Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 655/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2023-09-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, 3 i 3a
journal: Dz.U. 2021 poz 423
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Ciołek, Sędziowie Sędzia WSA Asesor WSA Kamila Paszowska – Wojnar, Dominik Dymitruk (sprawozdawca), Protokolant Z-ca Kierownika Sekretariatu Wydziału III Monika Tarasiewicz, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 13 września 2023 r. sprawy ze skargi W.R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 maja 2022 r. nr UP-399/2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

W. R. (dalej jako: wnioskodawca, skarżący, zobowiązany), wnioskiem z dnia 25 września 2021 r., doprecyzowanym następnie pismem z dnia 25 października 2021 r., zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: organ) o umorzenie w całości zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek za miesiąc marzec 1996 r. oraz za okres od listopada 1996 r. do grudnia 1998 r., wskazując, że z uwagi na upływ 25 lat nie jest świadomy, czego dotyczy jego zadłużenie oraz jaka jest jego wysokość. Wyjaśnił przy tym, że nie posiada żadnych dochodów ani środków finansowych na spłatę ewentualnego roszczenia.

Skarżący argumentował także, że jego zobowiązanie pochodzi z okresu sprzed ogłoszenia upadłości, choć dodał jednocześnie, iż postępowanie upadłościowe zostało umorzone postanowieniem z dnia 19 stycznia 2005 r. z uwagi na brak środków finansowych na dalsze prowadzenie upadłości z pozostawieniem nieuregulowanych należności wobec organu. Wskazał, że całość jego majątku ruchomego oraz nieruchomości została sprzedana przez syndyka, w tym nieruchomość, w której zamieszkiwał oraz wyposażenie prowadzonego zakładu gastronomicznego. Zamieszkuje obecnie w dotychczasowym mieszkaniu jedynie za zgodą nowego właściciela, dodatkowo nie posiada żadnych dóbr materialnych, żyjąc jako osoba o statusie osoby w ubóstwie.

Zobowiązany przedstawił swoją sytuację zatrudnieniową a także wyjaśnił, że z uwagi na pogorszenie stanu zdrowia, wystąpił do Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności o wydanie nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, pomimo ważności dotychczasowego orzeczenia. Argumentował, że jest osobą schorowaną, mającą 72 lata, nie mogącą wykonywać jakiejkolwiek pracy zarobkowej.

Decyzją z dnia 22 grudnia 2021 r. (nr 2924/2021) organ – w punkcie 1 – działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 423 z późn. zm., dalej jako: "u.s.u.s.") odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 1 375 741,65 zł; w punkcie 2, działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a oraz art. 32 u.s.u.s., a także § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, dalej jako: "rozporządzenie"). odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 8 518,30 zł; z kolei w punkcie 3, działając na podstawie art. 17 ustawa z dnia 18 grudnia 2002 r. Zmiana ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz zmiana niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 z późn. zm., dalej jako: "ustawa zmieniająca"), odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 1 375 741,65 zł.

Na skutek wniosku zobowiązanego o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ, zaskarżoną decyzją z dnia 18 maja 2022 r. (nr 399/2022), utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 22 grudnia 2021 r.

W pierwszej kolejności organ dokonał analizy kwestii przedawnienia i uznał, że w decyzji z dnia 22 grudnia 2021 r. zagadnienie to zostało szczegółowo omówione i prawidłowo stwierdzono, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.

W uzasadnieniu decyzji, po przytoczeniu podstaw prawnych, organ wskazał, że w przypadku zobowiązanego zaistniały przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 2 pkt 2 i 4b u.s.u.s. Odnośnie do pierwszej z nich organ wyjaśnił, że postanowieniem z dnia 19 stycznia 2005 r., sygn. akt VIII U 314/O1, Sąd Rejonowy dla Wrocławia - Fabrycznej VIII Wydział Gospodarczy do spraw Upadłościowych i Naprawczych prawomocnie umorzył postępowanie upadłościowe. Biorąc natomiast pod uwagę, że w umorzonym postępowaniu upadłościowym nie nastąpiło zaspokojenie należności z tytułu składek, spełniona została również przesłanka wyartykułowana w pkt 4b powołanego przepisu.

Organ przyjął – z powodu braku wystarczających danych – że przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 4 i 4c u.s.u.s., nie zachodzą. Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Ponadto wysokość zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie ma zastosowania.

Wprawdzie skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej., jednak nie zachodzi przesłanka braku majątku, ponieważ uzyskuje on dochody z tytułu świadczenia emerytalnego w wysokości pozwalającej na prowadzenie egzekucji oraz jest współwłaścicielem w 1/6 części nieruchomości objętej księgą wieczystą nr [...]. Ustalił również, że aktualnie Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. W tym względzie wywiódł dalej, że postanowieniem z dnia 3 października 2008 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław - Krzyki umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec majątku zobowiązanego, jednak po wydaniu tego postanowienia należności z tytułu zaległych składek zostały ponownie objęte postępowaniem egzekucyjnym przez Dyrektora Oddziału ZUS we Wrocławiu. Zobowiązany, począwszy od dnia 1 lipca 2021 r., pobiera świadczenie emerytalne oraz posiada udział w prawie własności nieruchomości nabyty w drodze spadkobrania i wpisany 5 sierpnia 2010 r. do księgi wieczystej nr [...] (obciążanej hipoteką na rzecz organu), a tym samym posiada składniki majątkowe podlegające egzekucji. W tych okolicznościach organ wykluczył zaistnienia przesłanek całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. Dopóki postępowanie to się toczy nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji, jak również tego, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W konsekwencji powyższych ustaleń organ skonkludował, że w rozpatrywanej sprawie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 pkt 2 i 4b u.s.u.s., jednak w ramach uznania administracyjnego oraz w kontekście zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego odmówił umorzenia należności z tytułu składek.

Uzasadniając swoje stanowisko, organ wyjaśnił, że zobowiązany posiada składniki majątkowe podlegające egzekucji, w tym w szczególności świadczenie emerytalne w wysokości 8 251,40 zł brutto miesięcznie i w tej sytuacji zastosowanie umorzenia naruszałoby interes publiczny i konstytucyjną zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych.

Dalej, powołując się na art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia, organ wyjaśnił, że ograniczone możliwości płatnicze zobowiązanego, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny.

Pomimo wezwania organu, zobowiązany nie złożył oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej. Według własnych ustaleń organu zobowiązany jest stanu wolnego i od 1 lipca 2021 r. zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego jako emeryt. Otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości - od 1 marca 2022 r. – 8 251,40 zł brutto, z którego dokonywane są potrącenia egzekucyjne w kwocie 2.062,85 zł i do wypłaty pozostaje 4 726,92 zł miesięcznie. Choć organ nie posiadał informacji o wysokości stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem, jakie skarżący ponosi oraz o jego zobowiązaniach, uznał, że budżet gospodarstwa domowego prowadzonego przez zobowiązanego, po potrąceniach egzekucyjnych, jest zdecydowanie wyższy niż poziom minimum socjalnego, określony w marcu 2022 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych na kwotę 1 340,55 zł w IV kwartale 2021 r. dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego. Przyjął także, że sytuacja finansowa skarżącego nie wskazuje na stan ubóstwa i konieczność sięgania po pomoc z opieki społecznej, która dedykowana jest tylko osobom w bardzo trudnej, zagrażającej egzystencji sytuacji materialnej.

W uzasadnieniu wskazano także, że na sytuację majątkową zobowiązanego składają się nie tylko uzyskiwane dochody, ale także posiadane składniki majątkowe - jest on bowiem współwłaścicielem w 1/6 części nieruchomości gruntowej o powierzchni [...] ha oraz budynku mieszkalnego w Z., przy "ul.[...]".

W zakresie dalszych przesłanek umorzenia określonych w rozporządzeniu, w szczególności zawartej w § 2 ust. 1 pkt 3, przyjął organ, że choć zobowiązany ma 72 lat i – jak wskazał w swoim wniosku oraz co wynika z obszernej dokumentacji medycznej przekazane przy wniosku – jest osobą schorowaną i nie może wykonywać pracy zarobkowej, ponieważ przeszedł trzy zawały serca i udar mózgu; zaliczony został ponadto do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na stałem, jak również cierpi na łagodne zaburzenia funkcji poznawczych i zaburzenia lękowe, chorobę niedokrwienną serca i przewlekłą chorobę nerek oraz dodatkowo ma nadciśnienie tętnicze oraz cukrzycę, to jednak otrzymuje świadczenie emerytalne, które jest stałym źródłem dochodu wypłacanym niezależnie od stanu zdrowia i ewentualnej konieczności sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny i może stanowić źródło sukcesywnej spłaty zadłużenia wobec ZUS.

Organ ustalił również, że skarżący pełni funkcję prezesa zarządu i prokurenta w spółce "E." Sp. z o.o.

Dodatkowo organ rozważył możliwość umorzenia należności na podstawie art. 17 ustawy zmieniającej. Wskazał, że o istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria. Powołując się na orzecznictwie sądów administracyjnych, argumentował, że nie wystarczy, iż zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązków, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy.

W konsekwencji – biorąc pod uwagę okoliczności umożliwiające umorzenie należności z tytułu składek – przyjął organ, że zobowiązany nie udowodnił, że sytuacja materialno-bytowa, rodzinna i zdrowotna definitywnie uniemożliwia nawet ratalną spłatę należności z tytułu składek, przy jednoczesny ustaleniu, iż jego stały dochód zdecydowanie przekracza poziom minimum socjalnego.

W skardze na powyższą decyzję, wnosząc o jej uchylenie, zobowiązany zarzucił:

I. naruszenie prawa, tj.:

1) art. 28 ust. 3 pkt. 2 i 4b u.s.u.s. poprzez ich błędną wykładnię, a w konsekwencji bezzasadną odmowę zastosowania, a to przez przyjęcie, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych może dowolnie odmówić umorzenia należności z tytułu składek pomimo stwierdzenia zaistnienia przesłanek całkowitej nieściągalności określonych w tych przepisach;

2) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (aktualny t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm., dalej jako: "k.p.a.") poprzez brak należytego wyjaśnienia i ustalenia stanu faktycznego sprawy, co doprowadziło do błędnego przyjęcia, że:

– skarżący posiada składniki majątkowe, z których może być prowadzona skuteczna egzekucja należności z tytułu składek,

– skarżący nie udowodnił, że jego sytuacji materialno-bytowa, rodzinna i zdrowotna uniemożliwia nawet ratalną spłatę należności z tytułu składek,

– należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu;

II. naruszenie interesu prawnego skarżącego poprzez bezzasadną odmowę umorzenia należności z tytułu składek, pomimo że w świetle trudnej sytuacji życiowej skarżącego, w szczególności sytuacji zdrowotnej i materialnej, takie umorzenie należności byłoby ze wszech miar słuszne i uzasadnione.

W uzasadnieniu skargi zobowiązany podniósł, że wysokość otrzymywanego świadczenia emerytalnego nie jest adekwatna do wysokości zaległości z tytułu składek, a ponadto organ nie uwzględnił ponoszonych przez skarżącego niezbędnych comiesięcznych kosztów, które uszczuplają kwotę dochodów, a które szczegółowo wykazano w treści skargi.

Odnosząc się natomiast do posiadanego udziału w nieruchomości wyjaśnił, że jego realna wartość jest niewielka, natomiast niemożność zbycia tego udziału dowodzi fakt, iż był on już zajęty w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przez komornika sądowego, które zostało umorzone wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji.

Do przedmiotowej skargi – jako załączniki – skarżący przedłożył m.in. dokumenty szpitalne oraz zaświadczenia lekarskie celem wykazania sytuacji zdrowotnej. Wskazał także, że zobowiązania z tytułu składek były zabezpieczone hipoteką na ówczesnym lokalu mieszkalnym zobowiązanego, który został zbyty w postępowaniu upadłościowym przez syndyka, zatem środki z tej sprzedaży uzyskane powinny zostać przeznaczone na pokrycie zadłużenia wobec organu i skutkować wygaśnięciem zobowiązania.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Stosownie do art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a.).

Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek jest powołany w decyzji art. 28 u.s.u.s. Wskazany przepis daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Jednocześnie na postawie art. 32 u.s.u.s. przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228, z późn. zm.);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Ponadto, należności z tytułu składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w cytowanym na wstępie rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Przepis § 3 ust. 1 ww. aktu stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w następujących przypadkach:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przechodząc do kwestii merytorycznych, a więc zasadności odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek, Sąd wskazuje, że z treści art. 28 ust. 2 i 3a u.s.u.s. wynika, iż decyzja w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia. Organ może, ale nie musi udzielić stosownej ulgi. Nawet zatem w przypadku wystąpienia okoliczności unormowanych w ww. przepisach, ZUS nie jest bezwzględnie zobowiązany do umorzenia należności składkowych. Świadczy o tym użycie w cytowanych przepisach wyrażenia "mogą być umarzane" oraz zastosowanie w konstrukcji § 3 ust. 1 rozporządzenia terminu "może". Nie oznacza to jednak, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może być dowolna. Ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie tych należności organ jest związany zasadami określonymi w k.p.a., oraz regułami logiki. Postępowanie organu w tym zakresie podlega ocenie sądu administracyjnego, który ocenia, czy został w sprawie zebrany kompletny materiał dowodowy, czy w procesie oceny dowodów nie naruszono reguł logiki i czy zastosowano właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Uznanie administracyjne odnosi się natomiast do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lipca 2022 r., sygn. akt I GSK 1649/21, LEX nr 3421432).

W postępowaniu toczącym się wskutek złożenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, to przede wszystkim na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa ciężar wykazania, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie na podstawie art. 28 ust. 2 i 3a u.s.u.s. (patrz wyroki NSA: z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2132/11; z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 157/13; z dnia 13 marca 2014 r., sygn. II GSK 31/13), gdyż to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości (por. wyrok NSA z dnia 14 marca 2012 r.; sygn. II GSK 149/11). Wynika to przede wszystkim z faktu, że umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania. Na organie zaś, zgodnie z art. 80 k.p.a., spoczywa obowiązek dokonania oceny stanu faktycznego na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd podziela zawarte w uzasadnieniu skargi stanowisko sądów administracyjnych, w myśl którego odmowa umorzenia należności nie może być traktowana jako zasada postępowania ulgowego. Nie zmienia to jednak sensu zacytowanych uregulowań ustawowych, w których organ wyposażony został w instrument uznania administracyjnego, natomiast kontrola sądowa legalności takich decyzji sprowadza się jedynie do badania, czy w procesie dochodzenia do tych rozstrzygnięć organ rentowy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, jakie wskazywać mogłyby na ważny interes zobowiązanego oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów.

W kontrolowanej sprawie organ ustalił, że zaistniały przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 2 pkt 2 i 4b u.s.u.s. W takim przypadku organ zobowiązany był rozważyć, czy zachodzą okoliczności, które pozwolą na umorzenie należności, czy też ustalony stan faktyczny uzasadnia nie stosowanie omawianej instytucji. W tej sytuacji organ musi przedstawić powody, dla których odmówił umorzenia niespłaconych składek - mimo istnienia ustawowych przesłanek ku temu. Powody te winny odnosić się do okoliczności konkretnej sprawy i świadczyć o tym, że nie ma podstaw do potraktowania wnioskodawcy w sposób szczególny.

Zdaniem Sądu, zaskarżona decyzja wskazania te zawiera, a tym samym zarzut naruszenia art. 28 ust. 3 pkt 2 i 4b u.s.u.s. nie okazał się usprawiedliwiony.

Zauważyć należy, że choć organ powołał się na szczególny, tj. publicznoprawny charakter należności z tytułu składek, to jednak nie z tego powodu odmówił umorzenia powstałego zadłużenia. Powodem, który w ocenie organu uzasadniał jego rozstrzygnięcie, było posiadanie majątku podlegającego egzekucji, w tym w szczególności wysokiego świadczenia emerytalnego, które zresztą jest aktualnie przedmiotem zajęcia komorniczego, co potwierdza możliwość chociażby częściowego zaspokojenia wierzyciela. Nie ma przy tym znaczenia akcentowana w skardze relacja osiąganego przez zobowiązanego dochodu do wysokości zadłużenia, ponieważ perspektywa nawet częściowej spłaty zadłużenia czyni egzekucję nie tylko realną, ale wręcz konieczną.

Organ prawidłowo ustalił, że skarżący otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości - od 1 marca 2022 r. – 8 251,40 zł brutto, z którego dokonywane są potrącenia egzekucyjne w kwocie 2 062,85 zł. Do wypłaty pozostaje zatem kwota 4 726,92 zł miesięcznie. Na sytuację majątkową zobowiązanego składają się nie tylko uzyskiwane dochody, ale także posiadane składniki majątkowe - jest on bowiem współwłaścicielem w 1/6 części nieruchomości gruntowej o powierzchni [...] ha oraz budynku mieszkalnego w Z., przy "ul.[...]".

Słusznie zatem, zdaniem Sądu, organ stwierdził, że istnieje możliwość dochodzenia zapłaty należnych składek, a dolegliwość jaka się z tym wiąże, nie jest równoznaczna z całkowitą nieściągalnością należności; nie uzasadnia również odstąpienia od przymusowego dochodzenia należności z tytułu składek.

W ocenie Sądu, nie sposób uznać, że skoro jedna z egzekucji skierowana względem powyższego udziału skarżącego nie doprowadziła do zaspokojenia roszczenia wierzyciela innego niż ZUS w całości, to stan ten potwierdza, iż ów składnik majątkowy w sposób trwały nie nadaje się do egzekucji. Taki wniosek nie jest uprawniony, ponieważ w dalszym ciągu realna pozostaje możliwość skierowania egzekucji należności do całości majątku skarżącego.

Sąd podkreśla, że umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Jeżeli zatem istnieje możliwość wyegzekwowania należności choćby w części, to negatywne rozstrzygnięcie zapadłe w tym przedmiocie nie może być uważane za dowolne (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/Gl 382/22).

Prawidłowo przyjął także organ wymagalność należności z tytułu składek objętych wnioskiem skarżącego. W tym zakresie, choć należności te dotyczą okresu: marzec 1996 r. oraz od listopada 1996 r. do grudnia 1998 r., prawidłowo wykazano, że do ich przedawnienia do doszło, na co wpływ miało ogłoszenie upadłości skarżącego i późniejsze umorzenie postępowania upadłościowego, co nastąpiło postanowieniem z dnia 19 stycznia 2005 r., a które uprawomocniło się 11 kwietnia 2005 r. W tym samym roku wszczęto zresztą postępowanie egzekucyjne (doręczenie upomnienia nastąpiło w dniu 29 marca 2005 r., natomiast tytułu wykonawczego 5 maja 2005 r.), a po jego umorzeniu, co nastąpiło postanowieniem z dnia 3 października 2008 r., ponowne postępowanie egzekucyjne – trwające zresztą do dziś – wszczęto doręczając zobowiązanemu tytuły wykonawcze w dniu 23 marca 2011 r.

W dalszej kolejności Sąd wskazuje, że przedstawiona przez skarżącego w toku postępowania oraz na etapie skargi argumentacja nie wypełnia przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia, o czym prawidłowo rozstrzygnął organ w zaskarżonej decyzji. Należy podkreślić, że umorzenie zaległości w oparciu o regulacje wskazanego rozporządzenia zastrzeżone jest jedynie do sytuacji krytycznych, których zaistnienia skarżący w niniejszej sprawie nie wykazał.

Sąd przychyla się przy tym do stanowiska organu, że wykazane przez skarżącego problemy zdrowotne, choć z całą pewnością są utrudnieniem w codziennej egzystencji, to nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności z tytułu składek wobec posiadania majątku, z którego zaległości mogą być przymusowo egzekwowane.

Należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie nie wystąpiły obiektywne, niezależne od skarżącego przeszkody, które uniemożliwiałyby uiszczenie należności z tytułu składek. W szczególności nie wystąpiły w tej sprawie okoliczności opisane w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Skarżący nie udokumentował, aby opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, jak również, aby klęska żywiołowa albo inne nadzwyczajne wydarzenie były powodem zaprzestania prowadzenia działalności (§ 3 ust. 1 pkt 1 i 2 rozporządzenia). Nie zachodzi także okoliczność wskazana w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, a mianowicie przypadek przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Odnosząc się do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia wskazać należy, że wystąpienie tej przesłanki uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Niezbędne jest zatem wykazanie związku przyczynowego pomiędzy występującymi schorzeniami a niemożnością uzyskania dochodu pozwalającego na opłacenie zaległych należności składkowych. Podstawą umorzenia zaległości z tytułu składek nie jest bowiem sam fakt zaistnienia choroby, a jedynie stan majątkowy będący efektem choroby. Z dowodów zgromadzonych w sprawie wynika, że skarżąca ma problemy zdrowotne, jednak brak podstaw do przyjęcia, by uniemożliwiały one uzyskiwanie dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Natomiast skarżący dysponuje stałym źródłem dochodu w postaci pobieranego świadczenia emerytalnego. W przypadku gdy zobowiązany mimo istnienia choroby uzyskuje stałe dochody, wspomniana podstawa umorzenia nie ma zastosowania.

W ocenie Sądu prawidłowo także rozważył organ możliwość zastosowanie w sprawie art. 17 ustawy zmieniającej, stwierdzając w konkluzji, że nie wystąpił ważny interes zobowiązanego przemawiający za umorzenie należności z tytułu składek.

W dalszej kolejności Sąd wskazuje również, że w toku postępowania administracyjnego skarżący nie złożył oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej, pomimo, że organ pouczył w piśmie z dnia 8 października 2021 r. zarówno o podstawach prawnych postępowania i rozstrzygnięcia, przedmiocie postępowania wyjaśniającego, dokumentach, które mogą być złożone w celu udowodnienia swojej sytuacji, skutkach postępowania, uprawnieniu strony do czynnego udziału w sprawie oraz wypowiedzenia się co do zgromadzonego materiału dowodowego, możliwości udzielenia pełnomocnictwa, a także obowiązku powiadomienia organu o zmianie adresu i skutkach zaniechania tego obowiązku. Skoro skarżący nie wykazał ponoszonych comiesięcznie wydatków, organ dokonał rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o te dowody, które zgromadził w aktach sprawy, w tym pozyskane samodzielnie informacje o stanie majątkowym. W tej sytuacji zobowiązany nie może zarzucać organowi, że nie zebrał całego materiału dowodowego, a także nie uwzględnił ponoszonych przez niego wydatków.

Sąd podkreśla w tym względzie, że powołanie się na obciążenia z tytułu kosztów utrzymania dopiero w skardze uznać należy za spóźnione, ponieważ Sąd dokonuje kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Podobnie powołanie w niej nowych okoliczności dotyczących aktualnego stanu zdrowia skarżącego, nieznanych organowi, nie może spowodować podważenia wydanej w sprawie decyzji.

Wskazać należy, że Sąd dokonywał oceny decyzji w dacie jej wydania i każda zmiana okoliczności faktycznych, w szczególności sytuacji majątkowej, rodzinnej lub zdrowotnej osoby zobowiązanej, może być zawsze podstawą do ponownego wystąpienia z ponownym wnioskiem o umorzenie zaległości, bowiem odmowa ich umorzenia nie stwarza sytuacji powagi rzeczy osądzonej i - jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 lutego 2000 r., sygn. akt III SA 398-399/99 - zobowiązany do uiszczenia zaległości może występować o jej umorzenie tak długo, jak długo zaległość ta istnieje, zwłaszcza zaś jeśli jego sytuacja ulegnie pogorszeniu. Aczkolwiek pogląd ten wypowiedziano w oparciu o przepisy ustawy - Ordynacja podatkowa, to jednak jest on w pełni aktualny także na gruncie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

W tym stanie rzeczy także zarzuty dotyczące naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 2 oraz art. 80 k.p.a., nie okazały się uzasadnione.

Nie sposób było uznać, aby w warunkach niniejszej sprawy doszło także do naruszenia chronionego prawnie interesu skarżącego w wyniku braku umorzenia należności. Według Sądu, przeprowadzone ustalenia i ich ocena dają podstawę, by twierdzić, że interes indywidualny i interes publiczny były przez organ należycie rozumiane i należycie wyważone, a ponadto – co zostało już podkreślone – rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia należności nie jest obligatoryjne nawet w sytuacji ustalenia, że zachodzi całkowita nieściągalności w rozumieniu przepisów u.s.u.s.

Z tych względów Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.