Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 438/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-09-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Dnia 27 września 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu w dniu 27 września 2023 roku na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 2 maja 2023 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem niniejszej sprawy jest skarga M. K. (zwanej dalej "wnioskodawczynią" lub "skarżącą") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego (zwanego dalej "SKO", "Kolegium" lub "organem II instancji") z dnia 2 maja 2023 r., nr [...]. W decyzji tej utrzymano w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] (zwanego dalej "Burmistrzem" lub "organem I instancji") z dnia 14 marca 2023 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną przez nią opieką nad jej ojcem – J. T.. Zaskarżona decyzja zapadła w oparciu o przedstawiony poniżej stan faktyczny i prawny.

Dnia 16 lutego 2023 r. do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. (zwanego dalej "MGOPS") wpłynął wniosek skarżącej o ustalenie prawa do ww. świadczenia. Ze złożonego wniosku wynika, że jej ojciec – J. T. (ur. w 1952 r.) – jest żonaty. Ponadto J. T. jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji. Stwierdzono to w orzeczeniu lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2023 r., a niezdolność do samodzielnej egzystencji jest czasowa, tj. do dnia [...] marca 2024 r. Wnioskodawczyni oświadczyła, że opiekuje się swoją mamą oraz tatą. Pierze, sprząta, gotuje, robi zakupy, zawozi ojca do lekarza, podaje lekarstwa. Wnioskodawczyni stwierdziła, że musi zajmować się rodzicami całodobowo.

W toku postępowania administracyjnego MGOPS ustalił, na podstawie danych z Narodowego Funduszu Zdrowia, że wnioskodawczyni zamieszkuje z ojcem – J. T. – oraz matką – K. T.. Ustalono także, że wnioskodawczyni nie pierwszy raz występuje o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. Pierwszy raz miało to miejsce w 2021 r. Wcześniej korzystano z zasiłków rodzinnych.

W dniu 28 lutego 2023 r. odbył się wywiad środowiskowy. MGOPS ustalił, że J. T. pozostaje w związku małżeńskim z K. T.. Małżonkowie utrzymują się odpowiednio z emerytury ([...] zł) i dodatku pielęgnacyjnego ([...] zł) oraz renty KRUS ([...] zł). Wnioskodawczyni prowadzi osobne względem rodziców gospodarstwo domowe z uwagi na konflikt w rodzinie. Przed laty była założona Niebieska Karta, a sprawcą przemocy miał być J. T.. Obecnie sytuacja uległa poprawie i nie ma już konfliktów. J. T. jest określany jako trudna osoba, leczy się psychiatrycznie. J. T. przeszedł zawał serca, ma nadciśnienie tętnicze, ma zdiagnozowany nowotwór w głowie oraz wrzody żołądka. Z kolei jego żona – K. T. – ma zdiagnozowany nowotwór szyjki macicy, cukrzycę, nadciśnienie tętnicze oraz zaćmę. Tylko J. T. ma ustalony stopień niepełnosprawności.

Decyzją z dnia 14 marca 2023 r., nr [...] Burmistrz odmówił przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad swoim ojcem. Jako powód odmowy przyznania świadczenia, podano niespełnienie wymagań z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, zwanej dalej "u.ś.r."). W uzasadnieniu decyzji Burmistrz podał, że niepełnosprawność J. T. powstała po 25. roku jego życia, co w świetle art. 17 ust. 1b u.ś.r. wyłącza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto J. T. pozostaje w związku małżeńskim z K. T..

Odwołanie od decyzji organu I instancji złożyła wnioskodawczyni, reprezentowana przez pełnomocnika – r. pr. M. M.. Decyzja organu I instancji została zaskarżona w całości. Wnioskodawczyni podniosła zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje się prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 7 i art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

Decyzją z dnia 2 maja 2023 r., nr [...] Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji SKO podniosło, że J. T. pozostaje w związku małżeńskim z K. T., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca wprowadził bowiem w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. bardzo wysokie wymagania dotyczące możliwości zwolnienia małżonka osoby wymagającej opieki z obowiązku alimentacyjnego. Tylko bowiem orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności może doprowadzić do tego, że współmałżonek będzie zwolniony z powyższego obowiązku, a to zaktualizuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla dalszych osób, na których w myśl przepisów prawnorodzinnych, ciąży obowiązek alimentacyjny. Jak wskazało SKO, Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. o sygn. akt I OPS 2/22 rozwiązał to zagadnienie sporne i uznał, że tylko posiadanie przez współmałżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności może dać szansę opiekunowi (krewnemu) na uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. W tej sytuacji SKO, a przed nim Burmistrz, nie może badać żadnych innych okoliczności sprawy.

K. T. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. To oznacza, że nie zaktualizował się warunek, o którym mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. SKO niejako podpowiedziało wnioskodawczyni, aby postarała się o orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności jej matki. Wtedy będzie mogła uzyskać oczekiwane przez nią świadczenie.

Skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, kwestionując decyzję organu II instancji w całości. Podniesiono zarzut naruszenia:

1) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, jako osobie sprawującej faktyczną opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, należącej do kręgu osób obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym;

2) art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, a w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez SKO, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia.

W oparciu o ww. zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości wraz z poprzedzającą ją decyzją Burmistrza, zobowiązanie organu I instancji do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu wydanym przez Sąd, zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że błędne są wnioski SKO, że skarżąca nie jest osobą pozostającą w kręgu zobowiązanych do alimentacji. Żona J. T. obiektywnie nie jest zdolna do sprawowania opieki nad nim. Tej okoliczności SKO nawet nie wzięło pod uwagę. Skarżąca uważa, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie został poddany wykładni celowościowej, ani systemowej. To z kolei doprowadziło organ do błędnych wniosków.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie w całości. Organ II instancji podtrzymał swoje stanowisko, jakie zajął w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie należy wskazać, że sprawa została rozpoznana w trybie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm., zwanej dalej "p.p.s.a."). Powołany przepis stanowi: "Sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy". Składając skargę do tut. Sądu, skarżąca zaznaczyła, że wnosi o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym. Kolegium nie wniosło o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Z tych względów, zarządzeniem z dnia 18 sierpnia 2023 r. Przewodnicząca Wydziału II tut. Sądu wyznaczyła termin posiedzenia niejawnego na dzień 27 września 2023 r. zaznaczając, że sprawa ma być skierowana do rozpoznana w trybie uproszczonym. Na podstawie art. 120 p.p.s.a. w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej, przyjmując jako kryterium kontroli zgodność z prawem. Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany zarzutami skargi, w związku z czym nie wyznaczają one kierunku analizy podejmowanej przez Sąd.

Przedmiotem zaskarżenia jest decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na J. T. – jej ojca. Analiza całokształtu sprawy doprowadziła Sąd w składzie orzekającym do przekonania, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Twierdzenie Sądu wynika z poniższej argumentacji.

Zanim Sąd przejdzie do zasadniczych motywów zapadłego wyroku, należy stwierdzić, że SKO co prawda nie odniosło się do zasadniczych rozważań przedstawionych przez skarżącą w odwołaniu, jednakże to nie wpłynęło na trafność podjętego przez organ II instancji rozstrzygnięcia. Należało negatywnie odnieść się do argumentacji przedstawionej przez organ I instancji. Rozważania Burmistrza dotyczyły nieuprawnionego zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., który w zakresie, w jakim uzależnia się prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności w stopniu znacznym jest niezgodny z Konstytucją RP.

Sąd w ostatnich latach obserwuje uporczywe, konsekwentne i niezrozumiałe zarazem stosowanie przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. przez organy administracji publicznej, szczególnie organy rozpoznawcze mimo tego, iż mają wiedzę o zapadłym wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13. Argumentacja tych organów sprowadza się do następującego wniosku, który jest bezrefleksyjnie powielany – w wyniku wydania tego wyroku nie doszło do derogacji rzeczonego przepisu, a więc pozostaje on nadal elementem systemu prawnego, stąd niezmiennie stanowi podstawę prawną w procesie stosowania prawa. Z tym twierdzeniem nie można się zgodzić w żadnym aspekcie, czego Kolegium nie podniosło. Sąd w składzie orzekającym obserwuje niekorzystne zjawisko poprzestawania na efektach wykładni językowej, by rzec wręcz literalnej, co jest niedopuszczalne. Zdaniem Sądu, ale także przedstawicieli doktryny oraz teorii prawa, każdy przepis prawa należy w pierwszej kolejności poddać analizie z punktu widzenia zastosowania dyrektyw wykładni językowej, a jej efekty poddać następnie sprawdzeniu z udziałem dyrektyw wykładni celowościowej (por. uchwałę NSA z dnia 10 grudnia 2009 r., sygn. akt I OPS 8/09, dostępna na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwanej dalej "CBOSA". Zob. także M. Gutowski, P. Kardas, Wykładnia i stosowanie prawa w procesie opartym na Konstytucji, Warszawa 2017 s. 275 i powołana tam literatura oraz orzecznictwo).

Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że niezgodnym z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP jest przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim uzależnia się przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności podopiecznego. Jest to tzw. wyrok zakresowy, w którym co prawda Trybunał Konstytucyjny nie deroguje, tj. nie eliminuje z obrotu prawnego przepisu prawa powszechnie obowiązującego, jednakże w zakresie, w jakim orzeczono jego niekonstytucyjność nie może stać się podstawą prawną w procesie stosowania prawa (zob. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa 2008, s. 42). Burmistrz uzasadniając swoją decyzję stwierdził, że skoro nie nastąpiła derogacja, to związany zasadą praworządności nie może uciec od zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. Sąd w składzie orzekającym nie podziela tej argumentacji. Mimo, iż ustawodawca wykonał "wezwanie" Trybunału Konstytucyjnego i zmienił we wskazanym zakresie u.ś.r., ale dopiero od dnia 1 stycznia 2024 r., podmioty stosujące prawo, w tym organy administracji publicznej są zobowiązane do stosowania przepisów prawa, w taki sposób, aby odpowiadały one wymogom konstytucyjnym. Sąd ponadto w pełni podziela pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, który stwierdził, że: "Zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Nie można tym samym zaakceptować stanowiska, iż wyrok zakresowy nie ma zastosowania w sprawie i jest skierowany wyłącznie do ustawodawcy (obligując go do zmiany zakwestionowanego przepisu ustawy), gdyż przywołany przepis Konstytucji nie różnicuje mocy prawnej i skutków wywoływanych przez wszystkie rodzaje wyroków Trybunału. W tym nurcie wykładni przepisów Konstytucji pozostaje orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w szeregu orzeczeń przyjął, że skoro ustawodawca nie podjął działań zmierzających do ustalenia stanu zgodnego z prawem, to sądy i organy administracji muszą interpretować normy prawne tak, aby były one zgodne z Konstytucją." (wyrok NSA z dnia 3 sierpnia 2021 r., sygn. akt III OSK 3567/21, dostępny w CBOSA). Ponadto znamienne jest to, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają charakter erga omnes, a więc każdy podmiot stosujący prawo, w tym każdy organ administracji publicznej jest zobowiązany do respektowania orzeczeń organu władzy sądowniczej – Trybunału Konstytucyjnego, zwanego niekiedy "ustawodawcą negatywnym". Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego nie ogranicza się jedynie do eliminowania poszczególnych przepisów, czy też całych aktów normatywnych, ale ma również wpływ na wykładnię przepisów prawa. "Zgodnie z art. 6 k.p.a., organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów. Nie mogą więc stanowić podstawy prawnej wydanego rozstrzygnięcia administracyjnego przepisy, które z uwagi na swoją niekonstytucyjność zostały zakwestionowane. Natomiast niekonstytucyjność stwierdzona orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego istnieje od momentu wejścia w życie zakwestionowanych przepisów." (wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 370/20, dostępny w CBOSA). Burmistrz nie mógł zatem zastosować przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim to uczynił.

Przechodząc do właściwych rozważań nad motywami zapadłego wyroku, materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie stanowią przepisy u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r.: "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji".

W pierwszej kolejności należy przypomnieć fakty niesporne. J. T. – ojciec skarżącej – jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym na stałe. Pozostaje on w związku małżeńskim z K. T., osobą bardzo schorowaną, jednakże nie legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Małżonkami T. zajmuje się ich córka, tj. skarżąca. Organy administracji publicznej (rozpoznawczy oraz odwoławczy), a szczególnie SKO, podkreśliły fakt pozostawania w związku małżeńskim przez J. T.. Jest to, zdaniem organów, przesłanka negatywna, która decyduje o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca odrzuca taką argumentację, bowiem twierdzi, że jej matka jest osobą obiektywnie niezdolną do sprawowania opieki nad swoim mężem. Sąd w składzie orzekającym przychyla się jednak do argumentacji organów.

Nie można nie zauważyć, że Naczelny Sąd Administracyjny podjął działania zmierzające do ujednolicenia orzecznictwa w kategorii spraw, z której jedna zawisła przed tut. Sądem. Mianowicie Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę, w której przesądził następująco: "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)." [uchwała NSA z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, dostępna w CBOSA]. Naczelny Sąd Administracyjny "odpowiedział" na pytanie Rzecznika Praw Obywatelskich w ten sposób, że w sprawach z zakresu świadczenia pielęgnacyjnego, w których z uwagi na stan zdrowia małżonka podopiecznego rozpatruje się prawo wnioskodawcy do tegoż świadczenia, tylko orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności może być determinantą zwolnienia rzeczonego współmałżonka z obowiązku alimentacyjnego i jednocześnie zaktualizowania prawa wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny w tej uchwale wyraził odmienne stanowisko od tego, jakie forsuje skarżąca. Podjęta uchwała ma charakter tzw. abstrakcyjny, gdyż jej podjęcie zostało zainicjowane wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich. Uchwały abstrakcyjne mają bowiem na celu ujednolicanie orzecznictwa sądów administracyjnych w danej kategorii spraw, aby ilekroć taka sprawa zawisła przed sądem administracyjnym, przyjąć jednolite rozstrzygnięcie. Sąd w składzie orzekającym jest zatem związany powołaną uchwałą i nie może od niej odstąpić (zob. wyrok NSA z dnia 20 października 2010 r., sygn. akt I FSK 1538/09, dostępny w CBOSA).

Przenosząc znaczenie zacytowanej uchwały na grunt niniejszej sprawy, a także odnosząc się do zarzutów skargi, Sąd w składzie orzekającym wskazuje, że stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego nie oznacza jednocześnie, że należy poprzestawać na wykładni literalnej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Za literalnym rozumieniem powołanego przepisu, przemawiają także względy celowościowe. Jedyny wyjątek od zasady, że małżonkowie są zobowiązani względem siebie do świadczenia alimentacyjnego w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyeksponowanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym (exceptiones non sunt extendendae). Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 10 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Po 786/22, dostępny w CBOSA). Przypomnieć jedynie należy za przepisami prawnorodzinnymi, ze obowiązek alimentacyjny obciąża w pierwszej kolejności małżonka, a dopiero później zstępnych. Pierwszy zarzutów skargi jest zatem nieuzasadniony, ponieważ o ile skarżąca znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem ojca, to pierwszą zobowiązaną do jego spełnienia jest K. T.. Ustawodawca wprowadza korelację pomiędzy tą regulacją a przepisem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., o czym Sąd jeszcze wspomni dodatkowo.

Należy przyznać rację SKO, że ani organ administracji publicznej (niezależnie czy rozpoznawczy, czy odwoławczy), ani sąd administracyjny, nie posiadają wiadomości specjalnych, według których należałoby ocenić, czy współmałżonek J. T. może faktycznie sprawować opiekę nad swoim mężem. Jasne jest to, że K. T. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z uwagi na swoje schorzenia. Jest to okoliczność niesporna, ponieważ podczas wywiadu środowiskowego, z którego sporządzono protokół (s. [...] protokołu) ustalono, że tylko J. T. posiada znaczny stopień niepełnosprawności. Skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, nawet nie zakwestionowała tej okoliczności, a więc nie wywodzi istnienia stanu odmiennego, co dla Sądu jest jednoznaczne. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie pozostawia żadnej wątpliwości. Dopóki matka skarżącej nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to w świetle uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. akt I OPS 2/22, przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia jest niemożliwe. Ta i tylko ta okoliczność mogłaby sprawić, że skarżąca mogłaby skutecznie ubiegać się o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. Dlatego też drugi zarzut skargi jest niezasadny.

Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraża następujący cel: tylko w sytuacji stwierdzonej niepełnosprawności w stopniu znacznym współmałżonka podopiecznej skarżącego można stwierdzić, że współmałżonek nie jest w stanie spełniać swoich obowiązków alimentacyjnych. Ustawodawca wprowadza bardzo rygorystyczny wymóg, ale jest to podyktowane założeniem, że skoro współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to nie ma on żadnych możliwości, a więc fizycznych, jak i materialnych, aby sprawować opiekę nad współmałżonkiem, gdyż cały wysiłek musi skoncentrować na swoim dobrostanie. Przypomnieć należy jedynie, że sprawowanie obowiązków alimentacyjnych nie musi wiązać się z udzielaniem pomocy fizycznej. K. T. może opłacać pomoc dla swojego męża, samej fizycznie jej nie wykonując ze względu na stan zdrowia. Jeżeli zaś skarżąca przedstawi orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności jej matki, będzie to wyraźny sygnał, że K. T. nie ma i nie będzie miała możliwości zaopiekowania się swoim mężem tak fizycznie, jak i materialnie. Wtedy natomiast K. T. będzie zwolniona z obowiązku alimentacyjnego, a prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zaktualizuje się dla skarżącej.

Wpływ uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego jest już zauważalny w najnowszym orzecznictwie sądów administracyjnych. Warto przywołać chociażby jeden z analogicznych poglądów: "Jak już wcześniej zasygnalizowano, zgodnie z art. 130 k.r.o. małżonek wyprzedza wszystkie osoby obciążone obowiązkiem alimentacyjnym. Ten fakt ma szczególne znaczenie z uwagi na przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Powołany przepis stanowi: »Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności«. Ustawodawca skorelował uprawnienie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z art. 130 k.r.o. z warunkiem z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Małżonek osoby wymagającej opieki, który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności może uwolnić się od obowiązku alimentacyjnego. Wówczas dochodzi do zaktualizowania się uprawnienia z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. dla osób wskazanych w art. 129 § 1 k.r.o., a więc dla zstępnych, zobowiązanych do spełniania obowiązku alimentacyjnego. Ustawodawca celowo wprowadził tak wysokie wymagania tj. aby współmałżonek legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Taki stopień niepełnosprawności realnie uniemożliwia sprawowanie opieki na osobą, drugim małżonkiem, też niepełnosprawnym w takim stopniu. Kiedy współmałżonek legitymuje się tym orzeczeniem, nie jest w stanie sprawować opieki faktycznej, a nawet materialnej, ponieważ tak wysoki stopień niepełnosprawności wymaga poświęcenia wszelkich dochodów na cele związane z leczeniem lub zapewnieniem sobie opieki. Wyraźny zamysł ustawodawcy nie może być zmieniony przez sąd administracyjny poprzez rozszerzenie ustawowej przesłanki. Sąd musiałby dokonać aktu prawotwórczego, do czego nie jest uprawniony. Zatem, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, prawo do ustalenia świadczenia pielęgnacyjnego aktualizuje się dla osób wskazanych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z art. 128 § 1 k.r.o." (wyrok WSA w Poznaniu z dnia 6 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Po 720/22, podobnie wyrok WSA w Poznaniu z dnia 30 czerwca 2023 r., sygn. akt II SA/Po 198/23, dostępne w CBOSA).

Podsumowując, twierdzenia i zarzuty podniesione w skardze są niezasadne. Tylko orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności K. T. zwolni ją z obowiązków alimentacyjnych względem jej męża, a to zaś otworzy drogę skarżącej do skutecznego ubiegania się o przyznanie jemu świadczenia pielęgnacyjnego. Pierwszeństwo w sprawowaniu obowiązków alimentacyjnych zawsze ma małżonek. Dopiero następnie zobowiązani są krewni w linii prostej. Sąd, ani organy nie mogą oceniać stanu zdrowia K. T., gdyż zwyczajnie nie mają specjalistycznej wiedzy z zakresu medycyny, aby jednoznacznie przesądzić, że K. T. może, albo nie może zająć się mężem. K. T. może zatem materialnie wspierać swojego męża, gdyż cały czas istnieje jej obowiązek alimentacyjny, jaki ma względem męża, co wynika z przepisów prawa rodzinnego. Żaden inny dokument niż orzeczenie zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności nie może wpływać na ocenę sytuacji, jaka ma miejsce w niniejszej sprawie. Skarżąca powinna uczynić wszystko, aby uzyskać orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności swojej matki, jeżeli zależy jej na świadczeniu pielęgnacyjnym. SKO zasadnie podniosło fakt podjęcia uchwały przez Naczelny Sąd Administracyjny. Jest to trafne postępowanie, czego zdaje się nie dostrzegła skarżąca przy wnoszeniu skargi. Ta zasadnicza kwestia umknęła skarżącej, dlatego zarzut naruszenia przepisu prawa materialnego musi być jednoznacznie oceniony jako niezasadny.

Mając powyższe na uwadze, Sąd doszedł do przekonania o niezasadności zarzutów skargi i jej samej. Kierując się wspomnianym już przepisem art. 134 § 1 p.p.s.a., nie znaleziono żadnych innych podstaw skutkujących uchyleniem zaskarżonej decyzji. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.

[...]