Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 849/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2025-02-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Marek Sachajko (spr.) Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 lutego 2025 r. w sprawie ze skargi R. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 października 2024 r., nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji w sprawie świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 stycznia 2024r. nr [...]; II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz strony skarżącej - R. M. kwotę 497 zł (czterysta dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 8 października 2024 r., nr: [...] (postępowanie [...]), Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS" lub "organ II instancji"), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwanego dalej "ZUS" lub "organem I instancji") z dnia 25 stycznia 2024 r. (pod tożsamym numerem sprawy) w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego na córkę – Z. M., adresowaną do R. M. (obywatela Ukrainy, dalej "skarżący").

Zaskarżona decyzja została podjęta w oparciu o poniżej przedstawione okoliczności faktyczne i prawne. Wszystkie orzeczenia sądowe powołane w uzasadnieniu niniejszego wyroku są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl chyba, że wyraźnie zostanie wskazane inne źródło publikacji orzeczenia.

W związku ze złożeniem przez skarżącego wniosku o przyznanie świadczeń wychowawczych na dziecko Z.M., informacją z dnia 11 września 2023 r., nr [...], ZUS przyznał skarżącemu świadczenia wychowawcze na dziecko na okres od 1 września 2023r. do 31 maja 2024r. w wysokości [...] zł miesięcznie. W informacji ZUS pouczył skarżącego, że jeżeli wyjeżdża z Polski na okres powyżej miesiąca, to należy zawiadomić ZUS o tym fakcie w terminie siedmiu dni od dnia wyjazdu.

Następnie decyzją Zakład Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 stycznia 2024r. uchylił przyznane prawo do świadczenia wychowawczego na córkę skarżącego – Z.M..

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że z informacji Komendanta Głównego Straży Granicznej wynika, że skarżący nie posiada uprawnień do legalnego pobytu w Polsce.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący wskazał, że ZUS stwierdził, że wypłacone świadczenie wychowawcze stanowi nienależnie pobrane świadczenie - co nie jest zgodne z prawdą.

Skarżący wskazał, że po wybuchu wojny w Ukrainie tj. po 24 lutego 2022 r. wraz z żoną oraz trójką dzieci opuścili Ukrainę i przeprowadzili się do Polski. Niezwłocznie po przekroczeniu granicy zamieszkali w Gminie M. i złożyli wnioski w Urzędzie Gminy w M. o nadanie numerów PESEL i zaświadczeń o statusie UKR (powiadomienie o nadaniu mi numeru PESEL zawarte zostały w załączeniu do pisma). Wnioskowane dokumenty zostały wydane, a właściwy urząd nie miał żadnych wątpliwości co do legalności pobytu całej rodziny w Polsce. Po przyjeździe do Polski skarżący podjął pracę - we wrześniu 2023 r. na podstawie umowy zlecenia, natomiast od 2 października 2023 r. na postawie umowy o pracę. Do dnia dzisiejszego skarżący jest zatrudniony w firmie E. na podstawie umowy o pracę i przez ten cały okres odprowadzał składki do ZUS (zaświadczenie o zatrudnieniu skarżący także przedłożył jako załącznik). Dzieci skarżącego uczęszczają do polskiej szkoły i przedszkola, a najmłodsze dziecko urodziło się już na terytorium Polski.

Skarżący stwierdził, że: "składając wniosek o wypłatę świadczenia wychowawczego na 3 moich dzieci na okres od 01.09.2023 r. do 31.05.2024 r.:

- ja i moja rodzina przebywaliśmy legalnie na terytorium Polski,

- wszyscy członkowie mojej rodziny, w tym i ja posiadamy status UKR

- po przyjeździe do Polski nie przekraczałem granicy,

- byłem i nadal jestem legalnie zatrudniony na umowę o pracę (od września 2023 r.),

- moje dzieci uczęszczają do polskiej szkoły i przedszkola".

Mając na względzie powyższe argumenty całkowicie niezrozumiałe jest dla skarżącego, że po kilku miesiącach pobierania świadczenia ZUS stwierdził, iż skarżący pobierał te świadczenia nienależnie. Zdaniem strony decyzje ZUS są błędne. Wraz z wnioskiem o ponowne rozpocznie sprawy skarżący przedłożył wszelkie wymagane przez ZUS dokumenty. Zgodnie z wezwaniem ZUS skarżący zwrócił się do Placówki Straży Granicznej w K. oraz do Placówki Straży Granicznej w M. z prośbą o zaktualizowanie rejestru prowadzonego przez Straż Graniczną (odpowiedzi organów załączone zostały do pisma). Z Placówki Straży Granicznej w K. skarżący uzyskał informację, że "Przekroczenie granicy zostało prawidłowo zaewidencjonowane w systemie informacyjnym Straży Granicznej jako osoby ewakuowanej w związku z działaniami wojennymi". Co więcej w tym piśmie Straż Graniczna wskazała, że "Straż Graniczna nie prowadzi pełnej ewidencji osób i pojazdów przekraczających granicę państwową". Placówka w M. natomiast odpisała skarżącemu, że jego dane co do uchodźcy wojennego są poprawnie zaewidencjonowane. Ponadto wskazano, że urzędy, w tym także ZUS w przypadku wątpliwości może zwrócić się do najbliższej jednostki Straży Granicznej z zapytaniem w celu wyjaśnienia ewentualnych wątpliwości. Mając na względzie powyższe informacje uzyskane od Straży Granicznej skarżący stwierdził, że przebywa legalnie na terenie Polski jako uchodźca wojenny i nie utracił tego statusu. Skarżący wskazał, że przedłożył do ZUS powyższe dokumenty i mimo tego ZUS uznał, iż skarżący pobierał nienależnie świadczenia wychowawcze.

Decyzją z dnia 8 października 2024 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr: [...] (postępowanie [...] utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 stycznia 2024 r. w odniesieniu do córki skarżącego.

W uzasadnieniu decyzji organ II instancji wskazał, że ponownie dokonał odczytu danych pochodzących ze Straży Granicznej. Wynika z nich jednoznacznie, że nie zostały właściwie zmodyfikowane dane, aby bez wątpliwości stwierdzić, iż skarżący przebywa w Polsce legalnie, a w konsekwencji, że przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego w okresie wskazanym w poprzedniej decyzji.

Następnie skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika – r. pr. M. B., wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę, w której kwestionuje decyzje Prezesa ZUS wydane w sprawie. Podniesiono zarzut naruszenia:

- art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 167 z późn. zm., zwanej dalej "ustawą o pomocy obywatelom Ukrainy") poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy skarżący wykazał, że spełnił wszystkie ustawowe przesłanki uprawniające do uzyskania wypłaty za okres 2023/2024 na dziecko – Z.M.,

- art. 7, art. 11, art. 76 § 3, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3, art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572, zwanej dalej "k.p.a.").

W oparciu o ww. zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie obu decyzji, skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania sądowego. W uzasadnieniu skargi podniesiono identyczne zarzuty jak we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy.

Skarżący od wybuchu pełnoskalowej wojny w Ukrainie przybył do Polski z dziećmi. Po przyjeździe nie opuszczali Polski. Cała rodzina posiada "status UKR". Skarżący zwrócił uwagę, że Prezes ZUS nie badał przedłożonych przez stronę dokumentów, a oparł się na błędnych/niezaktualizowanych wpisach w rejestrze Straży Granicznej.

Skarżący dołączył do skargi pisma placówek Straży Granicznej w K. i M., gdzie potwierdzono, iż dane dotyczące skarżącego są poprawnie zaewidencjonowane i posiada on status uchodźcy wojennego.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS, reprezentowany przez pełnomocnika – r. pr. K. M. – wniósł o jej oddalenie. Organ II instancji podtrzymał swoje stanowisko, jakie zajął w decyzjach. Dodatkowo, organ wniósł o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej, przyjmując jako kryterium kontroli, zgodność z prawem. Kognicja sądów administracyjnych obejmuje m.in. sądową kontrolę decyzji administracyjnych, o czym stanowi art. 3 § 2 pkt 1 ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, zwanej dalej "p.p.s.a."). Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany zarzutami skargi, w związku z czym nie wyznaczają one kierunku analizy podejmowanej przez Sąd. Innymi słowy, Sąd z urzędu powinien wziąć pod uwagę wszelkie okoliczności, które mają wpływ na ocenę trafności kontrolowanego rozstrzygnięcia, nawet jeśli nie zostały one podniesione przez stronę skarżącą.

Przedmiotem niniejszej sprawy jest ocena zgodności z prawem decyzji Prezesa ZUS, utrzymującej w mocy decyzję ZUS, której adresatem jest R. M., w zakresie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego na córkę – Z.M..

Analiza całokształtu sprawy doprowadziła Sąd w składzie orzekającym do przekonania, że zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, nie odpowiada prawu. Twierdzenie Sądu wynika z poniższej argumentacji.

Zasady i tryb przyznawania świadczenia wychowawczego regulują przepisy u.p.p.w.d., jednakże w odniesieniu do obywateli Ukrainy, zastosowanie znajdują dodatkowo przepisy ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, które dotyczą ciągłości pobierania tego świadczenia, jak również przepisy k.p.a.

Strona skarżąca podnosi, że nie wyjeżdżała z Polski od momentu przybycia na jej terytorium po 24 lutego 2022r. Na tę okoliczność strona skarżąca przedstawiła szereg dowodów w postaci m.in. pism z placówek Straży Granicznej w M. i K..

Sąd w składzie orzekającym podziela argumentację strony skarżącej i stwierdza, że decyzje Prezesa ZUS są niezgodne z prawem.

Skarżący, jako obywatel Ukrainy, pobiera świadczenia wychowawcze m.in. na dziecko – Z.M.. Jako obywatelowi Ukrainy, świadczenia te przysługują, jeżeli jego pobyt w Polsce jest uznawany za legalny, w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy. Jeżeli skarżący wyjechałby z terytorium Polski na czas dłuższy niż 30 dni, jego pobyt w Polsce przestaje być legalny i traci w związku z tym prawo do wszelkich świadczeń (art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy). W celu sprawnego koordynowania spraw z zakresu przyznawania świadczeń wychowawczych, ZUS korzysta z danych pochodzących z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej (art. 26 ust. 3a ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy). ZUS korzysta także z innych możliwości dowodowych, jak chociażby wezwanie do siedziby w celu złożenia wyjaśnień w sprawie.

Godzi się nadmienić, że ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy jest regulacją, która w sposób szczególny normuje wiele zagadnień materialnoprawnych w odniesieniu do obywateli Ukrainy, którzy przebywają w Polsce w związku z wojną, jaka wybuchła na terenie Ukrainy, jednakże na gruncie postępowania administracyjnego, prowadzonego w sprawie o świadczenia wychowawcze, nie dochodzi do żadnego zawężenia katalogu dowodów, jakie można w tych sprawach powoływać. Przepis art. 26 ust. 3i ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy stanowi: "Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz organ właściwy w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych są obowiązani do weryfikacji dalszego prawa do świadczenia, o którym mowa w ust. 1 pkt 1-4, oraz dofinansowania, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3, i z rejestru PESEL". Zacytowany przepis przyznaje niejako pierwszeństwo wskazanym w jego treści rejestrom publicznym, ale nie czyni ich uprzywilejowanymi w zakresie wagi danych w nich zawartych. Weryfikując zasadność wniosku o przyznanie świadczenia przez obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy oraz kontrolując dalsze pobieranie świadczenia, ZUS jest uprawniony do korzystania z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdów z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej) oraz rejestru PESEL (w zawierającego informację o statusie cudzoziemca – "statusie UKR"). Nie oznacza to jednak ograniczenia postępowania dowodowego wyłącznie do sprawdzenia danych w ww. rejestrach. W systemie teleinformatycznym mogą bowiem wystąpić błędy szczególnie, gdy liczebność obywateli Ukrainy w Polsce nadal liczona jest w setkach tysięcy osób. Obowiązujące przepisy uzależniają przyznanie świadczenia od legalności pobytu, a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze. Niewątpliwie rejestr prowadzony przez Komendanta Głównego Straży Granicznej stanowi dowód legalnego pobytu w Polsce, jednakże nie może prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie. Z art. 26 ust. 3i ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy wynika, że ZUS jest obowiązany do weryfikacji dalszego prawa do świadczenia wychowawczego "w szczególności" na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3, i z rejestru PESEL. Oznacza to, że dane z rejestrów publicznych stanowią tylko jeden z możliwych środków dowodowych.

Prezes ZUS, a wcześniej ZUS, oczekiwali, że strona skarżąca rozwiąże wątpliwości, które w ocenie tych organów zaistniały. Wobec jasnych sygnałów, że dane pochodzące z rejestru Straży Granicznej są prawidłowo zewidencjonowane, co wynika z pism placówek Straży Granicznej w M. i K., Prezes ZUS powinien dokonać ponownej analizy tychże dokumentów i przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe w zakresie istnienia/braku istnienia okoliczności stanowiących podstawę do uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz dziecka strony skarżącej. W sprawie przedstawiono dowody, które przeczą danym zawartym w rejestrach publicznych. Prezes ZUS w sposób nieuprawniony polegał na tych danych, a nadto zignorował całkowicie dowody przedstawione przez stronę skarżącą. Sąd w składzie orzekającym wskazuje, że jeśli pozostają jakieś wątpliwości w materii legalnego pobytu strony skarżącej to organ ma obowiązek przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe m.in. zwrócić się do Straży Granicznej w celu wyjaśnienia tych wątpliwości.

Ponadto obie decyzje są sprzeczne z treścią art. 77 § 1 w związku z art. 7 k.p.a. W związku z tym, że we wszystkich stosunkach administracyjnoprawnych istnieje relacja nadrzędności podmiotu administracji publicznej nad podmiotem spoza tej struktury, co jest przecież domeną prawa administracyjnego, na gruncie postępowania administracyjnego obowiązuje zasada prawdy obiektywnej, aby "zrekompensować" podmiotowi administrowanemu wyższość podmiotu administrującego nad nim. Z tego też względu: "To na organie administracji publicznej prowadzącym postępowanie w danej sprawie spoczywa główny ciężar wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, zebrania i ocenienia dowodów oraz należytego wyjaśnienia powodów ich określonej oceny." (wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2024 r., sygn. akt II GSK 114/21). Oczywiście to nie jest tak, że strona skarżąca nie może wspierać organu w wyjaśnianiu istotnych dla rozstrzygnięcia jej sprawy, przyczyniać się do poszukiwania istotnych dowodów w sprawie, ale nie może mieć miejsca taka sytuacja jak w niniejszej sprawie, że wszystkiego ma dowodzić strona skarżąca, a organ II instancji oczekuje tylko na wyniki działań po jej stronie. Tego typu podejście organu jest sprzeczne z fundamentalną zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.). Waga dowodów, jakie strona skarżąca przedstawiła, zaniechanie Prezesa ZUS co do oceny tych dowodów (naruszenie art. 11 k.p.a.), a przede wszystkim, co wręcz powinno być podniesione w pierwszej kolejności, przeniesienie całkowitego ciężaru dowodowego na stronę skarżącą, świadczy o oczywistym naruszeniu przez Prezesa ZUS przepisów postępowania w sposób, w jaki miało to istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając powyższe na uwadze, Sąd doszedł do przekonania o zasadności wniesionej skargi. Prezes ZUS naruszył przepisy procesowe (art. 77 § 1 w związku z art. 7 oraz art. 11 k.p.a.) w sposób, w jaki uzasadniona jest konstatacja o niemożności pozostawienia decyzji w obrocie prawnym. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., uchylił zarówno zaskarżoną decyzję Prezesa ZUS, jak i decyzję ją poprzedzającą, o czym orzeczono w sentencji wyroku.

Ponownie rozpoznając sprawę, organ będzie się kierował wiążącą oceną prawną i wskazaniami, co do dalszego postępowania wyrażonymi przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Przede wszystkim Prezes ZUS ponownie rozpoznając sprawę uwzględnieni dowody przedstawione przez stronę skarżącą, wyczerpująco odniesie się do nich, a wobec ewentualnej niemożności skonfrontowania tych dowodów z danymi zawartymi w rejestrze Straży Granicznej, na podstawie art. 81a § 1 k.p.a., rozstrzygnie wątpliwości co do okoliczności faktycznych na korzyść strony skarżącej.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w pkt I sentencji wyroku.

O zwrocie kosztów Sąd postanowił w punkcie II wyroku na mocy art. 200, art. 201 § 1 i art. 205 § 1 p.p.s.a. w zw. z § § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1935). Sąd zasądził od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz strony skarżącej - R. M. kwotę 497 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.