Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 730/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2023-03-08 00:00:00+01:00 ()
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 151, art. 174 pkt 2, art. 207 § 2, art. 15 § 1 pkt 2, art. 179 a, art. 203 pkt 2
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski /spr./ Sędziowie NSA Stanisław Śliwa WSA Paweł Zaborniak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 8 marca 2023 r. sprawy ze skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 10 listopada 2022 r. r. sygn. akt II SA/Rz 730/22 w sprawie ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 25 kwietnia 2022 r. nr SKO.4111.342.821.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżony wyrok; II. oddala skargę; III. odstępuje w całości od zasądzenia od skarżącego W. S. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 730/22

U z a s a d n i e n i e

Burmistrz Miasta [...] decyzją z 8 marca 2022 r. nr ŚRF.5221.218.2022 odmówił W.S. ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem J.S., wskazując, że niepełnosprawność wymagającego opieki powstała 28 sierpnia 2015 r., w związku z czym nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615, dalej: u.ś.r.).

Ponadto J.S. jest osobą rozwiedzioną i posiada dwie córki: I.C. oraz M.P. Wnioskodawca mimo wezwania nie dostarczył informacji o posiadaniu przez nie orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec czego organ uznał, że skoro osoby spokrewnione w pierwszym stopniu (córki) nie legitymują się takimi orzeczeniami, to nie została spełniona również warunkująca przyznanie świadczenia przesłanka z art. 17 ust. 1a u.ś.r.

W odwołaniu od decyzji Burmistrza W.S. zarzucił jej wydanie z naruszeniem przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego:

- art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez błędne jego zastosowanie polegające na oparciu rozstrzygnięcia na podstawie normy prawnej, która wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. K/38/13 została uznana za niezgodną z Konstytucją RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności;

- art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędne jego zastosowanie polegające na odmowie przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną nad bratem opieką, pomimo tego, iż na wnioskodawcy ciąży obowiązek alimentacyjny;

- art. 7, art. 7a § 1 i art. 8 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) poprzez naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego, polegające na dokonaniu rozstrzygnięcia bez uwzględnienia interesu społecznego oraz słusznego interesu strony, brak rozstrzygnięcia wątpliwości co do treści normy prawnej na korzyść strony oraz braku prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania.

SKO decyzją z 25 kwietnia 2022 r. nr SKO.4111.342.821.2022 - działając na podstawie art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a i 1b u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję Burmistrza z 8 marca 2022 r.

Przytaczając regulacje prawne określające podmioty uprawnione do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego oraz przesłanki jego przyznawania wynikające z art. 17 u.ś.r. organ odwoławczy wskazał, że J.S. legitymuje się wydanym na stałe orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z [...] ze wskazaniem, iż wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W orzeczeniu stwierdzono, że niepełnosprawność istnieje od 25 sierpnia 2015 r.

Kolegium za wadliwe i nieuwzględniające treści wyroku TK z 21 października 2014 r. K 38/13 uznało stanowisko organu I instancji, że powstanie niepełnosprawności osoby wymagającej opieki po ukończeniu przez nią 25 roku stanowi podstawę do odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazanym wyrokiem TK uznał bowiem art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na datę powstania niepełnosprawności. Wyrok wszedł w życie 23 października 2014 r. i nie doprowadził do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, a jedynie wskazał na konieczność zmian ustawodawczych. Wobec braku reakcji ustawodawcy należy odkodować podstawę prawną rozpoznania sprawy z tych przepisów normujących daną instytucję materialnoprawną, które nie utraciły cechy zgodności z Konstytucją. Takie działanie znajduje oparcie w art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają więc obowiązek orzekać na podstawie przepisów u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., który został ostatecznie uznany za niekonstytucyjny. Taka linia orzecznicza jest utrwalona w orzecznictwie sądów administracyjnych.

Wg Kolegium, niezależnie od powyższego przyznanie wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest jednak możliwe.

Co do zasady, osoby określone w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. mogą ubiegać się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jednak przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. uzależnia to od braku innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu mogących sprawować opiekę, bowiem to one - zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - są zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności (chyba że są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), wyprzedzając osoby spokrewnione w stopniu dalszym.

Odwołujący będąc bratem osoby wymagającej opieki jest jej krewnym w linii bocznej. Ich rodzice nie żyją. J.S. nie ma żony (jest po rozwodzie). Zatem prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługiwałoby wnioskodawcy w przypadku, jeżeli stosownie do art. 17 ust. 1a pkt 1 i 2 u.ś.r. nie byłoby innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, byłyby małoletnie lub legitymowały się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Brat wnioskodawcy posiada dwie córki, czyli krewne w linii prostej. Nie jest podważane, że nie są one osobami niepełnosprawnymi, a jedynie, że nie utrzymują kontaktu z ojcem, który w przeszłości był pozbawiony nad nimi władzy rodzicielskiej, co mogłoby skutkować wykluczeniem ich z wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego. Córka I.C. oświadczyła, że nie jest w stanie pomóc finansowo ojcu, gdyż wychowuje [...] dzieci, z których [...] objętych jest specjalistyczną opieką medyczną (dzieci nie posiadają orzeczeń o niepełnosprawności). Obecnie utrzymuje się z zasiłków z GOPS, gdyż po przechorowaniu [...] straciła z mężem pracę dorywczą. Jedyną formę wsparcia jaką może zaoferować, to w wolnej chwili zmienić wujka przy opiece. Druga córka M.P. zamieszkiwała w domu do kwietnia 2021 r. Z powodu nękania [....] J.S. założył wobec niej procedurę "Niebieskiej Karty".

Mimo tych okoliczności córki J. S. są w opisanej sytuacji w pierwszej kolejności zobowiązane do wykonywania obowiązku alimentacyjnego w zakresie sprawowania opieki na niepełnosprawnym ojcem, a ich obowiązek wyprzedza obowiązek alimentacyjny rodzeństwa, czyli wnioskującego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego brata.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na decyzję Kolegium z 25 kwietnia 2022 r. W.S. - zastępowany przez pełnomocnika (radcę prawnego) zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy oraz przepisów postępowania administracyjnego które mogło mieć istotny wpływ na jej wynik, a to:

1) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 128, art. 132 i art. 1441 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (K.r.o.) poprzez błędne jego zastosowanie polegające na odmówieniu wnioskodawcy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną nad bratem opieką, pomimo tego, iż na wnioskodawcy ciąży obowiązek alimentacyjny;

2) art. 7, art. 7a § 1 i art. 8 § 1 k.p.a. poprzez naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego, polegające na dokonaniu rozstrzygnięcia bez uwzględnienia interesu społecznego oraz słusznego interesu strony, braku rozstrzygnięcia wątpliwości co do treści normy prawnej na korzyść strony oraz braku prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty strona skarżąca wniosła o uchylenie w całości decyzji organów I i II instancji oraz zasądzenie od SKO kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że organy obu instancji błędnie przyjęły, iż wnioskodawca jako osoba spokrewniona w dalszej kolejności (brat) może otrzymać świadczenie pielęgnacyjne tylko wówczas, gdyby osoby spokrewnione w pierwszym stopniu (córki) legitymowały się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jak wynika z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy K.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (...).

Z kolei w myśl art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie natomiast z art. 132 K.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

J.S. ma dwie córki, niemniej nie utrzymuje z nimi kontaktów. Był pozbawiony nad nimi władzy rodzicielskiej i w związku z tym mogą one skutecznie uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem ojca na podstawie art. 1441 K.r.o., zgodnie z którym zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Również z przeprowadzonych przez organ I instancji dowodów wynika, że córka I.C. nie jest w stanie mu pomóc, ponieważ wychowuje [...] dzieci, z których [...] objętych jest specjalistyczną opieką medyczną i sama utrzymuje się z zasiłków z pomocy społecznej. W stosunku do drugiej córki M.P. wszczęta jest natomiast procedura "Niebieskiej Karty" z uwagi na nękanie [....] ojca. W świetle powyższego to na wnioskodawcy ciąży obowiązek alimentacyjny względem swojego brata, z którego to wywiązuje się poprzez sprawowanie nad nim osobistej opieki, kosztem rezygnacji z zatrudnienia.

Skarżący powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazał, że wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób w pierwszym stopniu pokrewieństwa i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji zgodnie z art. 132 K.r.o. tylko w sytuacji, gdy osoby w pierwszym stopniu pokrewieństwa nie żyją lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej, a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną oraz zasadę szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

Także pozbawienie danej osoby władzy rodzicielskiej nad dziećmi może stanowić okoliczność wykluczenia dzieci z wykonywania obowiązku alimentacyjnego wobec rodziców (wyrok WSA w Olsztynie z 3 grudnia 2019 r. II SA/Ol 850/19).

Skarżący wskazał, iż w piśmiennictwie podkreśla się, iż od jasnego i niebudzącego wątpliwości rezultatu wykładni językowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni systemowej tylko wtedy, gdy przemawiają za tym ważne racje. Jedna z nich jest wówczas, gdy uzyskane znaczenie prowadzi do rażąco niesprawiedliwych rozstrzygnięć lub pozostaje w oczywistej sprzeczności z powszechnie akceptowanych normami moralnymi lub prowadzi do konsekwencji absurdalnych z punktu widzenia społecznego lub ekonomicznego. Taka sytuacja zaistniałaby przy zastosowaniu przez organy do ustalonego i przyjętego do orzekania stanu faktycznego wykładni literalnej, gdyż koszty opieki jakie Państwo będzie musiało ponieść w sytuacji umieszczenia osoby wymagającej opieki w domu pomocy społecznej będzie niewspółmiernie wyższy, aniżeli przyznane bratu świadczenie pielęgnacyjne.

W świetle art. 7 k.p.a., w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Podejmując zaskarżone rozstrzygnięcia organy obu instancji nie sprostały zasadzie praworządności, jak również nie dążyły do załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony.

Ponadto w myśl art. 7a § 1 k.p.a., jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia a w sprawie pozostają wątpliwości co do treści normy prawnej, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony, chyba że sprzeciwiają się temu sporne interesy stron albo interesy osób trzecich, na które wynik postępowania ma bezpośredni wpływ. Zatem i w tym przypadku, w sytuacji kiedy organy obu instancji miały wątpliwości co do prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., nie rozstrzygnęły tych wątpliwości na korzyść strony, chociaż wątpliwości te zostały rozstrzygnięte w orzecznictwie sądowoadministracyjnym.

Wreszcie zgodnie z art. 8 § 1 k.p.a., organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Nie ulega żadnej wątpliwości, że wskazane uchybienia organów obu instancji istotnie podważają zaufanie obywateli do władzy publicznej.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

WSA w Rzeszowie wyrokiem z 10 listopada 2022 r. II SA/Rz 730/22 uchylił zaskarżoną decyzję SKO i decyzję Burmistrza Miasta [...] z 8 marca 2022 r. (pkt I) oraz zasądził od SKO na rzecz skarżącego W. S. kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt II).

Sąd w pełni podzielił stanowisko SKO, że wbrew uznaniu organu I instancji, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskutek wyroku TK z 21 października 2014 r. K 38/13 nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Sąd nie zgodził się jednak z opartym na literalnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z ust. 1a pkt 2 u.ś.r. poglądem organu I i II instancji, że w sytuacji kiedy rodzice osoby wymagającej opieki (a przy tym wnioskodawcy) nie żyją i jako osoba rozwiedziona nie ma on współmałżonka ale posiada dzieci (córki) które nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, to właśnie na nich jako spokrewnionych w pierwszym stopniu (a nie na bracie jako krewnym w linii bocznej, mimo faktycznego sprawowania przez niego opieki) w pierwszej kolejności ciąży wobec niepełnosprawnego obowiązek alimentacyjny.

Sąd uznał, że przepisy u.ś.r. – poprzez jej art. 17 ust. 1 pkt 4 - są integralnie powiązane z przepisami K.r.o. regulującymi kolejność zobowiązanych w wywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego i który co do osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo nie jest ona w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). W związku z tym, wg Sądu, fakt braku posiadania przez córki osoby wymagającej opieki orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może więc sam w sobie stanowić bezwzględnej przeszkody dla przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, a przy dokonywaniu wykładni wskazanych wyżej przepisów nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie w określonych okolicznościach mogłoby wiązać się z naruszeniem konstytucyjnej zasady równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzić w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). W tym zakresie niezbędne jest posłużenie się wykładnią systemową i celowościową wskazanych przepisów, skutkującą uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. dotyczące braku możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie na której ciąży obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy osoba na której obowiązek ten ciąży w pierwszej kolejności nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z obiektywnych i niezależnych od niej względów (np. z racji wieku, stanu zdrowia, sytuacji materialnej, rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) - do których odnosi się także art. 132 K.r.o. - nie jest w stanie zapewnić osobie potrzebującej związanej z tym obowiązkiem opieki.

W kontekście powyższego, mimo dysponowania wiedzą na temat sytuacji rodzinnej wymagającego opieki, tj. odrębnego zamieszkania dorosłych córek oraz nieutrzymywania kontaktów z ojcem, posiadania informacji o pozbawieniu go w przeszłości władzy rodzicielskiej nad dziećmi oraz o znęcaniu się nad nim jednej z córek (skutkujące założeniem jej tzw. "niebieskiej karty" i opuszczeniem przez nią wspólnego miejsca zamieszkania), okoliczności te nie zostały w ogóle przez organy administracji rozważone.

Powołując się na przykłady z orzecznictwa Sąd wskazał, że obiektywne przyczyny niemożności sprawowania swych obowiązków przez bliższego krewnego nie ograniczają się do jego stanu zdrowia, lecz powinny obejmować całokształt okoliczności, w tym wiek zobowiązanego oraz jego sytuację rodzinną i bytową, również związaną z koniecznością sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny. Konieczne jest rozważanie całokształtu sytuacji rodzinnej i bytowej osób zobowiązanych w pierwszym stopniu do alimentacji, aby można było rozstrzygnąć, czy po ich stronie występują obiektywne przeszkody do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Oceniając zasadność odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie na której względem osoby wymagającej opieki ciąży obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności nie można bowiem abstrahować od treści nie tylko powołanego już art. 132 Kr.o. (aktualizującego obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami), ale także od art. 135 § 1 K.r.o. (wg którego zakres świadczeń alimentacyjnych uzależnia nie tylko od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, ale także od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego) i art. 144¹ K.r.o. (zgodnie z którym zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego).

W rezultacie Sąd uznał, że wywiedziona przez SKO oraz Burmistrza odmowa przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego oparta została na błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. pozostającej w związku z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a to art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Orzekając o uchyleniu wydanych w sprawie przez w/w organy decyzji Sąd wskazał, że nie jest możliwa odmowa przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad bratem tylko w oparciu o brak posiadania przez dzieci wymagającego opieki orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli potwierdzone zostaną okoliczności wskazujące na obiektywny brak możliwości sprawowania przez nie w sposób należyty takiej opieki lub wyłączające uznanie takiej możliwości. Konieczne w związku z tym jest rozważanie całokształtu sytuacji rodzinnej, bytowej i zdrowotnej osób zobowiązanych w pierwszym stopniu do alimentacji, a także relacji między nimi a ich ojcem mogących rzutować na realizację przez nie obowiązku alimentacyjnego, jeżeli wynikają z tego następstwa istotne dla uznania braku wywiązywania się przez dzieci z tego obowiązku.

Skierowaną do Naczelnego Sądu Administracyjnego skargą kasacyjną z 3 stycznia 2023 r. SKO zaskarżyło w całości powyższy wyrok WSA z 10 listopada 2022 r., zarzucając:

1. Na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a. naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że spełnienie negatywnej przesłanki uniemożliwiającej przyznanie wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, tj. posiadanie przez osobę wymagającą opieki innych osób (córek) zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności, przy jednoczesnym nielegitymowaniu się przez nie orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie stanowi przeszkody do przyznania wnioskowanego świadczenia,

2. Na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a także art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a., naruszenie przepisów postępowania poprzez nieuprawnione przyjęcie, że w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na braku rozważenia innych okoliczności związanych z obiektywnym stwierdzeniem, że osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności (tj. córki osoby niepełnosprawnej) nie mogą sprawować opieki nad krewnym, gdy w rzeczywistości organy podjęły wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, a powyższe okoliczności ze względu na jednoznaczną treść art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. nie miały żadnego wpływu na treść wydanej decyzji.

Wskazując na powyższe skarżące kasacyjnie Kolegium wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku WSA w całości i orzeczenie o oddaleniu skargi, względnie o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów postępowania sądowego wg norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że w rozpatrywanym przypadku spór sprowadza się w istocie do wykładni przepisu art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. oraz odniesienia tej regulacji do okoliczności sprawy, w której poza sporem pozostaje, iż córki wymagającego opieki brata skarżącego nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kolegium, o czym już była mowa w treści wydanej przez ten organ decyzji, podzieliło w tym zakresie pogląd wyrażony przez NSA m.in. w wyrokach z 14 lipca 2022 r. I OSK 1810/21, z 17 marca 2022 r. I OSK 1622/21, z 4 marca 2022 r. I OSK 1657/21, z 2 lutego 2022 r. I OSK 1027/21 oraz z 4 stycznia 2022 r. I OSK 897/21, w których to oparto się na literalnym rozumieniu ww. przepisu. Zgodnie z zawartym w powyższych orzeczeniach poglądem, osoby inne niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie są wyłączone z możliwości ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ale w celu jego przyznania niezbędne jest ustalenie, że brak jest osób wymienionych w analizowanym przepisie albo legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tym samym takie okoliczności jak brak woli podjęcia opieki, niemożliwość porozumienia się osób, wiek zobowiązanego, jego sytuacja rodzinna i bytowa (również związana z koniecznością sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny) nie stanowią ustawowych okoliczności umożliwiających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do świadczeń alimentacyjnych, ale niebędącej spokrewnioną w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Rygoryzm tego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy.

Norma prawna wskazująca krąg osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego rekonstruowana jest nie tylko na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., ale także innych przepisów tej ustawy regulujących tę kwestię, w tym także kolejność ubiegania się o przedmiotowe świadczenie. Tym samym w procesie wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz ustalania prawidłowości jego interpretacji i zastosowania nie sposób było pominąć regulacji art. 17 ust. 1a.

Rozbieżności w zakresie interpretacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. skutkowały wystąpieniem Rzecznika Praw Obywatelskich o rozstrzygnięcie przez NSA zagadnienia prawnego w powyższym zakresie. Uchwałą podjętą przez skład siedmiu sędziów tego Sądu 14 listopada 2022 r. (sygn. akt I OPS 2/22, LEX nr 3431610) stwierdzono, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.) W uzasadnieniu uchwały wyjaśniono, że limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu. Regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był bowiem uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą.

W w/w uchwale wyjaśniono również, że taka regulacja nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa, jak też z wyrażoną w art. 2 zasadą sprawiedliwości społecznej. Sprawiedliwość to zagadnienie przedmiotowo dotyczące problemu rozdziału wszelkich podlegających dystrybucji "dóbr i ciężarów", włączając w to kwestię nakładania obowiązków i kar, udzielania zezwoleń i ulg, przyznawania uprawnień oraz przyjmowanych w związku z tym kryteriów. W odniesieniu do sprawiedliwości społecznej zwrócono uwagę, że jest ona jedną z możliwych form sprawiedliwości jako takiej, jest zastosowaniem kryteriów sprawiedliwości rozdzielczej (dystrybutywnej) z elementami sprawiedliwości wyrównawczej w związku z realizacją takich wartości konstytucyjnych, jak: solidarność społeczna czy bezpieczeństwo socjalne (S. Tkacz, Rozumienie sprawiedliwości w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Katowice 2003, s. 29-34; Ch. Perelman, O sprawiedliwości, Warszawa 1959, s. 30-58). Również sprawiedliwość społeczna oznacza jednak nakaz równego traktowania podmiotów należących do takiej samej kategorii istotnej. Wyróżnienie tej kategorii nastąpiło za pomocą kryterium sformalizowanego związanego z orzeczeniem o niepełnosprawności, które pozostaje w rzeczowym związku z celami świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest zatem kryterium przyjętym arbitralnie. Zastosowanie takiego zobiektywizowanego kryterium, a nie zależnego od ocen stanu faktycznego dokonywanych każdorazowo przez organ, nie narusza w oczywisty sposób wartości wiązanych z państwem prawnym, takich jak pewność prawa i przewidywalność rozstrzygnięć władzy publicznej w stosunku do obywatela.

W związku z powyższym skarżące kasacyjnie SKO podniosło, że zaskarżonym wyrokiem Sąd I instancji błędnie uznał, że formalne nielegitymowanie się przez osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności względem osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wyklucza w sposób bezwzględny przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie sprawującej faktyczną opiekę nad osobą niepełnosprawną. Fakt nieposiadania przez córki osoby wymagającej opieki orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności był w sprawie decydujący i uniemożliwiał przyznanie wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym nie było żadnych podstaw do rozważania dalszych okoliczności związanych ze stanem zdrowia, sytuacją rodzinną oraz faktycznych możliwości sprawowania przez córki opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Stanowisko Sądu I instancji dotyczące naruszenia przez Kolegium art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. okazało się więc nieuprawnione. Odmienne stanowisko Sądu skutkowałoby zaś oddaleniem skargi.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną W.S., reprezentowany przez radcę prawnego, wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

W odniesieniu do zarzutu sformułowanego w pkt 1 skargi kasacyjnej (naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.) stwierdził, iż nie może zostać on uwzględniony. Jak argumentował WSA w Lublinie w wyroku z 3 lutego 2022 r. II SA/Lu 852/21 - LEX nr 3322777, w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego o którym mowa w K.r.o., nie można zatem pominąć również treści jego art. 132, zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (por. wyroki: NSA z 21 czerwca 2017 r. I OSK 829/16 i z 12 maja 2017 r. I OSK 328/16, WSA w Poznaniu z 29 czerwca 2017 r. II SA/Po 307/17, WSA w Rzeszowie z 25 listopada 2021 r. II SA/Rz 1131/21). W związku z powyższym uznać należy, że skoro ustawodawca określając krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r użył terminu "obowiązek alimentacyjny", a wcześniej wprost wskazał, że powyższe należy odczytywać zgodnie z przepisami K.r.o., to termin "obowiązek alimentacyjny" odczytuje się zgodnie z nomenklaturą K.r.o., a nie sobie znanymi definicjami. Powyższe w świetle stanu faktycznego sprawy, tj. faktu, że córki osoby wymagającej opieki (brata skarżącego) nie mają materialnych, socjalnych i czasowych możliwości opieki nad ojcem, w sposób niebudzący wątpliwości (wg art. 132 K.r.o.) wyłącza je z obowiązku alimentacyjnego.

W niniejszej sprawie zachodzi szczególny przypadek, gdyż jak wynika z postanowienia Sądu Rejonowego w [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich z [...] [...], wymagający opieki brat skarżącego został pozbawiony władzy rodzicielskiej nad swoimi córkami. Stosowny wniosek dowodowy został złożony do Sądu I instancji pismem skarżącego z [...] lipca 2022 r. dla wykazania faktu pozbawienia władzy rodzicielskiej jego brata nad małoletnimi wówczas córkami, które od czasu pozbawienia ich ojca praw rodzicielskich nie utrzymywały z nim kontaktu, a relacje między nimi do tej pory są wrogie lub co najwyżej obojętne (z orzecznictwa i doktryny wynika, że w przypadku pozbawienia praw rodzicielskich obowiązek alimentacji przez wzgląd na zasadę współżycia społecznego może ulec przeniesieniu na osoby kolejno zobowiązane). Powyższe jeszcze bardziej uwypukla wyjątkowość sytuacji, w jakiej znajduje się osoba wymagająca pomocy, tj. brat skarżącego, a co za tym idzie, również potrzebę zastosowania w przypadku przedmiotowej decyzji wykładni systemowej przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r.

W odpowiedzi na skargę wskazano także, że przytoczona uchwała NSA z 14 listopada 2022 r. I OPS 2/22 została wydana po wydaniu zaskarżonego wyroku WSA, zatem Sąd I instancji był w pełni władny do zajęcia stanowiska, w którym za zasadne uznał zastosowanie w sprawie wykładni systemowej i celowościowej. Stąd też w kontekście niniejszej sprawy świadczenie pielęgnacyjne powinno być przyznane skarżącemu, jeśli nie ze względu na zastosowanie interpretacji celowościowej art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r, to przez wzgląd na zastosowanie interpretacji systemowej, tj. odczytania wskazanego przepisu w świetle nomenklatury K.r.o., zwłaszcza art. 132, art. 135 i art. 1441. Brak bowiem zastosowania wykładni systemowej wskazywałby, że niniejszy przepis traktowany jest jako zawieszony w próżni, a użycie w nim przez ustawodawcę sformułowania "zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny" było niecelowe.

W świetle powyższego za nieuzasadniony należy uznać również drugi zarzut organu zawarty w skardze kasacyjnej dotyczący naruszenia przepisów postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 179a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej P.p.s.a.), jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę. Od wydanego orzeczenia przysługuje skarga kasacyjna.

Powyższa regulacja stanowi wyjątek od zasady dewolutywności skargi kasacyjnej i podyktowana jest względami ekonomiki postępowania. W ramach uprawnień autokontrolnych sąd I instancji może uchylić własny wyrok bez przesyłania dotyczącej go skargi kasacyjnej NSA, jeżeli stwierdzi nieważność postępowania albo uzna, że podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione (to drugie kryterium zachodzi w szczególności w sytuacji, jeżeli sąd "od razu", bez żadnych wątpliwości, oceni zarzuty skargi kasacyjnej jako uzasadnione).

W niniejszej sprawie Sąd uznał za oczywiście usprawiedliwione zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące błędnej wykładni przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., polegającej na przyjęciu, że spełnienie negatywnej przesłanki uniemożliwiającej przyznanie wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, tj. posiadanie przez osobę wymagającą opieki osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności (dzieci) przy jednoczesnym nielegitymowaniu się przez nie orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie stanowi przeszkody do przyznania wnioskowanego świadczenia

/zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wg zaś art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji/.

Wniosek Sądu co do dokonanej przy wydawaniu objętego skargą kasacyjną wyroku błędnej wykładni wskazanych przepisów prawa materialnego pozostaje w związku z tym, że już po wydaniu powyższego wyroku 10 listopada 2022 r. a przed wniesieniem skargi kasacyjnej przez Kolegium, Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów podjął 14 listopada 2022 r. uchwałę sygn. akt I OPS 2/22.

Uchwała ta, rozstrzygając zaistniałe w orzecznictwie sądów administracyjnych rozbieżności na tle stosowania przepisów art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., przesądziła ostatecznie kierunek interpretacji i sposób wykładni tych przepisów (na okoliczność podjęcia w/w uchwały i wyrażone w niej stanowisko zwróciło już także uwagę SKO w uzasadnieniu skargi kasacyjnej).

Zgodnie z tezą pierwszą przywołanej uchwały NSA, "warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., dalej: u.ś.r.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.)".

Abstrahując od szczegółowej argumentacji uzasadnienia uchwały, skoro zatem w sprawie której dotyczy skarga, skarżący jako osoba sprawująca opiekę nad swoim bratem jest jego krewnym w drugim stopniu w linii bocznej na którym obowiązek alimentacyjny względem niego ciąży w dalszej kolejności niż na spokrewnionych w pierwszym stopniu w linii prostej córkach które nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, to w świetle przytoczonej wyżej tezy przedmiotowej uchwały należało przyjąć, że skarżącemu w opisanym stanie faktycznym prawnym nie można przyznać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad bratem właśnie ze względu na zaistnienie przesłanki negatywnej w postaci braku posiadania przez dzieci wymagającego opieki – na których względem niego ciąży w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny - orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Podjęcie uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że uchwała ta wiąże sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 P.p.s.a. Przepis ten nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (tak m.in. wyroki NSA z 27 listopada 2020 r. II GSK 3773/17, z 12 lutego 2019 r. I FSK 116/17 i z 8 listopada 2017 r. II OSK 378/16). W orzecznictwie podkreśla się również, że dokonana w uchwale składu poszerzonego interpretacja przepisów prawa administracyjnego jest wiążąca zarówno dla zwykłych, jak i rozszerzonych składów orzekających. Skutkiem takiego związania jest to, że składowi sądu administracyjnego rozpoznającemu sprawę nie wolno samodzielnie przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony NSA.

Wyjątkiem od zasady związania sądu administracyjnego uchwałą podjętą przez NSA i odstąpienia od stanowiska w niej wyrażonego jest przedstawienie powstałego zagadnienia prawnego do ponownego rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi NSA, niemniej Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie dostrzegł ku temu podstaw prawnych.

Jednocześnie w ocenie Sądu, podjęcie przez NSA przedmiotowej uchwały zawierającej stanowisko prawne odmienne od przyjętego w tym wyroku (a zbieżne z poglądem zaprezentowanym w skardze kasacyjnej oraz w zaskarżonej decyzji) może stanowić na podstawie art. 179a P.p.s.a. przesłankę uznania za oczywiście usprawiedliwione podstaw skargi kasacyjnej wniesionej od wyroku sądu administracyjnego pierwszej instancji. Nie wyłącza tego okoliczność że do podjęcia uchwały doszło już po wydaniu wyroku przez sąd administracyjny pierwszej instancji, w związku z czym błędne jest stwierdzenie pełnomocnika wnioskodawcy zawarte w odpowiedzi na skargę kasacyjną, że skoro uchwała NSA została wydana po wydaniu zaskarżonego wyroku WSA, to nie zachodzą podstawy do zakwestionowania stanowiska tego Sądu w którym za zasadne uznał zastosowanie w sprawie wykładni systemowej i celowościowej.

W związku z tym Sąd - będąc związany dokonaną przez NSA wykładnią prawa materialnego wyrażoną we wskazanej wyżej uchwale - stwierdza, że niezależnie od przyczyn z jakich córki wymagającego opieki nie mogą lub nie chcą tej opieki nad swoim ojcem sprawować, w sprawie wystąpiła negatywna przesłanka do przyznania wnioskodawcy - skarżącemu (bratu wymagającego opieki) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w postaci braku posiadania przez dzieci osoby wymagającej opieki obciążone obowiązkiem alimentacyjnym w pierwszej kolejności orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Inaczej ujmując, złe relacje osobiste między wymagającym opieki rodzicem a zobowiązanymi w pierwszej kolejności do jej sprawowania z tytułu obowiązku alimentacyjnego dziećmi nie uzasadniają przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie na której obowiązek ten ciąży w dalszej kolejności i która nawet taką opiekę faktycznie sprawuje, jeżeli osoby bliżej zobowiązane nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Tym samym orzekające w sprawie organy administracji nie były uprawnione do przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, który prawa do tego świadczenia nie może upatrywać w samym fakcie sprawowania opieki nad bratem i tzw. względach słusznościowych, gdyż w rozpatrywanej sytuacji nie są to okoliczności mające prawne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Przekłada się to na brak zasadności podniesionego w skardze zarzutu naruszenia przez SKO zaskarżoną decyzją art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 128, art. 132 i art. 144¹ K.r.o., w związku z czym jako trafny jawi się także podniesiony w pkt 2 skargi kasacyjnej – na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a także art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. – zarzut naruszenia przepisów postępowania poprzez nieuprawnione przyjęcie przez WSA w zaskarżonym wyroku, że w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na braku rozważenia innych okoliczności związanych z obiektywnym stwierdzeniem, że osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności (córki) nie mogą sprawować opieki nad wymagającym jej niepełnosprawnym ojcem, gdy w rzeczywistości organy podjęły wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, a powyższe okoliczności ze względu na jednoznaczną treść art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. nie miały żadnego wpływu na treść wydanej decyzji.

Reasumując, WSA podzielił stanowisko NSA wyrażone w uchwale z 14 listopada 2022 r. I OPS 2/22, stwierdzając przed przekazaniem skargi kasacyjnej wniesionej od wyroku z 10 listopada 2022 r. II SA/Rz 730/22, że podstawy sformułowanych w niej zarzutów są oczywiście usprawiedliwione. Wydany w sprawie wyrok uchylający zaskarżoną decyzję SKO z 25 kwietnia 2022 r. i decyzję Burmistrza Miasta [...] z 8 marca 2022 r. o odmowie przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego naruszał przepisy prawa wskazane w zarzutach skargi kasacyjnej, gdyż zgodnie z przywołanymi wyżej przepisami u.ś.r. - stosując wg w/w uchwały wykładnię językową - świadczenie pielęgnacyjne mogłoby mu przysługiwać wyłącznie w sytuacji, gdyby córki wymagającego opieki jego brata legitymowały się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Ponieważ powyższy warunek w sprawie nie został spełniony, Sąd na podstawie art. 179a w zw. z art. 174 P.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok z 10 listopada 2022 r. II SA/Rz 730/22 (pkt I sentencji wyroku) oraz – ponownie rozpoznając sprawę – na podstawie art. 151 P.p.s.a. oddalił skargę z uwagi na brak faktycznych i prawnych podstaw do jej uwzględnienia (pkt II).

Jednocześnie w pkt III sentencji wyroku Sąd na podstawie art. 179a oraz art. 203 pkt 2 w zw. z art. 207 § 2 P.p.s.a. orzekł o odstąpieniu w całości od zasądzenia od skarżącego na rzecz SKO zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, uznając, że w sprawie zachodzi "szczególnie uzasadniony" przypadek o którym mowa w art. 207 § 2 P.p.s.a., albowiem skarżący nie powinien ponosić negatywnych konsekwencji zmian w orzecznictwie sądów administracyjnych, w tym przede wszystkim zmian wynikających z podjęcia przez NSA uchwały o której mowa w art. 15 § 1 pkt 2 P.p.s.a, tj. uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych, których stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych.