Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 566/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-11-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 10, art. 4 ust. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 2022 poz 1577
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza (sprawozdawca) Asesor sądowy Anna Ostrowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 16 listopada 2023 r. sprawy ze skargi E. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia [...] marca 2023 r., znak: [...] (postępowanie [...]) w przedmiocie świadczenia wychowawczego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie decyzją z dnia [...] marca 2023 r., znak: [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS (dalej także jako: Prezes ZUS), po rozpoznaniu odwołania E. C. (dalej także jako: skarżąca), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej także jako: ZUS) z dnia 20 grudnia 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko L. Ś..

Decyzja zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Skarżąca w dniu 1 sierpnia 2022 r. złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze "500+" na dziecko [...]. Do wniosku dołączyła postanowienie Sądu Rejonowego w Ł. III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 8 czerwca 2021 r., sygn. akt III Nsm [...], którym zarządzono umieszczenie małoletnich W. Ś. i [...] pod pieczą babki macierzystej E. C..

Decyzją z dnia [...] grudnia 2022 r. ZUS odmówił skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko L. Ś.. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że skarżąca nie należy do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w związku z czym nie przysługuje świadczenie wychowawcze.

W wyniku rozpoznania odwołania wniesionego przez E. C. Prezes ZUS utrzymał powyższe rozstrzygnięcie w mocy wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] marca 2023 r. Organ odwoławczy powtórzył argumentację organu I instancji. Ocenił, że nie zachodzą podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji, gdyż skarżąca nie należy do ustawowo określonego kręgu osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego.

Decyzja Prezesa ZUS została zaskarżona przez E. C. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie.

W skardze zarzucono organowi zaniechanie w zbadania sprawy w przedmiocie faktycznego sprawowania opieki przez E. C. w zastępstwie rodziców nad dziećmi W. i L. Ś., co wykluczyło E. C. z grona osób uprawnionych do prawa do świadczenia wychowawczego, i pozbawiło E. C. do pomocy państwa w utrzymaniu dzieci będących pod jej opieką oraz wniesiono o uchylenie decyzji w całości.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że mimo, że co do zasady pieczę nad dzieckiem sprawują rodzice w związku z przysługującą im władzą rodzicielską i to niewątpliwie pierwszeństwo przysługuje rodzicom ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przewiduje możliwość jego przyznania także opiekunom, którzy faktycznie sprawują opiekę nad dziećmi.

Wyjaśniono, że fakty są takie, że postanowieniem Sądu Rodzinnego w Ł. Wydział Rodziny i Nieletnich, sygn. akt III Nsm [...] 19 z dnia [...] czerwca 2021 r. dzieci W. Ś. i L. Ś. zostały zarządzeniem umieszczone pod pieczą babki macierzystej E. C. w czasie odbywania przez matkę małoletnich J. B. kary pozbawienia wolności, następnie postanowieniem Sądu Rodzinnego w Ł., III Wydział Rodzinny i Nieletnich, sygn. akt Nsm [...] z dnia [...] września 2021 r. na czas trwania postępowania, do czasu prawomocnego zakończenia sprawy, w przedmiocie udzielenia z urzędu zabezpieczenia, umieszczono małoletnich pod pieczą babki macierzystej E. C..

W skardze podano również, że w dniu 18 listopada 2022 r. E. C. złożyła do Sądu Rodzinnego Wydział Rodzinny i Nieletnich we W. wniosek o ustanowienie babki macierzystej małoletnich dzieci rodziną zastępczą.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Do udziału w postępowaniu sądowym zgłosił się R. D..

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga jest niezasadna.

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sąd kontroluje zaskarżone akty pod względem ich zgodności z prawem, przy czym nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, lecz granicami danej sprawy - art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634; dalej jako: "p.p.s.a."). Sąd ma obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu, biorąc pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, nawet jeżeli nie zostały podniesione w skardze. Sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, jej zgodność z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Uchylenie decyzji następuje w szczególności w przypadku, gdy zaskarżony akt narusza przepisy prawa materialnego lub przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.).

Skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym zgłosił Prezes ZUS, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Istotę sporu w niniejszej sprawie stanowi wykładnia art. 4 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 2 pkt 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. 2022 r., poz. 1577, dalej jako: u.p.p.w.d. lub ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci). Zgodnie ze wskazanym przepisem świadczenie wychowawcze przysługuje opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego. Ustawa zawiera definicję "opiekuna faktycznego dziecka", przez którego rozumie się osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka (art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d.).

Wprowadzając definicję legalną tego wyrażenia, prawodawca w sposób intencjonalny nadał pojęciu "opiekun faktyczny dziecka" szczególne znaczenie i uczynił to wprost. Skorzystanie z tej formy legislacji przesądza o zasadniczej niedopuszczalności wykładani terminu "opiekun faktyczny dziecka" w sposób odmienny od określonego w art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. Pojęcie to należy rozumieć zgodnie z przedstawioną definicją, a zatem odmiennie od znaczenia funkcjonującego na gruncie innych ustaw jak i w języku potocznym. Warto w tym miejscu dostrzec, że na gruncie przepisów z zakresu pomocy społecznej funkcjonuje jednolita definicja opiekuna faktycznego (por. art. 3 pkt 14 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, Dz. U. 2023 r., poz. 390).

Definiując pojęcie opiekuna faktycznego dziecka, ustawodawca wskazał, że jest to osoba faktycznie sprawująca opiekę nad dzieckiem, lecz przy tym określił jednoznaczną i niebudzącą wątpliwości interpretacyjnych przesłankę wystąpienia do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka. Oznacza to, że o ile osoba nie wystąpiła z takim wnioskiem, nie może zostać uznana za opiekuna faktycznego, nawet jeżeli opiekę faktyczną nad dzieckiem sprawuje – również wtedy, gdy czyni to na podstawie orzeczenia sądu opiekuńczego. Można zatem przyjąć, że ustawodawca w ten sposób wyraził zasadę, że chociaż opieka sprawowana nad dzieckiem nie musi przybrać prawnej formy przysposobienia, aby faktycznemu opiekunowi przyznać świadczenie wychowawcze, to jednak musi on dostatecznie uzewnętrznić wolę i potrzebę usankcjonowania tego stanu co najmniej występując z odpowiednim wnioskiem do sądu.

Dokonanie odstępstwa od jasnego i oczywistego sensu przepisu wyznaczonego jego jednoznacznym brzmieniem może zostać uzasadnione jedynie wystąpieniem szczególnie istotnych i doniosłych racji prawnych, społecznych oraz ekonomicznych. Chodzi zatem o uniknięcie rażąco niesłusznych, niesprawiedliwych i szczególnie nieracjonalnych wyników wykładni. Przedstawiona powyżej ścisła wykładnia art. 4 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. nie prowadzi do takich wniosków. Należy dostrzec, że zasadnym jest, aby na gruncie prawa administracyjnego ustalanie opiekuna dziecka nie odbywało się wyłącznie na podstawie okoliczności faktycznych, lecz z uwzględnieniem obiektywnych, sprawdzalnych okolicznościach, jak np. złożenie wniosku do sądu opiekuńczego, ustalenie rodziny zastępczej itd.

Sąd dostrzega niespójność prawa w przedstawionym powyżej kształcie. Celem świadczenia niewątpliwie jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w związku z tym zasadniczo powinno przysługiwać osobie, która sprawuje nad nim opiekę. Sądowi znana jest linia orzecznicza, zgodnie z którą świadczenie powinno "podążać za dzieckiem", a wykładnia art. 4 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., wprowadzająca ograniczenie w dostępie do świadczeń dla osób odpowiedzialnych za utrzymanie dziecka i faktycznie się nimi opiekującymi nie uwzględnia istoty świadczenia wychowawczego oraz praw wynikających z Konstytucji RP (tak m. in. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 21 lutego 2023 r., sygn. II SA/Gl 1623/22). Część orzecznictwa opowiada się zatem za pominięciem w wykładni powyższego przepisu przesłanki wystąpienia przez opiekuna faktycznego do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka, aby umożliwić pobieranie świadczenia osobom sprawującym bieżącą pieczę nad dzieckiem na mocy aktu wydanego przez sąd. Taka wykładnia pojęcia opiekuna prawnego nie znajduje jednak poparcia w przepisach ustawy – ani wystarczającego uzasadnienia w Konstytucji RP czy nawet Konwencji o prawach dziecka – i prowadzi do powstania normy o treści rażąco odmiennej, wręcz sprzecznej z literalnym brzmieniem przepisu i jasną definicją ustawową.

W tym miejscu należy zauważyć, że art. 20 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. 1991 r., nr 120, poz. 526 ze zm.) zasadniczo dotyczy zagadnienia pieczy zastępczej, zabezpieczenia opieki nad dzieckiem; przy czym art. 27 tej konwencji nakłada główną odpowiedzialność za zabezpieczenie warunków życia dziecka na rodziców lub inne osoby odpowiedzialne za dziecko. Natomiast z art. 72 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP nie wynika żadne konkretne prawo podmiotowe, z kolei ust. 2 tego przepisu stanowi o zagwarantowaniu opieki i pomocy w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej. Wskazana pomoc jest realizowana w ramach art. 4 ust. 2 pkt 2 u.p.p.w.d., ponieważ ustawodawca do kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia włączył nie tylko rodziców dziecka.

Nie można tracić z pola widzenia tego, że gdyby wolą ustawodawcy było przyznanie świadczenia wychowawczego każdemu opiekunowi faktycznemu, który mieszka z dzieckiem i je utrzymuje, to nie wprowadzałby przesłanki w postaci złożenia wniosku o przysposobienie. Nie istnieją normatywne podstawy do wyłączenia z procesu wykładni tego fragmentu przepisu.

W orzecznictwie i nauce prawa dostrzega się, że wykładnia dokonywana przez sądy, szczególnie administracyjne, nie ma charakteru wyłącznie odtwórczego, lecz zawiera również elementy twórcze. Z taką sytuacją mamy do czynienia, gdy twórcze elementy mieszczą się w płaszczyźnie stosowania prawa. Proponowana w orzecznictwie wykładnia przepisu ma charakter wręcz ekstremalnie twórczy, co jest nie do zaakceptowania w demokratycznym państwie prawa. Niewątpliwie bowiem sądy sprawują nadzór nad sposobem konkretyzacji praw lub obowiązków obywateli i innych podmiotów oraz działają z poszanowaniem utrwalonego sposobu rozumienia przepisów, lecz nie mogą dokonywać wykładni prawa w oderwaniu od treści ustawy – szczególnie takie podejście jest niedopuszczalne wtedy, gdy nie istnieją wątpliwości czy rozbieżności, które sąd uzupełnia w ramach wykładni prawa.

W odmiennym, przywoływanym m.in. przez Rzecznika Praw Dziecka, orzecznictwie sądowym wskazuje się, że niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego wyłącznie do osób, które z jednej strony, faktycznie opiekują się dzieckiem, a z drugiej, jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, zaś odmowa przyznania świadczenia wychowawczego osobie sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem, narusza standardy w zakresie obowiązku równego traktowania podmiotów prawa.

Orzecznictwo to wskazuje na istniejące w ustawie odstępstwo od zasady równości ustawodawca.

Naruszenie zasady równego traktowania wszystkich adresatów norm prawnych nie stanowi jednak podstawy do dokonywania wykładni przepisu contra legem, a więc w sposób całkowicie oderwany od treści ustawy.

Naruszenie zasady równości może jedynie uzasadniać twierdzenia o niezgodności przepisu z Konstytucją, jednakże do stwierdzenie niekonstytucyjności ustawy nie jest uprawniony sąd administracyjny, lecz Trybunał Konstytucyjny.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, że skarżąca do wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego dołączyła postanowienie Sądu Rejonowego w Ł. III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] czerwca 2021 r., sygn. akt III Nsm [...], którym zarządzono umieszczenie małoletnich W. Ś. i L. Ś. pod pieczą babki macierzystej E. C., zaś w skardze powoływała się nadto na postanowienie z dnia [...] września 2021 r. Sądu Rodzinnego w Ł., III Wydział Rodzinny i Nieletnich, sygn. akt Nsm [...], którym na czas trwania postępowania, do czasu prawomocnego zakończenia sprawy, w przedmiocie udzielenia z urzędu zabezpieczenia, umieszczono małoletnich pod pieczą babki macierzystej E. C..

Orzeczenia to oznaczają jedynie, że skarżąca sprawuje pieczę bieżącą nad dzieckiem.

Z orzeczeń tych nie można wywieść w żaden sposób, że spełniona została tym samym, wymagana art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., przesłanka wystąpienia z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka.

Identycznie jako wypełnienia tej przesłanki nie można postrzegać wskazywanego przez skarżącą faktu złożenia w dniu 18 listopada 2022 r. wniosku o ustanowienie babki macierzystej małoletnich dzieci rodziną zastępczą, czy też postanowienia z dnia [...] maja 2023 r. Sądu Rodzinnego w Ł., III Wydział Rodzinny i Nieletnich, sygn. akt Nsm [...] o udzielenie zabezpieczenia poprzez umieszczenie małoletnich w rodzinie zastępczej babki macierzystej E. C..

Sąd, tak jak i organy administracji, nie kwestionuje, że skarżąca w istocie sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, powierzoną jej przez sąd opiekuńczy, a wnuczka z nią mieszka i pozostaje na jej utrzymaniu. Jednakże skarżąca nie jest jej opiekunem faktycznym w rozumieniu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, nie złożyła bowiem wniosku o przysposobienie dziecka.

W tym miejscu wypada powtórzyć, że "opiekun faktyczny dziecka" jest pojęciem zdefiniowanym przez ustawę. Ustawodawca wprowadził definicję legalną tego pojęcia, nakazując stosowanie określonego znaczenia tego wyrażenia, nawet jeżeli jest całkowicie odmienne od znaczenia funkcjonującego w języku potocznym czy nawet na gruncie innych ustaw. Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 1414/18, w którym sąd nie dostrzegł podstaw do odejścia od literalnego brzmienia przepisu.

Jak zostało wskazane powyżej, Sąd dostrzega niespójność przepisów w omawianym zakresie i zna linię orzeczniczą wskazującą na ich wadliwość, opowiadającą się za szerszym rozumieniem pojęcia "opiekun faktyczny dziecka" – z pominięciem ustawowej definicji. Zdaniem Sądu w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, spostrzeżenia te mogą jedynie stanowić asumpt do stwierdzenia ich niezgodności z Konstytucją RP we właściwym trybie lub skłonić do wysunięcia postulatu interwencji ustawodawcy w celu skonstruowania przepisów w sposób uwzględniający słuszne racje przemawiające za odmiennym (szerszym) ukształtowaniem definicji opiekuna faktycznego. Są to jednak jedynie uwagi w zakresie ewentualnych przyszłych zmian (postulaty de lege ferenda).

Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że do kategorii podmiotów uprawnionych do pobierania świadczenia wychowawczego jest opiekun faktyczny dziecka, jeżeli dziecko wspólnie z nim zamieszkuje i pozostaje na jego utrzymaniu. Pojęcie to należy wykładać z uwzględnieniem definicji legalnej. W świetle art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. opiekunem faktycznym dziecka jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Nie budzi zatem wątpliwości, że tylko taki opiekun faktyczny, który podjął działania w celu przysposobienia dziecka jest uprawniony do pobierania świadczenia wychowawczego. Na kanwie niniejszej sprawy nie było kwestionowane, że skarżąca takiego wniosku nie złożyła. W związku z powyższym należało stwierdzić, że organy słusznie odmówiły skarżącej przyznania świadczenia wychowawczego.

Z tych też względów brak było podstaw do uwzględnienia skargi.

W tym stanie rzeczy, na podstawie przytoczonych powyżej przepisów oraz w oparciu o art. 151 p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę.