Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1527/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2023-05-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151, art. 200, art. 269
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 17 ust. 1, art. 16 a ust. 1, art. 3 pkt 21
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk Sędziowie WSA Piotr Godlewski /spr./ AWSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 maja 2023 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 19 września 2022 r. nr SKO.4115.740.2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala -


UZASADNIENIE

II SA/Rz 1527/22

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi A.B. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z 19 września 2022 r. nr SKO.4115.740.2022 dotycząca odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych sprawy, po rozpatrzeniu wniosku z 10 maja 2022 r., Wójt Gminy [...] decyzją

z 8 czerwca 2022 r. nr GOPS 000517/SP/06/2022 - działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.

z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17, art. 20 ust. 3, art. 24 ust. 2 i 4, art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.

z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.) - odmówił przyznania A.B. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką H.S.

W uzasadnieniu decyzji podał, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, w związku z czym może zapewnić jej całodobową opiekę (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).

Ponadto jak wynika z orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w [...], 24 listopada 2021 r. H.S. została zaliczona do osób trwale niezdolnych do samodzielnej egzystencji (przy braku możliwości ustalenia, od kiedy niezdolność ta istnieje), w związku z czym niepełnosprawność powstała w wieku [...] lat, a więc nie później niż do ukończenia

18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.).

Wg wywiadu środowiskowego, wnioskodawczyni nie rezygnowała również z żadnego zatrudnienia, a więc nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy o którym mowa

w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Pobiera także specjalny zasiłek opiekuńczy, który w zupełności rekompensuje jej niepodejmowanie pracy w związku z opieką nad matką.

W odwołaniu od decyzji Wójta wnioskodawczyni zarzuciła:

1) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP,

2) błędne zastosowanie art. 17 ust. 1a u.ś.r. stanowiącego o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki posiada zstępnych którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz córki,

3) naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez wnioskodawczynię nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem

o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

SKO po rozpoznaniu odwołania opisaną na wstępie decyzją z 19 września 2022 r. nr SKO.4115.740.2022 utrzymało w mocy decyzję Wójta z 8 czerwca 2022 r.

Przytaczając mające zastosowanie w sprawie przepisy u.ś.r. regulujące warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz podmioty uprawnione do jego pobierania, Kolegium wywiodło, że pogląd organu I instancji co do sposobu wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. - zwłaszcza w kontekście wyroku TK z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 - nie może być uznany za prawidłowy i tym samym stanowić przeszkody dla przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrokiem tym Trybunał stwierdził, że w zakresie, w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Organ odwoławczy stwierdził, że identyfikuje się z ukształtowanym na tym tle w orzecznictwie sądowoadministracyjnym poglądem, że skoro na mocy powyższego wyroku stwierdzona została we wskazanym zakresie niezgodność art. 17 ust. 1b u.ś.r. z Konstytucją, to okoliczność ta jako rzutująca na sytuację prawną opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych nie może zostać pominięta przy ubieganiu się przez nie o świadczenie pielęgnacyjne. Do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego mimo braku spełnienia kryterium wieku powstania niepełnosprawności u osoby nad którą sprawowana jest opieka nie jest zatem niezbędne uprzednie dokonanie stosownych zmian ustawodawczych. Zgodnie

z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. W takim przypadku pierwszeństwo należy przyznać rozstrzygnięciu zawartemu w sentencji orzeczenia Trybunału. Naczelny Sąd Administracyjny

w wyroku z 5 grudnia 2017 r. I OSK 1079/17 wyjaśnił, że sądy są związane orzeczeniem TK w zakresie stwierdzenia przez Trybunał niekonstytucyjności przepisu prawa, dlatego nie mogą się uchylić od tego związania przez wzgląd na jakiekolwiek treści zawarte w uzasadnieniu takiego orzeczenia. Uzasadnienie nie stanowi bowiem treści rozstrzygnięcia, jak również nie zastępuje go. Zawiera jedynie argumentację mającą przemawiać za wydanym rozstrzygnięciem, dlatego brak jest podstaw prawnych do uznania, aby stanowiło w jakimkolwiek zakresie uzupełnienie rozstrzygnięcia. Uznanie zatem przez Trybunał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny

z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, oznacza, że stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, od 23 października 2014 r., tj. od daty ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, orzeczenie Trybunału weszło w życie i od tej daty okoliczność ta nie może zostać pominięta przy ustalaniu zakresu normatywnego art. 17 ust. 1b u.ś.r. Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie ze stanowiskiem Trybunału powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 u.ś.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Organ odwoławczy wskazał także, że jak wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy, wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, u której orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z 24 listopada 2021 r. została stwierdzona trwała niezdolność do samodzielnej egzystencji. H.S. pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały m.in. w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia tego przepisu wynika, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. W orzecznictwie sądowym niejednokrotnie było już wskazywane, że ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny

i opiekuńczy (k.r.o.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Okoliczność zaistnienia opieki sprawowanej przez córkę w ramach obowiązku alimentacyjnego nad niepełnosprawną matką,nie znosi obowiązków określonych

w art. 23 k.r.o. ciążących na małżonku. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane podmiotom o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r.

Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. stanowi wyjątek, którego nie można poddawać wykładni rozszerzającej, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom

i więzom prawnym. Wykładnię prowadzącą do rozszerzenia ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, w której współmałżonek takiej osoby nie musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą miałby czynić samodzielnie organ który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, należy uznać za nieuprawnioną. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, tj. sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem.

W rozpatrywanej sprawie brak jest zatem wg SKO podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawną matkę, gdy ta pozostaje

w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium podkreśliło, że nie kwestionuje konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną H.S. i faktu, że zadania tego podjęła się córka, ale wobec jednoznacznego brzmienia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie jest możliwe przyznanie świadczenia, biorąc pod uwagę inne okoliczności zgłoszone przez skarżącą. Dopóki więc ojciec skarżącej, a mąż osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wskazywany brak możliwości sprawowania przez niego opieki nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2

lit. a) u.ś.r.

We wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skardze A.B. (reprezentowana przez pełnomocnika – adwokata) zarzuciła decyzji SKO rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2

lit. a) u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że nie przysługuje jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy jej matka pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem

o niepełnosprawności w stopniu znacznym.

Mając powyższe na uwadze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi wskazała, że wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. dokonana przez organ odwoławczy prowadzi do wyników sprzecznych

z przepisami u.ś.r. oraz k.r.o. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą jej wymagającą ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który sam legitymuje się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu, który faktycznej opieki nie może sprawować z uwagi na swoją własną niepełnosprawność. Poprzestanie na wykładni językowej i nie zastosowanie wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu w ocenie skarżącej nie jest wystarczające. Wykładnia celowościowa

i systemowa uwzględnia konstytucyjne zasady równości wobec prawa i ochrony rodziny, a także nakazy zapewnienia rodzinie w uzasadnionych wypadkach prawa do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych oraz pomocy osobom niepełnosprawnym w zabezpieczeniu egzystencji.

W odpowiedzi na skargę SKO podtrzymało swoje stanowisko i wniosło

o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia

30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.

z 2023 r., poz. 259, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję SKO

z 19 września 2022 r. Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż wynikające z tej decyzji rozstrzygnięcie o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta Gminy [...] z 8 czerwca 2022 r. o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego związanego z opieką nad matką jest prawidłowe.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia

9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób

o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że na skarżącej A.B. - jako córce - ciążył w dacie wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego obowiązek alimentacyjny wobec matki H.S. oraz że sprawowała ona nad nią opiekę jako osobą legitymującą się orzeczeniem o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji (w myśl art. 3 pkt 21 lit. e u.ś.r., ilekroć w ustawie jest mowa o znacznym stopniu niepełnosprawności, oznacza to także niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników).

1. Niewątpliwie prawidłowe jest wyrażone w zaskarżonej decyzji stanowisko Kolegium co do tego, że wbrew uznaniu organu I instancji, art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić przesłanki odmownego załatwienia wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia); wg orzeczenia z 24 listopada 2021 r. stwierdzającego u jej matki trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji, nie da się ustalić, od kiedy ta niezdolność u niej powstała).

Wyrażone w powyższym zakresie stanowisko Kolegium odzwierciedla utrwaloną i jednolitą linię orzeczniczą sądów administracyjnych, którą Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela i aprobuje. Została ona wypracowana na kanwie wyroku TK z 21 października 2014 r. K 38/13, którym TK orzekł, iż w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa które pozostają zgodne z Konstytucją RP - przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa - tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy więc przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub

w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie.

Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

W rezultacie nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Mimo zatem, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie został uchylony lub zmieniony i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie, powoływanie się na literalne brzmienie tego przepisu jako przesłankę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego – jak uczynił to organ I instancji - nie znajduje uzasadnienia.

W tej sytuacji - mimo wskazanego wyroku TK oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji RP na mocy którego orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne – Wójt Gminy [...] w sposób prawnie niedopuszczalny wywiódł

z literalnego brzmienia art. 17 ust. 1b u.ś.r. przeszkodę do przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego.

2. Niezależnie od powyższego, Sąd podziela stanowisko SKO i Wójta co do braku możliwości przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego

z uwagi na zachodzącą przesłankę negatywną wynikającą z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.; zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Mimo że wykładnia literalna (językowa) jest podstawowym rodzajem wykładni, w kontekście argumentacji skargi (a wcześniej odwołania) Sąd zwraca uwagę, że orzecznictwo sądowe w zakresie stosowania wskazanego wyżej przepisu nie kształtowało się jednolicie.

Niezależnie od stanowiska na którym oparły się przy wydawaniu decyzji organ I i II instancji, w sądownictwie administracyjnym prezentowany był bowiem również pogląd na podstawie którego na zasadność przyznania wnioskowanego świadczenia wskazuje pełnomocnik skarżącej, że w przypadku istnienia osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki w bliższej kolejności niż osoba faktycznie sprawująca opiekę i ubiegająca się w związku z tym o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego /w rozpoznawanej sprawie taką osobą zobowiązaną

w pierwszej kolejności do alimentacji względem H.S. jest jej mąż,

a skarżąca jako córka dopiero w drugiej/, fakt braku posiadania przez osoby bliżej zobowiązane orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może automatycznie sam w sobie stanowić bezwzględnej przeszkody dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a przy dokonywaniu wykładni dotyczących tego przepisów nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do naruszenia konstytucyjnej zasady równości

i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godziło w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). W związku z tym wywodzono (do czego pośrednio nawiązuje też w niniejszej sprawie argumentacja skargi), że w opisanym zakresie niezbędne jest posłużenie się – w miejsce wykładni literalnej – wykładnią systemową i celowościową, skutkującą uznaniem, że ograniczenia dotyczące braku możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie na której ciąży obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy osoba na której obowiązek ten ciąży w pierwszej kolejności nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale

z obiektywnych i niezależnych od niej względów (np. z racji stanu zdrowia, wieku, sytuacji materialnej) - do których odnosi się także art. 132 K.r.o. - nie jest w stanie zapewnić osobie potrzebującej związanej z tym obowiązkiem opieki (zgodnie z tym ostatnim przepisem, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami). Tym samym w szczególnie uzasadnionych przypadkach sądy administracyjne dopuszczały możliwość odstąpienia od ścisłej wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., prezentując pogląd, że nie

w każdym przypadku kiedy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, osoby spokrewnione

w dalszej kolejności nie mają prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. U podstaw tego znalazło się uznanie, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wiąże się

z realnym wykonywaniem opieki nad osobą jej wymagającą, przy jednoczesnym obiektywnym braku możliwości jej sprawowania przez współmałżonka takiej osoby.

Zaistniałe na powyższym tle rozbieżności orzecznicze zostały wyeliminowane uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22 (do jej podjęcia doszło już zatem po wydaniu

w niniejszej sprawie decyzji przez SKO i wniesieniu na nią skargi).

Zgodnie z tezą drugą przywołanej uchwały NSA, "warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)".

Podjęcie uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że uchwała ta wiąże sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 P.p.s.a. Przepis ten nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (tak m.in. wyroki NSA z 27 listopada 2020 r. II GSK 3773/17, z 12 lutego 2019 r.

I FSK 116/17 i z 8 listopada 2017 r. II OSK 378/16).

Na tle powyższego należy przyjąć, że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku (w tym dzieci).

W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że w dacie złożenia przez skarżącą wniosku (10 maja 2022 r.) jak i wydawania decyzji tak przez organ I jak i II instancji (odpowiednio 8 czerwca i 19 września 2022 r.) jej ojciec A.S. (mąż pozostającej pod opieką skarżącej H.S.) nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (lub mu równoważnym zgodnie z art. 3 pkt 21 u.ś.r.).

W związku z tym Sąd - będąc związany dokonaną przez NSA wykładnią prawa materialnego wyrażoną we wskazanej wyżej uchwale - stwierdza, że

w opisanym stanie faktycznym i prawnym orzekające w sprawie organy administracji nie były uprawnione do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, do którego prawa nie może ona upatrywać w samym fakcie sprawowania opieki nad matką i tzw. względach słusznościowych wynikających chociażby z pobierania związanego z tą opieką specjalnego zasiłku opiekuńczego (mimo podobieństwa specjalnego zasiłku opiekuńczego i świadczenia pielęgnacyjnego jeżeli chodzi o spełnienie przesłanki nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, należy zwrócić uwagę skarżącej, że

w przypadku specjalnego zasiłku opiekuńczego nie ma wymogu jako warunku przyznania – jak przy świadczeniu pielęgnacyjnym, aby nie było innych osób na których wobec osoby wymagającej opieki ciąży obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności lub legitymowały się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; zgodnie z art. 16a ust. 1 u.ś.r., o specjalny zasiłek opiekuńczy mogą ubiegać się wszystkie osoby, na których zgodnie z przepisami Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki – bez względu na kolejność obciążenia tym obowiązkiem).

Aczkolwiek w świetle powyższych uwag – wobec braku posiadania przez ojca skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - i tak nie ma to znaczenia w sprawie, jednak Sąd dodatkowo zauważa, że skarżąca w toku prowadzonego postępowania nie wskazała żadnych konkretnych przyczyn z których wynikałby obiektywny brak możliwości wykonywania opieki nad matką przez jej męża (swojego ojca); z zebranego w sprawie materiału dowodowego (w tym przeprowadzonego wywiadu środowiskowego) wynika, że jest emerytem (69 lat), pozostaje w leczeniu ortopedycznym i jest w trakcie kompletowania dokumentacji celem ustalenia stopnia niepełnosprawności.

3. Mimo że Kolegium nie odniosło się do tego w zaskarżonej decyzji, Sąd nie podziela argumentacji decyzji organu I instancji w zakresie w jakim uznał on, że

w przypadku wnioskodawczyni, która nie zrezygnowała z żadnego zatrudnienia, nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Należy wyraźnie zaznaczyć, że przepis ten przewiduje dwa równorzędne

i alternatywnie ujęte warunki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego,

tj. niepodejmowanie lub rezygnację z zatrudnienia.

Rezygnując z zatrudnienia wnioskodawca musi więc zaprzestać wykonywania określonej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki, gdyż nie jest w stanie wzajemnie tego pogodzić. Niepodejmowanie zatrudnienia związane jest zaś ze świadomą decyzją o nieubieganiu się o pracę z powodu konieczności sprawowania opieki, przy jednoczesnej realnej możliwości wykonywania pracy.

Dla spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. zasadnicze znaczenie ma faktyczne sprawowanie opieki w zakresie wynikającym z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności i pozostająca z tą opieką w związku przyczynowo - skutkowym rezygnacja bądź niepodejmowanie zatrudnienia (innej pracy zarobkowej). Wystarczające jest przy tym spełnienie jednego z tych warunków, jeżeli tylko pozostaje to w związku ze sprawowaniem opieki na osobą w znacznym stopniu niepełnosprawną. Regulacja art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych do wykazania rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania z powodu konieczności sprawowania opieki. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem przyznawane na wniosek i od wnioskodawcy zależy, czy i kiedy po spełnieniu przesłanek wystąpi o jego przyznanie. Brak jest z tej przyczyny podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu w którym chce wystąpić

z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia, a ocena aktualności spełnienia przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być dokonywana

w odniesieniu do czasu wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia.

Skoro zatem niepodejmowanie zatrudnienia determinowane sprawowaniem opieki jest okolicznością wystarczającą do spełnienia przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r. a w sprawie nie budzi żadnych wątpliwości fakt sprawowania opieki przez skarżącą nad matką, organ

I instancji błędnie uznał, że skoro wnioskodawczyni nie zrezygnowała z żadnego zatrudnienia, nie zachodzi w tym względzie związek przyczynowo – skutkowy ze sprawowaniem przez nią opieki.

Stanowisko to jest całkowicie bezzasadne także z tej przyczyny, że skarżącej z tytułu sprawowania opieki nad matką został przyznany specjalny zasiłek opiekuńczy, do którego prawo również jest warunkowane niepodejmowaniem zatrudnienia /innej pracy zarobkowej lub rezygnacją z nich. Uznanie zatem przez organ I instancji w postępowaniu o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, że w przypadku wnioskodawczyni nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki stałoby zatem w ewidentnej sprzeczności z wcześniejszymi ustaleniami tego organu poczynionymi w toku postępowania o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Jak wynika z akt sprawy, do wniosków podważających ich prawidłowość Wójt się nie posunął, co jednak w kontekście stwierdzenia, że pobieranie przez wnioskodawczynię specjalnego zasiłku opiekuńczego w zupełności rekompensuje jej niepodejmowanie pracy w związku z opieką nad matką świadczy o powoływaniu

z premedytacją wszelkiej możliwej (także błędnej) argumentacji przeciwko przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że nie znajduje ona oparcia

w okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

W rozpoznawanej sprawie powyższe uwagi (zawarte w pkt 3) – adresowane do Wójta jako organu administracji orzekającego w sprawie w I instancji – mają charakter uboczny, gdyż skoro ojciec skarżącej (mąż wymagającej opieki jej matki) żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, i tak

z przyczyn opisanych w pkt 2 niniejszego uzasadnienia nie było możliwe uwzględnienie jej wniosku i przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego (przy założeniu spełnienia przez skarżącą wszystkich przesłanek ustawowych, możliwość uzyskania przez nią wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego

w związku z opieką nad matką otwierałaby się dla niej dopiero z uzyskaniem przez jej ojca orzeczenia o zaliczeniu go do znacznego stopnia niepełnosprawności).

Przekładało się to na brak zasadności zarzutów skargi, co skutkowało jej oddaleniem na podstawie art. 151 P.p.s.a., przez co nie było także podstaw do uwzględnienia wniosku pełnomocnika skarżącej o zasądzenie kosztów postępowania (art. 200 P.p.s.a.).