Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 590/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2024-10-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur - Selwa /spr./ Sędziowie WSA Piotr Godlewski WSA Maria Mikolik Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 października 2024 r. sprawy ze skargi S. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 12 marca 2024 r. nr SKO.405.ŚR.498.274.2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego – skargę oddala –


UZASADNIENIE

Wnioskiem z 23 listopada 2023 r. S.M. (dalej: "skarżący") zwrócił się do Prezydenta Miasta [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem G.M.

Po przeprowadzeniu postępowania, w tym wywiadu środowiskowego Prezydent Miasta [...] decyzją z 22 stycznia 2024 r. nr MOPS.DSR.5112.000414.2024 odmówił przyznania S.M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem G.M. w okresie od 1 listopada 2023 r.

Organ wyjaśnił, że G.M. orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w M. z [...] marca 2023 r. został zaliczony do osób o znacznym stopnia niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] stycznia 2023 r. W ocenie organu nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm. - dalej: "u.ś.r.").

Ponadto Prezydent wyjaśnił, że wnioskodawca podjął studia, w systemie dziennym, w K., oddalonym od miejsca zamieszkania osoby wymagającej opieki o ok. 140 km. W części zajęć uczestniczy zdalnie, do domu przyjeżdża w weekendy, w dni wolne i święta. Przebywając w K. jest dostępny pod telefonem, w razie nagłej sytuacji pomocy w opiece udziela jego mama M.T. Organ podkreślił, że z uwagi na stan zdrowia G.M. oraz rodzaj pomocy i wsparcia jakiego potrzebuje wątpliwa jest możliwość pozostawienia w/w na jakikolwiek dłuższy czas samego w miejscu zamieszkania. Powyższe budziło wątpliwości organu w kwestii przyznania świadczenia.

Organ I instancji zaznaczył także, że wyrokiem Sądu Okręgowego w [...] z [...] października 2009 r., sygn. akt [...] orzeczona została separacja małżeństwa G.M. i M.T. Faktyczna separacja nie prowadzi do usunięcia skutków wynikających z pozostawania w związku małżeńskim. Mimo orzeczenia prawomocnym wyrokiem separacji, małżonek należy do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji i jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, wymienioną w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Organ uznał zatem, że zachodzi kolejna negatywna przesłanka do przyznania wnioskowanego świadczenia, zwłaszcza, że z wywiadu środowiskowego i oświadczenia wnioskodawcy wynika, że M.T. pomaga w opiece nad G.M.

W odwołaniu od tej decyzji S.M. zwrócił się o jej uchylenie i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem odwołującego wydana decyzja jest błędna i nie odpowiada prawu. Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 odwołujący wskazał na niezasadność oparcia decyzji odmownej na przesłance z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przepis ten jako niekonstytucyjny nie może mieć zastosowania wobec opiekunów osób dorosłych.

Odwołujący wskazał ponadto, że małżonkowie w separacji, jeżeli wymagają tego względy słuszności, są obowiązani do wzajemnej pomocy. Jednak obowiązek ten nie zawiera elementu "przymusowości", a zatem nie musi być on w rzeczywistości wykonywany i nie można zastosować środków przymusu w celu wyegzekwowania tej powinności. Skutkować to może tym, że osoba wymagająca szczególnej opieki ze względu na swoją niepełnosprawność może być jej faktycznie pozbawiona przez takiego małżonka, z którym jest w separacji. Odmowa przyznania świadczenia tylko z tej przyczyny, że nie doszło do orzeczenia rozwodu narusza istotę tego rodzaju świadczenia poprzez stworzenie nieuzasadnionej bariery w uzyskaniu od Państwa środków utrzymania przez opiekuna niepełnosprawnego, który w tym celu zrezygnował lub nie podejmuje zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej, aby na co dzień i stale opiekować się bliskim członkiem swej rodziny. Brak możliwości niezwłocznego wyegzekwowania prawnych obowiązków osób w separacji niezainteresowanych bytem swego współmałżonka, mogłaby doprowadzić do stanu w którym niepełnosprawny wymagający opieki, tej opieki zostanie faktycznie pozbawiony.

Odwołujący powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych podkreślił także, że fakt uczestniczenia w studiach w systemie dziennym, co do zasady nie musi kolidować ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Organ winien szczegółowo ustalić m.in. faktyczny czas jaki zobligowany jest on poświęcić na naukę na studiach, częstotliwości zajęć, czy ilości godzin lekcyjnych przypadających na kolejne dni zgodnie z planem zajęć. Dopiero na podstawie takiej informacji będzie możliwe dokonanie właściwie oceny czy z uwagi na ilość czasu jakim dysponuje skarżący poza nauką może on sprawować opiekę a w konsekwencji ustalenie czy spełnia on przesłankę rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Organ tymczasem ograniczył się do stwierdzenia że kwestia odbywania studiów dziennych przez skarżącego budzi wątpliwości.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnobrzegu (dalej: "SKO", "Kolegium"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm. - dalej: "k.p.a."), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji o niespełnieniu przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., na tej podstawie nie można było oprzeć odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

SKO wskazało, że zachodzi inna przesłanka uniemożliwiająca przyznanie świadczenia. Z akt sprawy wynika, że S.M. jest studentem uczelni wyższej w K. i studiuje w trybie stacjonarnym. W ocenie organu zajęcia, które w toku studiów odbywa (niezależnie od formy ich prowadzenia), uniemożliwiają sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną. Wprawdzie skarżący złożył oświadczenie, że przedmiotowe zajęcia nie kolidują ze sprawowaną opieką, to organ nie dał wiary, że nie będą one kolidować z opieką nad ojcem, który jest osobą ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji i wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Z doświadczenia życiowego wynika, że na czas zaplanowanych zajęć edukacyjnych sprawowanie opieki w sposób opisany przez skarżącego stwarza fikcję, której na gruncie prawa nie można zaakceptować, albowiem świadczenie otrzymywałaby osoba, która w istocie opieki nie wykonuje i nie może jej wykonywać w sposób adekwatny do obiektywnych potrzeb osoby niepełnosprawnej. SKO podkreśliło, że art. 17 ust 1 u.ś.r. wymaga by wnioskodawca, który chce uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego sprawował opiekę nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i by w tym właśnie celu zrezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź też ich nie podejmował. Pomiędzy tymi okolicznościami musi istnieć związek przyczynowo-skutkowy. Świadczenie nie może być przyznawane zawsze w sytuacji, kiedy sprawowana jest opieka nad osobą niepełnosprawną, ale musi jeszcze zaistnieć bezpośrednia łączność pomiędzy czynnościami opiekuńczymi a brakiem z tego tytuły możliwości podjęcia zatrudnienia. Z okoliczności sprawy musi wynikać, że sprawujący opiekę nie podejmuje aktywności zawodowej, czyli nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w wymiarze, który wyklucza możliwość podjęcia takiej aktywności.

Kolegium zauważyło, że priorytetem strony jest teraz nauka, a nie chęć świadczenia pracy na co wskazują okoliczności sprawy, w tym nauka w trybie dziennym a nie zaocznym. Świadczenia pielęgnacyjne jest zaś związane z ciągłym sprawowaniem opieki, gdzie aktywność zawodowa jest wykluczona z uwagi na istniejący wymiar opieki, który z biegiem czasu ulega zwiększeniu.

Kolegium uznało, że w okolicznościach sprawy brak jest bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej a sprawowaną nad ojcem opieką. W konsekwencji nie została spełniona pozytywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wynikająca z art. 17 ust. 1 u.ś.r.

S.M. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na powyżej opisaną decyzję i wniósł o jej uchylenie i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kwestionowanej decyzji zarzucił naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. oraz naruszenie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez błędne utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji.

Skarżący powołując się na orzeczenia sądów administracyjnych podkreślił, że fakt uczestnictwa w studiach w systemie dziennym, co do zasady nie musi kolidować ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Nauka na studiach dziennych nie stanowi przeszkody w przyjęciu obowiązków opieki nad osobą niepełnosprawną. To czy studia takie pozostają w istocie w sprzeczności z celami opieki nad osobą niepełnosprawną, organ jest zobowiązany każdorazowo sprawdzić a wnioski racjonalnie uzasadnić. Skarżący podtrzymał w całości stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu odwołania.

SKO w Tarnobrzegu w odpowiedzi na skargę zwróciło się o jej oddalenie i podtrzymało argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje;

Skarga jest niezasadna.

Przyczyną odmowy przyznania skarżącemu przez SKO świadczenia pielęgnacyjnego był brak związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej a sprawowaną nad ojcem opieką (art. 17 ust. 1 u.ś.r.).

Oceniając argumentację organów Sąd przyjął, że Kolegium prawidłowo, z powołaniem się na wyrok TK z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 nie podzieliło stanowiska organu I instancji o istnieniu w sprawie przeszkody z art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r., będącym materialnoprawną podstawa zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu;

2) opiekunowi faktycznemu dziecka;

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.

- Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Powołany wyżej przepis u.ś.r. określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, których spełnienie jest konieczne, by danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Opisywana norma formułuje warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę przy ocenie spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. W jej świetle przyjąć należy, że strona ubiegająca się o ustalenie tego prawa powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotną jest tu także ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową (tu: prowadzeniem gospodarstwa rolnego). Podkreślenia wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment złożenia wniosku o przyznanie tej formy pomocy.

Zdaniem Sądu, bez znaczenia pozostaje przy tym, czy wnioskodawca zrezygnował z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca stronie podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r., który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami dotyczącymi samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem.

Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Za zasadne uznać w tym kontekście należy prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że powinno ono stanowić ekwiwalent za faktyczny brak możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia wobec konieczności sprawowania czynności opiekuńczych, bądź za rezygnację z zatrudnienia w celu ich sprawowania. Norma art. 17 ust. 1 u.ś.r. odnosi się więc wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Prawodawca wymaga bowiem, by brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w ww. normie pozostawały w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. oznacza, że czynności opiekuńcze muszą w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Kluczowym jest, że w przywołanej regulacji brak jest wskazania dotyczącego sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która pomocy tego typu wymaga. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, opieka powinna mieć charakter stały, długotrwały w sensie rozciągłości w czasie i powtarzalny, zaś jej zakres wyznaczony być powinien niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, czyli koniecznością wykonywania czynności w związku z ograniczoną możliwością podopiecznego do samodzielnej egzystencji, w warunkach dnia codziennego. Tak określony zakres opieki, uprawniający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zależny jest więc od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej wsparcia, w tym: rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, jak wskazano już wyżej, przesłankę rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w sytuacji konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną oceniać należy każdorazowo w sposób zindywidualizowany. Istotne jest, by była to ocena aktualna, obejmująca walidację zakresu potrzeb podopiecznego, czynności, których wykonywanie jest konieczne w celach pomocowych oraz czasu, który wnioskujący o świadczenie poświęca na ich sprawowanie. Powyższe należy odnieść do możliwości kontynuacji zatrudnienia, bądź podjęcia pracy przez opiekuna.

Ojciec skarżącego G.M. ma [...] lat, pozostaje w stałym leczeniu z powodu [...]. W wyniku choroby jego samodzielna egzystencja jest niemożliwa, wymaga on wsparcia we wszystkich czynnościach dnia codziennego, między innymi: jednostka chorobowa, na którą cierpi atakuje mięśnie, przez co ma on trudności w przełykaniu i wymaga przyjmowania specjalnych, zmiksowanych potraw. Ze względu na osłabione mięśnie wymaga on pomocy i reasekuracji przy poruszaniu się. G.M. wymaga opieki przy wszystkich czynnościach higienicznych, toalecie.

Istotne jest, że ojciec skarżącego korzysta z domowego respiratora, przy obsłudze którego konieczna jest pomoc opiekuna. G.M. z powodu choroby nie mówi, ma trudności z porozumieniem się ze światem zewnętrznym. Oprócz tego wymaga on pomocy przy przygotowywaniu i podawaniu posiłków, leków, sprzątaniu, organizowaniu leczenia i rehabilitacji.

Odmawiając przyznania świadczenia organ powziął wątpliwość, czy fakt podjęcia studiów w systemie dziennym nie stanowi przeszkody do sprawowania opieki w wymiarze wymaganym ustawą. Wnioskodawca studiuje w systemie dziennym w K., odległym 140 km, w części zajęć uczestniczy zdalnie, dzięki czemu przebywa w domu, w tym w niedziele, dni wolne i święta. Natomiast przebywając w K. dostępny jest pod telefonem.

Jak wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego S.M. sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem. Kiedy przebywa w K. na zajęciach, stara się je tak organizować by po zajęciach wrócić do domu, jeśliby wynikła sytuacja nagła, doraźną pomoc ojcu na jego prośbę zapewnia jego matka, z którą ojciec pozostaje w sądowej separacji.

W dniu 6 grudnia 2023 r. skarżący złożył oświadczenie, że studiuje w K. w systemie dziennym, ale część zajęć ma zdalnie, w związku z czym może przebywać w domu i opiekować się ojcem. Z K. do domu przyjeżdża on w weekendy i dni wolne od zajęć.

Niewątpliwe podjęcie nauki przez osobę ubiegającą się o świadczenie pielęgnacyjne, zdaniem Sądu, nie stanowi samo w sobie negatywnej przesłanki przyznania tego świadczenia. Pobieranie nauki/ studiowanie czy to w trybie dziennym, stacjonarny lub zaocznym nie stanowi automatycznie przeszkody w przyjęciu obowiązków opieki nad osobą niepełnosprawną. O tym, czy dany system nauki pozostaje w istocie w sprzeczności z celami opieki nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w treści art. 17 ust. 1 u.ś.r., organ zobowiązany jest każdorazowo ustalić w toku postępowania administracyjnego, a swoje wnioski w tym zakresie w sposób racjonalny uzasadnić (por. wyroki NSA z 6 października 2020 r., I OSK 371/20 oraz z 12 lipca 2023 r. o sygn. akt 1160/22).

W rozpoznawanej sprawie SKO poczyniło takie ustalenia – ustaliło ono, że wnioskodawca S.M. jest studentem uczelni wyższej w K. i studiuje w trybie stacjonarnym. Zajęcia które w toku studiów odbywa (niezależnie od formy ich prowadzenia), zdaniem Kolegium uniemożliwiają jednak sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną. Wprawdzie Skarżący złożył oświadczenie, że przedmiotowe zajęcia nie kolidują ze sprawowaną opieką, to nie można dać jednak wiary temu, że nie będą one kolidować z opieką nad ojcem, który jest osobą ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji i wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Z doświadczenia życiowego wynika, że na czas zaplanowanych zajęć edukacyjnych sprawowanie opieki w sposób opisany przez skarżącego stwarza fikcję, której na gruncie prawa nie można zaakceptować, albowiem świadczenie otrzymywałaby osoba, która w istocie opieki nie wykonuje i nie może jej wykonywać w sposób adekwatny do obiektywnych potrzeb osoby niepełnosprawnej.

Sąd tę ocenę akceptuje.

Nie ma bowiem wątpliwości, że w tygodniu co do zasady skarżący nie opiekuje się ojcem.

Wyjątkowo, mając zajęcia w trybie zdalnym i w weekendy, przebywa z nim w domu.

Sąd nie ma wątpliwości, że taki tryb nauki oznacza, iż sprawowana w pozostałym czasie opieka nad niepełnosprawnym ojcem nie ma charakteru stałego i długotrwałego. Stała opieka nie oznacza oczywiście konieczności przebywania z niepełnosprawnym przez całą dobę, siedem dni w tygodniu. Nie wyklucza też korzystania z pomocy innych osób w opiece nad niepełnosprawnym - innych domowników, krewnych, sąsiadów. Opieka ta musi być jednak takiego rodzaju, że brak jest możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego świadczenia czynności zarobkowych. Skarżący sporadycznie pozostaje w gotowości niesienia pomocy niepełnosprawnemu ojcu zarówno w dzień, jak i w nocy, a przez większość czasu wyjeżdża na zajęcia w szkole wyższej.

Rację ma Kolegium przyjmując, że priorytetem życiowym strony jest teraz nauka, a nie chęć świadczenia pracy, na co wskazują okoliczności sprawy, w tym nauka w trybie dziennym, a nie zaocznie. W takiej zaś sytuacji podjęcie pracy miałoby charakter jedynie dodatkowy.

Końcowo Sąd zauważa, że niepełnosprawny ojciec skarżącego pozostaje w związku małżeńskim z jego matką M. Sąd Okręgowy w [...] wyrokiem z dnia [...] października 2009 r., sygn. akt [...] orzekł separację ich małżeństwa, bez orzekania o winie stron (por. odpis ww wyroku, k. 5 akt administracyjnych). M.T. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z treścią uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie siedmiu sędziów z 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22 :

1. "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., dalej: u.ś.r.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.); 2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).".

Jak podkreślił NSA w uzasadnieniu przywołanej uchwały, punktem wyjścia wszelkich działań interpretacyjnych jest wykładnia językowa, która powinna rozpoczynać proces wykładni zmierzającej do odkodowania z przepisów normy prawnej. Zdaniem NSA, z punktu widzenia języka, kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w art. 17 ust. 1a oraz w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie jest wyrażeniem nieostrym, czy wieloznacznym.

W uzasadnieniu uchwały wskazano, że rozstrzygnięcia przez skład siedmiu sędziów NSA wymaga kwestia, czy rozwiązanie ustalone w oparciu o brzmienie nadane ustawie przez prawodawcę jest względem standardów konstytucyjnych przeciwskuteczne, rażąco i w sposób oczywisty je naruszające. Podkreślono, że rozbieżność w orzecznictwie i wątpliwości interpretacyjne nie dotyczą rozumienia tekstu prawnego, spowodowanego jego niejednoznacznością, ale kwestii odstąpienia od jednoznacznego brzmienia przepisów i stosowania ich z pominięciem warunków wprost w nim wyrażonych, czyli z pominięciem fragmentu przepisu, który musiałby zostać uznany nie tyle ze zbędny, co za niedopuszczalny, rażąco naruszający Konstytucję RP, prowadzący do sprzeczności z chronionymi przez nią wartościami.

W ocenie Sądu w omawianej uchwale, wprowadzenie przez ustawodawcę określonej kolejności dla członków rodziny do ubiegania się przez nich o przyznanie świadczenia socjalnego nie oznacza, że państwo nie wywiązuje się z obowiązku ochrony rodziny i nie uwzględnia jej dobra, jak też nie udziela wsparcia rodzinom znajdującym się w trudnym położeniu ze względu na niepełnosprawność. To właśnie sytuacja rodziny jako całości, związana ze stanem zdrowia poszczególnych jej członków, uzasadnia udzielanie pomocy.

W ocenie Sądu, limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może również zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu. Wskazano, że regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. Taka regulacja nie jest też - zdaniem NSA - sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa, jak też z wyrażoną w art. 2 zasadą sprawiedliwości społecznej. Sprawiedliwość społeczna oznacza nakaz równego traktowania podmiotów należących do takiej samej kategorii istotnej. Wyróżnienie tej kategorii nastąpiło za pomocą kryterium sformalizowanego związanego z orzeczeniem o niepełnosprawności, które pozostaje w rzeczowym związku z celami świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest zatem kryterium przyjętym arbitralnie. Zastosowanie takiego zobiektywizowanego kryterium, a nie zależnego od ocen stanu faktycznego dokonywanych każdorazowo przez organ, nie narusza – w ocenie NSA - w oczywisty sposób wartości wiązanych z państwem prawnym, takich jak pewność prawa i przewidywalność rozstrzygnięć władzy publicznej w stosunku do obywatela.

Należy wskazać, że ogólna moc wiążąca uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego może zostać podważona wskutek uruchomienia procedury, o której mowa w art. 269 § 1 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi. Odpowiednie zastosowanie znajduje wtedy przepis art. 187 § 1 i 2 tej ustawy. Tym samym, alternatywą dla zastosowania się do uchwały przez rozpoznający skargę kasacyjną skład orzekający, jest uruchomienie procedury uregulowanej w art. 269 § 1 P.p.s.a., w celu przełamania wyrażonego w niej stanowiska. W rozpatrywanym przypadku procedura taka nie została zainicjowana. Rozpatrujący sprawę skład orzekający nie dopatrzył się powodów do kwestionowania uchwały.

W rozpatrywanej sprawie osoba wymagająca opieki pozostaje w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem Sądu. Jednocześnie jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stąd pytanie o istnienie przeszkody z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Organ I instancji uznał, iż pozostawanie w związku małżeńskim osoby wymagającej opieki, mimo orzeczonej separacji, wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jej dziecku.

Sąd zauważa, że stosownie do art. 614 § 1 K.r.o. orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej. Skutki prawne separacji można podzielić na dwie grupy: te, które stanowią przejaw powyższej zasady (skutki "rozwodowe") oraz pozostałe. Z kolei wyjątki od zasady rozwodowych skutków separacji zostały sformułowane expressis verbis w przepisach prawnych albo też stanowią dopiero wynik wykładni przepisów.

Do drugiej grupy skutków należą te, które zostały określone w 614 § 3. K.r.o., który stanowi: "Jeżeli wymagają tego względy słuszności, małżonkowie pozostający w separacji obowiązani są do wzajemnej pomocy." Zatem małżonkowie separowani obowiązani są do wzajemnej pomocy, jeżeli wymagają tego względy słuszności. Jest to jeden z wyjątków od zasady, że separacja wywołuje skutki takie jak rozwód. Obowiązek pomocy może przybierać zarówno aspekt majątkowy, jak i osobisty, np. pomoc w gospodarstwie domowym, pielęgnacja w czasie choroby, niepełnosprawności itp. (zob. np. wyr. WSA w Bydgoszczy z dnia 29 września 2010 r., II SA/Bd 797/10, LEX nr 752179, w którym wskazano chorobę i niepełnosprawność jako okoliczność objętą względami słuszności).

Obowiązek ten obwarowany jest jedynie tzw. sankcją pośrednią. Polega ona na tym, że prawo nie przewiduje możliwości zastosowania środków przymusu w celu wyegzekwowania tej powinności, a jej niewypełnienie może jedynie skutkować negatywnymi następstwami w wypadku, gdy zaistnieje potrzeba zastosowania innych regulacji, które uzależniają określone skutki prawne od oceny postawy małżonków względem siebie (J. Ignatowicz, M. Nazar, Prawo rodzinne..., s. 225). Inaczej zatem niż w przypadku świadczeń alimentacyjnych, do których znajduje odpowiednie zastosowanie art. 60 K.r.o. (614 § 4. K.r.o.).

Brak tego elementu "przymusowości" w odniesieniu do obowiązku sprawowania opieki nad współmałżonkiem w przypadku separacji prowadzi do wniosku, że w rzeczywistości nie musi on być wykonywany. W ślad za tym osoba wymagająca szczególnej opieki ze względu na swoją niepełnosprawność może być jej faktycznie pozbawiona ze względu na zachowanie współmałżonka, z którym jest w separacji, jak również ze strony osoby spełniającej wymogi wynikające z art. 17 ust. 1 pkt. 4 u.ś.r.

Artykuł 614 § 3 K.r.o. nie normuje obowiązku alimentacyjnego sensu stricte, lecz parametryzuje sytuację, w której jedna strona ma nieść pomoc drugiej. W jej ramach dokonane czynności nie mogą zaś być jednocześnie oceniane jako wolicjonalne uzewnętrznienie dobrowolnej alimentacji. Już chociażby z tego względu rozróżnić należy szersze pojęcie obowiązku wzajemnego wspierania się członków rodziny od ścisłych jego form, skonkretyzowanych w poszczególnych przepisach o prawach i obowiązkach małżonków przed i po orzeczonej separacji.

Na skutek orzeczenia separacji ustają obowiązki z art. 23 K.r.o., art. 27 K.r.o. Ustawodawca, mając świadomość konsekwencji rozbicia rodziny wprowadził w ich miejsce obowiązki opisane w art. 614 § 3 K.r.o. (była o nim mowa wyżej) i obowiązek alimentacyjny w § 4, odwołujący się do art. 60 K.r.o. regulującego ten obowiązek po rozwodzie.

W odniesieniu do małżonków separowanych nie znajduje zastosowania regulacja, zgodnie z którą roszczenie alimentacyjne wygasa, gdy uprawniony zawiera związek małżeński. Rozwiązanie takie jest oczywiście uzasadnione, skoro małżonkowie separowani nie mogą zawierać nowych małżeństw. Kolejną podstawą wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego, wyłączoną wobec małżonków separowanych, jest upływ 5-letniego terminu od orzeczenia rozwodu w sytuacji, gdy zobowiązanym jest małżonek niewinny rozkładu pożycia. Z orzeczeniem separacji wiąże się zatem ciążący na małżonkach, z istoty bezterminowy obowiązek alimentacyjny, który aktualizuje się po spełnieniu przesłanek analogicznych jak w razie rozwodu. Przyjęte rozwiązanie powoduje powstanie silniejszego obowiązku alimentacyjnego w czasie separacji niż po rozwodzie, co odpowiada istocie instytucji separacji mającej przecież zachować więź małżeńską w sposób dający się pogodzić z ustaniem wspólnego pożycia.

Należy zauważyć, że obowiązek alimentacyjny małżonka wyłącznie winnego separacji (tzw. szerszy obowiązek alimentacyjny) nie zaktualizuje się nigdy, jeżeli orzeczono separację na zgodny wniosek małżonków. Wynika to stąd, że przesłanką tego obowiązku jest orzeczenie w wyroku separacyjnym o wyłącznej winie rozkładu pożycia; tymczasem skorzystanie z trybu "separacji zgodnej" wyłącza możliwość orzekania o winie (jak w niniejszej sprawie).

W art. 130 K.r.o. obowiązek alimentacyjny separowanego czy rozwiedzionego wyprzedza obowiązki krewnych.

Niewątpliwie na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych dekodujemy pojęcie małżonka w separacji przez pryzmat kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zgodnie z jego treścią separowany małżonek pozostaje nadal w związku małżeńskim, chociaż w zakresie skutków separacji, z wyjątkami, o których była wyżej mowa, w obrocie prawnym traktowany jest jak osoba rozwiedziona. Z chwilą separacji m.in. ustaje wspólność ustawowa (art. 54 § 1 K.r.o.), małżonkowie separowani nie dziedziczą po sobie z ustawy (art. 9351 kc), ustaje solidarna odpowiedzialność za zobowiązania zaciągnięte w celu zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny (art. 30 K.r.o.), po upływie 300 dni od uprawomocnienia się orzeczenia separacji ustaje domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki (art. 62 § 1 K.r.o.).

Przepisy art. 17 u.ś.r. określające warunki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nawiązują do przepisów K.r.o. o obowiązku alimentacyjnym. Wprost stanowią o tym, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nad osobą niepełnosprawną mają osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1, ust. 1a u.ś.r.).

Świadczenie pielęgnacyjne jest ekwiwalentem za niepodejmowanie lub rezygnację z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji edukacji (art. 17 ust. 1 u.ś.r.).

Obowiązki te oznaczają pewnego rodzaju heroizm życiowy osoby je podejmującej. Przekłada się on na rezygnację z życia zawodowego w celu zapewnienia bieżącej, często intymnej opieki, niedołężnym małżonkiem czy krewnym.

Pierwszeństwo w sprawowaniu tej opieki mają małżonkowie (art. 130 K.r.o. i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).

Zdaniem Sądu wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. powinna mieć na uwadze przytoczone wcześniej szeroko konsekwencje orzeczenia o separacji oraz prawa i obowiązki separowanych małżonków.

Otóż biorąc pod uwagę, że przesłanką separacji jest zupełny rozkład pożycia małżeńskiego (art. 611 § 1 K.r.o.) słusznościowy charakter obowiązków wynikających z art. 614 § 3 K.r.o. oraz wąski zakres obowiązku alimentacyjnego z art. 614 § 4 K.r.o. prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w pojęciu małżonka nielegitymującego się znacznym stopniem niepełnosprawności nie powinna uwzględniać małżonka legitymującego się prawomocnym orzeczeniem o separacji bez orzeczenia o winie. Oczywiście za wyjątkiem sytuacji, w której separowany małżonek nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności sam chciałby opiekować się współmałżonkiem i wystąpił o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego.

Odmienna wykładnia stwarzałaby pozory prawnej ochrony niepełnosprawnego ze strony separowanego małżonka, a jak już wcześniej wykazano, obowiązek pomocy z art. 611 § 3 K.r.o. nosi cechy zobowiązania naturalnego, a obowiązek alimentacyjny jest ograniczony. W niniejszej sprawie wobec orzeczenia separacji bez orzekania o winie, ograniczony jest on do niedostatku (art. 614 § 4 w zw. z art. 60 § 1 k.r.o.).

Stanowisko powyższe, zdaniem Sądu, nie narusza wykładni zaprezentowanej w wiążącej uchwale NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22.

Dotyczy bowiem kwestii wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. co do separowanego małżonka, co do której NSA się nie wypowiedział w uchwale.

Tak więc, Sąd stanął na stanowisku, że w kontrolowanej sprawie nie zachodzi przeszkoda z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Nie ma to znaczenia dla samego rozstrzygnięcia, a to z powodu prawidłowego ustalenia przez SKO, że opieka sprawowana przez skarżącego nie ma cech opieki stałej i długotrwałej, a także z powodu braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia i sprawowaniem opieki, z powodu kontynuowania studiów przez skarżącego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.).

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 P.p.s.a. skargę oddalił jako niezasadną.