Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1870/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-03-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 145  par. 1  pkt 1a
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) Sędziowie: WSA Katarzyna Marasek-Zybura Asesor WSA Magdalena Gawlikowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 20 marca 2024 r. sprawy ze skargi C. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 10 października 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/582/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącego kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 10 października 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/582/2023 działając na podstawie art. 17, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023r., poz. 390, dalej jako: "u.ś.r.") po rozpatrzeniu odwołania C. S. (dalej jako: skarżący) utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy R. z dnia 18 kwietnia 2023 r. nr PSŚ.522.4.2021 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką C. S.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Wnioskiem z dnia 24 stycznia 2020 r. skarżący zwrócił się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w R. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką. Skarżący oświadczył, że jego matka jest wdową i zamieszkuje z matką. Skarżący pozostaje niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym do kwietnia 2021 r. (orzeczenie z dnia 25.04.2019 r.) oraz pobiera rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy od dnia 1 maja 2019 r. do 30 kwietnia 2021 r. Z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 25 września 2006 r. wynika, że matka skarżącego posiada orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, który istnieje od 22 czerwca 2006 r., a czasu powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Z orzeczenia wynika również, że matka skarżącego wymaga stałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zgodnie z orzeczeniem z dnia 14 października 2019 r. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. Posiada trójkę dzieci: skarżącego, córkę M. O., która przebywa na rencie oraz syna K. S., który mieszka w K. i pracuje.

Decyzją z dnia 21 lutego 2020 r. Wójt Gminy R. odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. W wyniku odwołania od ww. decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z dnia 15 kwietnia 2020 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Z kolei Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, wyrokiem z dnia 18 czerwca 2020 r. (sygn. akt III SA/Kr 547/20) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. WSA w Krakowie wskazał, że ponownie rozpatrując sprawę organy wezmą pod uwagę, że prawidłowo interpretowany przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. znajduje zastosowanie do sytuacji skarżącego w ten sposób, że pozbawia go przysługującego mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko do wysokości otrzymywanej renty. Organy przyjmą, że posiadanie przez skarżącego uprawnienia do renty nie stanowi przeszkody do ustalenia jego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a jedynie uzasadnia jego przyznanie w wysokości pomniejszonej o wysokość faktycznie uzyskiwanej renty. Organy powinny ustalić również, czy skarżący jest rolnikiem czy też domownikiem.

W dniu 3 grudnia 2020 r. skarżący złożył oświadczenie, że od dnia 15 października 2017 r. nie prowadzi działalności rolniczej.

Decyzją z dnia 9 grudnia 2020 r. Wójt Gminy R. ponownie odmówił przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, po rozlaniu odwołania, decyzją z 18 maja 2021 r. uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania przez organ I instancji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że organ I instancji w ogóle nie zastosował się do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie i zawartych w nim wskazań.

Po ponownym przeprowadzeniu postępowania Wójt Gminy R., decyzją z dnia 22 lipca 2021 r. odmówił przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego pracy w gospodarstwie rolnym od 2017 r. a opieką nad niepełnosprawną od 2006 r. C. S. brak jest związku czasowego. Organ wskazał ponadto, że w toku postępowania nie wykazano, aby niepełnosprawność C. S. powstała przed 18, czy 25 rokiem życia. Organ wskazał ponadto, że kolejną negatywną przesłanką przyznania świadczenia skarżącemu jest pobieranie przez niego renty.

W wyniku rozpoznania odwołania, SKO w Krakowie, decyzją z dnia 29 października 2021 r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że nie podziela stanowiska organu I instancji w kwestii wystąpienia negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1 b u.ś.r. W ocenie Kolegium powodem wydania decyzji negatywnej jest okoliczność, że skarżący posiada prawo do renty rolniczej z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Organ podniósł, że wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. przepis utracił moc w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Tymczasem skarżący posiada całkowitą niezdolność do pracy.

WSA w Krakowie wyrokiem z dnia 5 maja 2022 r. (sygn. akt III SA/Kr 80/22), uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu Sąd zarzucił organom, iż nie przeprowadziły postępowania dowodowego na okoliczność zaistnienia w sprawie przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu – w szczególności na okoliczność stanu zdrowa C. S., zakresu opieki skarżącego nad matką, związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez Pana S. z prowadzenia gospodarstwa rolnego a koniecznością opieki nad matką i możliwości uczestnictwa przez osoby zobowiązane do alimentacji w opiece nad matką.

Wójt Gminy R., ponownie rozpoznając sprawę, decyzją z dnia 12 września 2022 r. po raz kolejny odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, z uwagi na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r., a SKO w Krakowie decyzją z dnia 28 lutego 2023 r., uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Ponownie rozpoznając sprawę, Wójt Gminy R., decyzją z dnia 18 kwietnia 2023 r., odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia.

W toku prowadzonego postępowania organ I instancji ustalił, że opiekę nad matką od roku 2017 do chwili śmierci sprawował tylko i wyłącznie skarżący. Matka skarżącego była osobą schorowaną, po amputacji kończyny. Domownicy tj. żona skarżącego i syn sprawowali opiekę sporadycznie.

W ocenie organu I instancji nie zostały spełnione wszystkie przesłanki pozwalające na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Materiał zgromadzony w sprawie, nie przekonuje do uznania zasadności twierdzenia skarżącego o niepodejmowaniu zatrudnienia w związku z opieką nad matką. Mając na uwadze przesłanki istnienia obowiązków opiekuńczych i alimentacyjnych zgodnie z obowiązującymi ustawami i zasadami współżycia społecznego, wątpliwości budzi fakt w jaki sposób niepodejmowanie zatrudnienia było związane z opieką nad matką w zakresie przekraczającym wykonywanie ciążących obowiązków alimentacyjnych wynikających z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oceniając skalę i zakres opieki nad osobą niepełnosprawną która powinna mieć charakter stały i na tyle absorbujący, iż jej sprawowanie pozostaje nie do pogodzenia z wykonywaniem jakiejkolwiek pracy lub innej formy zarobkowania o jakiej mowa w art.3 pkt u.ś.r. Czynności wykonywane przy matce były typowymi czynnościami dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują te czynności przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.

W rozpatrywanej sprawie istotne znaczenie ma również historia zatrudnienia gdyż skarżący nie podejmował żadnego zatrudnienia (dokument-AC-Rynek Pracy) natomiast był rolnikiem i w wyniku uzyskania orzeczenia o niepełnosprawności i uznania go za osobę niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym i uzyskał rentę chorobową.

Niewyjaśniony pozostaje również fakt sprawowania opieki przez pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, ponieważ pomimo wniosku przesłanego w zawiadomieniu o przekazaniu danych adresowych i nazwisk osób zobowiązanych do alimentacji oprócz syna, skarżący nie przedstawił stosownej dokumentacji do dnia wydania decyzji.

Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie wniósł skarżący. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b u. ś. r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21.10.2014 r., sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. l Konstytucji RP. Nadto skarżący zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego.

W związku z powyższym wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy, a więc przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką.

Pismem z dnia 14 sierpnia i z dnia 12 września 2023 r., Kolegium zwróciło się w trybie art. 50 k.p.a. do skarżącego o złożenie dodatkowych wyjaśnień w sprawie.

Pismem z dnia 11 września oraz pismem z dnia 22 września 2023 r. skarżący oświadczył, iż jego żona w okresie od 2018 do 2021 pomagała synowi w gospodarstwie rolnym. Od 2021 jest uprawniona do pobierania renty chorobowej. Wskazał, iż prowadził gospodarstwo rolne, które stanowiło jedyne źródło jego dochodu do 2017 roku. Następnie, gdy gospodarstwo zostało wydzierżawione synowi, był uprawniony do pobierania renty rolniczej z tytułu częściowej niezdolności do 2021. Pozostali domownicy, którzy mieszkali wraz z skarżącym to matka, żona oraz syn. Do opieki sporadycznie włączała się żona, ale ograniczało się to maksymalnie do l godziny, gdy skarżący musiał wykupić leki dla matki, załatwić sprawy urzędowe. Opieka codzienna nie była dzielona między domownikami. Prowadził gospodarstwo rolne o profilu roślinnym (buraki, zboże na ziarno, ziemniaki) oraz zwierzęcym (hodowla świnie, prosiąt) o powierzchni 9,898 ha.

Opisaną we wstępie decyzją SKO w Krakowie utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.

W swoich rozważaniach Kolegium, zwróciło uwagę na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn.. akt K 38/13 który stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne wydanie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na datę powstania niepełnosprawności.

Niezależnie od powyższego, SKO w Krakowie stwierdziło, że w sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącego była osobą schorowaną, po amputacji kończyny. Miała wiele schorzeń związanych z wiekiem oraz w związku z przebytymi chorobami. Wymagała wsparcia i pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Skarżący pomagał matce we wszystkich czynnościach dnia codziennego, w czynnościach higienicznych. Przygotowywał posiłki, podawał leki, dbał o higienę, organizował wizyty lekarskie. W toku postępowania ustalono także, że matka skarżącego ma 3 dzieci. Jak wynika z oświadczenia skarżący ma jeszcze brata K. S., który mieszka i pracuje w K. oraz siostrę M. O., która przebywa na rencie, mieszka w W. Skarżący mimo wezwania do udostępnienia danych adresowych pozostałych osób zobowiązanych do alimentacji, nie przedstawił stosownej dokumentacji do dnia wydania decyzji organu I instancji.

Odnośnie przesłanki rezygnacji z pracy i niepodejmowania zatrudnienia z materiału dowodowego wynika, że jedynym źródłem dochodu skarżącego jego rodziny było prowadzenie gospodarstwa rolnego o powierzchni ok. 9,898 ha, które prowadził wraz z żoną i synem, a następnie przekazał synowi. Jednym źródłem utrzymania była renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy, wcześniej prowadzonego gospodarstwo rolne. Żona skarżącego najpierw prowadziła razem z nim gospodarstwo rolne, a następnie pomagała synowi przy prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Od 2021 r. jest na rencie chorobowej.

Dalej Kolegium podkreśliło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Z normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawową przesłanką, jaka musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności.

Zdaniem Kolegium w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącego a koniecznością opieki nad matką, albowiem zakres opieki, sytuacja rodzinna nie wykluczały podjęcia zatrudnienia.

Kolegium wprawdzie nie neguje, że matka skarżącego ze względu na schorzenia i niepełnosprawność powinna mieć w miarę możności mieć stałą opiekę i pomoc w czynnościach dnia codziennego, niemniej jednak zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej nad niepełnosprawną matką był do pogodzenia z możliwością podjęcia zatrudnienia, choćby na ½ etatu. Należy również uwzględnić, okoliczności, iż skarżący ma jeszcze 2 rodzeństwa, na których w równym stopniu spoczywa obowiązek alimentacji w stosunku do matki, a nadto, że jedynym źródłem utrzymania rodziny było prowadzone gospodarstwo rolne.

Kolegium zwrócił również uwagę, że skarżący dotychczas prowadził dość niewielkie gospodarstwo rolne, o powierzchni 9,898 ha użytków rolnych wraz z żoną i dorosłym synem, co w zestawieniu z zakresem opieki sprawowanej na rzecz matki (nie są to czynności wymagające całodziennego zaangażowania opiekuna, mogą być wykonywane w godzinach porannych i wieczornych), a także przy uwzględnieniu obiektywnych możliwości włączenia się w opiekę pozostałych domowników, powoduje, że nie można uznać, iż zachodzi związek przyczynowy pomiędzy brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia a koniecznością opieki na niepełnosprawną matką.

W ocenie Kolegium 3 osobowa rodzina, gdzie 2 osoby prowadzą gospodarstwo rolne winna być wstanie się tak zorganizować, aby to pogodzić z pracą jednej osoby i zapewnić opiekę matce. Prowadzenie gospodarstwa rolnego wymaga zaangażowania sezonowego w sezonie wiosennym i letnim w zakresie siania i dokonania zbiorów. Wielkość gospodarstwa, możliwość zaplanowania okresów pracy, włączenie się pozostałych domowników i rodzeństwa w opiekę nad matką choćby w minimalnym wymiarze finansowanym, pozwala uznać, iż skarżący miał możliwość dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną i mógł to łączyć z pracą choćby w ograniczonym zakresie.

Na powyższą decyzję skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej Decyzji tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego oraz w sprawie I nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez i skarżącego a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

Mając powyższe zarzuty na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu l instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi skarżący rozwinął powyższe zarzuty.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.)

Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 10 października 2023 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy R. z dnia 18 kwietnia 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką C. S., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.

Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).

W niniejszej sprawie skarżący sprawował opiekę nad niepełnosprawną matką (zmarła 21 listopada 2022r.), która orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności została zaliczona do znaczonego stopnia niepełnosprawności. Jako symbol niepełnosprawności wskazano 07-S i 02-P. W aktach administracyjnych znajdują się dwie karty leczenia szpitalnego. Z epikryzy z karty z 18 lipca 2022r. wynika, że zasadniczą chorobą, na którą cierpiała matka skarżącego była posocznica. Dalej wymieniono cukrzycę typu2, przewlekł chorobę nerek, kamice pęcherza żółciowego, miażdżycę uogólnioną, miażdżycę zarostową tętnic kończyn dolnych, zespół psychoorganiczny na tle zmian miażdżycowych, stan po amputacji uda prawego z powodu zgorzeli stopy prawej (05.2018r.), owrzodzenia palca II stopy lewej. Z karty informacyjnej pobytu szpitalnego z dnia 3 listopada 2022r. wynika, że została wykonana amputacja uda kończyny dolnej lewej. Krótko po tej operacji matka skarżącego zmarła.

Matka skarżącego była wdową oraz posiadała jeszcze dwoje dzieci. Brat skarżącego K. S. mieszka i pracuje w K., a skarżący nie ma z nim kontaktu od 20 lat, z kolei jego siostra M. O. przebywa na rencie, choruje na stwardnienie rozsiane, mieszka w W.

U skarżącego, pomimo długotrwałego postępowania nigdy nie został przeprowadzony wywiad środowiskowy. Stan faktyczny został ustalony w oparciu o oświadczenia składane przez skarżącego oraz dokumentację. Z oświadczeń skarżącego wynika, że jego matka miała zaburzenia psychoorganiczne i nie była w stanie sama egzystować, nie sygnalizowała potrzeb fizjologicznych, trzeba ją był przewijać i dbać o jej higienę. Także z dokumentacji medycznej wynika, że została ona poddana zabiegowi amputacji dopiero po wyrażeniu zgody przez sąd. Należy więc przyjąć, że kontakt z matka skarżącego był bardzo ograniczony. Dalej z oświadczenia skarżącego (k. 48) wynika, że jego matka miała demencję starczą, nie rozpoznawała bliskich i była mało kontaktowa. Była osoba leżącą, nie wstawała z łóżka. Czynności wykonywane przez skarżącego to: czynności higieniczne i toaletowe, zmiana ubrań, posieli, przygotowywanie posiłków, karmienie, podawanie leków, mierzenie cukru, ciśnienia, zmiana pozycji ciała leżącej w łóżku podopiecznej, smarowanie kremami przeciwodleżynowymi, załatwianie spraw urzędowych, wykupywanie recept, sprzątanie, pranie, robienie zakupów. Skarżący wskazał też, że musi się matką zajmować również w nocy, gdyż często wymaga od nie pomocy.

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ II instancji nastąpiła z powodu braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki oraz z powodu posiadania przez skarżącego rodzeństwa.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie warunek ten został spełniony. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).

W przedmiotowej sprawie skarżący spełniła tę przesłankę, gdyż zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawną matką wykluczał podjęcia przez niego zatrudnienia. Jak już wyżej zostało wskazane matka skarżącego była osobą leżącą, pampersowaną, wymagała podawanie posiłków. Co więcej z uwagi na stan zdrowotny – zespół psychoorganiczny była osobą, co do której należało pozostawać w ciągłej gotowości celem niesienia jej pomocy. Była mało kontaktowa, nie rozpoznawała osób, tak więc jej potrzeb należało się domyślać, w ciężkim stanie zdrowotnym – od 2018r. nie posiadała już jednej kończyny dolnej, a tuż przed śmiercią została pozbawiona kolejnej. Sam więc zakres czynności wykonywanych przez skarżącego może i należy do czynności codziennych, domowych, ale należy zaznaczyć, że matka skarżącego wymagał jednak ciągłego czuwania zarówno w dzień jak i w nocy.

Należy przy tym wskazać, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie ma charakteru automatycznego w związku z uzyskaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotne jest bowiem, aby zakres opieki sprawowanej przez skarżącą w związku z orzeczoną niepełnosprawnością wykluczał możliwość podjęcia zatrudnienia, a więc innymi słowy, udowodnienie, że osoba podopieczna nie może pozostać sama w domu z uwagi na jej stan zdrowia. Orzeczenie o niepełnosprawności jest natomiast jedynie jedną z licznych przesłanek mających znaczenie dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok NSA z 27.10.2023 r., I OSK 1957/21, LEX nr 3636233) wskazuje się, że nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził jednak charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (vide: P.Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowana opieka powinna zaś być odpowiednia do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki), rozróżnione i zdefiniowane zostały w art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. 2021.573 z późn. zm.)., dalej jako "u.r.z.s.". Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym, a o tym jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności rozstrzyga brzmienie przepisów ww. ustawy (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.r.z.s. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Skutki naruszenia sprawności organizmu osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności oznaczają całkowitą zależność osoby od otoczenia. Zakres sprawowanej opieki nad taką osobą oznacza pielęgnację dotyczącą higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem (§ 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. 2021.857).

Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, pomimo że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jest faktem instytucjonalnym, to jednak nadal nie mamy w tym przypadku do czynienia z automatycznym skutkiem w postaci konieczności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ciągle ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna, wynikającej z konieczności sprawowania tej opieki (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1655/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego (Wyrok NSA z 7.12.2023 r., I OSK 2035/22, LEX nr 3645555) opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego, jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego świadczenia czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22). Do cech takiej opieki należy zaliczyć długoterminowość jej sprawowania lub trwały charakter. Opieka ta nie może zatem być świadczona niecodziennie, a jeżeli nawet codziennie, to wyłącznie przez część doby (zob.m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 20223 r., sygn. akt I OSK 1661/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). W niemniejszej sprawie skarżący wykazał, że zakres sprawowanej opieki nad matka wykluczał możliwość podjęcia przez niego zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze czasu z uwagi na jej stan zdrowia.

Odnosząc się do negatywnej przesłanki zastosowanej przez organ – to jest fakt istnienia jeszcze jednej dwóch osób obciążonych w tym samy stopniu co skarżący obowiązkiem alimentacyjnym, to zdaniem Sądu ocena dokonana przez Kolegium nie zasługuje na akceptację.

W ostatnich wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego (Wyrok NSA z 30 stycznia 2024r., I OSK 781/22, wyrok NSA z 28 grudnia 2023r., I OSK 2083/22) wyraźnie wypowiedziano się w kwestii możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji istnienia kilku osób równolegle obciążonych częściowym obowiązkiem alimentacyjnym. Podkreślono, że zarówno osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne, jak i jej rodzeństwo należą do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie, a jednocześnie uprawnionych do złożenia takiego wniosku. Z kolei art. 17 ust. 1 u.ś.r nie zawiera wskazania, która z takich osób powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ani też jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. Powyższe wskazuje, że brak jest podstaw uzasadniania odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego normami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, określającymi obowiązek alimentacyjny, obciążający krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo osoby podlegającej opiece. Decyzję która z nich złoży wniosek o przyznanie świadczenia, pozostawić trzeba tym właśnie osobom. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy lub nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa jedynie z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, a nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Co więcej w niniejszej sprawie siostra skarżącego jest na rencie i cierpi na stwardnienie rozsiane. Z kolei jego brat nie utrzymuje kontaktów z rodziną. Dodatkowo wskazuje to na fakt, że istniały obiektywne przesłanki przemawiające za tym, aby przyznać skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne.

Z kolei kwestia niepodejmowania wcześniej przez skarżącego zatrudnienia bezpośrednio przed wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a więc brak aktywności zawodowej, nie może być uznane za rozstrzygający o braku związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką, a niemożnością podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ocena bowiem niepodejmowania zatrudnienia powinna być dokonywana w czasie występowania z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wprowadza żadnych ram czasowych, co do wykazania niepodejmowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie. Nie ma zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 maja 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 190/21). Brak aktywności zawodowej sam w sobie nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 27 maja 2021 r. III SA/Gd 145/21). Skarżąca wskazała, że nie podejmuje zatrudnienia ze względu na opiekę nad matką. Skarżąca natomiast może obiektywnie zatrudnienie podjąć w każdym momencie. Sprawowanie opieki stanowi więc dla niej przeszkodę w podejmowaniu zatrudnienia (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 31 maja 2021 r., III SA/Kr 802/20).

Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie podziela przy tym poglądu Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonego w wyroku z 18 maja 2021 r. (I OSK 275/21, LEX nr 3279929), iż prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. Gdyby bowiem zaakceptować powyższy pogląd przesłanka nie podejmowania zatrudniania wyrażona w art. 17 ust. 1 u.ś.r. byłaby pozbawiona desygnatów. Z kolei proces interpretacji nie można doprowadzić do tego, że część normy nie będzie miała żadnego znaczenia prawnego i będzie miała charakter pusty. Co więcej, wymaganie od osoby występującej z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wcześniejszego zatrudnienia i rezygnacji z niego właśnie celem sprawowania opieki, doprowadziłoby do sytuacji, że takie osoby podejmowałyby miesięczne zatrudnienie, tylko po to, aby zaraz wypowiedzieć umowę o pracę z uwagi na niemożność pogodzenia zatrudnienia z koniecznością sprawowania opieki. Stąd w licznych orzeczeniach podkreśla się, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie wymaga, by skarżąca zrezygnowała z pracy zarobkowej, lecz wystarczy, by jej nie podjęła z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 12 października 2021 r., I OSK 493/21, LEX nr 3336366). Także Naczelny Sąd Administracyjny wypowiedział się, iż również status osoby bezrobotnej z prawem do zasiłku dla bezrobotnych, czy też bez, nie ma jakiegokolwiek wpływu na możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, natomiast przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ma wpływ na status danej osoby jako osoby bezrobotnej (Wyrok NSA z 23 lutego 2022 r., I OSK 1144/21, LEX nr 3333856).

Należy przy tym zauważyć, że skarżący zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym w 2017r. i następnie przeszedł na rentę rolniczą z uwagi na niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym. Skarżący był więc w stanie obiektywnie podjąć się innej pracy zarobkowej, natomiast niepodejmowanie jej nastąpiło z powodu koniczności sprawowania opieki nad swoja matką.

Należy przy tym zaznaczyć, że w uzasadnieniu wyroku z dnia 18 czerwca 2020r. Wojewódzki Sąd Administracyjny dokonał wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w ten sposób, iż uznał, że sprzeczne z prawem było pozbawienie skarżącego przysługującego mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko z powodu pobierania przez niego renty. Stąd Sąd stwierdził, że posiadanie przez skarżącego uprawnienia do renty nie stanowi przeszkody do ustalenia jego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a jedynie uzasadnia jego przyznanie w wysokości pomniejszonej o wysokość faktycznie uzyskiwanej renty. Art. 153 p.p.s.a. stanowi, iż ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Z uwagi na fakt, ze wskazany wyrok jest prawomocny, jest on dla Sądu orzekającego w niniejszej sprawie wiążący. Stąd organy stosując się zarówno do niego, jak i do niniejszego orzeczenia powinny obliczyć przysługujące skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne z uwzględnieniem pobranej przez niego renty za okres od daty wystąpienia z wnioskiem do daty śmierci matki skarżącego. Należy więc zliczyć pobraną w tym okresie rentę wraz ze wszystkimi dodatkami i dodatkowymi świadczeniami, następnie ustalić w jakiej wysokości należałoby się skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne, z uwzględnieniem jego zmian w czasie dokonanych przez prawodawcę, i następnie ustalić różnicę pomiędzy świadczeniem przysługującym a pobranym świadczeniem rentowy. Kwota ta powinna zostać następnie skarżącemu wypłacona.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 §1 pkt 1a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję organu I instancji, o czym orzeczono w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. w związku z art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 z późn. zm.) w sprawie opłat za czynności adwokackie, na które składa się kwota w wysokości 480 zł. z tytułu postępowania przed sądem administracyjnym w pierwszej instancji.