Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1411/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-08-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 3, art. 8, art. 41  pkt 1
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
article: Art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski Sędziowie WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 sierpnia 2023 r. sprawy ze skargi F. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 1 sierpnia 2022 r. nr SKO.PS/4110/423/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w formie zasiłku celowego specjalnego na zakup odzieży, obuwia i leków oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez F. G., zwanego dale skarżącym, decyzją z dnia 1 sierpnia 2022 r. nr SKO.PS/4110/423/2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie. art. 2, art. 8 ust. 1 pkt 1, art. 36 pkt 1 lit. c, art. 41 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm., zwanej dalej ustawą o pomocy społecznej) oraz 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735, zwaną dalej w skrócie - k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 26 maja 2022 r., znak: [...], o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia w formie zasiłku celowego specjalnego na zakup odzieży, obuwia i leków.

Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z dnia 26 maja 2022 r., znak: [...], Prezydent Miasta Krakowa odmówił przyznania skarżącemu świadczenia w formie zasiłku celowego specjalnego na zakup odzieży, obuwia i leków.

W trakcie postępowania organ pierwszej instancji ustalił, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. W miesiącu kwietniu 2022 r. pracował na podstawie umowy o pracę w firmie A. Sp. z o.o. i "z tego uzyskał dochód w wysokości 1719,70 zł", nie osiągnął dochodu z tytułu umowy zlecenia z powodu zwolnienia lekarskiego.

Wobec przekroczenia przez skarżącego kryterium dochodowego organ pierwszej instancji rozważył przyznanie pomocy na podstawie art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, tj. specjalnego zasiłku celowego.

W toku postępowania skarżący przedstawił faktury za leki, zadeklarował, że ponosi koszty gazu i prądu po połowie z byłą żoną, natomiast nie ponosi opłat zawiązanych z wynajęciem mieszkania. Nadto skarżący przedstawił rachunek za telefon na kwotę 424, 17 zł.

Mając na uwadze powyższe organ uznał, że uzyskany przez skarżącego dochód jest wystarczający do samodzielnego zabezpieczenia potrzeby związanej z zakupem odzieży, obuwia oraz leków, a ponoszenie wydatków za korzystanie

z telefonu komórkowego w podanej wysokości stanowi nieracjonalne dysponowanie własnymi środkami.

Organ podkreślił przy tym, że przyznanie określonych świadczeń ze środków publicznych powinno być ukierunkowane przed wszystkim na te osoby lub rodziny, które ze względu na całkowity brak dochodu nie byłyby w stanie egzystować bez świadczeń z pomocy społecznej. Dodatkowo zwrócił uwagę na ograniczone możliwości finansowe MOPS.

Odwołanie od ww. decyzji wniósł skarżący nie zgadzając się ze stanowiskiem organu pierwszej instancji i dokonanymi przez niego ustaleniami w postępowaniu poprzedzającym jej wydanie.

Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Kolegium powołało treść przepisu art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej

oraz wyjaśniło, że podstawową zasadą, w oparciu o którą organy administracji decydują o udzielaniu pomocy społecznej, w tym zasiłku celowego, formułuje art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 776 zł lub osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 600 zł.

Na gruncie ustawy o pomocy społecznej - co do zasady - za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach i kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób (art. 8 ust. 3 ustawy).

Przy czym jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 23 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 721/21 nie można uznać, iż należności świadczone przez dłużnika na rzecz funduszu alimentacyjnego są alimentami pomniejszającymi przychód ustalany zgodnie z art. 8 ust. 3 ustawy. Zatem art. 8 ust. 3 pkt 3 ustawy nie obejmuje należności wyegzekwowanych od dłużnika na rzecz funduszu alimentacyjnego. Zapłaty alimentów świadczonych przez zobowiązanego na rzecz tych osób uprawnionych o których mowa w art. 8 ust. 3 ustawy nie można utożsamiać bowiem z kwotami należności wyegzekwowanych lub zwróconych przez dłużnika na rzecz funduszu alimentacyjnego w ramach nie prywatnoprawnego, lecz publicznoprawnego zobowiązania. W takim przypadku z wyjątkowego pomniejszenia przychodu w rozumieniu art. 8 ust. 3 ustawy korzystałyby osoby, które nie dostarczają uprawnionym środków utrzymania na bieżąco, doprowadzając do uruchomienia świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zobowiązany korzystałby dwukrotnie z naruszania przez siebie prawa - za pierwszym razem nie wykonując swojego skonkretyzowanego obowiązku terminowo i należycie (popełniając delikt cywilnoprawny wobec uprawnionego do świadczeń alimentacyjnych), drugi raz - uzyskując pomniejszenie przychodu w rozmiarze większym niż osoba w takiej samej sytuacji prawnej i faktycznej, która swoje świadczenia łożyła należycie i w terminie.

Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy Kolegium stwierdziło, że organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił kwotę w wysokości 1719,70 zł dochodu skarżącego za miesiąc kwiecień 2022 r. (przychód z tytułu umowy o pracę: 2207,55 zł - 250,00 zł (koszty uzyskania przychodu) - 106,75 zł (składka na ubezpieczenie zdrowotne) - 131,10 zł (składka na ubezpieczenie społeczne), nie odliczając "kwoty alimentów świadczonych na rzecz innych osób" w wysokości 1241,82 zł, bowiem jak wynika z akt sprawy kwota powyższa jest potrącana przez komornika na rzecz funduszu alimentacyjnego. Organ pierwszej instancji w pierwszej kolejności zbadał, czy spełnia on przesłanki do przyznania zasiłku celowego na podstawie art. 39 ustawy, bowiem zgodnie z art. 39 ust. 1 i ust. 2 ustawy "W celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy. Zasiłek celowy może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, ogrzewania, w tym opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu". Zgodnie z powyższym przyznanie zasiłku celowego z pomocy społecznej jest możliwe, jeżeli wnioskowany zasiłek jest nieodzowny do pokrycia podstawowych potrzeb osoby i jej koniecznych życiowych wydatków. Przyznanie zasiłku celowego uzależnione jest od dochodu. Kryteria dochodowe są takie same, jak w przypadku pozostałych świadczeń.

Natomiast zgodnie z art. 41 pkt 1 ustawy "w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi". Od oceny organu zależy, czy uzna sytuację wnioskodawcy za szczególną i postanowi o przyznaniu pomocy w ww. formie.

Kolegium wskazało, że w niniejszej sprawie w dniu 11 maja 2022 r. skarżący złożył wniosek o udzielenie pomocy finansowej na dofinansowanie na zakup odzieży, obuwia i leków. W toku postępowania ustalono, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a jego "dochód w miesiącu kwietniu 2022 r. wynosił 1719,70 zł". Ponadto ustalono, iż skarżący ponosi koszty gazu, prądu po 1/2 z byłą żoną, nie ponosi jednak opłat związanych z wynajęciem mieszkania. Rachunek na telefon opiewał natomiast na kwotę 424,17 zł.

Kolegium podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji, że uzyskany dochód przez odwołującego jest wystarczający do samodzielnego zabezpieczenia potrzeb na zakup odzieży, obuwia oraz leków, bowiem przyznanie określonych świadczeń ze środków publicznych winno być ukierunkowane przede wszystkim na osoby lub rodziny, które ze względu na całkowity brak dochodu nie byłyby w stanie egzystować bez świadczeń z pomocy społecznej.

Kolegium podkreśliło, że rozstrzygnięcie na podstawie przytoczonego wyżej art. 41 ww. ustawy zapada w ramach uznania administracyjnego. Nie oznacza to jednak dowolności organu i przyznawania świadczenia w każdym przypadku, gdy dana osoba czy rodzina znajdzie się w trudnej sytuacji życiowej, czy wymaga zaspokojenia niezbędnej potrzeby życiowej. Specjalny zasiłek celowy może być przyznany wyłącznie w szczególnie uzasadnionych przypadkach, co wymaga zaistnienia nietypowych okoliczności. Organ pomocy społecznej jest więc zobowiązany do badania sytuacji życiowej osoby ubiegającej się o pomoc, właśnie

pod kątem wystąpienia "szczególnego przypadku", przez który rozumieć należy zdarzenia występujące okazjonalnie. W zakresie dokonywanej oceny organ winien przy tym mieć na uwadze także cele i zadania pomocy społecznej.

Wyznacznikami przyznania oraz ustalenia rodzaju i rozmiaru świadczeń są nie tylko sytuacja materialna wnioskodawcy, ale i cel, któremu pomoc ma służyć, jak również możliwości finansowe MOPS. Wobec istnienia coraz większych grup społeczeństwa wymagających pomocy oraz dysponowania przez organy pomocy społecznej niewystarczającymi środkami przeznaczonymi na udzielanie wsparcia finansowego, nie jest możliwe zaspokajanie wszystkich - nawet niezbędnych -potrzeb osób ubiegających się o pomoc (vide: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 24 listopada 2014 r., sygn. akt III SA/Kr 153/14).

Wyjaśniło, że uprawnienia wynikające z przepisów ustawy o pomocy społecznej mają charakter subsydiarny, co oznacza, iż uzupełniają środki, możliwości i uprawnienia własne osoby objętej systemem świadczeń z pomocy społecznej. Każdy obywatel winien efektywnie dążyć do polepszenia swojej sytuacji życiowej, a nie biernie oczekiwać na pomoc od organów administracji publicznej.

Odnosząc się do podniesionej w odwołaniu okoliczności, że dotychczas MOPS udzielał skarżącemu pomocy, Kolegium podniosło, iż w aktach sprawy znajduje się postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa z dnia 28 kwietnia 2022 r., sygn. akt [...] w związku ze złożeniem w dniu 11 stycznia 2021 r. w K. fałszywego oświadczenia przed pracownikiem MOPS, o utrzymywaniu się z zasiłku stałego i okresowego, przyznanych przez MOPS, braku innych dochodów i niepozostawaniu w stosunku pracy, złożonego pod rygorem odpowiedniości karnej. Postanowienie zostało wydane na podstawie art. 305 § 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k. wobec uznania, że społeczna szkodliwość czynu była znikoma. W uzasadnieniu postanowienia wskazano również, że MOPS uznał pobrane przez skarżącego świadczenia za pobrane nienależnie.

Na powyższą decyzje skarżący złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie.

W ocenie skarżącego zaskarżona decyzja w jego ocenie jest krzywdząca i dyskryminująca. Skarżący podkreślił, iż jest osobą niepełnosprawną, chorą na stwardnienie rozsiane. Zakwestionował ustalenia organów administracji w zakresie osiąganego dochodu, wskazując, iż z uwagi na zajęcia komornicze powinno uwzględnić się tylko te kwoty, które faktycznie otrzymuje. Nadto zwrócił uwagę na kwestię nieracjonalności świadczenia pomocy obywatelom Ukrainy - uchodźcom wojennym.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 41 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r., poz. 901, zwanej dalej ustawą o pomocy społecznej), w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może zostać przyznany specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi. Niemniej jednak, w sytuacji skarżącego nie dostrzeżono "szczególnych okoliczności", które uzasadniałyby przyznanie świadczenia.

Wykładnia powyższej regulacji i innych przepisów ustawy o pomocy społecznej pozwala na stwierdzenie, że specjalny zasiłek celowy ma charakter uznaniowy, o czym przesądza zwrot "może zostać przyznany", przy czym uznaniem administracyjnym objęte jest zarówno określenie szczególnie uzasadnionego przypadku, jak i wysokość przyznanej pomocy. Podkreślenia również wymaga, że uznanie nie oznacza dowolności. Organ musi się bowiem poruszać w pewnych racjonalnych granicach, które wyznacza z jednej strony rzetelna i wnikliwa ocena sytuacji wnioskodawcy i miarkowanie pomocy w zależności od usprawiedliwionych potrzeb wnioskodawcy i możliwości organu - z drugiej, co wynika wprost z art. 2 ust. 1 oraz art. 3 ust. 3 i 4 ustawy o pomocy społecznej.

Obowiązkiem organu, jest zatem w tego rodzaju sprawach przeprowadzenie postępowania dowodowego, wnikliwa ocena zgromadzonego materiału, które to działania winny doprowadzić organ do konkluzji, czy sytuacja wnioskodawcy stanowi przypadek szczególny, o którym mowa w art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej., a jeżeli tak, to jaka pomoc będzie najbardziej adekwatna, przy uwzględnieniu możliwości organu.

Decyzja podjęta w ramach uznania administracyjnego nie będzie mogła być uznana za dowolną wtedy, gdy orzekający organ ustali zgodnie z art. 7 i 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, zwaną dalej w skrócie - k.p.a.) wszystkie istotne okoliczności dla treści rozstrzygnięcia wydawanego na podstawie art. 41 ustawy o pomocy społecznej.

W wyroku z dnia 20 grudnia 2017 r. sygn. akt I OSK 1998/17 publ. w CBOSA Naczelny Sąd Administracyjny zasadnie podkreślił, że dokonując wykładni pojęcia "szczególnie uzasadnionego przypadku", o jakim mowa w art. 41 ust.1 ustawy i odnosząc się do dotychczasowego orzecznictwa wskazał, że ma ona miejsce wówczas, gdy sytuacja życiowa osoby lub rodziny, ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczaj drastyczna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych, ani nawet do zdarzeń nadzwyczajnych. Należą do nich zdarzenia występujące zupełnie okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości. Sąd podkreślił przy tym, że odstępstwo od konieczności spełnienia kryterium dochodowego powoduje, że przyznanie pomocy takim osobom, w sytuacji ograniczonych środków finansowych i dużej liczby uprawnionych oraz osób oczekujących na wsparcie, wymaga wyjątkowych okoliczności.

Zdaniem Sądu zasadnie uznały orzekające organy w przedmiotowej sprawie, że sytuacja w jakiej się znajduje skarżący nie stanowi "szczególnie uzasadnionego przypadku" w powyższym rozumieniu, co zostało wyjaśnione i umotywowane w decyzji Prezydenta Miasta Krakowa i Kolegium. Trafnie wskazały organy, że w sytuacji zdrowotnej skarżącego nie można dostrzec "szczególnych okoliczności", które uzasadniałyby przyznanie żądanego świadczenia. Podniesienie okoliczności, że skarżący choruje na stwardnienie rozsiane samo przez się nie powoduje już uznania tego stanu zdrowia skarżącego, za "szczególnie uzasadniony przypadek". Jak podkreślono, musza to być takie stany, z którymi nawet przy swojej zapobiegliwości beneficjent nie jest sobie, bez pomocy państwa, w stanie poradzić. Istotnie stwardnienie rozsiane jest przewlekłym schorzeniem neurologicznym ośrodkowego układu nerwowego, o nieznanej etiologii, ale dotknięcie beneficjenta tą chorobą nie oznacza już spełnienia przesłanek do przyznania mu pomocy w formie zasiłku celowego specjalnego. Skarżący nie zdołał bowiem w sposób przekonywujący dowieść, że jego stan zdrowia jest taki, ani też organy nie miały żadnych podstaw ani dowodów do tego, by za taki jego stan zdrowia ocenić, że podpada on pod ten rodzaj przypadku. Nie wykazał skarżący, ani nie dał możliwości ustalenia takiego stanu rzeczy przez organ, że jego wydolność samoobsługowa przekroczyła już granicę jego funkcjonowania w życiu codziennym bez pomocy osób bliskich, czy trzecich. W takiej krańcowej sytuacji, która nie ma miejsca, dawałoby to raczej podstawę do rozważenia adekwatności przyznania pomocy w innej formie niż żądane świadczenie.

Organy pomocowe dokonały wyważenia słusznego interesu strony oraz interesu społecznego, w szczególności polegającego na udzielaniu pomocy społecznej jak największej liczbie osób uprawnionych do korzystania z pomocy społecznej. Organ może zatem przyznać świadczenie w wysokości pokrywającej całość lub część kosztów zakupu żywności, wysokość tej pomocy powinna być ustalona w odniesieniu do potrzeb wnioskodawcy, ale również możliwości finansowych organu i pomocy jak największej liczbie osób, które pomocy tej potrzebują. Trzeba zaakcentować, że celem pomocy społecznej nie jest stałe dostarczanie środków utrzymania i zaspokajanie wszystkich potrzeb jej beneficjentów (por. wyrok NSA z dnia 9 września 2015 r.; sygn. akt I OSK 2224/15). Rozdysponowywanie zaś środkami pomocowymi musi być więc bardzo wyważone i uwzględniać to, aby pomoc dotarła przede wszystkim do osób jej najbardziej potrzebujących oraz aby nie pozostawić takich osób bez jakiegokolwiek wsparcia. W tym przypadku nie można zarzucić orzekającym organom pomocowym dowolności. Organ pomocowy może nawet odmówić pomocy w sytuacji spełnienia kryterium dochodowego z uwagi właśnie na cele i zasady pomocy społecznej oraz możliwości finansowe i ilość ubiegających się o pomoc beneficjentów, zaś w przypadku przedmiotowego świadczenia muszą to być stany, których przezwyciężyć, nawet przy swojej zapobiegliwości, nie jest w stanie beneficjent.

Nie można im więc skutecznie zarzucić naruszenia artykułów: 7 i 77 § 1 oraz 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, zwaną dalej w skrócie - k.p.a.).

Wobec powyższego podjęte w niniejszej sprawie decyzje uznać należało za prawidłowe i zgodne z obowiązującymi przepisami, zwłaszcza w sytuacji, gdy organy wskazały na determinanty rozstrzygnięcia, spełniając wymogi art. 107 § 3 k.p.a.

W związku z tym skarga nie mogła wywrzeć zamierzonego skutku.

W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634) orzekł, jak w sentencji wyroku.