Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 160/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-10-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17  ust. 1  i art. 17 ust. 1a i 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: Art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 7, 77 , 80 i 107
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)

SENTENCJA

|Sygn. akt III SA/Kr 160/23 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 11 października 2023 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko, Sędziowie: WSA Janusz Kasprzycki (spr.), Asesor WSA Magdalena Gawlikowska, Protokolant: Starszy referent Paulina Grojec, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 października 2023 r., sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 28 listopada 2022 r. nr SKO.ŚR/4111/1301/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez E. K., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 28 listopada 2022 r. nr SKO.SR/4111/1301/2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie art. art. 17 ust. 1 i ust. 1 a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta C. z dnia 30 września 2022 r. o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad siostrą H. K., legitymującą się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z dnia 30 września 2022 r. nr [...] Burmistrz Miasta C. orzekł o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad siostrą, legitymującą się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organ pierwszej instancji uzasadnił faktem, że niepełnosprawność siostry skarżącej - legitymującej się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji, wydanym przez Lekarza Orzecznika ZUS dnia 4 stycznia 2022 r. powstała po upływie terminów wskazanych w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W odwołaniu od tej decyzji skarżąca podniosła, że sprawuje opiekę nad siostrą dlatego ww. decyzja jest dla niej krzywdząca.

Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzje organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium powołało treść przepisów art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz wyjaśnił, że przesłankami przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są: sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wymagającym stałej pielęgnacji i niepodejmowanie z tego powodu pracy. Celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód, wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Zarówno osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem, jak też osoba opiekująca się innym członkiem rodziny, wobec którego obciążona jest obowiązkiem alimentacyjnym, wypełniają zobowiązanie o charakterze prawnorodzinnym, którego źródłem są przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obydwie te kategorie osób rezygnują, w związku z realizacją tego obowiązku z podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia.

Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy, Kolegium ustaliło, że po pierwsze, brak jest związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad siostrą, a niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą. Po drugie, są osoby zobowiązane do alimentacji wymagającej opieki w pierwszej kolejności niż skarżąca i osoby te nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości, że siostra skarżącej legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 4 stycznia 2022 r. uznającym ją za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji od października 2021 r. do 31 stycznia 2024 r., jak również orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 14 stycznia 2019 r. uznającym ją za całkowicie niezdolną do pracy do dnia 31 stycznia 2024 r., przy czym całkowita niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 18 roku życia (co jest równoznaczne ze znacznym stopniem niepełnosprawności - art. 3 pkt 21b ustawy o świadczeniach rodzinnych). W tym stanie rzeczy nie ma znaczenia prawnego powoływana przez organ pierwszej instancji regulacja niekonstytucyjnego przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, bowiem niepełnosprawność powstała przed ukończeniem 18 roku życia (całkowita niezdolność do pracy jest tożsama z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności - art. 3 pkt 20 b ustawy o świadczeniach rodzinnych).

Kolegium wskazało, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, na który powołuje się organ pierwszej instancji, nie uzależnia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od daty zaistnienia stopnia niepełnosprawności, ale od daty powstania niepełnosprawności. Nie było zatem podstaw do odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad siostrą w oparciu

o art. 17 ust. 1 b) ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Nie mniej jednak Kolegium nie dopatrzyło się bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad siostrą. Z wywiadu środowiskowego wynika bowiem, iż licząca lat 39 skarżąca nigdy nie pracowała, a znaczny stopień niepełnosprawności wymagającej opieki siostry datuje się dopiero od października 2021 r. W świetle zasad doświadczenia życiowego trudno jest uznać, iż właśnie w 2021 r. skarżąca podjęłaby zatrudnienie, ale na przeszkodzie stanął stan zdrowia siostry.

Nadto, są osoby zobowiązane do alimentacji w bliższej kolejności niż jej siostra wymagającej opieki. Z akt sprawy wynika, że żyje jej matka i nie jest ona niepełnosprawna w stopniu znacznym. Wobec tego, to ona w pierwszej kolejności może mieć przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką, co jednoznacznie wynika z art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych - przy założeniu, że spełnia pozostałe przesłanki warunkujące przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Poza tym obowiązek alimentacyjny skarżącej wobec niepełnosprawnej siostry wyprzedza także obowiązek alimentacyjny dwójki dorosłych dzieci wymagającej opieki – M. K. i D. K. Żadne z nich nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kolegium powołało się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. (sygn. akt I OPS 2/22), zgodnie z którą warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych).

W konsekwencji stwierdziło, że skarżącej nie może być przyznane świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą przede wszystkim dlatego, iż są osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z wymagającą opieki siostrą (matka i dzieci siostry), na których w pierwszej kolejności spoczywa obowiązek alimentacyjny i które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca podniosła, że jako siostra wymagającej opieki jest do tej opieki zobowiązana. Oczywiście w pierwszej kolejności wymagającą opieki siostrą powinny zajmować się jej dzieci, ale one same nie nadają się do samodzielnej egzystencji i mają opiekunów. M. K. jest całkowicie niezdolna do pracy do 31 sierpnia 2023 r. Data powstania całkowitej niezdolności do pracy jest od dzieciństwa. D. K. jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 30 kwietnia 2023 r. Data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji nie da się ustalić. Ojciec skarżącej i wymagającej opieki jej siostry nie żyje, zaś matka skarżącej zajmuje się niepełnosprawnym synem R. K.

Podsumowując skarżąca wskazała, że osoby zobowiązane do alimentacji w bliższej kolejności niż skarżąca, czyli ojciec, matka, dzieci legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dlatego skarżąca powinna uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Wobec powyższego jedyną osobą jaka może się zająć chorą siostra jest skarżąca, która jest oddana swojej siostrze, zajmuje się nią bez przerwy. Nadto, skarżąca jest osobą samotną. Wobec tych argumentów skarżącej powinno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Przeprowadzona w niniejszej sprawie kontrola według wyżej wskazanych kryteriów wydanych w niej decyzji nie wykazała, by tkwiły w nich wady skutkujące stwierdzeniem ich nieważności, czy wznowieniem postępowania.

Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Mając powyższe regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych na względzie nie ulega wątpliwości w niniejszej sprawie, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła osoba uprawniona – siostra (skarżąca), a opieka sprawowana jest nad jej siostrą, legitymującą się orzeczeniem orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 4 stycznia 2022 r. uznającym ją za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji od października 2021 r. do 31 stycznia 2024 r., jak również orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 14 stycznia 2019 r. uznającym ją za całkowicie niezdolną do pracy do dnia 31 stycznia 2024 r., przy czym całkowita niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 18 roku życia (co jest równoznaczne ze znacznym stopniem niepełnosprawności - art. 3 pkt 21b ustawy o świadczeniach rodzinnych).

Zauważyć należy, że wykładnia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna prowadzić do takiego rozumienia tego przepisu, że w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Stąd też w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

W ocenie Sądu trafne jest więc stanowisko Kolegium, że organ pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni i zastosowania art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych,. Przepis ten nie mógł być podstawą do odmowy przyznania skarżącej prawa do żądanego świadczenia. Organ pierwszej instancji powinien wziąć pod uwagę treść i skutki płynące z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, którym Trybunał stwierdził niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim przepis ten różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Wykładnia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna prowadzić do takiego rozumienia tego przepisu, że w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Stąd też w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Zdaniem Sądu w okolicznościach stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie mogło jednakże skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, zwaną dalej w skrócie - k.p.a.) i utrzymać w mocy decyzję organu pierwszej instancji pomimo wskazanej błędnej wykładni i zastosowania art. 17 ust. 1b ustawy.

Istnienie bowiem osób zobowiązanych do alimentacji wobec członków rodziny ma znaczenie dla kwestii istnienia bądź nie, związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem jakiejkolwiek pracy lub innego zatrudnienia a koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Ważna, jest też kolejność osób zobowiązanych do alimentacji. Stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, zwanej dalej w skrócie - k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala zatem kolejność zobowiązanych. W związku z tym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).

Skoro nie budzą wątpliwości ustalenia organów administrujących, że wymagająca opieki – siostra skarżącej – posiada dwójkę dorosłych dzieci – M. K. i D. K., to pomimo, iż jak wskazał pełnomocnik skarżącej z urzędu, D. K. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zaś M. K. posiada całkowitą niezdolność do pracy i umiarkowany stopnień niepełnosprawności, to na niej w pierwszej kolejności ciąży w części jej przypadającej obowiązek alimentacyjny wobec wymagającej opieki, a jej matki, który wyprzedza obowiązek alimentacyjny skarżącej wobec swojej siostry – tj. wymagającej opieki. Okoliczności i umiarkowanego stopnia niepełnosprawności i całkowitej niemożności pracy nie mogą mieć doniosłości prawnej w niniejszym przypadku, gdyż dziecko wymagającej opieki – córka M. – nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, a tylko wtedy według postanowień art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych posiadałaby obiektywną przeszkodę do sprawowania opieki nad własną matką. Nie można również pominąć okoliczności, że również matka wymagającej opieki – H. K. – także nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Nie ma więc racji pełnomocnik skarżącej z urzędu, że w tym zakresie nie ma zastosowania uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22.

Podkreślić bowiem należy, że prawo do tego świadczenia może być przyznane tylko wówczas, gdy zaistniały wszystkie przewidziane ku temu przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych pozytywne przesłanki, a jednocześnie nie zachodzi żadna z negatywnych przesłanek wykluczających przyznanie prawa do tego świadczenia.

Zauważyć jednak należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych – osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4 ustawy, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy są spełnione i to łącznie (kumulatywnie) następujące warunki – rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma osób o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Skoro z ustalonego w sposób niewątpliwy stanu faktycznego niniejszej sprawy wynika, jak podkreślił Sąd, że zarówno jedno z dzieci wymagającej opieki oraz jej matka - nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to rację ma Kolegium, że nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wykluczało to rzeczywiście prawną możliwość przyznania skarżącej – prawa do świadczenia pielęgnacyjnego

– nawet, gdyby pozostałe przesłanki warunkujące przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego byłyby spełnione.

W dniu 14 listopada 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę następującej treści:

1. "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm.; dalej: u.ś.r.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.);

2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.)" - (sygn. akt I OPS 2/22, publ. www.nsa.gov.pl).

Naczelny Sąd Administracyjny we wskazanej uchwale zaakceptował pogląd, że "Punktem wyjścia wszelkich działań interpretacyjnych jest wykładnia językowa, która powinna rozpoczynać proces wykładni zmierzającej do odkodowania z przepisów normy prawnej" (tak. W. Jakimowicz, Problemy stosowania..., op. cit., s. 569). Język jest podstawowym medium, jakim ustawodawca komunikuje się z adresatami prawa i na każdym poziomie, również ustalania zasad konstytucyjnych, czy kontekstu systemowego interpretowanego przepisu, względy językowe odgrywają rolę. Z punktu widzenia języka, kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w art. 17 ust. 1a oraz w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie jest wyrażeniem nieostrym czy wieloznacznym. Nie wymaga także czynienia ustaleń pojęciowych z odwołaniem się do zasad języka "powszechnego", nie jest bowiem określeniem należącym do tego języka. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki) rozróżnione zostały w art. 3 i 4 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573 z późn. zm.). Orzeczenia w przedmiocie niepełnosprawności wydawane są przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, powoływane zgodnie z przepisami wymienionej wyżej ustawy. Z orzeczeniami tych zespołów o znacznym stopniu niepełnosprawności zrównane są orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, o jakich mowa w art. 5 pkt 1 i 1a tej ustawy. Pod względem językowym przepis nie budzi zatem wątpliwości, ustawodawca posłużył się określeniem należącym do języka prawnego, legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oznacza legitymowanie się orzeczeniem wydanym przez zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności w przewidzianym przez prawo trybie lub orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS zrównanym z takim orzeczeniem właściwego zespołu. Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym. Jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wynika z przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej (...).

Jak podniósł dalej Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 marca 2023 r., sygn. akt I OSK 1056/22; LEX nr 3513981, "..regulację w niej zawartą, dotyczącą orzeczeń o stopniu niepełnosprawności, w tym znacznym stopniu niepełnosprawności, można traktować jak przypadek definicji legalnej tego rodzaju orzeczenia. Skoro pod względem językowym analizowane przepisy nie mogą być uznane za rodzące wątpliwości, to decyzja o odstąpieniu od tego rozumienia pod wpływem argumentów systemowych, funkcjonalnych czy celowościowych może być podjęta na dostatecznie silnie umotywowanej podstawie, spójnie i konsekwentnie przemawiającej za takim odstąpieniem. Akceptując model wykładni kompleksowej, Naczelny Sąd Administracyjny nie zakwestionował dopuszczalności poddania objętych wnioskiem przepisów dalszym czynnościom interpretacyjnym, uznał natomiast, że w obliczu wskazanych do tej pory argumentów i efektów czynności interpretacyjnych, waga argumentów przemawiających za odmiennym rozumieniem norm prawnych regulujących dostęp do świadczenia pielęgnacyjnego osób zobowiązanych do alimentacji osoby wymagającej opieki ze względu na niepełnosprawność powinna być dostatecznie doniosła, aby uzasadnić odstąpienie od stosowania przesłanek ustawowych. Językowe znaczenie tekstu nie jest bezwzględną granicą wykładni, natomiast do jej przekroczenia niezbędne jest dostatecznie silne uzasadnienie aksjologiczne, odwołujące się przede wszystkim do wartości konstytucyjnych. Odstępstwo od reguły prymatu językowego sensu przepisu dopuszczalne jest również wtedy, gdy wykładnia gramatyczna prowadzi do sprzeczności z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi lub do rażącej niesprawiedliwości, sankcjonuje nieracjonalność ustawodawcy, niweczy cel instytucji prawnej, prowadzi do wniosków niedorzecznych lub wynika z błędu legislacyjnego. W przypadku objętych wnioskiem przepisów nie zachodzą okoliczności wskazujące na błąd legislacyjny, czy poddające w wątpliwość racjonalność albo celowość przyjętego rozwiązania, wskazuje na to przedstawiona historia zmian legislacyjnych. Przepisy te w zakresie analizowanej przesłanki nie są również pozbawione jednoznaczności. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny rozważał względy związane z wymogami zachowania spójności systemowej - również w wymiarze konstytucyjnym. Rozważania tego doprowadziły do wniosku, że przyjęcie wykładni językowej nie narusza konstytucyjnych zasad równości i sprawiedliwości społecznej, ochrony i opieki nad rodziną, szczególnej pomocy rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zabezpieczenia społecznego dla osób pozostających bez pracy nie z własnej woli, a zatem nie narusza przepisów art. 2, art. 32, art. 18, art. 67 ust. 2 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP."

Stanowisko wyrażone w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, podziela Sąd orzekający w niniejszej sprawie. Stanowisko zajęte w uchwale wiąże bowiem pośrednio wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych i dopóki nie nastąpi zmiana tego stanowiska, dopóty sądy administracyjne powinny je respektować, co wynika z postanowień art. 269 § 1 P.p.s.a.

Wobec wskazanej uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego argumenty przedstawione w skardze, w świetle których zdaniem pełnomocnika powinno być przyznane skarżącej prawo do przedmiotowego świadczenia, nie mogły zostać w żaden sposób uwzględnione.

W ocenie Sądu Kolegium nie naruszyło więc art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., jak i przepisów postępowania – art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy. Dokonało też właściwej, prawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego i jej poprawnie zastosowało. W tym zakresie nie doszło do naruszenia przepisów postepowania w stopniu mającym wpływ na wynik tej sprawy.

Skarga nie mogła zatem wywrzeć zamierzonego skutku.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), orzekł, jak w sentencji wyroku.