Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 82/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2018-04-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1b
journal: Dz.U. 2017 poz 1952
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Daria Sachanbińska Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz – spr. Sędzia NSA Jerzy Krupiński Protokolant St. inspektor sądowy Grażyna Jankowska-Stykała po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2018 r. sprawy ze skargi D. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 20 listopada 2017 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Opola z dnia 5 czerwca 2017 r., nr [...], 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu na rzecz D. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej przez D. S. była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 20 listopada 2017 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Opola z dnia 5 czerwca 2017 r., nr [...], odmawiającą stronie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad jej niepełnosprawną matką W. G.

Wydanie tych aktów administracyjnych poprzedziło postępowanie o następującym przebiegu.

Wnioskiem z dnia 29 maja 2017 r. D. S. złożyła w Miejskim Centrum Świadczeń w Opolu żądanie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego podnosząc, że opiekuje się swoją matką W. G. urodzoną [...] 1940 r., która ma ustalony znaczny stopień niepełnosprawności, na podstawie decyzji Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] wydanej 5 maja 2017 r. Z załączonego do wniosku orzeczenia o stopniu niepełnosprawności W. G. wynikało, że podopieczna wymaga konieczności stałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, w tym usług opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych. Wnioskodawczyni D. S. złożyła także dokumentację dotyczącą jej uprzedniego zatrudnienia.

Decyzją z dnia 5 czerwca 2017 r. Prezydent Miasta Opola, działając na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1b oraz art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1518, ze zm.) dalej w skrócie "u.ś.r." lub ustawy, § 8 ust. 2 rozporządzenia Ministra Rodziny Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. z 2015 r. poz. 2284), odmówił D. S. prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu organ I instancji powołał się na treść przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy oraz art. 17 ust. 1b. Zgodnie z tym drugim świadczenie pielęgnacyjne przysługuje jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Organ I instancji podał, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. w sprawie sygn. akt K 38/13 orzeczono niezgodność art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie w jakim przepis ten różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Mimo tego orzeczenia, ustawodawca nie zmienił stanu prawnego, co oznacza, że przepis art. 17 ust. 1b nadal obowiązuje. Organ dodał także, że z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności nie wynika od kiedy niepełnosprawność W. G. istnieje, natomiast znaczny stopień niepełnosprawności ustalono od 13 stycznia 2017 r.

We wniesionym odwołaniu D. S. wniosła o uchylenie decyzji I instancji i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, akcentując, że jej matka wymaga całodobowej opieki, a jej mąż J. G. urodzony w 1936 r. nie może sprawować opieki nad żoną, bo sam potrzebuje pomocy z uwagi na wiek, ułomności i warunki osobiste.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu wymienioną na wstępie decyzją z dnia 20 listopada 2017 r. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Opola z dnia 5 czerwca 2017 r.

W uzasadnieniu powołano przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, podnosząc, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl zaś art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub; 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Dalej powołano art. 17 ust. 5 ustawy, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli:

1) osoba sprawująca opiekę:

a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego,

b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

2) osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, (...).

Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że nie podziela prezentowanego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stanowiska organu I instancji odnośnie do stosowania wyroku TK. Jednocześnie powołało się na pogląd NSA, który w wyroku z dnia 6 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 223/16 stwierdził, że: "art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści po wejściu w życie omawianego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, tj. od 23 października 2014 r. Powyższe wynika również z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, który stanowi, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Jeżeli więc ustrojodawca dopuścił wzruszenie prawomocnego orzeczenia sądowego oraz ostatecznej decyzji administracyjnej, wydanych na podstawie przepisu uznanego następnie przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją RP, jak w niniejszej sprawie, to znaczy, że nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia sądowego oraz decyzji administracyjnej po wejściu w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, w którym Trybunał uznał dany przepis za niezgodny z Konstytucją RP".

Skład orzekający SKO podzielił ten pogląd, co oznacza, iż odmowę przez organ I instancji przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, iż strona nie spełnia warunków do otrzymania tego świadczenia z uwagi na treść art. 17 ust. 1b ustawy należy uznać za nieprawidłową. Podane przez organ argumenty nie mogły stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego, i należało ustalić, czy strona spełnia pozostałe przesłanki, wynikające z ustawy, których spełnienie uprawnia do otrzymania wnioskowanego świadczenia.

Z przekazanych wraz z odwołaniem akt sprawy wynika, że D. S. sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką – W. G., która jest zamężna, a jej mąż – J. G. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kolegium dalej podniosło, że stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wśród przesłanek negatywnych przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy wskazał, że, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uwzględniając treść powyższych przepisów Kolegium podniosło, że w sprawie zaistniała przesłanka wykluczająca możliwość przyznania D. S. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką.

Przyznanie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego krewnym jest możliwe dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, a więc kiedy nie jest możliwe wypełnianie przez niego we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego. Ustalono, że W. G. pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek – J. G. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W takiej sytuacji to na nim ciąży obowiązek sprawowania opieki. Przyznanie D. S. świadczenia pielęgnacyjnego jest wykluczone, bowiem nie zostały spełnione wszystkie ustawowe przesłanki do jego przyznania.

W skardze sądowoadministracyjnej D. S. wniosła o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Opola, zarzucając brak uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r.

Zaznaczyła, że matka W. G. jest osobą chorą na [...], wymaga całodobowej, intensywnej opieki i pomocy w każdym aspekcie życia i funkcjonowania. Jej mąż J. G. nie może opiekować się żoną, sam wymaga pomocy w codziennym życiu np. kupowaniu lekarstw, utrzymaniu porządku, higieny, zakupów. W związku z tym skarżąca musiała zrezygnować z zatrudnienia i podjąć się opieki, którą sprawuje od stycznia 2017 r.

W piśmie procesowym z dnia 19 kwietnia 2018 r., ustanowiony przez skarżącą pełnomocnik podtrzymał skargę, zarzucając zaskarżonym decyzjom naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 2, art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP przez jego literalne zastosowanie a tym samym ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu, z pominięciem wykładni systemowej i funkcjonalnej, które miało wpływ na wynik sprawy, oraz naruszenie przepisów postępowania w szczególności art. 7 i art. 77 K.p.a. przez brak zebrania i rzetelnego rozpatrzenia całości materiału dowodowego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to ustalenia czy małżonek chorej J. G. jest obiektywnie zdolny do sprawowania opieki nad żoną.

W uzasadnieniu pisma odwołano się do orzecznictwa sądowo-administracyjnego, wywodząc m.in., że negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy wykładana w sposób bezwzględny wywołuje zbyt daleko idące konsekwencje negatywne dla rodziny W. G. Podano, że stan zdrowia obojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wsparciem. Pozostali członkowie rodziny, którzy chcą, a jednocześnie mają obowiązek sprawować opiekę nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby, gdyby taki związek małżeński nie istniał. Tak rozumiany przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) oznacza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i taka wykładnia nie powinna się ostać w świetle art. 18 Konstytucji. Jeżeli J. G., mając 83 lata, sam potrzebuje opieki w codziennych czynnościach, jest ograniczony ruchowo, miewa zaburzenia pamięci i nie sprawuje opieki nad żoną, a opiekę taką w rzeczywistości wykonuje skarżąca, to nie można jej odmawiać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Do pisma procesowego pełnomocnik skarżącej załączyła orzeczenie o stopniu niepełnosprawności J. G. z dnia 20 marca 2018 r., stwierdzające zaliczenie go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na stałe ze względu na stan zdrowia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podnosząc dodatkowo, że J. G. nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności w związku z czym nie jest spełniona przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona.

Na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 2188, ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz.1369, ze zm.) dalej w skrócie: "P.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W myśl art. 3 § 2 pkt 1 P.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg między innymi na decyzje administracyjne.

W myśl art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (które w tej sprawie nie ma zastosowania).

Przedmiotem zaskarżonej decyzji jest odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przesłanki jego przyznania, wysokość oraz zasady wypłacania określa art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1952) dalej nadal w skrócie: "u.ś.r." lub ustawy. Przepis ten w ust. 1 wskazuje podmioty uprawnione do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego – są to: matka lub ojciec, opiekun faktyczny dziecka, osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz inne osoby, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W art. 17 ust. 5 ustawodawca wymienił przesłanki negatywne otrzymania tego świadczenia - zachodzące zarówno po stronie osoby sprawującej opiekę, jak i osoby wymagającej opieki. W szczególności w pkt 2 lit. a) tego przepisu wskazał, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W rozpoznawanej przez Sąd sprawie bezsporne jest, że W. G., nad którą sprawowana jest opieka, jest zamężna, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Organ nie kwestionował, że opiekę sprawuje córka chorej, D. S.

Organy orzekające w sprawie uznały pozostawanie w związku małżeńskim za przesłankę do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wynikającą z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., posługując się wykładnią językową przepisu.

Dodatkowo organ I instancji za przeszkodę w przyznaniu świadczenia uznał brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. warunku by niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 lub w szczególnych przypadkach do ukończenia 25 roku życia.

Prezydent Miasta Opola powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt K 38/13, OTK 104/9/A/2014 z dnia 21 października 2014 r., który orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

W konsekwencji powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego Kolegium uznało brak możliwości rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o niekonstytucyjny przepis, co w rozpoznawanej sprawie oznacza pominięcie art. 17 ust. 1b u.ś.r. i brak możliwości odmowy na tej podstawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Oceniając natomiast, w ramach badania legalności, podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. przyjętą w zaskarżonej decyzji, rzeczą Sądu w pierwszej kolejności jest ustalenie czy wykładnia językowa przepisu została zastosowana przez organy prawidłowo, co sprowadza się do odpowiedzi na pytanie czy wykładnia ta jest wystarczająca i urzeczywistnia normy, zasady i wartości konstytucyjne. Dlatego wymaga przypomnienia istota świadczenia.

Świadczenie to stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą, ze względu na swój stan zdrowia, pomocy w wykonywaniu podstawowych czynności życiowych.

W pierwotnym brzmieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. przewidywał przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem – jego rodzicom albo opiekunowi faktycznemu. Analizowany razem z nim art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) tej ustawy (dodany z dniem 1 września 2005 r.) wskazywał jednocześnie, że jeżeli dziecko, wymagające opieki pozostaje w związku małżeńskim, to świadczenie pielęgnacyjne należne wyłącznie matce lub ojcu albo opiekunowi faktycznemu dziecka, nie przysługuje. W takiej sytuacji bowiem tworzy się nowa rodzina i obowiązek opieki, pomocy i wsparcia przechodzi z rodziców na współmałżonka.

Rozumienie wskazanych regulacji przestało być jednak tak oczywiste po wydaniu przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07, OTK-A 2008/6/107, uznającego, że art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Trybunał stwierdził, iż w art. 17 ust. 1 mamy do czynienia z pominięciem legislacyjnym, zawężającym – w sposób niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji – krąg osób uprawnionych do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego. Nawiązując do obowiązku alimentacyjnego Trybunał uznał, że skoro członek rodziny wywiązuje się ze swoich obowiązków – moralnych i prawnych – wobec ciężko chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie Państwa. W ocenie Trybunału wybranie spośród osób zobowiązanych do alimentacji jedynie rodziców i przyznanie wyłącznie tej grupie prawa do świadczenia narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej, godząc również w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną oraz pomocy rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 18 i art. 71 Konstytucji).

Trybunał Konstytucyjny zwrócił również uwagę, iż wprawdzie orzeczenie o niekonstytucyjności dotyczy wyłącznie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jednakże do organów stosujących przepisy tej ustawy należeć będzie ocena skutków stwierdzenia niekonstytucyjności tego przepisu w konfrontacji z innymi przesłankami określającymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego (tu Trybunał wskazał w szczególności na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy).

Trybunał Konstytucyjny dał tym samym bezpośrednią wskazówkę, że to organ, orzekając w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na opiekę nad współmałżonkiem, musi ocenić skutek stwierdzenia niekonstytucyjności art. 17 ust. 1 cyt. ustawy w dawnym brzmieniu (por. też wyrok NSA z dnia 30 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 115/10, opubl. CBOSA na stronach internetowych NSA).

Na skutek tego wyroku Trybunału Konstytucyjnego ustawodawca znowelizował art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, rozszerzając krąg osób uprawnionych do świadczenia na "osoby, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny", a w dalszej kolejności dodał do tej ustawy art. 17 ust. 1a, który stanowi, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1.

W ten sposób poszerzony został krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże w dalszym ciągu nie dokonano zmiany art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., który eliminował możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w każdej sytuacji, gdy podlegający opiece pozostawał w związku małżeńskim, z uwagi na co Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z dnia 1 czerwca 2010 r., sygn. akt S 1/10, OTK-A 2010/5/54, przedstawił Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego.

W wyniku podjęcia tych działań w dniu 19 sierpnia 2011 r. uchwalona została zmiana art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez dodanie wyrazów: "chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności". Zmiana ta zawarta została w art. 1 pkt 6 lit. b) ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212) i weszła w życie w dniu 14 października 2011 r. i obowiązuje nadal.

Biorąc pod uwagę dotychczas wyrażane w orzecznictwie poglądy oraz stanowisko Trybunału Konstytucyjnego stwierdzić należy, że dokonana zmiana nie urzeczywistnia w pełni zasad i wartości konstytucyjnych.

Dlatego zdaniem Sądu nie można zaakceptować zaprezentowanej przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w powiązaniu z art. 17 ust. 1 tej ustawy, która w ocenie Sądu nie tylko jest niesprawiedliwa, ale prowadzi do niepożądanych z punktu widzenia konstytucyjnych wartości a wręcz irracjonalnych skutków. Wywodząc z wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., trzeba by przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu, który faktycznej opieki nie może sprawować z uwagi na swoją własną niepełnosprawność.

Na gruncie rozpoznawanej sprawy, w której mąż podlegającej opiece chorej jest w podeszłym wieku, i sam wymaga opieki, a ponadto legitymuje się orzeczeniem stwierdzającym umiarkowany stopień niepełnosprawności, odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wywodzona wyłącznie z wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie jest do zaakceptowania.

Konieczne jest zastosowanie wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu. Uwzględniać ona winna konstytucyjne zasady równości wobec prawa (art. 32 Konstytucji RP) i ochrony rodziny (art. 18), nakaz zapewnienia rodzinie w uzasadnionych wypadkach prawa do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych (art. 71) oraz pomocy osobom niepełnosprawnym w zabezpieczeniu egzystencji (art. 69), a także zasadniczy cel świadczenia pielęgnacyjnego jakim jest rekompensata ze strony państwa faktu niemożności wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawnymi członkami rodziny i tym samym wyręczenie państwa z obowiązku opieki nad swoim obywatelem.

Sąd powołuje się przy tym wyrażoną w art. 178 ust. 1 i art. 8 Konstytucji RP zasadę podległości sędziów Konstytucji RP, rozumianą w ten sposób, że interpretując przepisy ustaw sędziowie zobowiązani są wziąć pod uwagę nie tylko ich literalną treść, ale także przepisy Konstytucji RP, a w sytuacji, w której wykładnia ustawy nie daje jednoznacznego rezultatu, należy wybrać taką wykładnię, która w sposób najpełniejszy umożliwia realizację norm i wartości konstytucyjnych (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2000 r., sygn. akt I KZP 14/00 oraz postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 5 listopada 2001 r., sygn. akt T 33/01, OTK - B 2002/1/47).

Przyjęcie wskazanych wyżej metod wykładni prowadzi do wniosku, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką zależy od jednoznacznego ustalenia, czy opiekę jest zdolny sprawować jej mąż, a nie wyłącznie od ustalenia, że pozostaje w związku małżeńskim.

Zastosowana przez Sąd wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. jest powszechnie prezentowana w orzecznictwie sądowoadministracyjnym w sprawach o podobnym stanie faktycznym i prawnym. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1200/14, wywodził, że "negatywna przesłanka w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie mają również obowiązek - sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby, gdyby taki związek małżeński nie istniał.

Tak rozumiany przepis oznacza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP.

Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich".

Podzielając te poglądy orzecznictwa Sąd uznał przyjętą przez organ interpretację art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. za nieprawidłową, skutkującą naruszeniem tego przepisu, które miało wpływ na wynik sprawy.

Z tej przyczyny, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. w zw. z art. 135 P.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję I instancji.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy wezmą pod uwagę zaprezentowaną przez Sąd wykładnię art. 17 ust. 1 i 1b w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych i przeprowadzą niezbędne czynności wyjaśniające wynikające wprost z treści niniejszego uzasadnienia.

O kosztach postępowania należnych skarżącej orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. 2015 r. poz. 1800).