, argumentów i dowodów, bez przesądzania ich znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy (Perez przeciwko Francji - wyrok ETPC z 12 lutego 2004 r., skarga nr 47287/99, [w:] M.A. Nowicki, Nowy Europejski Trybunał Praw Człowieka. Wybór orzeczeń 1999-2004, Zakamycze, 2005, s. 682).

Wskazując na powyższe, stwierdzić należało, że skierowanie sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, bez skutecznego poinformowania stron o tym fakcie (w aktach brak jest dowodu poinformowania skarżącej o tym fakcie) lub też wprawdzie poinformowanie o tym strony, ale bez umożliwienia stronie skarżącej zajęcia pisemnego stanowiska w sprawie (zgodnie z przepisem art. 15zzs4 ust. 3 ww. ustawy z 2 marca 2020 r.) oraz przy braku podstaw do orzekania przez sąd pierwszej instancji w trybie uproszczonym (art. 119 p.p.s.a.) spowodowało, że gwarancje strony skarżącej w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji okazały się być iluzoryczne, a ona sama pozbawiona możliwości obrony swoich praw (art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.). Czyniło to również zasadnym zarzut opisany w punkcie II.2. skargi kasacyjnej, aczkolwiek zakres tego naruszenia był oceniany przed Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający niniejszą skargę kasacyjną z urzędu (art. 183 § 2 p.p.s.a.).

Stanowisko zbieżne z powyższym zostało również wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach: z 28 czerwca 2022 r. sygn., akt II OSK 1442/21, 5 lipca 2022 r., sygn. akt II GSK 2402/21; 19 lipca 2022 r., sygn. akt II GSK 2127/21; 9 listopada 2022 r., sygn. akt I OSK 110/22; z 21 marca 2023 r., sygn. akt III OSK 7145/21 – orzeczenia dostępne w CBOSA).

Z powyższych względów uznać należy, że doszło do nieważności postępowania, to zaś nakazuje orzec na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. o uchyleniu zaskarżonego wyroku i przekazaniu sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia za sporządzoną i wniesioną skargę kasacyjną, albowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 254 § 1 i art. 258-261 p.p.s.a.