Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 389/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-06-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1, art. 17b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie Sędzia WSA Ewa Michna Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 26 czerwca 2024 roku sprawy ze skargi B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 21 grudnia 2023 r., nr SKO-NP-4115-319/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz B. M. 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z 29 czerwca 2022 r. B. M. (dalej: skarżąca) wniosła o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką K. G. Matka skarżącej (ur. 1942 r.) legitymuje się orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z 15 stycznia 1999 r., stwierdzającym niezdolność do samodzielnej egzystencji.

Decyzją Wójta Gminy Ł. z 20 lipca 2023r., znak: DŚR-5211.38.1.2023.MP odmówiono skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że skarżąca faktycznie sprawuje opiekę nad niezdolną do samodzielnej egzystencji matką mieszkającą samodzielnie, w sąsiedztwie wnioskodawczyni. Opieka ta polega na pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego związanych z utrzymaniem higieny osobistej, podawaniu leków, przygotowaniu posiłków. Ze względu na tę opiekę wnioskodawczyni zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym. W trakcie wywiadu środowiskowego organ ustalił, że poza wnioskodawczynią są jeszcze inne osoby - pięcioro jej rodzeństwa - zobowiązane do alimentacji względem matki, które nie uczestniczą zapewnieniu jej opieki, jednakże w stanie faktycznym nie zachodzą obiektywne okoliczności wskazujące, że nie są oni temu obowiązkowi zadość uczynić w sposób bezpośredni lub pośredni.

Organ nie kwestionował, że wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad matką, co utrudnia jej podjęcie pracy, jednakże uznał, że istnieje możliwość zorganizowania opieki nad matką przy współudziale rodzeństwa tak, aby wnioskodawczyni nie musiała rezygnować zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej czy też pracy w gospodarstwie rolnym. Nadto organ l instancji stwierdził, iż w przedmiotowej sprawie nie spełniona została przesłanka z art. 17 ust.1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki.

Na powyższą decyzję skarżąca wniosła odwołanie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych i pominięcie okoliczności, że w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;

błędne zastosowanie art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagaj opieki posiada zstępnych, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz córki.

Decyzją z 21 grudnia 2023 r., nr SKO-NP-4115-319-23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy w pierwszej kolejności wskazał, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana w wyroku TK z 21 października 2014 r., za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Uznano więc, że w sprawie ustaleniu podlega, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie.

Jak wskazano ze stanu faktycznego sprawy wynika, że skarżąca mieszka w sąsiedztwie domu niepełnosprawnej matki, która jest wdową. Matka skarżącej mieszka sama, a od 1999 r. jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji. Choruje przewlekle na chorobę Alzhaimera i zespół otępienny, niedokrwistość, nadciśnienie tętnicze, zwyrodnienie wielostawowe, przebyła udar mózgu, kamicę pęcherzyka żółciowego, ze względu na to, że nie kontroluje swoich potrzeb fizjologicznych zaopatrywana jest w pampersy, porusza się z trudem od dwóch miesięcy nie wstaje z łóżka (ma słabe mięśnie nóg). Ze względu na te schorzenia jest niezdolna do prowadzenia jakiejkolwiek aktywności życiowej, nie jest w stanie ubrać się, wymaga pomocy przy spożywaniu posiłków, utrzymaniu higieny osobistej, ma zaburzoną orientację, z trudem poznaje otaczające ją osoby (jedynie rozpoznaje opiekującą się nią skarżącą i wnuczkę, która pomaga matce przy opiece nad babcią), kontakt słowny jest z nią utrudniony bowiem pamięta tylko to co było w przeszłości. Matka skarżącej pozostaje pod stałą opieką tylko lekarza pierwszego kontaktu. Dom, w którym mieszka niepełnosprawna (po gruntownym remoncie po 2017r.) spełnia standardy bytowe, dostosowany jest do jej potrzeb tak aby nie zrobiła sobie krzywdy (okna mają zdemontowane klamki, meble mają oklejone ostre kanty).

Skarżąca przychodzi do matki kilkakrotnie w ciągu dnia, sprawdza co u niej dzieje, jak się czuje, czy czegoś potrzebuje, pali w piecu, utrzymuje porządek w mieszkaniu, spędza u matki noce. Codzienna opieka wnioskodawczyni nad matką polega na: pomocy przy w utrzymaniu higieny osobiste (mycie, zmiana pampersów), przygotowanie i podanie śniadania w miejscu zamieszkania matki, obiad wnioskodawczyni przygotowuje u siebie w domu i przynosi go, podaje lekarstwa dwa razy dziennie, towarzyszy matce w ciągu dnia razem oglądają telewizję, wykonuje z matką drobne robótki usprawniające, ćwiczenia rehabilitacyjne, zakupuje lekarstwa, żywność, umawia wizyty lekarskie, pielęgniarki środowiskowej, dba o wykonanie badań laboratoryjnych u matki. W sprawowaniu opieki nad matką wnioskodawczyni pomagają jej mąż i córka, natomiast nie uzyskuje ona żadnej pomocy ze strony rodzeństwa. Skarżąca zaprzestała prowadzenia i pracy w gospodarstwie rolnym od kwietnia 2021 r.

W ocenie organu odwoławczego stan faktyczny sprawy wskazuje, że niepełnosprawna matka odwołującej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i wymaga opieki i pomocy. Jednakże uwzględnił, że oprócz odwołującej jest jeszcze pięcioro dzieci matki skarżącej (z czego część mieszka w tej samej miejscowości co matka w lub w pobliskich miejscowościach), a z akt sprawy nie wynika aby istniały obiektywne okoliczności uniemożliwiające im wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego dlatego organ uznał, że istnieje możliwość zorganizowania opieki nad niepełnosprawną tak, aby odciążyć odwołującą by nie musiała rezygnować w pracy w gospodarstwie rolnym.

Odnośnie rodzeństwa ustalono, że brak jest przeszkód aby uczestniczyli oni w opiece nad matką. I tak:

- D. D. (lat 59), zam. Ł. - czyli w miejscu zamieszkania matki -

pracuje jako pomoc w przedszkolu, nie odwiedza matki, nie pomaga i nie angażuje się w żaden sposób w opiekę,

J. M. (lat 53), zam. B. (powiat [...]) - pracuje na gospodarstwie rolnym, znajduje się w trudnej sytuacji materialnej dlatego nie jest w stanie wspomóc matki finansowo, rzadko ją odwiedza,

J. S. (lat 49), zam. K. - pracuje na gospodarstwie rolnym oraz podejmuje prace dorywcze, ma dorosłe dzieci i to im pomaga,

T. G. (lat 39) - mieszka i pracuje na terenie A., rzadko przyjeżdża do

Polski, od dłuższego czasu nie dzwonił i nie interesuje się matką, nie wspomaga jej w żaden sposób,

K. K. (lat 31), zam. N., spodziewa się czwartego dziecka, rzadko odwiedza matkę, nie wspomaga jej finansowo.

Zdaniem organ rodzeństwo skarżącej może wypełniać swoje obowiązki alimentacyjne względem matki zarówno poprzez pomoc osobistą, czy też współfinansowanie opieki.

Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zaskarżonej decyzji zarzuciła:

- naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

- rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) zwanej dalej "p.p.s.a.". Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w tak określonych granicach sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), powoływanej dalej także jako "u.ś.r." w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, tj. obowiązującym na dzień wydania decyzji przez organ II instancji.

Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Jednocześnie zgodnie z art. 17b cyt. ustawy w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (ust. 1). Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia." Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (ust. 2).

W realiach kontrolowanej sprawy organ odwoławczy trafnie zauważył, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające zyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium.

Decyzje wydane w sprawie nie są jednak prawidłowe z tej przyczyny, że organy nie ustaliły w sposób odpowiadający zasadzie prawdy obiektywnej stanu faktycznego sprawy i nie oceniły na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy w sprawie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a opieką nad niepełnosprawną matką.

W tym miejscu Sąd zauważa, że zasada prawdy obiektywnej została skonstruowana w art. 7 k.p.a., zgodnie z którym w toku postępowania organy administracji publicznej z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Powyższa zasada ogólna odnosi się nie tylko do sposobu prowadzenia postępowania administracyjnego, lecz jest także wskazówką interpretacyjną prawa materialnego, gdyż organy administracji publicznej mają obowiązek uwzględniania jej przy "załatwieniu sprawy" (por. wyroki NSA z 4.06.1982 r., I SA 258/82, ONSA 1982/1, poz. 54, oraz z 28.11.2012 r., I OSK 641/12, LEX nr 1291400; wyrok WSA w Gdańsku z 14.09.2011 r., I SA/Gd 502/11, LEX nr 898927).

Organ administracji publicznej ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w taki sposób, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Zasada prawdy obiektywnej została skonkretyzowana w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Natomiast zgodnie z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Biorąc pod uwagę treść przytoczonych wyżej przepisów, należy uznać, że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego. Okoliczność, w której strona również ma prawo wykazywania inicjatywy dowodowej, nie zwalnia organu administracji publicznej z obowiązku podejmowania z urzędu czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Organ administracji publicznej jest obowiązany z urzędu: 1. ustalić, jakie okoliczności faktyczne mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy; 2. ustalić, jakie dowody powinny zostać przeprowadzone w celu ustalenia powyższych okoliczności (por. wyrok z 20.09.2012 r., IV SA/Wa 663/12, LEX nr 1347629, w którym WSA w Warszawie stwierdził, że "organ administracji jako gospodarz postępowania administracyjnego określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do należytego ustalenia stanu sprawy", przy czym "aktywna rola organu administracji publicznej w procesie poszukiwania i gromadzenia materiału dowodowego może przejawiać się zarówno podejmowaniem czynności dowodowych z urzędu, a także gromadzeniem w aktach sprawy dowodów wskazanych lub dostarczonych przez strony, jeżeli mają one znaczenie dla sprawy" – tak WSA we Wrocławiu w wyroku z 15.02.2012 r., IV SA/Wr 711/11, LEX nr 1139681); 3. przeprowadzić dowody, które uznał za niezbędne dla dokonania prawidłowych ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy; 4. dokonać oceny przeprowadzonych dowodów zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów (por. wyrok NSA z 23.02.2012 r., II GSK 118/12, LEX nr 1125454).

Jednocześnie Sąd podkreśla, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., IV SA/Wr 51/21). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo - skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19). Konieczne jest poczynienie w tym zakresie kompleksowych ustaleń i poddanie ich wszechstronnej ocenie.

Odnosząc powyższe do realiów kontrolowanej sprawy, Sąd wskazuje, że organy obu instancji uznały, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad matką z uwagi na brak obiektywnych przeszkód we współudziale 5 rodzeństwa skarżącej w opiece nad matką.

Odnośnie udziału rodzeństwa w opiece nad osobą niepełnosprawną, jako okoliczności przemawiającej za odmową przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego, Sąd wskazuje, że zgodnie z najnowszym orzecznictwem NSA kwestia rodzeństwa nie pozostaje bez wpływu na ocenę istnienia związku przyczynowego bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem (por. wyrok NSA z 14 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 229/23). W kolejnym wyroku NSA stwierdził, że nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że oprócz wnioskującego o świadczenie, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawnym, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Nie oznacza to, że Sąd wybiera, kto ma zapewnić niepełnosprawnemu opiekę (osobistą, czy też dzieląc się z rodzeństwem) jednak, że wnioskujący o świadczenie nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad niepełnosprawnym (por. wyrok NSA z 20 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2322/22, podobnie WSA w Krakowie w wyroku z 2 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 320/22, od którego skarga kasacyjna została oddalona wyrokiem NSA z 6 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 128/23).

Kwestia możliwości współdziałania rodzeństwa, jako zobowiązanego alimentacyjnie względem matki w równym stopniu co wnioskujący, zawsze musi podlegać indywidulanej ocenie na tle okoliczności faktycznych danej sprawy, a zwłaszcza intensywności i charakteru opieki jakiej wymaga osoba niepełnosprawna ze względu na specyfikę występujących u niej niedomagań oraz objawów chorobowych.

W ocenie Sądu stwierdzenie organu o możliwości współuczestniczenia w opiece nad matką rodzeństwa w stopniu umożliwiającym skarżącej podjęcie zatrudnienia nie zostało poprzedzone wystarczająco wnikliwym badaniem. Organy nie uwzględniły specyfiki choroby na jaką cierpi matka skarżącej tj. choroby Alzheimera. Faktem powszechnie znanym jest, że objawy choroby Alzheimera rozwijają się stopniowo przez wiele lat – zwiększa się zarówno ich zakres, jak i stopień. Pierwszym symptomem choroby są zazwyczaj problemy z pamięcią krótkotrwałą, przy zachowaniu bardzo dobrej pamięci długotrwałej. Z czasem problemy z pamięcią krótkotrwałą dają się obserwować coraz częściej i są coraz poważniejsze, jak również zaczynają im towarzyszyć kolejne objawy chorobowe. Objawy choroby Alzheimera różnią się od siebie na poszczególnych etapach otępienia. W niniejszej sprawie nie ustalono w jakim stadium choroby znajduje się matka skarżącej. Na poparcie stopnia zaawansowania choroby oraz jej objawów nie zgromadzono żadnej dokumentacji medycznej. W aktach sprawy na tę okoliczność widnieje jedynie oświadczenie skarżącej oraz stwierdzenie pracownika socjalnego, że matka skarżącej jest osobą pozytywnie usposobioną lecz kontakt z nią jest ograniczony gdyż wspomina czasy swej młodości. W ocenie Sądu jest to niewystarczające dla dokładnego wyjaśnienia sprawy. Zasadne jest ustalenie, poparte dokumentacją medyczną, w jakim stopniu matka skarżącej ma zachowaną orientację i rozeznanie rzeczywistości skoro skarżąca twierdzi, że matka poznaje osób (oprócz skarżącej i jej córki). Ustalenie to jest konieczne dla oceny czy ze względu na specyfikę i stopień zaawansowania choroby rodzeństwo skarżącej jest w stanie efektywnie wesprzeć skarżącą w opiece nad matką, innymi słowy czy matka skarżącej zaakceptuje inne osoby niż skarżącą do udzielania jej wsparcia.

Konieczne jest też ustalenie stopnia samodzielności matki, tj. konkretne wskazanie w zakresie jakich czynności wykazuje samodzielność i jak wygląda jej codzienna aktywność. Stan faktyczny sprawy nie jest w tej kwestii jednoznaczny. Skarżąca oświadczyła, że jej matka wymagająca pomocy w każdej czynności życia codziennego, a skarżąca "(...) zawsze musi być blisko niej, aby reagować w sytuacji zagrożenia" ale jednak matka nie mieszka ze skarżącą, co wskazuje, że przez jakąś część dania zostaje sama w domu. Konieczne jest ustalenie przez ile godzin dziennie matka skarżącej jest w stanie zostać sama w domu. Następnie z akt sprawy wynika, że z jednaj strony skarżąca pomaga matce w spożywaniu posiłków z drugiej, że wykonuje z matką drobne robótki usprawniające co wskazuje na jakiś stopień sprawności manualnej matki. Ponadto skarżąca podaje, że matka jest osobą leżącą. Ale też ustalono, że kanty mebli w domu matki są pooklejane, a klamki w oknach zdemontowane ponadto wskazano, że "bywa, że przewraca się lub robi coś niewłaściwego", co może wskazywać na zdolność aktywnego funkcjonowania matki skarżącej. Niespójności te wymagają jednoznacznego wyjaśnienia. Niewątpliwie dla ustalenia stopnia samodzielności matki zasadne będzie dokonanie oceny w skali Barthel.

Sąd zwraca też uwagę, że skarżąca zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym. Jak trafnie wskazano w uchwale NSA z 11.12.2012 r., (I OPS 5/12, ONSAiWSA 2013, nr 3, poz. 40) prowadzenie gospodarstwa rolnego oznacza stałą i osobistą działalność rolnika, mającą charakter zarówno wykonywania pracy lub innych zwykłych czynności wiążących się z tym prowadzeniem, jak i zarządzania gospodarstwem. Przy właściwej organizacji pracy rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne - zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną. W odróżnieniu od pracy w gospodarstwie rolnym, praca świadczona w ramach stosunku pracy jest pracą wykonywaną na rzecz osoby trzeciej i pod jej kierownictwem (art. 22 Kodeksu pracy). Charakteryzuje ją nie tylko podporządkowanie ekonomiczne, ale i organizacyjne. W tym kontekście wyjaśnienia wymaga charakter i rozmiar gospodarstwa rolnego prowadzonego przez skarżącą. Czy jest ono całoroczne czy sezonowe. Jest to niezbędne dla ustalenia czy opieka nad matką całkowicie wyklucza podjęcie przez skarżącą tego rodzaju pracy zarobkowej, czy też z uwagi na charakter i rozmiar prowadzonego gospodarstwa oraz prawidłowo ustalony zakres opieki jakiej wymaga jej matka – skarżąca jest w stanie wykonywać pracę w gospodarstwie rolnym choćby w częściowym wymiarze czasu pracy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni stanowisko zawarte w niniejszym wyroku.

Końcowo Sąd zwraca uwagę, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W ocenie Sądu oznacza to, że sprawa skarżącej powinna być rozpoznana przez organ na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem 31 grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy do 31 grudnia 2023 r. złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i spełnili określone w ustawie przesłanki jego przyznania z uwzględnieniem art. 24 ust. 2 u.ś.r. (por. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lipca 2013 r., II SA/Go 552/13 i wyrok WSA w Rzeszowie z 27 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Rz 1991/23).

Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł jak w pkt. I sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c w zw. z art. 135 p.p.s.a. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r., poz. 1964).