Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VIII SA/Wa 564/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2013-11-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy: article: art. 30 par. 5;  art. 134;  art. 28
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 666 par. 1;  art. 667 par. 1 i 2;  art. 935 par. 1 i 3
journal: Dz.U. 1964 nr 43 poz 296
law: Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Kot, Sędziowie Sędzia WSA Justyna Mazur, Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak /sprawozdawca/, Protokolant Referent Małgorzata Domagalska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 listopada 2013 r. sprawy ze skargi A. M. - [...] działającej jako kurator spadku po E. B. vel [...] oraz R. B. vel [...] na postanowienie Ministra Gospodarki z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] w przedmiocie niedopuszczalności wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy 1) uchyla zaskarżone postanowienie; 2) stwierdza, że zaskarżone postanowienie nie podlega wykonaniu w całości do chwili uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3) zasądza od Ministra Gospodarki na rzecz skarżącej A. M. - [...] kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie jest skarga A. M., działającej jako kurator spadku E. B. [...] oraz R. B. [...] na postanowienie Ministra Gospodarki z dnia [...] maja 2013 r., znak [...], w przedmiocie niedopuszczalności wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Stan faktyczny i prawny sprawy przedstawia się następująco:

Decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r., znak [...], Minister Gospodarki (dalej: "Minister", "organ"), działając na podstawie art. 158 § 2 w związku z art. 156 § 2 oraz art. 105 w związku z art. 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze. zm., zwana dalej "k.p.a."), po rozpatrzeniu wniosku A. K., E. G., I. S., Z. Z., w miejsce którego w ramach sukcesji spadkowej wstąpili: A. Z., A. M. i B. Z. oraz B. G. S., w miejsce którego w ramach sukcesji spadkowej wstąpili: H. S., G. S. i W. S.,

- w punkcie I decyzji stwierdził, że orzeczenie Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1958 r., znak: [...], wydane w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa [...] "[...]" sp. z o.o. – R., ul. G. [...] - w części dotyczącej [...] udziału J. N. i [...] udziału E. S. w prawie własności do nieruchomości, położonej w R. przy ul. G. [...], objętej księgą wieczystą nr [...] o powierzchni [...] m2 , zostało wydane z naruszeniem prawa, zaś

- w punkcie II decyzji umorzył postępowanie administracyjne w przedmiocie stwierdzenia nieważności wyżej opisanego orzeczenia - w części dotyczącej [...] udziału E. B. [...] i [...] udziału R. B. [...] w prawie własności nieruchomości opisanej w punkcie I decyzji.

W uzasadnieniu decyzji organ podniósł m.in., że przedsiębiorstwo "[...]" sp. z o.o. w R. funkcjonowało na wydzierżawionych nieruchomościach, stanowiących współwłasność osób trzecich, tj. po [...] części: J. N., E. S., E. B. [...] i R. B. [...]. Orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 1958 r. Minister Przemysłu Lekkiego zatwierdził protokół zdawczo odbiorczy dotyczący ww. przedsiębiorstwa stwierdzając, że składniki majątkowe nim objęte stanowią część składową tego przedsiębiorstwa i przechodzą na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 3 ust. 1 i ust. 5, art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 3, poz. 17, zwana dalej "ustawą nacjonalizacyjną") oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 16, poz. 62 ze zm.). Minister orzekł zgodnie z punktem I decyzji, ponieważ znacjonalizowana nieruchomość nie stanowiła własności przedsiębiorstwa "[...]", tylko osób trzecich, a więc nie mogła zostać przejęta na własność Państwa. Nacjonalizacja przedsiębiorstwa nie powodowała przejścia na własność Państwa nieruchomości objętej umową dzierżawy lub najmu, lecz jedynie praw wynikających z tych umów. Organ uznał, że orzeczenie Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1958 r. w części dotyczącej [...] udziału J. N. i [...] udziału E. S. w prawie własności przedmiotowej nieruchomości zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.). Jednak w oparciu o art. 156 § 2 k.p.a. Minister stwierdził w tym zakresie wydanie ww. orzeczenia z naruszeniem prawa, bowiem przedmiotowa nieruchomość na skutek obrotu cywilnoprawnego zmieniła właściciela.

Odnośnie punktu II decyzji organ stwierdził, że z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1958 r. w części dotyczącej przejętej nieruchomości, położonej przy ul. G. [...] w R. (obecnie [...]), objętej księgą hipoteczną nr [...] o powierzchni [...] m², wystąpił profesjonalny pełnomocnik, działający w imieniu: A. K., E. G., I. S., Z. Z. oraz B. G. S. Minister uznał, że niniejsze postępowanie prowadzone jest jedynie w zakresie interesu prawnego wnioskodawców, tj. A. K., E. G., I. S. oraz następców prawnych po zmarłych: Z. Z. i B. G. S. Tak więc wnioskodawcy nie posiadają interesu prawnego upoważniającego do żądania stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1958 r. w zakresie wskazanym w punkcie II decyzji. Jednocześnie Minister uznał brak podstaw prawnych do przywołania do postępowania nieważnościowego kuratora spadku po E. B. [...] i R. B. [...] – A. M., ustanowionej przez Sąd Rejonowy w R. postanowieniem z dnia [...] stycznia 2011 r. w sprawie [...], ponieważ w jego ocenie kurator spadku nie posiada legitymacji czynnej do występowania z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnych. W związku z powyższym końcowo uznał, że brak interesu prawnego podmiotu wnoszącego żądanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji stanowi o bezprzedmiotowości postępowania, bowiem wyklucza możliwość jego prowadzenia.

Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożyła A. M. (dalej "skarżąca", "kurator spadku"), działająca jako kurator spadku po E. B. [...] i R. B. [...], wnioskując o uchylenie punktu II zaskarżonej decyzji (tj. w części umarzającej postępowanie administracyjne w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1958 r.). Wydanej decyzji zarzuciła:

- naruszenie art. 61 § 4 k.p.a. w związku z art. 10 k.p.a. poprzez niezawiadomienie kuratora spadku o toczącym się postępowaniu, a w konsekwencji uniemożliwienie kuratorowi spadku wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz uniemożliwienie zgłoszenia żądań oraz

- naruszenie art. 105 § 1 k.p.a. w związku z art. 28 i art. 30 § 5 k.p.a. poprzez odmówienie kuratorowi spadku legitymacji do udziału w postępowaniu nadzorczym, a w konsekwencji jego pominięcie przez organ i umorzenie postępowania w sytuacji, gdy zgodnie z art. 30 § 5 k.p.a. w sprawach dotyczących spadków nie objętych jako strony działają osoby sprawujące zarząd majątkiem masy spadkowej, a w ich braku - kurator wyznaczony przez sąd na wniosek organu administracji publicznej.

Postanowieniem z dnia [...] maja 2013 r. Minister, działając na podstawie art. 134 k.p.a., po rozpoznaniu wniesionego środka zaskarżenia, stwierdził niedopuszczalność wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia, po przedstawieniu stanu sprawy, organ wskazał, iż wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy został wniesiony przez A. M, działającą jako kurator spadku E. B. [...] oraz R. B. [...], która nie była stroną postępowania zakończonego skarżoną decyzją. Ponadto podmiot ten nie domagał się stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1958 r. Dlatego rozstrzygnięcie to nie zostało do niego skierowane. Postępowanie prowadzone było z wniosku A. K., E. G., I. S. oraz następców prawnych po zmarłych: Z. Z. i B. G. S. w zakresie interesu prawnego tych osób, a więc wyłącznie w zakresie ich praw i obowiązków.

Wywiódł, iż jedyną przesłanką uzyskania przez dany podmiot statusu strony postępowania administracyjnego jest okoliczność, czy legitymuje się on interesem prawnym lub obowiązkiem ze względu, na który żąda czynności organu lub którego dotyczy postępowanie (art. 28 k.p.a.). Podstawę legitymacji procesowej strony stanowi przepis prawa materialnego, wskazujący na własne prawo (interes prawny) lub obowiązek podmiotu, które podlegają skonkretyzowaniu w danym postępowaniu administracyjnym. Interes prawny powinien być bezpośredni, konkretny, realny i znajdować potwierdzenie w okolicznościach faktycznych, które uzasadniają zastosowanie normy prawa materialnego.

Od tak pojmowanego interesu prawnego należy odróżnić interes faktyczny, tj. sytuację, w której dany podmiot jest wprawdzie bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, nie może jednak tego zainteresowania poprzeć przepisami prawa, mającego stanowić podstawę skierowanego żądania w zakresie podjęcia stosownych czynności przez organ administracji.

Organ ustalił, że zarówno E. B. [...], jak i R. B. [...] nie były poprzedniczkami prawnymi wnioskodawców. Osoby te były jedynie współwłaścicielkami znacjonalizowanej nieruchomości, obok poprzedników prawnych wnioskodawców. Z istoty współwłasności wynika, że stosunki między współwłaścicielami mają charakter prawnorzeczowy. Współwłaściciele są ponadto związani stosunkami obligacyjnymi w zakresie wspólnego korzystania z rzeczy oraz zarządu rzeczą wspólną. We współwłasności prawo własności przysługuje niepodzielnie kilku osobom, więc żaden ze współwłaścicieli nie ma wyłącznego prawa do fizycznie wydzielonej części rzeczy, a każdemu z nich przysługuje jednakowe prawo do całej rzeczy, ograniczone jedynie takim samym prawem pozostałych współwłaścicieli. Współwłaściciel ma względem swego udziału pozycję wyłącznego właściciela. Dlatego też może nim rozporządzać bez zgody pozostałych współwłaścicieli (art. 198 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz. U. Nr 16, poz. 93, zwanej dalej "k.c."). W związku z tym stwierdził, że interes prawny wnioskodawców, działających w niniejszej sprawie, oparty jest na prawie własności do znacjonalizowanej nieruchomości w dacie jej upaństwowienia w zakresie udziałów przysługujących ich poprzednikom prawnym.

W kontekście powyższego, Minister uznał, iż po stronie spadkobierców E. S. i J. N. brak interesu prawnego w przedmiocie wniesienia wniosku o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1958 r. w części dotyczącej udziałów E. B. [...] i R. B. [...] w prawie własności do przedmiotowej nieruchomości. Uznał zatem, iż zarzuty kuratora zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, dotyczące legitymacji prawnej kuratora w tym postępowaniu, wykraczają poza zakres podmiotowy postępowania zakończonego skarżoną decyzją.

Odnosząc się do argumentów skarżącej w zakresie uprawnień ustawowych kuratora spadku i charakteru tej instytucji organ podniósł, iż zachodzi oczywisty brak legitymacji odwoławczej kuratora. Wyjaśnił w tym zakresie, że stosownie do treści art. 666 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm., zwanej dalej "k.p.c."), kurator spadku ustanowiony jest po to, aby realizować zadanie sądu, jakim jest czuwanie nad całością spadku. W tym celu kurator zarządza spadkiem, zgodnie z art. 667 § 2 i art. 935 § 1 k.p.c. Podobnie zatem jak zarządca zajętej nieruchomości, obowiązany jest wykonywać czynności potrzebne do prowadzenia prawidłowej gospodarki; ma prawo pobierać w swoim imieniu - zamiast nieznanych spadkobierców - pożytki z nieruchomości, spieniężać je w granicach zwykłego zarządu oraz prowadzić sprawy, które przy wykonywaniu takiego zarządu okażą się potrzebne. Poza tym, jak wynika z art. 667 § 1 k.p.c., powinien postarać się o wyjaśnienie, kto jest spadkobiercą i zawiadomić spadkobierców o otwarciu spadku. Chodzi zatem o to, aby kurator spadku zarządzał nim zgodnie z zasadami racjonalnej gospodarki w celu zachowania spadku w stanie możliwie nieuszczuplonym i niepogorszonym.

Organ zgodził się z tezą, wyrażoną w uchwale Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z dnia 1 lutego 2011 r., że kurator spadku posiada legitymację procesową w postępowaniu dotyczącym własności nieruchomości, gdyż zmierza ono do ustalenia składu spadku. Jednak, zdaniem Ministra, nie oznacza to, że kurator spadku posiada legitymację prawną czynną w postępowaniu administracyjnym, przyznającą mu m. in. prawo do złożenia odwołania. Zarówno wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej, jak i wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją podjętą w przedmiocie oceny interesu prawnego innych osób nie mieści się w pojęciu czynności niezbędnych do prowadzenia prawidłowej gospodarki, zarządzania spadkiem zgodnie z zasadami racjonalnej gospodarki w celu zachowania spadku w stanie możliwie nieuszczuplonym i niepogorszonym. Przez złożenie wniosku nieważnościowego wnioskodawca domaga się przeprowadzenia przez organ postępowania dotyczącego oceny legalności decyzji administracyjnej w jednym z nadzwyczajnych trybów określonych w k.p.a. Nie zmierza zatem do ustalenia składu spadku, ale domaga się wyeliminowania z obrotu decyzji ostatecznej. Przez złożenie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, zakończonej decyzją podjętą w przedmiocie oceny interesu prawnego innych osób, kurator w sposób znaczący wykracza poza swe uprawnienia ustawowe. Minister podkreślił, że w przedmiotowej sprawie w skład masy spadkowej po E. B. [...] i R. B. [...] nie wchodzą obecnie żadne prawa majątkowe do nieruchomości położonej w R. przy ul. G. [...], objętej księgą wieczystą nr [...] o powierzchni [...] m2, którymi kurator mógłby gospodarować oraz dążyć do ich zachowania w stanie niepogorszonym.

Jednocześnie wskazał, iż powołany przez stronę art. 30 § 5 k.p.a. stwarza dla organu prawo do wystąpienia do sądu z wnioskiem o ustanowienie kuratora dla masy spadkowej nieżyjącej strony postępowania, gdy zajdzie potrzeba ochrony praw wchodzących w skład masy spadkowej w prowadzonym postępowaniu. Z brzmienia tego przepisu nie można jednak wywodzić, że kurator może, z przekroczeniem uprawnień zawartych w k.p.c., zainicjować postępowanie administracyjne zmierzające do oceny legalności decyzji administracyjnej w jednym z nadzwyczajnych trybów uregulowanych w k.p.a. (w sytuacji, gdy nie jest to czynność zachowawcza i nie zmierza do ustalenia składu spadku) lub złożyć wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy w sprawie zakończonej decyzją podjętą w przedmiocie oceny interesu prawnego innych osób.

W konsekwencji powyższych ustaleń organ wskazał, iż wobec wątpliwości w zakresie braku po stronie skarżącej interesu prawnego w sprawie, zachodzi niedopuszczalność wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy na podstawie art. 134 k.p.a.

W skardze złożonej do sądu administracyjnego skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i rozważenie uchylenia poprzedzającej go decyzji w zakresie punktu II. Wydanemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie:

- art. 134 k.p.a. przez jego bezzasadne zastosowanie i błędne przyjęcie, iż ustanowiony prawomocnym orzeczeniem sądu powszechnego, w pełni wiążącym organ administracyjny (art. 365 § 1 k.p.c.), kurator spadku nie jest osobą uprawnioną do wszczęcia i udziału w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1958 r., co doprowadziło do stwierdzenia niedopuszczalności wniosku o ponowne rozpatrzenie spawy w zakresie punktu II decyzji Ministra z dnia [...] stycznia 2012 r. w sytuacji, w której istniały podstawy prawne i faktyczne do wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie, w szczególności gdy skarżąca posiada w sprawie interes prawny oraz istniały podstawy do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy;

- art. 134 w związku z art. 28 i art. 30 § 5 k.p.a. przez odmówienie kuratorowi spadku legitymacji do udziału w postępowaniu nadzorczym, a w konsekwencji stwierdzenie niedopuszczalności odwołania w sytuacji, gdy zgodnie z art. 30 § 5 k.p.a. kurator, ustanowiony prawomocnym postanowieniem przez sąd, działa w postępowaniu administracyjnym jako strona postępowania;

- art. 61 § 4 w związku art. 10 k.p.a. przez niezawiadomienie kuratora spadku E. B. [...] oraz R. B. [...] o toczącym się postępowaniu, skutkujące błędnym ustaleniem kręgu stron tegoż postępowania, a w konsekwencji uniemożliwienie kuratorowi spadku wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz uniemożliwienie zgłoszenia żądań, co miało wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie;

- art. 61 § 2 k.p.a. przez niezbadanie i nieuwzględnienie interesu prawnego kuratora spadku po dawnych właścicielkach znacjonalizowanej nieruchomości we wstąpieniu do postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnej, skutkujące błędnym ustaleniem kręgu stron tegoż postępowania;

- art. 28 k.p.a. w związku z art. 667 § 2 i art. 935 k.p.c. przez błędne uznanie, że kurator spadku nie ma interesu prawnego we wszczęciu postępowania nadzorczego odnośnie przedmiotowego orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1958 r. w sytuacji, gdy udział kuratora spadku w postępowaniu o stwierdzenie nieważności tego orzeczenia był czynnością przygotowawczą, zmierzającą do zachowania całości spadku, a więc czynnością niezbędną do prawidłowego zarządzania spadkiem.

Uzasadniając wniesiony środek zaskarżenia skarżąca podniosła, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, stronie, która nie brała udziału w postępowaniu przed organem I instancji, przysługuje prawo do wniesienia odwołania wówczas, gdy podmiot ten, któremu organ I instancji nie przyznał przymiotu strony, wnosi odwołanie w terminie przewidzianym dla stron postępowania, którym decyzję doręczono. Po upływie tego terminu, stronie pominiętej w postępowaniu przysługuje jedynie wniosek o jego wznowienie.

Wnioskodawcy, w tym również A. M. jako następca prawny po zmarłym Z., w dniu [...] stycznia 2013 r. otrzymali (na adres pełnomocnika) decyzję Ministra z dnia [...] grudnia 2012 r., a zatem uznać należy, że termin na wniesienie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dla kuratora spadku (w dniu [...] stycznia 2013 r.), pominiętego w postępowaniu, został zachowany.

Zdaniem skarżącej, kurator spadku posiada legitymację czynną do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej. Powyższe potwierdza orzecznictwo, w tym uchwała Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z dnia 1 lutego 2011 r., podjęta w sprawie III CZP 78/10 (LEX nr 686790), w której SN przesądził, że zgodnie z art. 666 § 1 k.p.c., do czasu objęcia spadku przez spadkobiercę sąd czuwa nad całością spadku, a w razie potrzeby ustanawia kuratora spadku, który zarządza spadkiem, zgodnie z art. 667 § 2 i art. 935 § 1 k.p.c. Podobnie zatem jak zarządca zajętej nieruchomości, obowiązany jest wykonywać czynności potrzebne do prowadzenia prawidłowej gospodarki; ma prawo pobierać w swoim imieniu - zamiast nieznanych spadkobierców - pożytki z nieruchomości, spieniężać je w granicach zwykłego zarządu oraz prowadzić sprawy, które przy wykonywaniu takiego zarządu okażą się potrzebne. Kurator spadku ma obowiązek zarządzać nim zgodnie z zasadami racjonalnej gospodarki w celu zachowania spadku w stanie możliwie nieuszczuplonym i niepogorszonym. Występowanie przez kuratora spadku w postępowaniach dotyczących własności rzeczy wchodzących w skład spadku jest czynnością zachowawczą, bowiem zmierza do zachowania spadku w stanie nieuszczuplonym. Udział w postępowaniu dotyczącym własności nieruchomości należy również do czynności, które są niezbędne do prowadzenia prawidłowej gospodarki spadkiem. Jego celem jest ustalenie składu spadku, co jest niezbędne do prawidłowego nim zarządzania. Przyznanie kuratorowi spadku legitymacji procesowej w takim postępowaniu chroni interesy spadkobierców, gdyż to właśnie dla nich ma zachować spadek w stanie możliwie nieuszczuplonym.

Za uznaniem, że kurator spadku ma legitymację procesową (czynną i bierną) przemawia także art. 180 § 1 pkt 1 k.p.c., zgodnie z którym sąd z urzędu podejmuje postępowanie zawieszone na skutek śmierci strony m.in. z chwilą ustanowienia kuratora spadku. Założenie, że po podjęciu postępowania sąd natychmiast oddali powództwo wobec braku legitymacji procesowej kuratora spadku musiałoby być oparte na uznaniu nieracjonalności ustawodawcy. Poza tym legitymacja procesowa kuratora spadku wynika z przysługujących nie jemu, lecz spadkobiercom praw i obciążających ich obowiązków, niemniej jednak kurator działa na ich rzecz, a nie powinno budzić wątpliwości, że dla skutecznego działania legitymacja w sprawach o własność jest konieczna.

W świetle w/cyt. uchwały, skarżąca wskazała, że postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej, przejmującej prawo własności do nieruchomości, położonej przy ul. G. [...] w R., w części dotyczącej [...] udziału E. B. [...] i [...] udziału R. B. [...] w prawie własności do tej nieruchomości jest czynnością zmierzającą do zachowania spadku w stanie nieuszczuplonym, przez co umożliwia ustalenie składu spadku po ww. współwłaścicielkach, a to z kolei jest niezbędne do prawidłowego nim zarządzania.

Ponadto udział kuratora spadku w niniejszym postępowaniu, które zmierza do ustalenia składu spadku, nie jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu; nie jest to bowiem czynność rozporządzająca spadkiem, lecz przeciwnie zmierzająca do zabezpieczenia całości zarządzanego przez niego majątku spadkowego. Zatem udział kuratora spadku w tym postępowaniu nie może być oceniany z punktu widzenia przekroczenia przez kuratora granic jego uprawnienia.

Skarżąca podniosła, iż konstrukcja przyjęta w art. 30 § 5 k.p.a. pozwala na kontynuowanie postępowania w przypadku śmierci strony oraz braku jej następców prawnych. Chodzi tu zatem o sytuację, w której zamiast sukcesora działa przedstawiciel ustawowy umocowany przepisami prawa administracyjnego. Dotyczy to tzw. spadków nieobjętych, gdzie za strony działają osoby sprawujące zarząd masą spadkową, a w ich braku kurator wyznaczony przez sąd na wniosek organu administracji publicznej. W konkluzji stwierdziła, iż kurator spadku ma nie tylko uprawnienie (w tym legitymację czynną) do udziału w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej, ale i obowiązek ochrony spadku, aby nie narazić spadkobierców na utratę prawa do prawidłowego ustalenia masy spadkowej.

W odpowiedzi na skargę Minister wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo

o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 powołanej wyżej ustawy, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przez Sąd przepisów prawa, wskazanego w art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.

Dokonując kontroli legalności zaskarżonego postanowienia Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Minister naruszył podczas jego wydawania przepisy postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Przede wszystkim należy podnieść, że zgodnie z art. 157 § 2 k.p.a., postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu. W postępowaniu nadzwyczajnym każdorazowo organ ma obowiązek ustalić na nowo krąg stron, który może być szerszy, niż w postępowaniu zwykłym dotyczącym przedmiotowej decyzji, wynikający z art. 28 k.p.a. Przepis ten wskazuje, że stroną jest nie tylko ten, kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek, lecz także każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie.

Przepisy art. 156 § 1 i art. 158 § 2 w związku z art. 157 § 2 k.p.a. wskazują, że jeśli zachodzi którakolwiek z przesłanek określonych w art. 156 § 1 k.p.a., organ nadzoru - niezależnie od tego, czy postępowanie nadzorcze zostało wszczęte na żądanie strony, czy z urzędu - jest obowiązany wydać decyzję stwierdzającą nieważność wadliwej decyzji ostatecznej lub stwierdzającą, że została ona wydana z naruszeniem prawa, ze wskazaniem okoliczności, z powodu których nie stwierdził jej nieważności. Granice zatem, w jakich strona żąda wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji, nie wiążą organu nadzoru. Jeśli przesłanki nieważności dotyczą całości decyzji, organ nadzoru stwierdza nieważność całej decyzji, choćby strona inicjująca postępowanie nadzorcze żądała stwierdzenia nieważności decyzji tylko w części. I odwrotnie: w razie żądania stwierdzenia nieważności decyzji w całości, organ może stwierdzić nieważność decyzji tylko w tej części, która dotknięta jest wadą określoną w art. 156 § 1 k.p.a. Tak więc organ nadzoru stwierdza nieważność decyzji lub wydanie jej z naruszeniem prawa w takim zakresie, w jakim ustalił występowanie wady określonej w art. 156 § 1 k.p.a., bez względu na granice żądania zgłoszonego przez stronę, a dotyczącą wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji.

Z powyższych przepisów wynika również, że stroną postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji jest nie tylko strona postępowania zwykłego zakończonego wydaniem kwestionowanej decyzji, lecz również każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczyć mogą skutki stwierdzenia nieważności decyzji.

Z akt administracyjnych wynika, że organ zawieszał postępowanie wyjaśniające z tego powodu, aby prawidłowo ustalić krąg osób, będących stronami postępowania nieważnościowego. Postępowanie administracyjne w przedmiotowej sprawie było zawieszone od [...] stycznia 2010 r. do [...] czerwca 2011 r. Organ uzyskał wszystkie niezbędne dokumenty wykazujące następstwo prawne współwłaścicieli polskiego pochodzenia nieruchomości, będącej przedmiotem decyzji nacjonalizacyjnej, jak również postanowienie o ustanowieniu kuratora spadku po współwłaścicielkach pochodzenia niemieckiego. Z decyzji Ministra z dnia [...] grudnia 2012 r. wynika, że wnioskodawcy, którzy złożyli wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1958 r. nie posiadają interesu prawnego w tym przedmiocie w części dotyczącej [...] udziału E. B. [...] i [...] udziału R. B. [...]. Jednak w świetle powyższych wskazań Sądu, organ nadzoru nie jest związany granicami wniosku o stwierdzenie nieważności i zawsze bada całą decyzję pod kątem występowania przesłanek z art. 156 § 1 k.p.a. W przypadku ich wystąpienia powinien z urzędu orzec o nieważności decyzji nawet w części nieobjętej wnioskiem o stwierdzenie nieważności. W tym miejscu należy przypomnieć, że następcy prawni polskich współwłaścicielek przedmiotowej nieruchomości wnosili o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1958 r. w całości, a nie tylko w części dotyczącej udziałów ich poprzedników prawnych. Nie powinno więc budzić wątpliwości organu na etapie ustalania kręgu stron przedmiotowej sprawy, że w tym charakterze powinien występować kurator spadku po niemieckich współwłaścicielkach nieruchomości, ustanowiony postanowieniem sądu powszechnego.

Powyższe rozważania są o tyle istotne, że zaskarżonym postanowieniem Minister odmówił kuratorowi spadku legitymacji odwoławczej, wskazując iż nie był on stroną postępowania zakończonego skarżoną decyzją, a składając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją podjętą w przedmiocie oceny interesu prawnego innych osób, w sposób znaczący wykracza poza swe uprawnienia ustawowe. Organ tym samym jednoznacznie ustalił, że ze złożonego odwołania wynika w sposób niebudzący wątpliwości brak interesu prawnego kuratora spadku, co w konsekwencji skutkuje zastosowaniem art. 134 k.p.a.

Z taką oceną Ministra nie sposób się zgodzić. Zdaniem Sądu w składzie orzekającym w tej sprawie, art. 30 § 5 k.p.a. przyznaje kuratorowi zdolność procesową w postępowaniu administracyjnym, stanowiąc, iż działa on w nim jako strona. Oznacza to obowiązek organu administracji publicznej traktowania kuratora spadku na równi ze stroną postępowania, zwłaszcza gdy chodzi o realizację uprawnień procesowych (por. H.Knysiak-Molczyk, Prawo do korzystania z pomocy i instytucji reprezentacji w postępowaniu administracyjnym. ST.2003.9.42. Teza nr 1, 39313/1). W przeciwnym wypadku doszłoby do takiej sytuacji, że stroną w sprawach dotyczących zarządu spadkiem nieobjętym mogliby być tylko nieznani spadkobiercy. Nie mógłby ich reprezentować jako przedstawiciel ustawowy kurator spadku, nie ma bowiem podstaw prawnych przedstawicielstwo osób nieznanych. Nie wchodziłby też w grę ustanowienie kuratora dla spadkobierców nieznanych z miejsca pobytu, gdyż ta instytucja dotyczy tylko osób, których personalia są znane, a tylko ich miejsce pobytu nie jest wiadome. W rezultacie postępowania takie nie mogłyby się toczyć. Nie powinno więc budzić wątpliwości, że dla skutecznego działania w sprawach o własność legitymacja procesowa kuratora spadku jest konieczna (tak w uchwale 7 sędziów SN z dnia 1 lutego 2011 r., II CZP 78/10, Lex nr 686790).

Sąd w pełni podziela argumentację skarżącej, powołującej się na ww. uchwałę, że czynność kuratora spadku polegająca na udziale w przedmiotowym postępowaniu nieważnościowym zmierza do zachowania spadku w stanie nieuszczuplonym, przez co umożliwia ustalenie składu spadku. Powołany przepis art. 30 § 5 k.p.a. ma charakter wyjątkowy, bo dotyczy spadków nieobjętych. Prawna regulacja w tym zakresie zawarta jest w przepisach art. 666-668 k.p.c. W doktrynie podkreśla się, że pojęcie "spadek nieobjęty" dotyczy spadków, które otwarły się, a nie zgłaszają się spadkobiercy i wobec tego pozostają one pod opieką sądu, który ustanawia w razie potrzeby kuratora spadku, a jego zadaniem jest ustalenie, kto jest spadkobiercą, zawiadomienie go o otwarciu spadku i sprawowanie zarządu majątkiem spadkowym pod nadzorem sądu. Czynności dokonywane przez kuratora spadku obejmują czynności zwykłego zarządu i czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu. Do zarządu majątkiem przez kuratora spadku stosuje się art. 935 i nast. k.p.c., czyli przepisy o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości (art. 667 § 2 k.p.c.). Kurator jest stroną postępowania administracyjnego dotyczącego spraw związanych ze zwykłym zarządem spadków nieobjętych. Zwykły zarząd to normalne czynności związane z prawidłowo rozumianymi funkcjami gospodarowania i administrowania majątkiem (por. art. 935 § 1 k.p.c.). Jeżeli zatem postępowanie administracyjne dotyczy spraw przekraczających zakres zwykłego zarządu takim spadkiem, to kurator może ich dokonywać tylko za zgodą stron, a w razie ich braku za zezwoleniem sądu (art. 935 § 3 k.p.c.). Sąd podziela argumentację skarżącej, opartą na cytowanej uchwale składu 7 sędziów SN, że za uznaniem, iż kurator spadku ma legitymację procesową (czynną i bierną) przemawia też argument wynikający z art. 180 § 1 pkt 1 k.p.c. Przepis ten stanowi, że sąd z urzędu podejmuje postępowanie zawieszone na skutek śmierci strony, m.in. z chwilą ustanowienia kuratora spadku. Założenie, że zaraz po podjęciu zawieszonego postępowania sąd oddali powództwo wobec braku legitymacji procesowej kuratora spadku, musiałoby być oparte na uznaniu nieracjonalności ustawodawcy.

Zdaniem Sądu, przedmiotowe postępowanie, prowadzone przez Ministra w odniesieniu do udziałów w nieruchomości po niemieckich współwłaścicielkach, ma na celu ustalenie składu spadku, a w konsekwencji zachowanie masy spadkowej. Niewątpliwie więc jest to dla kuratora spadku czynność w ramach zwykłego zarządu, podejmowana w imieniu spadkobierców i na ich rzecz. Skarżąca jako kurator spadku dąży w tej sprawie do powiększenia masy spadkowej, a nie do jej obciążenia, czy rozporządzenia, aby wymagało to zezwolenia sądu. Ocena, czy czynność należy do czynności zwykłego zarządu, czy też przekracza te granice, powinna być dokonywana w konkretnych okolicznościach faktycznych, nie jest bowiem możliwe przyjęcie jednolitego kryterium ich rozgraniczenia (Komentarz do art. 199 Kodeksu cywilnego, T. Filipiak, 2012 r.).

Takiego stanowiska Sądu orzekającego nie podważa okoliczność, że Sąd Rejonowy w R. postanowieniem z dnia [...] czerwca 2013 r. w sprawie [...] zezwolił kuratorowi spadku na przystąpienie do sprawy administracyjnej prowadzonej przez Ministra z wnioskiem o stwierdzenie, że przejęciem na rzecz Skarbu Państwa przedsiębiorstwa [...] "[...]" w części dotyczącej nieruchomości, której współwłaścicielkami po [...] części były E. B. [...] i R. B. [...] zostało wydane z naruszeniem prawa. Postanowienie sądu powszechnego w tym zakresie jest jedynie potwierdzeniem konieczności uznania kuratora spadku w przedmiotowym postępowaniu administracyjnym za stronę.

Jeśli organ orzekający w sprawie uznał, że kurator spadku ma legitymację procesową w postępowaniu dotyczącym własności nieruchomości, zmierzającym do ustalenia składu spadku, to zdaniem Sądu powinien być stroną przedmiotowego postępowania administracyjnego, a tym samym nie można mu odmawiać prawa do wniesienia środka zaskarżenia. W okolicznościach przedmiotowej sprawy kurator spadku właśnie przez wyeliminowanie decyzji ostatecznej z obrotu prawnego dąży do ustalenia składu spadku.

Mając powyższe na uwadze Sąd uchylił zaskarżone postanowienie na podstawie art. 145 § 1 punkt 1 lit. "c" p.p.s.a. z uwagi na naruszenie przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 134 k.p.a., art. 28 k.p.a. w związku z art. 30 § 5 k.p.a. oraz art. 61 § 2 i § 4 k.p.a.). Przy ponownym rozpoznaniu wniosku kuratora spadku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r. w części dotyczącej punktu II (umorzenie postępowania) organ będzie zobowiązany uwzględnić powyższe wywody Sądu, a w szczególności przyznać kuratorowi zdolność odwoławczą. Brak bowiem podstaw do stwierdzenia w tej sprawie niedopuszczalności wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy z uwagi na brak legitymacji procesowej kuratora spadku. Sąd uchylił jedynie zaskarżone postanowienie, aby umożliwić organowi merytoryczne wypowiedzenie się w przedmiotowej sprawie w ramach dwuinstancyjnej kontroli orzeczeń administracyjnych.

O wstrzymaniu wykonania zaskarżonego postanowienia orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a., natomiast o kosztach postępowania na podstawie art. 200 p.p.s.a. w związku z art. 205 § 1 p.p.s.a. i § 14 ust. 2 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

Na marginesie Sąd zwraca uwagę, że zgodnie z postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2010 r. w sprawie I OZ 187/10 (Lex nr 606389), kurator spadku wyznaczony w odrębnym postępowaniu przez sąd powszechny powinien być ustawowo zwolniony od kosztów sądowych, podobnie jak kurator strony wyznaczony przez sąd orzekający lub przez sąd opiekuńczy dla danej sprawy (art. 239 pkt 3 p.p.s.a.). W przedmiotowej sprawie od skarżącej został pobrany wpis sądowy w kwocie [...] zł. (k. [...] akt sądowych), który zostanie zwrócony na podstawie odrębnego zarządzenia wydanego przez Przewodniczącego Wydziału.