Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 493/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2023-06-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 79a pr. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Borońska, Asesor WSA Anetta Makowska – Hrycyk (sprawozdawca), Aneta Brzezińska, Protokolant Referent Tomasz Gołębiowski, , po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 29 czerwca 2023 r., sprawy ze skargi M. A., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 22 marca 2022 r. nr UP-226/2022, w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za osobę prowadzącą działalność gospodarczą, , , uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi M. A. (dalej: strona, skarżąca) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS, organ) z dnia 22 marca 2022 r. nr UP-226/2022 utrzymująca w mocy własną decyzję z dnia 12 stycznia 2022 r. nr 25/2022 o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie rozpatrzenia wniosku strony umorzenie należności z tytułu składek.

Z przedstawionych Sądowi akt sprawy wynika, że skarżąca w dniu 14 czerwca 2021 r. złożyła wniosek o umorzenie pozostałej do zapłaty części zadłużenia, tj. . należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne wraz z odsetkami, objętych umową nr [...] z dnia 9 maja 2017 r. o rozłożeniu na raty. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że w 2016 r. zawiesiła działalność gospodarczą, a w dniu 26 kwietnia 2018 r. została wykreślona z rejestru przedsiębiorców. Na odstawie umowy ratalnej spłacała zadłużenie z tytułu składek ze swojego majątku oraz z należności przysługujących stronie od jej dłużników oraz ze środków finansowych przekazanych przez córkę. Za sprzedane udziały w spółce z o.o. Q. strona miała uzyskać kwotę 84 999, 95 zł rozłożoną na 50 rat, co uniemożliwiła upadłość spółki. Strona wyjaśniła, że od 2016 r. pozostaje bez pracy, nie ma zatrudnienia i jest bez środków do życia. Nie posiada żadnego majątku, który mogłaby spieniężyć za wyjątkiem nieegzekwowalnych wierzytelności względem spółki Q. Z 95 rat ww. umowy ratalnej spłaciła 52 raty na łączną kwotę 78 681 zł (z całości 130 185, 35 zł).

Akta administracyjne sprawy nie zawierają umowy ratalnej.

W dniu 2 listopada 2021 r. – na wezwanie organu – strona przedstawiła oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej.

Decyzją z dnia 12 stycznia 2022 r. organ na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 423; dalej: "u.s.u.s.") odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres 12.2014-04.2016 oraz składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 05.2015-04.2016 - w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę w łącznej kwocie 89 109, 25 zł (w tym koszty upomnienia). Natomiast na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141, poz. 1365; dalej: "rozporządzenie ws. umarzania składek") ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej w kwocie 20 343, 37 zł, w tym składek na ubezpieczenie społeczne za okres 12.2014-04.2016, odsetek i kosztów upomnienia oraz składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 9.2015-04.2016 r., odsetek i kosztów upomnienia.

W uzasadnieniu ZUS wskazał, że strona w okresie prowadzenia działalności gospodarczej (którą wyrejestrowała w dniu 26 kwietnia 2016 r.) nie wywiązywała się z obowiązku opłacania składek. W stosunku do tych należności nie upłynął termin przedawnienia, ponieważ bieg terminu przedawnienia uległ zawieszeniu w dniu 9 maja 2017 r. wskutek zawarcia umowy ratalnej i zawieszenie to trwa nadal. Analizując dokumentację zebraną w sprawie organ ustalił, że strona (rocznik [...],[...]) prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką, która uzyskuje dochód w wysokości 2 000 zł. Strona jest bezrobotna, bez prawa do zasiłku i aktualnie jest na utrzymaniu córki. Nie posiada tytułu do ubezpieczeń, nie jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna. Nie ponosi stałych wydatków związanych z utrzymaniem, posiada zobowiązania pieniężne w urzędzie skarbowym, ale nie wskazała ich kwoty oraz czy są spłacane. Ustalił też, że strona nie posiada ruchomości, ani nie jest właścicielem/współwłaścicielem nieruchomości.

Przeprowadził też analizę ustaleń w zakresie przesłanek umorzenia zaległości z tytułu składek w oparciu o przesłanki z art. 28 u.s.u.s. i stwierdził, że żadna z nich w sprawie nie zaszła. Następnie ocenił, czy pomimo braku całkowitej nieściągalności składek (co ustalił w oparciu o ww. przepis i dane zgromadzone w sprawie) spełnione zostały przesłanki określone w § 3 ust. 1 rozporządzenia ws. umarzania składek. ZUS stwierdził, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia trwałego ubóstwa oraz uznania, że sytuacja materialna strony ma charakter definitywny. Podkreślił, że brak rejestracji w urzędzie pracy powoduje ograniczenie wykorzystania wszystkich możliwości poszukiwania pracy, a umorzenie składek nie może być formą premiowania osób, które nie czynią starań w zakresie dążenia do ich spłaty. Wskazał ponadto, że skarżąca nie podała, że ma problemy zdrowotne. I nie przedstawiła żadnego dokumentu, który świadczyłby o wykluczeniu jej z rynku pracy. W zakresie analizy możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych ZUS wyjaśnił, że w związku z brakiem informacji o kosztach utrzymania, stwierdził również, że strona nie udowodniła braku otrzymania kwoty z planu podziału majątku spółki Q. w wyniku postępowania upadłościowego. W konsekwencji ZUS wskazując na nadrzędność interesu publicznego odmówił wnioskowanego umorzenia składek ze względu m.in. na brak dowodów na niemożność uregulowania należności przez stronę oraz zasadę równego traktowania ubezpieczonych.

W odwołaniu od tej decyzji strona przedstawiła dodatkowe informacje odnośnie do sytuacji rodzinnej i majątkowej. Wyjaśniła, że pierwotnie jej zadłużenie wynosiło ok. 2 mln zł względem osób prywatnych,, prawnych i instytucji państwowych. Z wszystkimi podmiotami zawierała ugody (umorzenie odsetek, częściowe obniżenie długu). Sprzedała cały swój majątek, żeby wywiązać się ze zobowiązań. Obecnie kwota zapłaconych rat na rzecz ZUS wynosi tyle samo, ile wynosiło pierwotne zadłużenie. System wyliczenia opłat prolongacyjnych, odsetek i dodatkowych kosztów powoduje, ze należność nigdy nie zostanie przez skarżącą spłacona. Strona nie złożyła wniosku o upadłość. W latach 2020-2021 córka skarżącej pozostawała bez pracy, zawiesiła działalność gospodarczą (na co strona przedstawiła wydruk CEiDG) i sama musiała korzystać z pomocy ojca. Zarobki córki nie wystarczają obecnie na zaspokojenie jej potrzeb, a tym samym pomoc stronie. Strona wyjaśniła, że nie podała kosztów utrzymania w oświadczeniu, bo była pewna, że taką informację organ posiada. Koszty te wynoszą 1 500 zł miesięcznie. Brak korzystania z instytucji wsparcia społecznego wynika z tego, że żaden zasiłek skarżącej by nie przysługiwał. Strona podkreśliła, że zmianie uległa jej sytuacja życiowa. Nie mieszka wspólnie z córką, nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego, przebywa za granicą poza Unią Europejską, gdzie koszty utrzymania wynoszą ok. 1 500 zł miesięcznie. Strona utrzymuje się wyłącznie z pracy dorywczej i doraźnej pomocy znajomych, a środki otrzymane w ten sposób nie starczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Wyjaśniła ponadto, że była zarejestrowana przez rok jako bezrobotna, bez prawa do zasiłku i poszukiwała pracy przez urząd pracy, jednak żadnych ofert pracy nie było. Obecnie aktywnie poszukuje pracy przez różne portale, lecz bezskutecznie. Ofert pracy nie ma ani w zawodzie strony ani w zawodach pochodnych. Oferowana jej praca w niepełnym wymiarze godzin, na poziomie 800 zł wynagrodzenia nie pokryłaby kosztów utrzymania a generowałaby dodatkowe opłaty (koszty przejazdu, wynajęcie pokoju w innym mieście, wyżywienie). Podkreśliła, że wskutek spieniężenia majątku spłaciła podstawową sumę zadłużenia z tytułu składek, tj. 79 tyś zł, bez odsetek opłat, które policzył organ. Reszty zadłużenia (odsetki i inne opłaty) nie może spłacić, bo nie uzyskała spodziewanej kwoty od swojego dłużnika - spółki Q. z powodu upadłości.

Zaskarżoną decyzją ZUS utrzymało w mocy decyzję z 12 stycznia 2022 r.

W uzasadnieniu rozszerzył opis ustaleń w sprawie odwołując się do okoliczności podanych w odwołaniu. Ponownie dokonał analizy zaistnienia w sprawie przesłanek umorzenia z art. 28 u.s.u.s. i stwierdził, że nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, co uniemożliwia pozytywne dla strony rozstrzygniecie na tej podstawie. Ponownie zatem rozpatrzył wniosek strony w kontekście przesłanek umorzenia określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie umarzania składek. W sumie organ przyjął, że ocena sytuacji finansowej skarżącej nie pozwala na stwierdzenie, że nosi ona znamiona ubóstwa lub trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej, ponieważ skarżąca nie wyjaśniła i nie udokumentowała wielu istotnych okoliczności, które mogą kształtować jej sytuację finansową: kwestia faktycznej wysokości dochodu otrzymanego z pracy dorywczej za granicą, zakres otrzymanej pomocy od znajomych. Organ wyjaśnił, że minimum socjalne ustalone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych z 14 grudnia 2021 r., dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego w III kwartale 2021 r. wyniosło 1 342, 56 zł. Nie mógł jednak porównać stwierdzonej sytuacji majątkowej strony do zaległej należności i wskazać dochody wystarczające na pokrycie zadłużenia z powodu braku danych, których skarżąca nie przedstawiła w postepowaniu. Ciężar dowodowy spoczywa na stronie w tym zakresie. W tej sytuacji organ nie był w stanie ustalić rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącej i w sposób wiarygodny odnieść jej do wskaźnika minimum socjalnego. Podkreślił, że sytuacja materialna strony jest spowodowana wyłącznie zatrudnieniem, które ma charakter krótkotrwały, strona nie wykazała skutecznego podejmowania starań, a sytuacja finansowa strony to jej świadomy wybór.

W skardze, uzupełnionej na wezwanie Sądu pismem z dnia 26 stycznia 2023 r., strona wskazała, że zaskarżona decyzja narusza jej prawa i interes prawny poprzez wydanie decyzji odmawiającej umorzenia składek pomimo spełnienia przesłanek do ich umorzenia, co powoduje niesłuszny obowiązek zapłaty składek mimo tego, że strona nie ma środków do życia. Wniosła o umorzenie pozostałości długu wraz z odsetkami dotyczącego umowy nr [...] z dnia 9 maja 20217 r.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.

Stosownie do art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023, poz. 259, dalej: p.p.s.a.) kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) p.p.s.a.). Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W pierwszej kolejności Sąd rozważył zagadnienie przedawnienia w sprawie.

ZUS w decyzji poprzedzającej zaskarżoną decyzję powołując się na treśc art. 29 ust. 2a u.s.u.s. wskazał, że należności objęte wnioskiem strony o umorzenie nie uległy przedawnieniu ze względu na zawarcie w dniu 9 maja 2017 r. umowy o rozłożenie na raty, która trwa nadal w dniu wydania tej decyzji. W zaskarżonej decyzji organ podzielił to ustalenie.

Zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Na podstawie art. 24 ust. 5a u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty. Zgodnie z art. 29 ust. 3 u.s.u.s., jeżeli dłużnik nie spłaci w terminie ustalonych przez Zakład rat, pozostała kwota staje się natychmiast wymagalna wraz z odsetkami za zwłokę naliczonymi na zasadach określonych w ustawie - Ordynacja podatkowa. Skutkiem niezapłacenia raty jest wygaśnięcie decyzji ratalnej w części obejmującej pozostałą do zapłaty kwotę. Skoro decyzja ratalna wygasa, a niespłacona w ratach część należności objęta decyzją ratalną jest natychmiast wymagalna, to do tego momentu trwa stan zawieszenia biegu terminu przedawnienia, o którym mowa w art. 24 ust. 5a u.s.u.s. Okoliczności ta nie została uwzględniona ani w decyzji z dnia 12 stycznia 2022 r., ani w zaskarżonej decyzji. Sad w składzie orzekającym nie może zweryfikować poprawności ustaleń w zakresie przedawnienia, bowiem brak jest w aktach decyzji ratalnej i informacji w zakresie przebiegu spłaty. Z adnotacji organu (wydruki mejli z dnia 23 marca 2022 r.) wynika, że skarżąca nie opłaciła rat objętych umową ratalną. Zadaniem organu była analiza przedawnienia należności objętych wnioskiem o umorzenie w uwzględnieniem precyzyjnie ustalonego okresu zawieszenia biegu terminu przedawnienia, czego w decyzji zabrakło.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji w zakresie umorzenia należności objętych wnioskiem strony stanowiły przepisy u.s.u.s. oraz rozporządzenia w sprawie umarzania składek.

W art. 28 ust. 1 u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w rozporządzeniu.

Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność składek, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 2344, z późn. zm.);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Ww. przepis zawiera zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania określone zostały w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

W świetle przepisów rozporządzenia w sprawie umarzania składek, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Podkreślić należy, że zaskarżona decyzja oparta jest o przepisy, które upoważniają organy do orzekania w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że nawet stwierdzenie istnienia przesłanek przewidzianych w przepisach, których wystąpienie jest warunkiem umorzenia - nie zobowiązuje organu do umorzenia należności. Organ ma prawo swobodnego wyboru, czy w danej sprawie zachodzi przypadek uzasadniający przyznanie ulgi, czyli to organ decyduje o sposobie rozstrzygnięcia. Sąd nie ma uprawnień, aby nakazać organom uwzględnienie wniosku strony o udzielenie ulgi, nie może kwestionować rozstrzygnięcia merytorycznego, jego celowości, czy słuszności.

Kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do badania, czy w procesie dochodzenia do podjęcia rozstrzygnięcia organ dochował przewidzianych przepisami przesłanek i procedur, w tym, czy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, które mogłyby przemawiać za spełnieniem przesłanek umorzenia oraz czy organ nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Decyzja "uznaniowa" podlega kontroli sądowej co do jej zgodności z przepisami prawa, a więc sąd administracyjny jest uprawniony do oceny, czy organ prawidłowo zastosował przepisy prawa i czy w ich kontekście prawidłowo dokonał ustaleń faktycznych i, czy te ustalenia znajdują oparcie w wystarczającym materiale dowodowym sprawy oraz, czy wyprowadzone z tych ustaleń wnioski w zakresie merytorycznym, a więc dokonana ocena prawna sprawy, nie przekraczają zasady swobodnej oceny dowodów, zaś wyciągnięte wnioski, czy są logiczne i poprawne. Jeżeli sąd stwierdzi, że okoliczności te zostały rozważone, a także organ wyczerpująco swoje stanowisko uzasadnił - nie ma podstawy prawnej do ingerowania w treść rozstrzygnięcia.

Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdził, że organ nie dochował spoczywających na nim obowiązków. ZUS naruszył bowiem przepisy postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust 3a u.s.u.s. i § 3 ust 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie umarzania składek.

Zasadnie natomiast ocenił organ brak wystąpienia przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., czego także strona nie kwestionuje, a wręcz potwierdza.

Za przedwczesne Sąd ocenia dokonane przez organ rozstrzygnięcie w związku z zastosowaniem w sprawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia w sprawie umarzania składek w zakresie ustalenia, że zobowiązana nie wykazała, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanej, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Z akt sprawy jasno wynika, że organ w istocie nie uwzględnił informacji, które strona przedstawiła w sprawie na etapie odwoławczym. Z informacji tych wynika, że sytuacja strony uległa zmianie w stosunku do danych, które podała we wniosku o umorzenie oraz w oświadczeniu o stanie majątkowym i rodzinnym. Jakkolwiek organ przytoczył te okoliczności w zaskarżonej decyzji, jednak ich nie wyjaśnił i przedwcześnie uznał, że skarżąca nie przedstawiła dowodów na potwierdzenie tych okoliczności, co uniemożliwiało ocenę zaistnienia przesłanek umorzenia należności w oparciu o art. 28 u.s.u.s. i § 3 rozporządzenia w sprawie umarzania składek. Działaniem takim organ naruszył przepisy art. 9 (zasada informowania stron) i art. 79a ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz.735 ze zm.; dalej: k.p.a.). Zgodnie z art. 79a § 1 k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się.

Niewątpliwie obie decyzje w sprawie zostały podjęte w trybie wnioskowym, na wniosek strony. Nie chodzi tu umorzenie składek z mocy prawa. W pełni zatem powinien mieć zastosowanie w tej sprawie art. 79a § 1 k.p.a. Organ winien zatem poinformować stronę o brakach wniosku, w tym konieczności udokumentowania nowych danych o stanie majątkowym i rodzinnym przedstawionych przez stronę po wydaniu decyzji z dnia 12 stycznia 2022 r., czego w zaniechał bez żadnego powodu i wbrew obowiązkowi ustawowemu.

Okoliczności zmiany sytuacji życiowej i majątkowej organ nie wyjaśnił w trybie art. 9 (zasada informowania stron), art. 10 (zasada czynnego udziału w postepowaniu) i zwłaszcza art. 79a § 1 k.p.a. Przepisami tymi zaś był związany z mocy art. 123 u.s.u.s i art. 180 k.p.a.

Sąd podkreśla, że ocena sytuacji finansowej i majątkowej płatnika ubiegającego się o ulgę jest dokonywana na moment podejmowania decyzji w sprawie. Tak zasadnicze zmiany w stosunku do pierwotnego wniosku, jak podane w odwołaniu strony (podanie kosztów utrzymania, nieprowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego z córką, dochody z pracy dorywczej) wymagały wyjaśnienia, w tym poinformowania strony o obowiązku udokumentowania danych w sprawie (np. złożenie aktualnego oświadczenia o stanie majątkowym i rodzinnym i przedstawienia dokumentów, na które dopiero w zaskarżonej decyzji organ wskazuje wywodząc z ich braku niekorzystne skutki prawne.

Organ nie był też zwolniony z zasady pogłębiania zaufania obywateli wyrażonej w art. 8 k.p.a. Powinien był zatem umożliwić stronie jednoznaczne wyjaśnienie sytuacji finansowej gospodarstwa domowego skarżącej. Mimo jednak zastosowania w toku ponownego rozpatrzenia sprawy art. 10 § 1 k.p.a., organ okoliczność zmiany stanu faktycznego sprawy, który wymagał wyjaśnienia, pominął. Wobec czego stan faktyczny sprawy nie jest jednoznaczny, ani wyjaśniony, w zgodzie z art. 77 § 1 k.p.a., co dopiero pozwalałoby na zastosowanie przepisów prawa materialnego, w tym przypadku § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie umarzania składek.

W orzecznictwie podkreśla się, że celem unormowania zawartego w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2017 r., II GSK 1234/15).

Dokonując oceny pod kątem zastosowania § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia organ powinien przede wszystkim zestawić wartość posiadanego majątku oraz wysokość dochodu uzyskiwanego przez skarżącego z niezbędnymi kosztami jego utrzymania, w celu ustalenia, czy strona jest w stanie faktycznie spłacić istniejące zadłużenie bez poniesienia zbyt ciężkich dla niej i rodziny skutków w sferze funkcjonowania, w tym w szczególności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Należy podkreślić, że ustalenia, iż skarżący jest w stanie opłacić należności i nie pociągnie to za sobą zbyt ciężkich skutków dla niego i jego rodziny, wymaga odniesienia się do wyników postępowania dowodowego w konkretnej sprawie i nie mogą być oparte na ogólnikach, a w szczególności organ powinien wyjaśnić, na czym opiera przekonanie o efektywności egzekucji oraz dlaczego uważa, że w sytuacji finansowej zobowiązanego spłata należności nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok NSA z 10 maja 2017 r., sygn. akt II GSK 5568/16). Przyjęcie przez organ, że strona nie wykazała przesłanek umorzenia należności, w sytuacji, gdy organ pominął obowiązek zawarty w art. 79a § 1 k.p.a. i jednocześnie uniemożliwił stronie wykazanie przesłanek umorzenia należności oznacza niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, co wyklucza podjęcie rozstrzygnięcia w sprawie.

Z tych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję.

W ponownym postępowaniu organ oceni zagadnienie przedawnienia oraz umożliwi stronie wykazanie okoliczności, na które powołała się w odwołaniu z dnia 1 lutego 2022 r., a następnie ponownie oceni przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1) rozporządzenia w sprawie umarzania składek z uwzględnieniem zasad k.p.a.