Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 993/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-06-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 38 ust. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2023 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 25 października 2022 r., nr SKO Gd/2206/22 w przedmiocie zasiłku celowego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Gdyni z 14 lutego 2022 r. nr 4450/REJON2/2022.


UZASADNIENIE

M. T. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 25 października 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję organu pierwszej instancji w przedmiocie zasiłku okresowego.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z 14 lutego 2022 r. Prezydent Miasta Gdyni odmówił skarżącej przyznania zasiłku okresowego.

W uzasadnieniu organ pierwszej instancji wskazał, że wnioskodawczyni, która we wniosku z 24 listopada 2021 r. zwróciła się o przyznanie pomocy, m. in. w formie zasiłku okresowego, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką I. T., zaś ojciec K. T. dalej przebywa w Areszcie Śledczym w Wejherowie. Zgodnie z oświadczeniem rodzina utrzymuje się z zasiłku pielęgnacyjnego matki w wysokości 215,84 zł oraz ze świadczenia uzupełniającego 500 zł. Wnioskodawczyni nie podejmuje zatrudnienia ani nie jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy jako osoba aktywna zawodowo. Oświadczyła, że oczekuje na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki na niepełnosprawną matką. Miała prawo do ubezpieczenia zdrowotnego w okresie od 4 listopada 2021 r. do 1 lutego 2022 r., jednak utrzymuje, że nie może udać się do lekarza z uwagi na brak ubezpieczenia. Nie podała na co choruje, ani gdzie jest jej lekarz rodzinny. Twierdzi, że pracownicy ośrodka za bardzo ingerują w sprawy jej i matki. Utrzymuje, że recepty dla matki są uzyskiwane poprzez teleporady. Dla siebie natomiast kupuje leki w aptece bez recepty na "poprawę nastroju", choć z zaleceń poszpitalnych wynika konieczność przyjmowania przepisanych w szpitalu leków oraz kontynuacja leczenia u lekarza specjalisty. Nie była w stanie określić, na jaką kwotę opiewają wykupione leki, gdyż nie może odnaleźć faktury. Podczas rozmowy telefonicznej matka I. T. oświadczyła, że czuje się dobrze. Po mieszkaniu porusza się przy pomocy kuli, na spacery wychodzi jedynie na klatkę schodową. Rodzina nie otrzymuje dotacji do czynszu. Wnioskodawczyni zobligowana została przez pracownika socjalnego do dostarczenia rachunków za media oraz leki, czego do dnia wydania decyzji nie zrobiła. Została także wezwana do zapoznania się z aktami (zgodnie z art. 79a k.p.a.), w odpowiedzi na wnosząc o przesłanie kserokopii dokumentacji. Nie wskazuje powodu, dla którego nie może osobiście przyjść i zapoznać się z aktami. Jest przy tym widywana na mieście, w sklepach, porusza się komunikacją miejską, zatem – w ocenie organu - może przejrzeć akta w specjalnie wydzielonym, wietrzonym, na bieżąco dezynfekowanym pomieszczeniu Dzielnicowego Ośrodka Pomocy Społecznej, wyposażonego w lampę wiruso-bakteriobójczą. Nie ma zatem podstaw, żeby organ przychylił się do złożonego wniosku. Organ pierwszej instancji wyjaśnił, że na organie pomocy społecznej spoczywa obowiązek dokładnego i rzetelnego zbadania sytuacji osoby, jak również ustalenia jej rzeczywistych potrzeb, natomiast na świadczeniobiorcy - podanie wszelkich potrzebnych informacji. Zważywszy na powyższe, a przede wszystkim na brak stosownej dokumentacji uprawniającej do otrzymania zasiłku okresowego, oraz niespełnianie żadnej z przesłanek koniecznych, wskazanych w art. 38 ustawy o pomocy społecznej, postanowiono jak na wstępie.

Po rozpoznaniu wniesionego odwołania, Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium stwierdziło, że wbrew twierdzeniom skarżącej, iż rodzina nie posiada żadnych środków pieniężnych, czynsz za mieszkanie w okresie od kwietnia 2021 roku do lutego 2022 roku był regulowany, choć w niepełnej wysokości.

Jak wynika z innych postępowań toczących się przed Kolegium, m. in. sprawy SKO Gd/1116/22 organ pierwszej instancji podejmował bezskuteczne próby wejścia do mieszkania skarżącej. Pracownik socjalny podejmował bezskuteczne próby wejścia do mieszkania w dniach 30 września 2021 r. i 1 października 2021 r. W dniu 1 października 2021 r. wnioskodawczyni nie wpuściła do mieszkania pracownika. Pracownik wskazał, że brak było możliwości przeprowadzenia wywiadu zarówno w miesiącu marcu 2021 roku jak i na dzień 8 listopada 2021 r., zatem brak było możliwości analizy i oceny przez pracownika socjalnego adekwatnej do całej sytuacji rodziny. Także 20 października 2021 r. pracownik socjalny próbował nawiązać kontakt telefoniczny ze skarżącą, pojawił się komunikat o poczcie głosowej. Skarżąca nie nawiązała kontaktu z pracownikiem socjalnym. W piśmie z 26 października 2021 r. skarżąca wniosła o przeprowadzenie wywiadu telefonicznego z uwagi na COVID-19. Skarżąca wskazała, że pracownica socjalna wiedziała, iż nie będzie można z nią nawiązać kontaktu 30 września i 1 października 2021 r., ponieważ była w Gdyńskim Ośrodku Wsparcia OPS- u i u prawnika. Skarżąca wskazała, że nie życzy sobie, aby pracownik socjalna A. J. uczestniczyła w jej sprawach albo prowadziła jej sprawy, ponieważ pisze nieprawdę.

Dalej Kolegium wskazało, że w niniejszym postępowaniu skarżąca oświadczyła, iż jedyną możliwością jest przeprowadzenia z nią wywiadu telefonicznie z uwagi na epidemię Covid-19. Organ pierwszej instancji podejmował próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania (pismo z 2 grudnia 2021 r.), jednak okazały się one bezskuteczne.

Kolegium wyjaśniło, że w poprzednio wydanych decyzja administracyjnych wskazywało skarżącej, że zgodnie z art. 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej nie wyrażenie przez nią zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub na jego aktualizację stanowić będzie podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Ponadto Kolegium wskazywało także skarżącej, iż sama powinna dążyć do wykorzystania wszystkich swoich możliwości poprawy swej sytuacji.

Jak wynika przy tym z informacji posiadanych przez Kolegium, z wniosku skarżącej toczy się wiele postępowań o przyznanie jej świadczeń z pomocy społecznej, rozpatrywanych zarówno przez organ pierwszej instancji jak i następnie przez Kolegium. Z analizy spraw wpływających do Kolegium wynika, że skarżąca składa wnioski o pomoc w bardzo szerokim zakresie praktycznie co miesiąc.

Z informacji posiadanych przez Kolegium wynika także, że skarżącej, na podstawie innych jej wniosków, przyznawana były świadczenia. Decyzjami z 3 września 2021 r. organ pierwszej instancji przyznał skarżącej zasiłek celowy na zakup leków w wysokości 60 zł, zasiłek celowy na zakup posiłków i żywności w ramach programu wieloletniego "Posiłek w szkole i w domu" w kwocie 150 zł we wrześniu 2021 roku, pomoc w postaci zasiłku okresowego na okres od 1 sierpnia 2021 r. do 30 września 2021 r. w wysokości 350,50 zł miesięcznie. Ponadto M. T. zostały przyznane świadczenia opieki zdrowotnej finansowane ze środków publicznych.

Kolegium wskazało, że w niniejszym postępowaniu organ pierwszej instancji ustalił stan faktyczny w zakresie możliwym do ustalenia na podstawie posiadanych kompetencji. Z uwagi na niemożność przeprowadzenia wywiadu w miejscu zamieszkania organ prawidłowo ocenił jedynie oświadczenia skarżącej uzyskane podczas rozmowy telefonicznej.

Celem ustalenia stanu faktycznego organ zwrócił się do m.in. do ZUS-u, innych jednostek Urzędu Miasta celem ustalenia dochodów uzyskiwanych przez rodzinę wnioskodawczyni. Kolegium stwierdziło, że na dzień złożenia wniosku dochodem rodziny był zasiłek pielęgnacyjny matki w kwocie 215,84 zł. Ponadto matka skarżącej otrzymywała także świadczenie uzupełniające w wysokości 500 zł. Stąd łączne zasoby finansowe rodziny wynoszą 715,84 zł.

Zdaniem Kolegium organ pierwszej instancji nie miał natomiast możliwości obiektywnej weryfikacji informacji przekazanych podczas rozmowy telefonicznej przez skarżącą i jej matkę m.in. dotyczących stanu zdrowotnego, osób zamieszkujących w lokalu, ich sytuacji osobistej, rzeczywistych potrzeb.

Nadto jak wynika z poprzednich postępowań toczących się przed Kolegium skarżąca przebywając także w szpitalu odmówiła przeprowadzenia jej badania celem ustalenia ewentualnego stopnia jej niepełnosprawności co mogłoby być dla niej korzystne, np. przy korzystaniu ze świadczeń zdrowotnych, uzyskaniu świadczeń z pomocy społecznej lub też rodzinnych oraz umożliwić jej leczenie gdyby zaszła taka konieczność.

Ponadto skarżąca negowała, że jest ubezpieczona, mimo iż rzeczone świadczenia zostały jej przyznane. Skarżąca w okresie w którym nie negowała przyznania jej świadczeń, nie skorzystała z nich. Nie zarejestrowała się u żadnego lekarza, nie wybrała lekarza rodzinnego, nie wykupiła żadnych leków na receptę dla siebie, nie wykazała także, by kupiła jakieś inne niezbędne jej leki, natomiast pytania organu dotyczące przyjmowanych leków w związku z wypisem ze szpitala uznaje za ingerencję w jej sprawy osobiste. Skarżąca dostarczyła jedynie recepty na leki wystawione na matkę I. T.

Z analizy przedstawionych przez skarżącą zaświadczeń o zadłużeniu ze Spółdzielni wynika, że zadłużenie na lokalu nr [...] do lutego 2022 roku wynosi 2.205,63 zł. (wymiar czynszu 726,61 zł). Natomiast z zaświadczenia ww. Spółdzielni z 6 kwietnia 2021 r., które znajdowało się w aktach Kolegium (m.in. w sprawie SKO [...]) wynikało, że zadłużenie na lokalu nr [..] wynosiło 1480,91 zł (przy wysokości opłat wynoszącej 720,84 zł). Podczas wywiadu telefonicznego skarżąca wskazała, że zadłużenie w grudniu 2021 roku obejmowało listopad i grudzień. Skarżąca podczas rozmowy telefonicznej oświadczyła, iż miesięczne rachunki za prąd wynoszą 60 zł, a za gaz 44,88 zł. Skarżąca, mimo że została do tego zobowiązania podczas wywiadu nie dostarczyła rachunków za prąd i gaz.

Kolegium uznało, że łączne wydatki rodziny na mieszkanie, prąd i gaz wynoszą zgodnie z jej oświadczeniami 825,64 zł zgodnie z wyliczeniem: 720,84 zł (przyjmując niższą stawkę )+ 44,80 zł + 60 zł = 825.64 zł. Stąd wydatki są wyższe niż deklarowane dochody miesięczne rodziny wynoszące 715,84 zł.

Kolegium stwierdziło także, że wbrew twierdzeniom skarżącej, iż rodzina nie posiada żadnych innych środków pieniężnych, miesięczny czynsz za mieszkanie w okresie od kwietnia 2021 do lutego 2022 roku był regulowany.

Powyższe prowadzi Kolegium do wniosku, że skarżąca nie współpracuje z organem w sprawie ustalania swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Skarżąca tak jak i w toku innych postępowań oświadcza, że nie pracuje, nie jest zarejestrowana w PUP. Z całości akt wynika, że jest bierna zawodowo, nie zamierza podjąć pracy ani też nie podaje na co się leczy i nie wskazuje swojego lekarza prowadzącego. Jako przyczynę niepodejmowania pracy podaje konieczność opieki nad matką. Powyższych okoliczności opieki nad matką nie można zweryfikować ponieważ skarżąca nie wpuszcza nikogo do mieszkania. Skarżąca obecnie nie ma nieprzyznanego żadnego świadczenia z tytułu opieki nad matką. Jak wskazało Kolegium, podczas rozmowy telefonicznej oświadczyła ona, że matka i ona czują się dobrze. Także matka oświadczyła, że czuje się dobrze. Porusza się po mieszkaniu za pomocą kuli i wychodzi na spacery na klatkę.

Zdaniem Kolegium skarżąca swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu, żadne okoliczności natomiast nie uzasadniają takiego zachowania. Stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, gdyż brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy, w tym wypadku oświadczeń strony złożonych telefonicznie. Jak wynika z dokumentów, pracownicy socjalni wielokrotnie próbowali przeprowadzić wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania skarżącej, jednakże próby te okazały się bezskuteczne. Jak wynika z oświadczeń jej samej, m.in. maila z 26 października 2021 r., jest ona osobą, która samodzielnie porusza się po mieście, jeździ do Gdyńskiego Ośrodka Wsparcia OPS-u oraz do swojego prawnika. W związku z tym, zdaniem Kolegium, żadne okoliczności obiektywne nie przemawiają za tym, aby nie przeprowadzić wywiadu środowiskowego w jej miejscu zamieszkania, tym bardziej, iż pracownicy deklarują zachowanie wszelkich środków ochrony osobistej podczas przeprowadzania wywiadu.

Wskazano nadto, że ustawodawca wielką wagę przywiązuje do współdziałania świadczeniobiorcy z pracownikami pomocy społecznej. W szczególności zgodnie z art. 4 u.p.s. osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Natomiast przepis art. 11 ust. 2 u.p.s. wymienia szereg okoliczności, związanych z brakiem współpracy zainteresowanych z organami pomocy społecznej, które mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych. Jedną z takich okoliczności jest odmowa zawarcia kontraktu socjalnego. Ustawodawca bowiem przyjął, że celem pomocy społecznej nie jest trwałe wyręczanie beneficjenta w zaspokajaniu jego potrzeb bytowych, lecz jego aktywizacja, tak aby mógł samodzielnie zaspokajać swe potrzeby. Natomiast celem uregulowanego w art. 108 u.p.s. kontraktu socjalnego jest określenie sposobu współdziałania w rozwiązywaniu problemów beneficjenta pomocy społecznej oraz wzmocnienie jego aktywności i samodzielności życiowej, zawodowej lub przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu. W związku z powyższym niezwykle istotna jest realizacja obowiązku współdziałania przez osobę zainteresowaną, ponieważ pomoc społeczna nie może się sprowadzać do prostego rozdawnictwa świadczeń. Dlatego też bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia.

W skardze na tak wydaną decyzję podniesiono, że brak jest podstaw do uznania braku współpracy z jej strony, gdyż wbrew stanowisku organów, nie uchylała się od współpracy, a wywiad środowiskowy został przeprowadzony w formie telefonicznej zgodnie z art. 15o ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19 i innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych Skarżąca oświadczyła, że mieszka sama z matką, która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i niezdolności do samodzielnej egzystencji. Zdaniem skarżącej, niezdolność ta świadczy o konieczności całodobowej opieki nad nią, co wyklucza aktywizację zawodową skarżącej. M. T. oświadczyła także, że przepis art. 11 ust. 2 u.p.s. mówi o nieuzasadnionej odmowie podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną, co może stanowić o odmowie przyznania zasiłku, taka jednak sytuacja w sprawie nie występuje. Powołała się również na swoją argumentację przedstawioną w odwołaniu od decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienia, aczkolwiek nie z powodów w niej wskazanych.

Niesporne jest, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z matką I. T. Matka skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności (k. 25). Ojciec skarżącej przebywa w areszcie śledczym, a siostra skarżącej A. T. przebywa w zakładzie opiekuńczym.

Sądowi wiadome jest nadto z urzędu, że skarżąca wraz z rodziną systematycznie składa wnioski o pomoc w szerokim zakresie i wielokrotnie pomoc tę otrzymuje, a jej niezbędne potrzeby są - przynajmniej częściowo – finansowane ze środków finansowych pozostawionych do dyspozycji organu pomocy społecznej. Sytuacja skarżącej i jej rodziny oraz zakres wnioskowanej przez nią pomocy wynika z szeregu innych spraw zainicjowanych jej skargami, w tym sygn. akt: II SA/Gd 995/22, II SA/Gd 996/22, II SA/Gd 997/22, II SA/Gd 998/22, II SA/Gd 1000/22, III SA/Gd 920/21, III SA/Gd 921/21, III SA/Gd 922/21, III SA/Gd 923/21, II SA/Gd 852/22, II SA/Gd 853/22, II SA/Gd 854/22, II SA/Gd 855/22, III SA/Gd 301/22, III SA/Gd 302/22,III SA/Gd 303/22, III SA/Gd 304/22, II SA/Gd 1111/22, II SA/Gd 1112/22, II SA/Gd 1113/22 oraz III SA/Gd 169/20.

Podstawą materialną do przyznania zasiłku okresowego jest art. 38 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 901, dalej powoływana jako u.p.s.), który stanowi, że zasiłek okresowy przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego rodzinie, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego rodziny. Wskazane świadczenie uzależnione jest więc przede wszystkim od spełnienia kryterium dochodowego. Odmowa przyznania zasiłku okresowego jest uzasadniona wówczas, gdy w okolicznościach danej sprawy organ ustali brak wystąpienia przesłanek pozytywnych oraz wystąpienie przesłanki negatywnej z art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 1 i 4, art. 4 i art. 11 ust. 2 u.p.s. Zgodnie z art. 3 ust. 4 u.p.s. potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej.

Jak wynika przy tym z treści zaskarżonej decyzji, powodem odmowy przyznania skarżącej wnioskowanej przez nią pomocy finansowej były dwie kwestie: po pierwsze, brak współdziałania skarżącej z organem pomocy społecznej, która zdaniem organów swoim zachowaniem uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz po drugie - niewykorzystywanie przez rodzinę własnych możliwości poprawy swojej sytuacji.

Sąd nie podziela jednak ww. stanowiska Kolegium w zakresie definitywnego uniemożliwienia przez skarżącą przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w jej miejscu zamieszkania, a tym samym za przedwczesne uznać należy także stwierdzenie Kolegium w zakresie niewykorzystywania przez rodzinę własnych możliwości poprawy swojej sytuacji.

Wskazać w tym miejscu należy, że na osobie ubiegającej się oświadczenie z pomocy społecznej spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych zgodnie z art. 4, art. 11 ust. 2, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1 i 4a ustawy u.p.s. Osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej (art. 4 u.p.s.), a decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 106 ust. 4 u.p.s.). Jak stanowi ustawa, wywiad taki przeprowadza się i służy on ustaleniu sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób oraz rodzin ubiegających się o świadczenie z pomocy społecznej (art. 107 ust. 1 u.p.s.).

Zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1788) wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy ośrodka pomocy społecznej lub powiatowego centrum pomocy rodzinie albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej (ust. 3). Pracownik socjalny, przeprowadzając wywiad, bierze pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby samotnie gospodarującej lub osób w rodzinie, mogące mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy (ust. 4). W ramach przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z nich wynikające, stanowiące podstawę planowania pomocy (ust. 5). Konsekwencje braku współdziałania z organem zostały z kolei ogólnie unormowane w art. 11 ust. 2 u.p.s., zgodnie z którym brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych, a także odmowa lub przerwanie udziału w działaniach w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu Aktywizacja i Integracja, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia, odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Jednocześnie przyjmuje się, że odmowa przeprowadzenia wywiadu lub uniemożliwienie prowadzenia wywiadu środowiskowego musi być kwalifikowane właśnie jako wyraz braku współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s. W sytuacji bowiem, gdy wnioskodawca swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu, a żadne okoliczności nie uzasadniają jego zachowania, to stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, gdyż brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy (por. wyrok WSA w Krakowie z 11 października 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 580/21).

Dotyczące tego rodzaju zachowania konsekwencje zostały przy tym także unormowane przez ustawodawcę poprzez art. 107 ust. 4a u.p.s., zgodnie z którym niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

Wyjaśnić jednocześnie należy, że zgodnie z art. 15o ust. 1 ustawy covidowej, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, ilekroć zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wymagane jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji, w szczególności z osobą lub rodziną, które zostały poddane kwarantannie w związku z podejrzeniem zakażenia lub choroby zakaźnej, ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej zamiast przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może nastąpić na podstawie:

1) rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym, a w przypadku osób niepełnosprawnych z powodu dysfunkcji narządu słuchu przy wykorzystaniu środków wspierających komunikowanie się, o których mowa w art. 3 pkt 5 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz.U. z 2017 r. poz. 1824) oraz,

2) dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub

3) informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 tej ustawy.

Należy podkreślić, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawcy jest zasadą, natomiast przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie przewidzianej w art. 15o ust. 1 ustawy covidowej jest wyjątkiem od tej zasady i jako taki przepis ten nie powinien być nadużywany. Zastosowanie tego przepisu jest uzasadnione tylko wówczas, gdy ze względów związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 przeprowadzenie wywiadu w formie wymaganej przez przepisy ustawy o pomocy społecznej napotyka obiektywne problemy.

W aktach Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej odzwierciedlono czynności pracowników socjalnych podejmowane w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (notatka z 1 grudnia 2021 r., notatka z 2 grudnia 2021 r.). Jednak z uwagi na stwierdzenie, że numer telefonu był nieaktywny, pracownikowi ośrodka nie udało się nawiązać połączenia telefonicznego. Uwzględnienia wymaga także, że pismem z 2 grudnia 2021 r. organ I instancji wezwał stronę skarżącą do kontaktu z pracownikiem socjalnym w celu ustalenia terminu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania. Jednakże ww. wezwanie, w wyniku błędu organu I instancji, nie zostało skarżącej skutecznie doręczone i zostało zwrócone przez operatora pocztowego jako opatrzone błędnym adresem. Nie podjęto jednocześnie próby ponownego doręczenia ww. wezwania. Tym samym, przedwczesne jest stwierdzenie, że skarżąca uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu w miejscu zamieszkania, skoro nie została o takiej konieczności prawidłowo poinformowana. Nadto w toku postępowania strona skarżąca złożyła żądanie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego zdalnie. Organ I instancji przeprowadził dwa wywiady telefoniczne (k. 6 i k. 44). W treści wywiadów wskazano przy tym, że zostały sporządzone telefonicznie z uwagi na brak możliwości przeprowadzenia wywiadu w środowisku ze względu na epidemię COVID-19. Zdaniem Sądu w składzie orzekającym, organ I instancji prawidłowo uznał, że zasadne jest przeprowadzenie wywiadu w miejscu zamieszkania.

Z akt sprawy nie wynika, aby na przeszkodzie przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni rzeczywiście stały, deklarowane przez nią powody związane z przeciwdziałaniem COVID-19, w szczególności - aby którykolwiek z domowników pozostawał na kwarantannie. Skarżąca żądając przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej powoływała się ogólnie na stan epidemii i obawę o zdrowie swoje i członków swojej rodziny, niemniej jednak nie jest to wystarczające, zwłaszcza jeśli pracownik socjalny gwarantował zachowanie reżimu sanitarnego. Nadto skarżąca, poruszała się po mieście. Trudno zatem dopatrzeć się istnienia obiektywnych okoliczności uniemożliwiających przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni. Podkreślić należy, że wywiad telefoniczny może okazać się niewystarczający w pewnych sytuacjach, gdy np. istnieją wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji rodziny, nie daje on bowiem możliwości poczynienia przez pracownika socjalnego własnych obserwacji i zweryfikowania podawanych mu telefonicznie informacji. Pracownik socjalny, przeprowadzając wywiad w miejscu zamieszkania, może zobaczyć w jakich warunkach żyje rodzina, w jakim stanie są jej członkowie, w tym osoby niepełnosprawne, jakie możliwości należy wdrożyć, dostosowując pomoc adekwatną do sytuacji rodziny.

Przeprowadzenie wywiadu w miejscu zamieszkania było przy tym uzasadnione, zważywszy, że organowi wiadome było – co Sąd wie z urzędu z akt sprawy o sygn. akt II SA/Gd 1000/22 – że podczas zatrzymania ojca skarżącej K. T. mieszkanie było zagracone mnóstwem niepotrzebnych rzeczy i ubrań, z uwagi na co ciężko było się przemieszczać. Nadto w mieszkaniu zamieszkuje I. T., będąca osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, której od dłuższego okresu czasu nikt nie widział. I. T. oświadczyła przy tym w rozmowie telefonicznej z pracownikiem MOPS, że śpi razem ze skarżącą na jednej wersalce oraz że nie wychodzi z mieszkania, za wyjątkiem wyjścia na klatkę schodową.

W ocenie Sądu, w okolicznościach niniejszej sprawy nie można zatem zgodzić się z organami, że skarżąca definitywnie nie wypełniła obowiązku współdziałania z organem, o którym mowa w powyższych przepisach. Wbrew twierdzeniom organu z akt postępowania z wniosku z 23 listopada 2021 r. nie wynika, by pracownik socjalny wielokrotnie podejmował próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej i próby te okazały się bezskuteczne. Wystosowane w tym zakresie jedyne wezwanie organu I instancji nie zostało bowiem skutecznie doręczone z uwagi na opatrzenie koperty nadawczej błędnym adresem (k.5, 5a i 5b). Nadto z wywiadów telefonicznych wynika, że były one przeprowadzane z powodu braku kontaktu osobistego z uwagi na epidemię COVID-19 (k.6 i k.44).

W rezultacie pozostały wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji skarżącej i jej rodziny, a dokonane przez organy ustalenia, stanowiące podstawę wydania decyzji o odmowie przyznania wnioskowanego zasiłku należy uznać za co najmniej przedwczesne.

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, w wyniku kontroli zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że przedwczesna jest konstatacja organów o braku współdziałania skarżącej z organami i uniemożliwieniu przez nią przeprowadzenia wywiadu w jej miejscu zamieszkania, co prowadzi do konieczności uzupełnienia materiału dowodowego o ten wywiad i dokonania na nowo jego oceny przez organ I instancji w zakresie spełnienia przesłanek z art. 38 ust. 1 u.p.s.

Zdaniem Sądu, bez znaczenia dla dokonanej oceny pozostaje opisane w skarżonej decyzji uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w toku innych postępowań organu I instancji – mających przy tym także miejsce przed wszczęciem przez skarżącą postępowania wnioskiem z 23 listopada 2021 r. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w niniejszej sprawie skarżąca nie została prawidłowo powiadomiona o konieczności udziału w wywiadzie przeprowadzonym w jej miejscu zamieszkania, i okoliczność ta rzutuje na ocenę procesową wydanej w sprawie decyzji.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej jako p.p.s.a.), uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy będą mieć na uwadze powyższe rozważania Sądu i wskazania, co do dalszego postępowania. Wskazania te sprowadzają się do uzupełnienia zebranego materiału dowodowego w zakresie dotyczącym ustalenia sytuacji skarżącej i jej rodziny w oparciu o wywiad środowiskowy przeprowadzony w jej miejscu zamieszkania, a następnie ponownego rozpoznania sprawy, zgodnie z zasadami postępowania administracyjnego, w tym sformułowanymi w art. 7, art. 15, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz przedstawienia motywów rozstrzygnięcia w uzasadnieniu decyzji, odpowiadającym wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, co też uczynił organ w odpowiedzi na skargę, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądu administracyjnego dostępne jest w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).