Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 275/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-04-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1-1b, art. 24 ust. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 79a, art. 80, art. 138 par. 2
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 119 pkt 2, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 200, art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Sieniuć Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska Asesor WSA Tomasz Porczyński (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi B. E. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 4 stycznia 2023 r. nr KO.441.333.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Zelowa z dnia 2 listopada 2022 roku nr OPS.SR.4210-005913/2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim na rzecz skarżącego B. E. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. ał


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 4 stycznia 2023 r., nr KO.441.333.2022 wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r. poz. 2000) – dalej: k.p.a.; art.17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.:Dz.U. z 2022 r. poz. 615) - dalej: u.ś.r.; Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Zelowa z dnia 2 listopada 2022 r., nr OPS.SR.4210-005913/2022 o odmowie przyznania B.E. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką Z.E.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Kolegium wskazało, że o przyznanie przedmiotowego świadczenia skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wystąpił wnioskiem z dnia 1 czerwca 2022 r. Do wniosku strona załączyła kserokopię orzeczenia lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Tomaszowie Mazowieckim z dnia 25 października 2019 r. o uznaniu Z.E. za osobę trwale niezdolną od samodzielnej egzystencji; data powstania niezdolności: przed 10.2019 r. W aktach sprawy znajduje się również kserokopia orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Bełchatowie z dnia 29 lutego 2008 r. orzekającego o uznaniu Z.E. za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, wymagającej stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; orzeczenie wydane zostało na stałe, a data powstania niepełnosprawności nie jest możliwa do ustalenia. W sprawie ustalono nadto, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz wymagającą opieki matką. Z.E. jest osobą całkowicie niewidzącą, co uniemożliwia jej samodzielne funkcjonowanie w środowisku i zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Ma problemy z samodzielnym poruszaniem się, przemieszcza się jedynie po mieszkaniu wykorzystując zmysł dotyku. Ponadto kilka lat wcześniej u w/w stwierdzono schizofrenię urojeniową, obecny stan zdrowia psychicznego jest ustabilizowany. Dalej ustalono, że na zakres czynności opiekuńczych świadczonych przez skarżącego wobec niepełnosprawnej matki składają się pomoc w porannej i wieczornej toalecie, ubieraniu i rozbieraniu się, przygotowywanie posiłków, przygotowywanie opału i rozpalanie w piecu, sprzątanie, robienie zakupów, wyjścia na spacer, załatwianie wszelkich spraw urzędowych i umawianie wizyt lekarskich, jak również wykonywanie wszelkich innych niezbędnych czynności związanych z osobą matki. W oparciu o wyjaśnienia wnioskodawcy ustalono, że Z.E. jest wdową, a skarżący jest jedynym jej dzieckiem. Samodzielnie sprawuje opiekę nad matką, nie pracuje, a zakres koniecznej opieki uniemożliwia stronie podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Załączoną do akt sprawy decyzją Burmistrza Zelowa z dnia 18 listopada 2021 r. stronie przyznano specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką na okres od 1 listopada 2021 r. do 31 października 2022 r. Małżonka skarżącego, pomimo iż jest osobą bezrobotną, nie jest w stanie pomóc skarżącemu w opiece nad niepełnosprawną matką z uwagi na fakt, że sama jest osobą z orzeczonym stopniem niepełnosprawności, cierpi na wielopoziomowe przepukliny lędźwiowo-piersiowe, chorobę alergiczną, chorobę Leśniowskiego-Crohna. Ponadto z uwagi na wcześniejsze nieporozumienia z Z.E. nie deklaruje pomocy mężowi w sprawowanej opiece.

Z akt sprawy wynika również, iż decyzją z dnia 19 lipca 2022 r. Burmistrz Zelowa odmówił skarżącemu ustalenia prawa do przedmiotowego świadczenia, argumentując powyższe brakiem spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaną opieką, a nadto niespełnieniem przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy, to jest przesłanki cezury czasowej powstania niepełnosprawności Z.E.

W wyniku rozpatrzenia odwołania skarżącego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim decyzją z dnia 14 września 2022 r. uchyliło w całości decyzję organu I instancji wskazując na konieczność uzupełnienia dokonanych ustaleń faktycznych, w tym odnoszących się do zakresu wykonywanych przez stronę czynności opiekuńczych, sprawy w stopniu znacznym; odniesienia się do kwestii pobieranego przez stronę specjalnego zasiłku opiekuńczego (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b w zw. z art. 27 ust. 5 u.ś.r.); kwestii możliwości skorzystania przez stronę z oferowanych przez właściwy miejscowo organ pomocowy usług opiekuńczych; jak również braku możliwości zastosowania w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zw. z treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13.

Rozpatrując sprawę ponownie wskazaną na wstępie decyzją z dnia 2 listopada 2022 r. odmówił przyznania skarżącemu prawa do wnioskowanego świadczenia, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko, co do braku spełnienia ustawowych przesłanek, to jest przesłanki związku przyczynowego pomiędzy brakiem aktywności skarżącego, a koniecznością sprawowania opieki nad matką (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.); przesłanki cezury czasowej powstania niepełnosprawności Z.E.; wystąpienia negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. – pobierania przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego.

W odwołaniu od powyższej decyzji B.E., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł odwołanie, w którym zarzucał naruszenie:

- art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez jego błędne zastosowanie, z pominięciem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 orzekającym o niekonstytucyjności powyższego przepisu w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, ze względu na datę powstania niepełnosprawności;

- art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy i przyjęcie, że sam fakt zwrócenia się opiekuna osoby niepełnosprawnej, skutkuje brakiem prawa do przedmiotowego świadczenia i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z obowiązku podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

Z uwagi na powyższe strona wnosiła o uchylenie kwestionowanej decyzji i bezpośrednie przyznanie wnioskowanego świadczenia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim utrzymując w mocy, zaskarżoną niniejszą skargą decyzją z dnia 4 stycznia 2023 r. rozstrzygnięcie organu I instancji wskazało na dokonane w sprawie ustalenia faktyczne oraz przywołało treść przepisów u.ś.r. regulujących instytucję świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w tym art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Kolegium podkreśliło, iż wobec dokonanych w sprawie, przywołanych wyżej ustaleń faktycznych nie kwestionuje zarówno faktu, iż wymagająca opieki Z.E. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, jak również faktu, iż opieka ta jest sprawowana przez skarżącego, który należy do podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia, wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Niemniej jednak w ocenie Kolegium, w sprawie nie została spełniona określona w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przesłanka istnienia związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego, przez którą rozumie się zarówno rezygnacje z pracy jak i jej niepodejmowanie, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną. Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych Kolegium wskazało, iż uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia nie przysługuje z samego faktu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia z uwagi na sprawowaną opiekę. Świadczenie to stanowi bowiem rekompensatę utraconego dochodu osoby, która podjęła się sprawowania tej opieki, dobrowolnie pozbawiając się tym samym możliwości zarobkowania. Świadczenie to nie może stanowić alternatywnego dochodu, a jego przyznanie jest możliwe między innymi w przypadku wykazania istnienia bezpośredniego związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki. Kolegium wskazało, iż nie kwestionując stanu zdrowia niepełnosprawnej Z.E., jak również zasadności konieczności udzielania jej wsparcia w codziennych czynnościach życia codziennego, co niewątpliwe czyni skarżący, uznać należy, iż zarówno zakres, jak i charakter sprawowanej przez stronę opieki nad niepełnosprawną matka nie stanowi opieki, która uniemożliwiałaby podjęcie stronie jakiejkolwiek aktywność zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Matka skarżącego nie jest osobą leżącą, całkowicie niesprawną ruchowo, a wykonywane przez skarżącego czynności sprowadzają się w zasadzie do czynności dnia codziennego, związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, które są wykonywane również przez osoby aktywne zawodowo. Ponadto, co istotne właściwa organizacja tych czynności oraz pomoc ze strony niepracującej żony skarżącego pozwoliłaby stronie na podjęcie pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Powyższe zdaniem organu odwoławczego nie pozwala na uznanie, iż w przypadku skarżącego doszło do rezygnacji zatrudnienia w związku ze sprawowaną opieką nad matką, co w konsekwencji czyni zasadnym negatywne rozpatrzenie żądania strony.

Kolegium zakwestionowało natomiast stanowisko organu I instancji, co do możliwości zastosowania w sprawie przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazując w tym zakresie, iż skutkiem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13 jest to, że w przypadku do osób, których data powstania niepełnosprawności nie spełnia kryterium powołanego przepisu, ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego winno nastąpić z pominięciem w/w normy prawnej.

W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi B.E., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucał naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez zaniechanie jego wykładni systemowej i celowościowej, a w konsekwencji niewłaściwe uznanie, że w sprawie nie została spełniona przesłanka istnienia związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowanej opieki nad matką skarżącego; jak również naruszenie art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, to jest faktycznego zakresu sprawowanej opieki skarżącego nad matką co skutkowało brakiem ustalenia prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego. Z uwagi na powyższe skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonej decyzji, poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Strona wnosiła także o rozpoznanie skargi w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Uzasadniając podniesione zarzuty pełnomocnik skarżącego odwołując się obszernie do orzecznictwa sądów administracyjnych kwestionował stanowisko Kolegium dotyczące braku istnienia związku pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej strony, a sprawowaną opieką nad matką. Podniósł, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej możliwość podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która to opieka nie musi być opieką całodobową. Istotnym dla spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie wnioskowanego świadczenia jest pozostawanie w ciągłej dyspozycji podopiecznego. Podkreślił, iż z zebranego w sprawie materiału wynika, że skarżący ze względu na sprawowaną opiekę, która to okoliczność nie jest kwestionowana przez organ, nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, nawet w najmniejszym wymiarze czasowym. Sprawowana przez skarżącego opieka ma charakter stały i składają się na nią zarówno czynności opiekuńcze względem osoby niepełnosprawnej, jak i czynności dnia codziennego związane między innymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego tej osoby. Tym samym negatywne rozpatrzenie żądania strony, co do ustalenia prawa do przedmiotowego świadczenia uznać należy za nieprawidłowe, co czyni skargę zasadną.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Jednocześnie wnosiło o rozpoznanie sprawy na posiedzenie niejawne, w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Wskazać na wstępie należy, że zgodnie z żądaniem obu stron postępowania skarga B.E. została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, stosownie do uprawnienia wynikającego z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r. poz. 259) - dalej: p.p.s.a. W myśl powołanego przepisu sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także w przypadku zaistnienia przesłanek do wznowienia postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W razie nieuwzględnienia skargi, podlega ona oddaleniu odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

W niniejszej sprawie, jak już wcześniej wskazano przedmiotem skargi B.E., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, uczynił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 4 stycznia 2023 r. utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Zelowa z dnia 2 listopada 2022 r. o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką Z.E.

Podstawę materialnoprawną kwestionowanej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r. poz. 390) - dalej: u.ś.r.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W niniejszej sprawie bezspornym pozostaje, że wymagająca opieki Z.E. legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Bełchatowie z dnia 29 lutego 2008 r. orzekającym o uznaniu jej za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Dodatkowo do akt sprawy załączona została kserokopia orzeczenia lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Tomaszowie Mazowieckim z dnia 25 października 2019 r. o uznaniu Z.E. za osobę trwale niezdolną od samodzielnej egzystencji, co w myśl art. 3 pkt 21 lit. e ustawy jest równoznaczne z niepełnosprawnością w stopniu znacznym. Bezspornym pomiędzy stronami pozostaje również to, iż skarżący B.E. jest synem niepełnosprawnej Z.E., na którym ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki, wynikający z treści art. 128 oraz art. 129 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz.U. z 2020 r. poz. 1359) - dalej: k.r.o. Skarżący nie legitymuje się także orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Wobec powyższego uznać należy, że skarżący należy do kategorii podmiotów, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. uprawnionych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Natomiast, jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji podstawą negatywnego rozpatrzenia wniosku skarżącego stanowiło stwierdzenie braku łącznego spełnienia wszystkich warunków określonych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., to jest niewykazania przez skarżącego istnienia bezpośredniego związku pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

W ocenie Sądu rozpoznającego przedmiotową skargę powyższe stwierdzenie uznać należy za co najmniej przedwczesne.

Wskazać na wstępie należy, że powołanego wyżej przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie można odczytywać w ten sposób, że samo posiadanie przez osobę niepełnosprawną orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym sprawia, że świadczenie to przysługuje wskazanym w w/w przepisie osobom. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę oraz pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Zarówno charakter omawianego świadczenia, jak i jego cel pozwalają na stwierdzenie, iż stanowi ono pewną formę rekompensaty strat finansowych opiekuna wynikających z rezygnacji z aktywności zawodowej, a co za tym idzie nie może stanowić alternatywnego źródła dochodu. Podkreślenia również wymaga, że zakres sprawowania opieki nad osobami niepełnosprawnymi w stopniu znacznym może się różnić w zależności od stopnia samodzielności tych osób oraz ich potrzeb. Sprawowana opieka musi zatem w sposób oczywisty uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się oświadczenie pielęgnacyjne. Innymi słowy o rezygnacji z zatrudnienia czy też świadomym jego niepodejmowaniu można mówić w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę jest obiektywnie zdolna do podjęcia zatrudnienia, a składające się na nią szczególne czynności zajmują tyle czasu, że podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia jest niemożliwe. Musi więc istnieć związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna (bądź niepodejmowania przez niego pracy), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w przepisie art. 17 u.ś.r. (por. wyroki NSA z 16 grudnia 2021 r., I OSK 716/21; z 2 lutego 2017, I OSK 2201/15; wyrok WSA w Łodzi z 20 czerwca 2020 r., II SA/Łd 218/20; wyrok WSA w Krakowie z 15 grudnia 2021 r., III SA/Kr 634/21; wyroki WSA w Gdańsku z 22 grudnia 2021 r., III SA/Gd 841/21; z 16 września 2021 r., III SA/Gd 563/21; wyroki WSA w Olsztynie z 21 października 2021 r., II SA/Ol 708/21, z 21 października 2021 r., II SA/Ol 776/21; wyrok WSA w Poznaniu z 28 listopada 2019 r. II SA/Po 827/19; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Związek między rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły, gdyż nie każda osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga opieki w rozmiarze wykluczającym podjęcie przez opiekuna zatrudnienia. Wyklucza to automatyzm w przyjęciu, że każdy zajmujący się osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności sprawuje opiekę uniemożliwiającą zatrudnienie lub wymuszającą rezygnację z niego, a także że samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności jest wystarczające do uznania istnienia takiego związku i przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, przy czym co należy podkreślić ustalanie tego związku nie może jednakże również prowadzić do podważania stanu zdrowia i treści orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, skoro na konieczność jej sprawowania wskazał uprawniony do wydania takiego orzeczenia organ (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 31 marca 2023 r., II SA/Rz 159/23; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przesądza bowiem jeszcze o tym, że dana osoba niepełnosprawna jest niesamodzielna w stopniu wymagającym stałej opieki i pomocy osób drugich. Z kolei pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 23 marca 2023 r., IV SA/Wr 705/22; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy czym, co istotne ów stały i długoterminowy charakter opieki nie może być utożsamiany z wykonywaniem czynności opiekuńczych bez przerwy przez 24 godziny na dobę. Ma to być opieka stała w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (por. wyrok WSA w Poznaniu z 16 marca 2023 r., II SA/Po 806/22; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślenia jednak wymaga, że nie zawsze ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności wraz ze stosownymi wskazaniami co do konieczności zapewnienia takiej opieki automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga czynności opiekuńczo-pielęgnacyjnych w takim zakresie, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny, wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. O ile bowiem konieczność stałej lub długotrwałej opieki na osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź zakres czynności w ramach sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę wnioskującą o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą. Słuszne jest zatem, aby w każdym przypadku, gdy dana osoba ubiega się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, badać okoliczności faktyczne sprawy oraz istnienie związku przyczynowo - skutkowego między niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Oceny zakresu opieki sprawowanej przez wnioskodawcę, uprawniającej do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, należy zatem każdorazowo dokonywać z uwzględnieniem całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej opieki, w tym m.in. rodzaju i stopnia jej niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia itp., co jest niezbędne dla ustalenia, czy w okolicznościach danej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyroki NSA z 16 kwietnia 2021 r., I OSK 2859/20 z 7 maja 2020 r., I OSK 1049/19; wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 stycznia 2023 r., II SA/Łd 1005/22; wyrok WSA we Wrocławiu z 15 lutego 2023 r., IV SA/Wr 521/22; www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdza, iż dokonane w sprawie ustalenia faktyczne, jak i zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie były wystarczające do bezspornego stwierdzenia, iż skarżący nie spełnia wynikającego z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. warunku istnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną opieką, a brakiem aktywności zawodowej.

Niewątpliwie zgodzić się należy z Samorządowym Kolegium Odwoławczym, że pomimo, co nie budzi wątpliwości, codziennego charakteru świadczonej opieki, wskazywany przez skarżącego zakres czynności opiekuńczych nad niepełnosprawną matką, sprowadzających się w zasadzie do prowadzenia gospodarstwa domowego, stanowią typowe czynności dnia codziennego, które są także wykonywane przez osoby aktywne zawodowo. Co więcej tego rodzaju czynności, na które wskazuje strona skarżąca, nie są wykonywane codziennie i nie mają ściśle określonych ram czasowych. Również wskazywane przez skarżącego czynności polegające na pomocy w ubieraniu, czy też w utrzymywaniu higieny osobistej matki, które to czynności jak wynika z oświadczenia strony skarżącej wykonywane są powtarzalnie w godzinach rannych i wieczornych, same w sobie nie stanowią w ocenie Sądu czynności wymagających stałej lub długotrwałej opieki innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., uniemożliwiających podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu (por. wyroki NSA z 16 kwietnia 2021 r., I OSK 2859/20; z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Niemniej jednak, w ocenie Sądu rozpoznającego przedmiotową skargę, celem prawidłowego rozpatrzenia żądania skarżącego zawartego we wniosku z dnia 1 czerwca 2022 r. koniecznym pozostaje przeprowadzenie oceny istnienia owego związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej strony, a sprawowaną przez niego opieką, pod kątem indywidualnej sytuacji zdrowotnej niepełnosprawnej Z.E., czego w niniejszej sprawie zdaniem Sądu zabrakło. Jak wynika bowiem z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji procedujące w sprawie organy skupiły się w zasadzie jedynie na wykonywanych przez stronę czynnościach, których charakter pozwala na ich uznanie za czynności dnia codziennego, związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego skarżącego. Natomiast, co do zasadniczych kwestii związanych z osobą niepełnosprawnej Z.E. dokonane w sprawie ustalenia faktyczne, poza niebudzącym wątpliwości faktem legitymowania się przez w/w orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, ograniczają się jedynie do stwierdzenia, że matka skarżącego nie jest osobą całkowicie leżącą, całkowicie niesamodzielną i niesprawną ruchowo. Powyższe stwierdzenie, poza wynikającą z oświadczeń skarżącego składanych w toku prowadzonego postępowania administracyjnego, okolicznością możliwości poruszania się Z.E. po mieszkaniu za pomocą zmysłu dotyku, nie znajduje jakiegokolwiek potwierdzenia. Nie budzi bowiem wątpliwości Sądu, iż charakter schorzeń matki skarżącego, która jest osobą całkowicie niewidzącą, zdiagnozowana u niej choroba psychiczna – schizofrenia dwubiegunowa, jak również jej wiek wymagały dokonania pogłębionych ustaleń faktycznych w zakresie, co do świadczonych przez stronę czynności opiekuńczych związanych stricte z osobą niepełnosprawnej matki. Między innymi takich jak możliwość bezpiecznego pozostawienia w/w samodzielnie w domu bez dozoru innej osoby, możliwość samodzielnego skorzystania z toalety, zażycia niezbędnych lekarstw, skorzystania z ewentualnie przygotowanych wcześniej posiłków, czy też napojów, a więc czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie osoby niepełnosprawnej w warunkach godności człowieka, zapewnianiających zaspokojenie normalnych, codziennych potrzeb osoby zaopiekowanej. Tym bardziej, że jak wynika z wniosków pracowników organu pomocowego sporządzających przeprowadzone w sprawie wywiady środowiskowe, Z.E. jest osobą całkowicie uzależnioną od opieki ze strony osób drugich, a brak zapewnienia jej odpowiedniej opieki stanowi zagrożenie dla jej zdrowia i życia. Te okoliczności winny zostać dodatkowo uwzględnione i znaleźć odzwierciedlenie w podjętych w sprawie rozstrzygnięciach, tym bardziej, że objęte one były zaleceniami organu odwoławczego w podjętej w dniu 14 września 2022 r. decyzji kasatoryjnej. W sprawie brak jest również jakichkolwiek rozważań w zakresie możliwości skorzystania przez skarżącego z realizowanych przez właściwy miejscowo organ pomocowy usług opiekuńczych, które mogłyby mieć wpływ na zdolność podjęcia przez wnioskodawcę aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie, do czego organ I instancji zobowiązany został w w/w rozstrzygnięciu.

Zasadności powyższego stanowiska Sądu nie przeczy argumentacja organu, co do możliwości uzyskania przez skarżącego pomocy ze strony niepracującej żony, wspólnie zamieszkującej z nim oraz jego niepełnosprawną matką. Podkreślić bowiem należy, iż prawny obowiązek alimentacyjny względem Z.E. ciąży jedynie na skarżącym. Natomiast ewentualna powinność żony, odnośnie do wsparcia skarżącego w sprawowanej opiece nad matką może znajdować swą podstawę jedynie w zasadach moralnych, obejmujących wartości rodzinne, do której jednak w/w przymusić nie można. Zasadności powyższego stanowiska nie przeczy także argumentacja organu, co do ciążącego na żonie skarżącego swoistego obowiązku alimentacyjnego względem męża (art. 23 i art. 27 oraz art. 130 k.r.o.). Wskazywana przez organy możliwość dbania o porządek, czy też przygotowania posiłków pod nieobecność męża, w żaden sposób nie determinuje objęcia tą pomocą niepełnosprawnej Z.E. Co więcej, nie sposób pominąć także tej okoliczności, iż żona skarżącego jak wynika z oświadczeń strony, które nie zostały w żaden sposób przez organy zakwestionowane, sama jest osobą z orzeczonym stopniem niepełnosprawności, a schorzenia, na które cierpi (wielopoziomowe przepukliny lędźwiowo-piersiowe, choroba alergiczną, choroba Leśniowskiego-Crohna) uniemożliwiają jej wsparcie skarżącego w sprawowanej opiece nad matką.

W sprawie nie znajduje również potwierdzenia wyrażone w uzasadnieniu decyzji organu I instancji stanowisko, co do faktu pobierania przez skarżącego, począwszy od dnia 6 lipca 2019 r. nadal, specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu sprawowanej opieki nad niepełnosprawną matką, jak również uzależnienia przez stronę rezygnacji z pobieranego świadczenia od przyznania jej przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego. W aktach sprawy znajduje się bowiem jedynie kserokopia decyzji Burmistrza Zelowa z dnia 18 listopada 2021 r. orzekająca o przyznaniu skarżącemu specjalnego zasiłku opiekuńczego na okres od 1 listopada 2021 r. do 31 października 2022 r. Co więcej, w treści złożonego w dniu 1 czerwca 2022 r. wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego strona wyraźnie wnosiła o uchylenie podjętej w dniu 18 listopada 2021 r. decyzji ze skutkiem na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc złożenia wniosku, co pozostaje w zgodzie z art. 24 ust. 2 u.ś.r. Powyższe okoliczności zostały pominięte przez organ odwoławczy i wymagają stosownych wyjaśnień.

Za prawidłowe natomiast uznać należy stanowisko Kolegium, że podstawą odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego nie może być data powstania niepełnosprawności jego matki, bowiem Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Oznacza to, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później (co ma miejsce w niniejszej sprawie), kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Tym samym w odniesieniu do tych osób, a w niniejszej sprawie do męża skarżącej, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało i należy dokonywać z pominięciem tego kryterium (por. np. wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2017 r., I OSK 2593/16, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Niewątpliwie treść sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie sygn. akt K 38/13 z 21 października 2014 r. jest jasna i nie budzi wątpliwości, a orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jak trafnie wywiodło Kolegium, jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie.

Reasumując Sąd stwierdza, iż zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji podjęte zostały z naruszeniem przepisów postępowania, w szczególności art. 7, art. 77 § 1, w zw. z art. 80, art. 138 § 2 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Natomiast wbrew stanowisku pełnomocnika skarżącego prowadzące postępowanie organy działały na podstawie i w granicach obowiązującego prawa (art.6 k.p.a.), w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się wyrażonymi w art. 8 k.p.a. zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania oraz wynikająca z art. 9 i stanowiącym jego rozwinięcie art. 79a k.p.a. zasadą informowania stron.

Natomiast co do zarzucanego w skardze naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Sąd stwierdził, iż wobec stwierdzonych naruszeń prawa procesowego odniesienie się do powyższego zarzutu na obecnym etapie sprawy byłoby przedwczesne.

Rozpatrując ponownie wniosek B.E. procedujące w sprawie organy zobowiązane będą do uwzględnienia oceny prawnej wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku, w szczególności do przeprowadzenia pogłębionej analizy odnośnie do zakresu i charakteru czynności opiekuńczych skarżącego związanych stricte z osobą niepełnosprawnej matki, realnej możliwości skorzystania przez skarżącego z oferowanych usług opiekuńczych, jak również wyjaśnienia kwestii istnienia ewentualnego zbiegu prawa do świadczeń przysługujących stronie, co jest niezbędne dla prawidłowej oceny wystąpienia w sprawie ustawowych przesłanek (zarówno tych pozytywnych jak i negatywnych) mających wpływ na uprawnienie skarżącego do wnioskowanego świadczenia.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.

is