Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 644/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-12-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski (spr.) po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi B. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 11 kwietnia 2024 r. sygn. akt SKO Gd/6180/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:

Wnioskiem z 2 września 2023 r. B. W. (dalej: "Wnioskodawczyni", "Strona", "Skarżąca") wystąpiła do Burmistrza D. (dalej: "Burmistrz", "organ pierwszej instancji") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką Z.W.

Decyzją z 12 października 2023 r. Burmistrz, na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4

i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) - dalej: "u.ś.r.", odmówił Stronie przyznania wnioskowanego świadczenia.

Zdaniem organu pierwszej instancji rozmiar opieki sprawowanej przez Wnioskodawczynię nad matką nie jest na tyle duży, aby uniemożliwiał jej podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze, przez co w sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Ponadto w sprawie zachodzi również przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność Z. W. powstała w wieku, który nie mieści się w przedziale wiekowym zakreślonym we wskazanym przepisie.

W wyniku wniesionego od powyższej decyzji odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy") decyzją z 11 kwietnia 2024 r. utrzymało ją w mocy.

Kolegium nie podzieliło stanowiska Burmistrza w kwestii zaistnienia w sprawie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie organu odwoławczego nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana przez Trybunał Konstytucyjny (dalej: "TK") za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (wyrok z 21 października 2014 r. sygn. akt

K 38/13). Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych Kolegium podniosło,

że ww. wyrok przesądza o tym, iż organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone

w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez TK ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Organ odwoławczy uznał natomiast, że w sprawie nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1 u.ś.r., albowiem z zebranego materiału dowodowego wynika,

iż nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez Stronę zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.

Kolegium wskazało, że z dokonanych w toku postępowania ustaleń (w ramach wywiadu środowiskowego, złożonych przez Wnioskodawczynię oświadczeń) nie wynika, aby rozmiar i zakres opieki sprawowanej nad matką wymuszał na Stronie niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Organ odwoławczy wskazał,

że zakres samodzielności matki Wnioskodawczyni, choć ograniczony, to jednak nie jest tego rodzaju, aby wykluczał jakąkolwiek aktywność zawodową. Zdaniem Kolegium z akt sprawy wynika, że Z. W. pomimo swojej niepełnosprawności nie jest osobą wymagającą nieprzerwanej opieki, obłożnie chorą i leżącą, w związku z czym - jak wskazuje doświadczenie życiowe - nie wymaga przeciwdziałania odleżynom, porusza się po domu przy pomocy kuli, jedynie na zewnątrz wymaga asekuracji, jest również sprawna ruchowo w górnej części ciała, może samodzielnie siedzieć, nie wymaga karmienia, pojenia - samodzielnie spożywa posiłki, samodzielnie przyjmuje przygotowane leki, samodzielnie wykonuje poranne czynności higieniczne, sama się ubiera (wymaga jedynie pomocy przy założeniu bielizny i skarpet), jest samodzielna w zakresie czynności fizjologicznych, nie wymaga żadnych stałych specjalistycznych czynności pielęgnacyjnych.

Organ odwoławczy wskazał, że czynności opiekuńcze wykonywane przez Stronę regularnie to przygotowywanie posiłków i ich podawanie, przygotowywanie leków i ich podawanie, pomoc przy wieczornych czynnościach higienicznych (kąpiel, mycie włosów, obcinanie paznokci), pomoc przy ubieraniu bielizny i skarpet, towarzyszenie w wizytach lekarskich, spacerach. Zwrócono uwagę, że czynności składające się na zakres opieki nad matką w większości są wykonywane w pewnych odstępach czasu i nie zajmują stale czasu Wnioskodawczyni - przez długie okresy w ciągu dnia Strona nie wykonuje przy matce żadnych specjalistycznych czynności opiekuńczych (np. wtedy, gdy matka odpoczywa - po śniadaniu i po obiedzie). W ocenie Kolegium z dokonanych w sprawie ustaleń nie wynika, aby schorzenia matki i wynikające z nich jej potrzeby objawiały się w sposób wymagający stałej i nieprzerwanej opieki, czy też nadzoru Wnioskodawczyni. Wskazano, że matka Strony może pozostać sama w domu na pewien czas, a choroby, na które cierpi nie rodzą obowiązku czuwania nad nią przez 24 godziny na dobę, nie podejmuje ona również nieracjonalnych zachowań stanowiących jakiekolwiek zagrożenie.

Odwołując się do wywiadu środowiskowego organ odwoławczy wskazał, że podczas nieobecności Wnioskodawczyni spowodowanej np. wyjściem na zakupy, matka pozostaje sama w domu lub w towarzystwie innego członka rodziny. Natomiast takie czynności jak rozwiązywanie krzyżówek, dotrzymywanie towarzystwa matce i rozmowy z nią mogą być wykonywane w godzinach wolnych od pracy. Kolegium zauważyło, że w przypadku zachwiań równowagi osoby niepełnosprawnej podczas poruszania się pomocny jest sprzęt rehabilitacyjny (np. chodzik), który umożliwia samodzielne poruszanie się, daje stabilizację przy poruszaniu się właśnie po to, aby osoba niepełnosprawna mogła poruszać się samodzielnie, bez pomocy drugiej osoby.

Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych organ odwoławczy podniósł, że czynności opiekuna (poza normalnymi, zwykłymi pracami związanymi

z prowadzeniem gospodarstwa domowego) składające się z czynności dotyczących higieny, przygotowywania odzienia i ubierania, podawania leków, przygotowywania

i podawania posiłków (samodzielnie spożywanych), organizacji wizyt lekarskich, realizacji recept, są czynnościami, które odpowiednio zaplanowane i zorganizowane nie uniemożliwiają podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o czym świadczy ich charakter i intensywność.

Mając powyższe na uwadze Kolegium wskazało, że skoro obowiązki wykonywane przez Wnioskodawczynię, w związku ze sprawowaną przez nią opieką nad matką, nie wypełniają całego dnia, to zakres tej opieki nie uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, choćby na część etatu. Organ odwoławczy podzielił tym samym stanowisko organu pierwszej instancji, że opisany przez Wnioskodawczynię zakres sprawowanej opieki wskazuje, iż niewątpliwie wspiera ona w chorobie swoją matkę, jednakże w rozmiarze nie zajmującym nie tylko całego dnia, ale także jego znacznej części. Powtórzono, że Z. W. nie wymaga szczególnej i specjalistycznej pielęgnacji oraz obsługi, co ma bezpośredni wpływ na uznanie, że Wnioskodawczyni ma faktyczną możliwość podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy i przy sprawnej organizacji opieki nad matką jest w stanie pogodzić obowiązki zawodowe z koniecznością zapewnienia jej opieki.

Kolegium zwróciło uwagę, że część czynności (zakup lekarstw, wizyty lekarskie) nie jest wykonywanych codziennie. Tak więc opisane przez Stronę czynności wykonywane podczas opieki nie zajmują tyle czasu, aby determinowały konieczność niepodejmowania zatrudnienia, czy też uniemożliwiały podjęcie pracy w ograniczonym jej wymiarze.

W ocenie organu odwoławczego czynności te mogą być wykonane z pewnym wyprzedzeniem czasowym (przygotowanie posiłków) lub też stanowią zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego, co tym bardziej w sytuacji wspólnego zamieszkiwania w jednym lokalu Wnioskodawczyni

z matką nie może usprawiedliwiać jej w powstrzymywaniu się od wykonywania przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i wiązania braku aktywności zawodowej

z koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Zdaniem Kolegium pozostałe czynności wskazane przez Stronę (np. sprzątanie, pranie, robienie zakupów, palenie w piecu itp.) są związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego (w którym zresztą zamieszkuje również ona), które mogą być wykonywane poza godzinami zatrudnienia, tak jak to odbywa się powszechnie w szeregu innych gospodarstw domowych, w których pod opieką pracujących domowników pozostają chociażby małoletnie dzieci lub osoby starsze.

Podsumowując organ odwoławczy podniósł, że zebrany materiał dowodowy nie potwierdza, aby zakres czynności podejmowanych przez Wnioskodawczynię względem matki wpisywał się w zakres stałej lub długotrwałej opieki, która spowodowała, że tylko

z tego powodu nie podejmuje ona obecnie zatrudnienia. Powtórzono, że ustawodawca nie wymaga, aby możliwość zatrudnienia odnosiła się do pracy w pełnym jej wymiarze, w tym zakresie istnieje możliwość dostosowania warunków i czasu pracy do potrzeb własnych

i rodziny. Na marginesie zwrócono uwagę, że w przeszłości Strona podejmowała jedynie sporadycznie aktywność zawodową, a staż jej pracy wynosi jedynie 3 lata i 7 miesięcy.

Końcowo Kolegium wskazało, że w okolicznościach sprawy nie można pominąć faktu, iż Wnioskodawczyni posiada jeszcze ośmioro rodzeństwa (w tym pięcioro mieszkających również w Ż.), tj. osoby zobowiązane do alimentacji, które wspólnie powinny realizować obowiązek alimentacyjny.

W skardze na decyzję organu odwoławczego B. W., reprezentowana przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, zarzuciła jej naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez:

1. przyjęcie, że faktyczne sprawowanie przez Skarżącą opieki nad niepełnosprawną

w stopniu znacznym matką nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, że nie zachodzi związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez Stronę a stałą opieką nad matką, w sytuacji, gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego w sprawie i wywiadu środowiskowego wynika, że niepełnosprawna w stopniu znacznym, wymagająca opieki matka jest niezdolna do samodzielnej egzystencji i wymaga stałej opieki, a pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia a stałą opieką nad matką istnieje związek przyczynowy uzasadniający przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego;

2. zaniechanie dokonania przez organ wykładni celowościowej ww. przepisu, a tym samym pominięciu celów u.ś.r. i ograniczeniu się do wykładni językowej, podczas gdy obowiązkiem organu było dokonanie rozszerzającej wykładni przepisów u.ś.r.

Zaskarżonej decyzji zarzucono również naruszenie przepisów postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572) - dalej: "k.p.a.", poprzez niezałatwienie sprawy w sposób uwzględniający słuszny interes B. W.

i wydanie decyzji odmownej w sytuacji, gdy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje na spełnienie przesłanek do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez Skarżącą;

2. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji, mimo że jest ona dotknięta błędami związanymi z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego oraz naruszeniem przepisów prawa materialnego.

Stawiając powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie w całości zarówno zaskarżonej, jak i poprzedzającej jej decyzji organu pierwszej instancji, zasądzenie od Kolegium na rzecz Skarżącej zwrotu kosztów postępowania poniesionych w sprawie w zakresie objętym skargą oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu skargi zwrócono uwagę, że z przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego wynika, iż wymagająca stałej lub długotrwałej opieki Z. W. nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować w życiu codziennym. Z ustaleń pracowników socjalnych wynika również, że Z.W. trzęsą się dłonie, ma problemy

z pamięcią i zachowaniem równowagi. Nie jest tym samym możliwe pogodzenie przez Skarżącą pracy zarobkowej, chociażby na część etatu, ze sprawowaną opieką nad matką. Dalej wskazano, że schorowana matka Strony nie może się schylać, co uniemożliwia samodzielne ubieranie, zmianę bielizny, mycie się, czy podniesienie np. kuli. Zarzucono całkowite pominięcie przez organy faktu, że w wyniku chociażby upadku Z. W. nie byłaby w stanie podnieść się, co uniemożliwia pozostawienie jej samej w domu na dłużej niż kilkanaście, kilkadziesiąt minut. Wskazano również, że samo spożywanie posiłków sprawia Z. W. trudność, co zostało ustalone przez pracowników socjalnych. Matka Skarżącej nierzadko wymaga pomocy również w nocy (np. podanie wody, leków, czy pomoc w załatwieniu potrzeb fizjologicznych), co również zostało ustalone przez pracowników socjalnych (problemy z równowagą). Ponadto częste problemy z pamięcią Z. W. również nie uzasadniają podjęcia pracy przez Skarżącą, chociażby na część etatu, ponieważ po wyjściu na zewnątrz matka Strony mogłaby nie wiedzieć jak wrócić. Za całkowicie niezrozumiałe uznano tym samym stanowisko organów o braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą pracy a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

Odwołując się do judykatury strona skarżąca podkreśliła, że rozpatrując wniosek

o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organ powinien uwzględnić stan na dzień składania wniosku, zaś świadczenie to może być przyznane nawet osobom, które nigdy wcześniej nie pracowały. Ponadto warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres jest wyznaczony niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki. O tym, czy istnieje adekwatny związek pomiędzy brakiem podejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki powinien decydować zakres wymaganych czynności opiekuńczych i konieczny na to czas wykluczający - zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego - aktywność zarobkową i zawodową opiekuna.

Podsumowując podniesiono, że na skutek wykładni językowej dokonanej przez organy ograniczono dostęp Skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego, pomijając całkowicie okoliczność, że Strona realizuje swój moralny i prawny obowiązek względem niepełnosprawnej matki, sprawując nad nią faktyczną, codzienną i stałą opiekę. Zarzucono,

że organy pominęły prawnie uzasadnione cele u.ś.r. oraz zasady konstytucyjne. Zdaniem strony skarżącej odstąpienie od ścisłej wykładni językowej i posłużenie się inną metodą wykładni w niniejszej sprawie było niezbędne, zaś zaniechanie jej doprowadziło do wydania rażąco niekorzystnego rozstrzygnięcia dla Skarżącej.

Kolegium w odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie i rozpoznanie sprawy

w trybie uproszczonym, podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje:

Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia

25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności

z prawem.

Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) - dalej: "P.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.

W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia,

że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.).

Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został

w skardze podniesiony.

Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 11 kwietnia 2024 r. utrzymująca

w mocy decyzję Burmistrza D. z 12 października 2023 r. odmawiającą B. W. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką Z. W.

Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 323 ze zm.),

w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., która w art. 17 szczegółowo określa przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce lub ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z art. 17 ust. 1b u.ś.r. wynika z kolei, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Z przytoczonych wyżej regulacji wynika, że świadczenie pielęgnacyjne w związku

z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje wtedy, gdy osoba uprawniona rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podstawowym zatem wymogiem uzyskania omawianego świadczenia jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Należy zwrócić uwagę, że u.ś.r. nie zawiera definicji "sprawowania opieki", zaś z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długotrwała. Zdaniem Sądu użyte w tej regulacji określenia "stała" lub "długotrwała" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie,

a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie.

Należy również wskazać, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację

z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 17 października 2020 r.

sygn. akt I OSK 1148/20, wszystkie przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby można było mówić o spełnieniu przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (zob. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19). W każdym postępowaniu właściwy organ musi zatem dokonać oceny, czy

w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować (zob. wyrok NSA z 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13).

W niniejszej sprawie organy odmówiły przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, lecz analiza uzasadnień wydanych w sprawie decyzji daje asumpt do przyjęcia, że ich rozstrzygnięcia uwarunkowane były ustaleniem częściowo odmiennych przesłanek negatywnych.

Organ pierwszej instancji stanął na stanowisku, że w sprawie nie została spełniona m.in. przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wskazana w art. 17

ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność matki Skarżącej, zgodnie z wydanym względem niej orzeczeniem, powstała w wieku, który nie mieści się w przedziale wiekowym zakreślonym we wskazanym przepisie.

Organy obu instancji oceniły natomiast, że w rozpoznawanej sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Stronę zatrudnienia

a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką (niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

Odnosząc się w pierwszej kolejności do argumentacji zaprezentowanej przez Burmistrza w zakresie mającym za przedmiot zastosowanie w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy wskazać, że orzecznictwo sądów administracyjnych zdążyło już uporać się ze sporem prawnym co do tego, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką (stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.), nie powstała przed ukończeniem 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej.

W tym miejscu należy wskazać, że w punkcie drugim wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skoro w powołanym wyroku została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu u.ś.r. z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.

Przywołany wyżej wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia TK upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego wyrok z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która

z dniem 23 października 2014 r. została przez TK ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (zob. wyroki NSA: z 29 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 40/20, z 26 maja 2017 r. sygn. akt I OSK 479/16, z 10 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1512/16).

Stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji było zatem w analizowanym zakresie a limine wadliwe, co słusznie dostrzegł organ odwoławczy.

Ocenie poddać w tej sytuacji należało negatywne ustalenie organów obu instancji,

a konkretnie, czy w sprawie wystąpił związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawną matką (niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

Oceniając powyższe stanowisko w pierwszej kolejności należy wskazać,

że w sprawie bezsporna jest okoliczność posiadania przez Z. W. orzeczenia

o stopniu niepełnosprawności wydanego 26 kwietnia 2023 r. przez Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w M.. Orzeczenie to zostało wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej

i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 44 ze zm.) - dalej: "ustawa o rehabilitacji", z którego to orzeczenia wynika wyraźnie, że właściwy organ stwierdził konieczność zapewnienia matce Skarżącej stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (pkt 7). W orzeczeniu tym potwierdzono również konieczność zaopatrzenia

w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie (pkt 5) oraz uzasadnioną potrzebę korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki (pkt 6).

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku

z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Zarówno organy administracji publicznej, jak i sądy administracyjne nie są uprawnione w postępowaniu dotyczącym przyznania świadczenia pielęgnacyjnego do kwestionowania wskazanego powyżej orzeczenia. Treść orzeczenia o niepełnosprawności była zatem dla orzekających w sprawie organów wiążąca. Rolą tych organów było natomiast ustalenie, czy osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do jego przyznania i czy faktycznie sprawuje nad niepełnosprawnym opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu

o niepełnosprawności.

Nie ulega wątpliwości, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane w trybie ustawy o rehabilitacji jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572), a więc dowodem tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Zgodnie z art. 76 § 3 k.p.a. przepis § 1 nie wyłącza możliwości przeprowadzenia dowodu przeciwko treści dokumentów wymienionych w tych przepisach. Co do zasady nie jest zatem wykluczone ustalenie, że w rzeczywistości, mimo stwierdzonych dolegliwości osoby niepełnosprawnej, opieka nad nią nie musi być sprawowana w sposób ciągły lub długotrwały. Organ może jednak dokonać takiej oceny jedynie po przeprowadzeniu w tym zakresie rzetelnego postępowania dowodowego, którego wyniki dadzą podstawę do dokonania takich ustaleń.

W rozpoznawanej sprawie ustalono - na podstawie wywiadu środowiskowego, udokumentowanego protokołem, sporządzonym przez uprawnionego pracownika socjalnego, w wymaganej formie, a więc również stanowiącym dokument urzędowy

w rozumieniu art. 76 § 1 k.p.a. - że pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawną matką nie wystąpił związek przyczynowy, którą to ocenę Sąd

w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę uznał za prawidłową.

Należy powtórzyć, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem uregulowania z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Świadczenie pielęgnacyjne jest zatem niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego

z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą (zob. wyrok WSA w Gdańsku z 4 marca 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 1141/20).

Zdaniem Sądu stan faktyczny sprawy ustalony przez organy m.in. na podstawie wywiadu środowiskowego z 26 września 2023 r. i wyjaśnień Skarżącej nie budzi wątpliwości. Zebrane informacje dotyczące zarówno stanu zdrowia Z. W., jak

i zakresu opieki sprawowanej przez Stronę nad matką są wyczerpujące i zostały prawidłowo ocenione przez organy.

Z wywiadu środowiskowego wynika m.in., że B. W. (ur. w 1976 r.) mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką Z. W. (ur. w 1949 r.). W wywiadzie odnotowano, że Skarżąca ma wykształcenie podstawowe, nie posiada zawodu wyuczonego, w przeszłości pracowała jako kaletnik, pomoc kuchenna, ostatnie zatrudnienie Strony miało miejsce w 2013 r. na podstawie umowy zlecenia, zaś z dniem

12 kwietnia 2023 r. została wykreślona z rejestru osób bezrobotnych prowadzonego przez powiatowy urząd pracy. Z wywiadu wynika również, że Z. W. leczy się kardiologicznie, neurologicznie, choruje na nadciśnienie tętnicze, jest po operacji wycięcia żylaków, trzęsą się jej dłonie, ma problemy z pamięcią i zachowaniem równowagi. Opisując rodzaj i charakter czynności wykonywanych przez Skarżącą podczas opieki nad matką pracownik socjalny podał, że Z. W. budzi się sama około godziny 8.30, po czym samodzielnie spożywa śniadanie przygotowane przez córkę. Po śniadaniu matka Strony również samodzielnie przyjmuje lekarstwa przygotowane wcześniej przez córkę. Następnie Z. W. udaje się do łazienki, gdzie samodzielnie korzysta z toalety, myje ręce i twarz, czesze włosy, kremuje dłonie. Po wyjściu z toalety ubiera się w odzież przygotowaną przez córkę, ponieważ nie może się schylać wymaga pomocy przy zakładaniu bielizny i skarpet. Przeprowadzający wywiad środowiskowy pracownik socjalny podał, że po mieszkaniu matka Skarżącej porusza się przy wsparciu kuli, natomiast opuszczając mieszkanie ma do dyspozycji komplet kul, gdy jest silniejsza i ma dobre samopoczucie wychodzi przed dom na krótki spacer, w którym towarzyszy jej córka. Po powrocie ze spaceru Z.W. odpoczywa, pije kawę, rozwiązuje krzyżówki, rozmawia z córką, następnie drzemie. Około godziny 11.30 Strona wychodzi na zakupy, w tym czasie do jej matki przychodzi sąsiadka lub inny członek rodziny, sporadycznie Z. W. zostaje sama w domu, zawsze do dyspozycji ma telefon komórkowy aby móc w razie potrzeby skontaktować się z córką lub służbami ratunkowymi. Około godziny 13.30 matka Skarżącej spożywa samodzielnie przygotowany przez córkę obiad, po czym odpoczywa, ogląda telewizję, rozwiązuje krzyżówki, pije herbatę. W tym czasie Strona wykonuje codzienne czynności mające na celu utrzymanie porządku w miejscu zamieszkania (pierze, odkurza, zmywa naczynia, wynosi śmieci itp.), w okresie zimowym przynosi opał, w razie potrzeby odśnieża przed domem. W wywiadzie odnotowano, że wieczorem Z. W. jest często odwiedzana przez członków rodziny (ma dziewięcioro dzieci, z których sześcioro mieszka w tej samej miejscowości co matka), z którymi rozmawia, miło spędza czas. Około godziny 18.30 matka Skarżącej spożywa przygotowaną przez córkę kolację, po czym zażywa tabletki. Około godziny 20.30 Z. W. udaje się do łazienki, gdzie przy wsparciu córki kąpie się (ma do tego przygotowane krzesełko, które umieszczane jest w wannie). Matka Strony kładzie się spać najczęściej około godziny 21.30, noce przebiegają różnie, czasami przesypia je w całości, innym razem budzi się prosząc córkę o wodę lub tabletki przeciwbólowe. Pracownik socjalny odnotował również, że Skarżąca zajmuje się także umawianiem wizyt lekarskich matki, a w przypadku konieczności dowiezienia matki na wizytę zawsze towarzyszy jej członek rodziny.

Biorąc pod uwagę okoliczności ustalone podczas wywiadu środowiskowego Sąd podziela stanowisko organów, że pomiędzy niepodejmowaniem przez Stronę zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką nie zachodzi związek przyczynowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Przede wszystkim należy zauważyć, że pomimo stwierdzonej znacznej niepełnosprawności oraz chorób mających wpływ na obecny stan zdrowia matka Skarżącej wykazuje się dużą samodzielnością - z wywiadu środowiskowego nie wynika, aby była ona osobą leżącą i wymagającą nieprzerwanej opieki. Z wywiadu wynika, że po mieszkaniu Z. W. porusza się samodzielnie (przy wsparciu kuli), sama spożywa przygotowane przez córkę posiłki i lekarstwa, samodzielnie korzysta z toalety, sama się myje, czesze (wymaga pomocy podczas kąpieli). Zdaniem Sądu zakres i częstotliwość czynności wykonywanych przez Stronę w ramach opieki nad matką nie jest na tyle intensywny

i absorbujący, aby stanowił obiektywną przeszkodę do podjęcia przez nią pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasowym.

Nie można również tracić z pola widzenia okoliczności, że ze złożonego przez Skarżącą formularza czynności wykonywanych podczas opieki wynika, iż część z nich Z.W. wykonuje samodzielnie, a część nie jest wykonywanych w ogóle. Natomiast część z tych czynności składa się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego (przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie) i nie można ich uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności Strony, gdyż są to typowe czynności, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu (zob. wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 351/21). W judykaturze wskazuje się, że czynności polegające na podawaniu leków, czy umawianiu wizyt lekarskich nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu (wyrok NSA z 16 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2859/20). Wskazane przez Skarżącą czynności, które wykonuje jako czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, przy właściwej organizacji dnia dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasowym (zob. wyrok NSA z 16 grudnia 2021 r. sygn. akt

I OSK 858/21).

W judykaturze podkreśla się, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd właśnie w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, gdyż świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (zob. wyroki NSA: z 18 maja 2021 r.

sygn. akt I OSK 275/21, z 7 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 1549/19, z 14 września

2017 r. sygn. akt I OSK 695/17, czy z 6 kwietnia 2017 r. sygn. akt I OSK 2950/15).

Odnosząc się w tym miejscu do odnotowanego przez organ odwoławczy faktu,

że Skarżąca w opiece nad matką może liczyć na wsparcie ze strony rodzeństwa należy podkreślić, że odwołanie się do tej okoliczności w zaskarżonej decyzji nie stanowiło wyręczenia Strony przez organ w wyborze członka rodziny, który ma się opiekować chorą matką, ale obrazowało jedynie możliwości rodziny (w tym Skarżącej) związane

z organizacją tej opieki (zob. wyrok NSA z 13 grudnia 2023 r. sygn. akt I OSK 2155/22).

Sąd nie kwestionuje złego stanu zdrowia matki Skarżącej i konieczności jej wsparcia, do czego Strona jest zobowiązana zgodnie z regulacjami ustawy z dnia

25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r., poz. 2809 ze zm.), jednakże sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Takiej podstawy nie stanowi również deklarowana gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych.

Podsumowując należy wskazać, że Skarżąca może zorganizować czynności pielęgnacyjno-opiekuńcze wobec matki godząc je z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, chociażby w minimalnym wymiarze. Doświadczenie życiowe uczy, że część czynności, które wykonuje Strona, można wykonywać przed pracą lub po pracy. Czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego mogą być wykonywane również poza godzinami zatrudnienia, tak jak to się odbywa w szeregu gospodarstw domowych,

w których pod opieką pracujących pozostają chociażby małoletnie dzieci lub osoby starsze.

W ocenie Sądu zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że Skarżąca - z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje względem matki - ma możliwość, na tle okoliczności stwierdzonych w wywiadzie środowiskowym, wykonywania pracy. Zdaniem Sądu zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na ustalenie istotnych okoliczności sprawy, tj. zakresu i rozmiaru sprawowanej przez Skarżącą opieki nad matką.

Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 w zw. z art. 120 P.p.s.a., oddalił skargę uznając ją za nieuzasadnioną.

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 P.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożyła zarówno strona skarżąca w skardze (k. 3 akt sądowych), jak i organ administracji publicznej w odpowiedzi na skargę (k. 11 akt sądowych).[pic]