Wyrok NSA, sygn. akt III FSK 154/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-04-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 71a § 9, art. 13, art. 81 § 4
journal: Dz.U. 2020 poz 1427
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art.3 § 1, § 2 pkt 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 2 i art. 7,
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Bogusław Woźniak, Sędzia NSA Dominik Gajewski, Sędzia NSA Wojciech Stachurski (sprawozdawca), Protokolant Piotr Stępień, po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 2024 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej "P." sp. z o.o. z siedzibą w S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 października 2021 r., sygn. akt I SA/Po 634/21 w sprawie ze skargi "P." sp. z o.o. z siedzibą w S. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia 10 czerwca 2021 r., nr 3001-IEE.711.170.2021 w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od "P." sp. z o.o. z siedzibą w S. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

1. Wyrok sądu pierwszej instancji.

Wyrokiem z 29 października 2021 r., I SA/Po 634/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę P. Sp. z o.o. w S. (dalej: "Spółka") na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z 10 czerwca 2021 r., nr 3001-IEE.711.170.2021, w przedmiocie określenia dłużnikowi zajętej wierzytelności wysokości nieprzekazanej należności

Z uzasadnienia wyroku wynika, że w trakcie postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec A. Sp. z o.o. (dalej także jako: "Spółka Zobowiązana") organ egzekucyjny dokonał dwóch zajęć wierzytelności pieniężnych w skarżącej Spółce, powstałych w związku z zakupem towarów lub usług od Spółki Zobowiązanej. Spółka nie przekazała organowi egzekucyjnemu zajętej wierzytelności pieniężnej i bez zgody organu egzekucyjnego wpłaciła Spółce Zobowiązanej należności na łączną kwotę netto 1.349.659,49 zł. W związku z tym Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. postanowieniem z 15 kwietnia 2021 r. określił wysokość nieprzekazanej przez Spółkę wierzytelności kwoty na 196.566,08 zł. Zaskarżonym do sądu postanowieniem Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu utrzymał w mocy postanowienie organu pierwszej instancji.

WSA w Poznaniu uznał, że organ egzekucyjny dokonał skutecznych zajęć prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność Spółki Zobowiązanej, należną od skarżącej Spółki (dłużnika zajętej wierzytelności). Pomimo zajęcia wierzytelności i otrzymania zawiadomień skarżąca Spółka nie realizowała ustawowego obowiązku. Zasadnie zatem organ egzekucyjny uznał, że skarżąca Spółka bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej kwoty organowi egzekucyjnemu, o którym mowa w art. 71a § 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2020 r. poz. 1427 z poźn. zm., dalej "u.p.e.a.") i w konsekwencji zasadnie przyjął, że została spełniona przesłanka do określenia wysokości nieprzekazanej kwoty. Sąd wskazał, że podstawą do uchylania się przez dłużnika zajętej wierzytelności od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu mogą być tylko takie okoliczności prawne, które umożliwiają mu skuteczne uchylanie się od wykonania zobowiązania względem wierzyciela (np. zarzut przedawnienia, potrącenia itp.). Okolicznością taką nie są natomiast wzajemne uzgodnienia zawarte między dłużnikiem a "trzeciodłużnikiem" w zakresie wypłaty pracownikom wynagrodzeń za prace i związanych z nimi należności publicznoprawnych. Za chybioną sąd uznał argumentację Spółki, że organ egzekucyjny powinien wziąć pod uwagę art. 13 u.p.e.a. Adresatem tej normy jest zobowiązany, a nie dłużnik zajętej wierzytelności. Za niezasadny sąd uznał również zarzut naruszenia art. 81 § 4 u.p.e.a. Przepis ten dotyczy egzekucji z rachunku bankowego, a nie egzekucji z innych wierzytelności pieniężnych. Nie ma podstaw prawnych do zastosowania tego przepisu w tej sprawie.

Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

2. Skarga kasacyjna.

Skargę kasacyjną od wyroku sadu pierwszej instancji złożył pełnomocnik Spółki. Zaskarżonemu wyrokowi postawione zostały zarzuty:

1) naruszenia przepisów postępowania, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art.3 § 1, § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm., dalej "p.p.s.a.) w zw. z art. 2 i art. 7 Konstytucji RP, poprzez brak realizacji obowiązku określonego w art. 3 § 1 p.p.s.a w wyniku, którego skład orzekający WSA nie dokonał rzetelnego i merytorycznego rozpoznania sprawy, bowiem nie rozpatrzył wszystkich istotnych okoliczności sprawy oraz faktu, że środki przekazane zostały przeznaczone na należności publicznoprawne ciążące na Spółce Zobowiązanej oraz wynagrodzenia pracowników zatrudnionych przez Spółkę Zobowiązaną – zdaniem skarżącej Spółki nie mogą podlegać egzekucji środki, które zostały przeznaczone na uregulowanie należności publicznoprawnych ciążących na Spółce Zobowiązanej, bowiem dla takiego działania organu egzekucyjnego brak jest podstawy prawnej;

2) naruszeniem przepisów prawa materialnego, które to naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez naruszenie:

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 13 § 1 u.p.e.a., poprzez jego niezastosowanie w przedmiotowej sprawie, mimo iż spełniona została przesłanka ważnego interesu zobowiązanego/dłużnika oraz interesu społecznego, czyli Skarbu Państwa, Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i pracowników Spółki Zobowiązanej, konieczna do zwolnienia środków pieniężnych uiszczonych przez skarżącą Spółkę na rzecz Spółki Zobowiązanej z przeznaczeniem tych środków na wynagrodzenia pracowników zatrudnionych przez Spółkę Zobowiązaną oraz na zobowiązania publicznoprawne związane z faktem zatrudnienia pracowników przez Spółkę Zobowiązaną;

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 81 § 4 u.p.e.a. poprzez jego błędną wykładnię, tj. jego niewłaściwą interpretację w zaistniałym stanie faktycznym oraz niewłaściwe błędne rozumienie przez WSA dla konieczności wypłat przez Spółkę Zobowiązaną wynagrodzenia i uregulowania należności publicznoprawnych oraz że okoliczność ta uzasadnia zastosowania art. 13 § 1 u.p.e.a., w sytuacji, gdy Spółka Zobowiązana zwróciła się do skarżącej Spółki z wnioskiem o dokonanie na jej rzecz wpłat środków pieniężnych związanych ze sprzedażą składników majątkowych należących do Spółki Zobowiązanej, które wg. oświadczenia zarządu miały być przeznaczone wyłącznie na wypłatę wynagrodzeń pracowniczych i związanych z nimi należności publicznoprawnych (takich jak zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składki ZUS), bowiem analogicznie (analogia iuris) Zobowiązana w przypadku zapłaty należności za pośrednictwem banku mogła wystąpić w trybie art. 81 § 4 u.p.e.a. do banku (bez zgody organu egzekucyjnego o wypłatę pracownikom wynagrodzenia za pracę i należności publicznoprawnych).

W oparciu o te zarzuty pełnomocnik Spółki wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia WSA w Poznaniu, rozpoznanie sprawy na rozprawie, zasądzenie kosztów postępowania i kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik organu wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od Spółki na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Wniósł także o przeprowadzenie rozprawy.

3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest niezasadna i podlega oddaleniu.

Naczelny Sąd Administracyjny, rozpatrując sprawę w granicach zarzutów kasacyjnych, a z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania (art. 183 § 1 i 2 p.p.s.a.), nie znalazł podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku.

W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że skarga kasacyjna nie zawiera zarzutów dotyczących ustaleń stanu faktycznego, który sąd pierwszej instancji przyjął za podstawę wyrokowania. Oznacza to, że ustaleniami tymi związany jest też Naczelny Sąd Administracyjny. Ponadto, skarga kasacyjna nie zawiera zarzutów dotyczących naruszenia przepisów, które zostały w tej sprawie zastosowane przez organy egzekucyjny, jako podstawa prawna wydania postanowienia określającego Spółce wysokość nieprzekazanej kwoty (art. 71a § i 9 u.p.e.a.). Zarzuty kasacyjne dotyczą w zasadzie jednej spornej kwestii, a mianowicie bezzasadnej – zdaniem skarżącej Spółki – odmowy zastosowania w tej sprawie przepisów art. 13 § 1 i art. 81 § 4 u.p.e.a. Z tymi zarzutami nie można się jednak zgodzić.

W myśl art. 13 § 1 u.p.e.a. (w stanie sprawnym, którego sprawa dotyczy), organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes, może zwolnić, na czas oznaczony lub nieoznaczony, z egzekucji w całości lub części określone składniki majątkowe zobowiązanego. Przepis ten, jak słusznie zauważył sąd pierwszej instancji, dotyczy zobowiązanego, a nie dłużnika zajętej wierzytelności. W myśl art. 1a pkt 20 u.p.e.a., pod pojęciem "zobowiązany" rozumie się osobę prawną albo jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej albo osobę fizyczną, która nie wykonała w terminie obowiązku o charakterze pieniężnym lub obowiązku o charakterze niepieniężnym, a w postępowaniu zabezpieczającym - również osobę lub jednostkę, której zobowiązanie nie jest wymagalne albo jej obowiązek nie został ustalony lub określony, ale zachodzi obawa, że brak zabezpieczenia mógłby utrudnić lub udaremnić skuteczne przeprowadzenie egzekucji, a odrębne przepisy na to zezwalają. W tej sprawie skarżąca Spółka nie jest zobowiązanym lecz dłużnikiem zajętej wierzytelności. Zobowiązanym jest kontrahent skarżącej Spółki, który z tytułu dostaw towarów i usług był jej wierzycielem. Błędne jest zatem przekonanie autora skargi kasacyjnej o możliwości zastosowania tego przepisu w niniejszej sprawie.

Podobnie nie ma podstaw, aby w tej sprawie stosować art. 81 § 4 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem, wynikający z zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego zakaz wypłat z tego rachunku bez zgody organu egzekucyjnego nie dotyczy wypłat na bieżące wynagrodzenia za pracę oraz na zasądzone alimenty i renty o charakterze alimentacyjnym zasądzone tytułem odszkodowania. Wypłata na wynagrodzenia za pracę może nastąpić po złożeniu bankowi odpisu listy płac lub innego wiarygodnego dowodu, a wypłata alimentów lub renty o charakterze alimentacyjnym - tytułu stwierdzającego obowiązek zobowiązanego do płacenia alimentów lub renty. Bank dokonuje wypłat alimentów lub renty do rąk osoby uprawnionej do tych świadczeń. Przepis ten znajduje także zastosowanie do podatku dochodowego od osób fizycznych oraz składek na ubezpieczenie społeczne, należnych od dokonywanych wypłat na bieżące wynagrodzenia (art. 81 § 5 u.p.e.a.). Co jednak istotne, przywołana regulacja prawna, dotyczy zajęcia wierzytelności z rachunków bankowych, na co wskazuje nie tylko treść całego art. 81 u.p.e.a., ale też jego umiejscowienie w rozdziale 4 u.p.e.a., zatytułowanym "Egzekucja z rachunków bankowych i wkładów oszczędnościowych". Słusznie więc sąd pierwszej instancji stwierdził, że przepis art. 81 § 4 u.p.e.a. nie znajduje zastosowania do egzekucji "z innych wierzytelności pieniężnych". W pełni należy też zgodzić się z sądem pierwszej instancji, że nie ma podstaw do zastosowania tego przepisu w drodze analogii. W literaturze prezentowany jest pogląd o możliwości stosowania analogii, jako metodzie zamykania luk w prawie. Zwraca się jednak uwagę na konieczność spełnienia pewnych warunków, pozwalających na wykorzystanie tej metody oraz algorytm postępowania przy jej stosowaniu. Istota wnioskowania "per analogiam" opiera się na zasadzie: "fakty podobne do siebie powinny pociągać za sobą te same (względnie podobne) konsekwencje. W procesie wnioskowania "per analogiam" należy wskazać istnienie dwóch kategorii sytuacji faktycznych, z których jedna podlega reglamentacji prawnej, druga zaś jest prawnie indyferentna. Obie musza jednak charakteryzować się istotnym podobieństwem, tj. tak daleko idącym, że podobieństwo to uzasadnia zastosowania analogii, a więc podobnego potratowania (zob. szerzej: B. Brzeziński, Podstawy wykładni prawa podatkowego, Gdańsk 2008, s. 119 i nast.). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, takie podobieństwo nie zachodzi między egzekucją z rachunku bankowego oraz egzekucją z innej wierzytelności pieniężnej. Jak wskazuje się w literaturze, w przypadku egzekucji z rachunku bankowego ustawodawca nałożył na banki szereg obowiązków, czyniąc z nich w istocie quasi egzekutorów (zob. szerzej: W. Łuczaj - komentarz do art. 80 u.p.e.a. [w:] D. Kijowski [red.], Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz, wyd. II, LEX 2015). Wynika to z roli, jaką instytucje bankowe pełnią w systemie finansowym i gospodarczym państwa. Banki, działając na podstawie odpowiednich zezwoleń, są uprawnione do wykonywania czynności bankowych obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym (art. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe, Dz. U. z 2023 r., poz. 2488). Takich uprawnień nie mają inne podmioty. Uzasadniony jest więc wniosek, że obowiązki banku określone w przepisach u.p.e.a. nie mogą być w drodze analogii odnoszone do innych podmiotów zobowiązanych do przekazywania zajętych wierzytelności. Niedopuszczalne jest również, aby obowiązki dłużnika zajętej wierzytelności wynikały z wzajemnych uzgodnień zawartych między nim a zobowiązanym. Słusznie sąd pierwszej instancji stwierdził, że dłużnik zajętej wierzytelności nie może według własnego uznania decydować o przeznaczeniu zajętych wierzytelności bądź ich uiszczeniu zobowiązanemu.

Z tych względów niezasadne są zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w powiązaniu z art. 13 § 1 oraz art. 81 § 4 u.p.e.a. Niezasadne są też zarzuty dotyczące naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 3 § 1, § 2 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 2 i art. 7 Konstytucji. Wbrew stanowisku autora skargi kasacyjnej, sąd pierwszej instancji dokonał rzetelnego rozpoznania sprawy z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności, odnosząc się przy tym do argumentacji Spółki dotyczącej przyczyn nieprzekazania zajętych środków do organu egzekucyjnego.

Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art 204 pkt 1, art. 205 § 2, art. 207 § 1 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935).

SNSA Wojciech Stachurski SNSA Bogusław Woźniak SNSA Dominik Gajewski