Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 213/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2023-05-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151.
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1 pkt 4.
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Renata Siudyka (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 12 maja 2023 r. sprawy ze skargi J. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 16 listopada 2022 r. nr SKO.4106.1125.2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie (SKO, organ odwoławczy) z dnia 18 listopada 2022 r. nr SKO.4106.1125.2022, którą, po rozpatrzeniu odwołania J.C. (strona, wnioskodawczyni, skarżąca), SKO utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta C. (organ I instancji) z dnia 21 września 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem J.S.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy podając, że w dniu 20 czerwca 2022 r. do organu I instancji wpłynął wniosek strony o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem.

Powołaną w sentencji decyzją organ I instancji odmówił stronie prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że zgodnie z punktem IV orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności męża wnioskodawczyni jego niepełnosprawność istnieje od dnia [...] lutego 2011 r. Ponadto strona nie podejmuje zatrudnienia od 2019 r., a związek małżeński zawarła w 2022 r. Organ I instancji zaznaczył, że trudno stwierdzić, aby strona zrezygnowała z zatrudnienia właśnie z powodu konieczności sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym mężem. Nadto w ocenie organu I instancji czynności opiekuńcze wykonywane przez stronę w ramach świadczonej nad mężem opieki są związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego i mogą być wykonywane w czasie wolnym od pracy.

W odwołaniu od tej decyzji skarżąca podniosła, że nie zgadza się z rozstrzygnięciem. Podkreśliła, że mieszka wraz z mężem, który jest osobą niepełnosprawną. Zaznaczyła, że nie może podjąć zatrudnienia, ponieważ jej mąż potrzebuje całodobowej opieki. Ostatecznie skarżąca stwierdziła, że nie może zrozumieć na jakiej podstawie [...] Centrum Świadczeń odmawia jej prawa do wnioskowanego świadczenia.

SKO decyzją z dnia 18 listopada 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji SKO nakreśliło przebieg dotychczasowego postępowania oraz przedstawiło i omówiło podstawę normatywną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia. Wskazało, że uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest uzależnione od szeregu przesłanek. Przy czym przesłanki te można podzielić na przesłanki pozytywne i negatywne. Wyjaśniło, że aby móc uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przesłanki pozytywne muszą zostać spełnione łącznie i nie może przy tym zaistnieć żadna z przesłanek negatywnych.

Z akt sprawy wynika, że mąż skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w C. nr [...] z dnia [...] r. wydanym na stałe w oparciu o wniosek z dnia 18 sierpnia 2022 r. Z orzeczenia tego wynika, iż jego niepełnosprawność istnieje od dnia [...] lutego 2011 r. i od tej daty datuje się również jego znaczny stopień niepełnosprawności. Jednocześnie SKO ustaliło, że wcześniej J.S. legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu [...] r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w C. na czas do dnia 31 sierpnia 2022 r.

Skarżąca jest żoną J.S. od dnia [...] lutego 2022 r. i nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego ani rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Ponadto strona w dniu 20 czerwca 2022 r. złożyła pisemne oświadczenie, zgodnie z którym ostatnio pracowała w 2018 r. W szczególności SKO zaznaczyło, że w aktach sprawy widnieje zaświadczenie Powiatowego Urzędu Pracy w C. z dnia 28 kwietnia 2022 r. zgodnie z którym strona od dnia [...] sierpnia 2020 r. jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna i od dnia [...] sierpnia 2020 r. nie posiada prawa do zasiłku. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż strona aktualnie nie pracuje i sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem. Poza tym z akt sprawy wynika, że mąż skarżącej był objęty pomocą w postaci usług opiekuńczych, jednakże w dniu [...] czerwca 2022 r. zrezygnował z tej formy wsparcia.

Nadto SKO zważyło, że w aktach sprawy widnieje kwestionariusz z przeprowadzonego w dniu 18 lipca 2022 r. wywiadu środowiskowego, z treści którego wynika, iż mąż skarżącej (62 lata) mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną (44 lata). Z ustaleń pracownika socjalnego wynika, że mąż skarżącej ma trudności z samodzielnym poruszaniem się i z tego względu podczas opuszczania miejsca zamieszkania wymaga asysty osób drugich. Nadto wymaga on pomocy w robieniu zakupów, opłacaniu rachunków, w załatwianiu spraw w przychodni czy w urzędzie, w utrzymaniu higieny osobistej, a nadto nie jest w stanie utrzymać czystości zajmowanych pomieszczeń, ani przygotować sobie posiłku. Mąż skarżącej samodzielnie załatwia potrzeby fizjologiczne. Poza tym wszystkie czynności opiekuńcze niezbędne do zaspokojenia potrzeb męża świadczy jego żona, która zamieszkuje z mężem od czerwca 2022 r. Mąż skarżącej oświadczył, że jego żona zajmuje się prowadzeniem gospodarstwa domowego, sprząta, gotuje, robi pranie, wykonuje zakupy, załatwia sprawy urzędowe i pomaga mu utrzymać higienę osobistą. W ocenie pracownika socjalnego intensywność sprawowanej opieki w znaczny sposób utrudnia stronie możliwość podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Mąż skarżącej jest zadowolony z pomocy świadczonej przez żonę. Istotnym jest to, że w opinii pracownika socjalnego skarżąca prowadzi niezdrowy tryb życia tj. podejrzewa, że nadużywa ona alkoholu, co może mieć negatywny wpływ na jakość świadczonej opieki na rzecz męża. Przy czym pracownik zaznaczył, że skarżąca zaprzecza jakoby miała problem z nadużywaniem alkoholu.

Zważając na ustalenia stanu faktycznego oraz obowiązujące regulacje prawne SKO stwierdziło, że rozstrzygnięcie zawarte w decyzji organu I instancji jest prawidłowe.

Zauważyło dalej, że nie wszystkie okoliczności wskazane przez organ I instancji jako podstawa odmowy przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłączają możliwość przyznania stronie prawa do wnioskowanego świadczenia. SKO wyjaśniło że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.s.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b u.s.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1. Wobec powyższego oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Ponadto SKO stwierdziło, że organ I instancji dokonał wadliwej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.s.r., gdyż przesłanka negatywna, ujęta we wskazanym przepisie nie dotyczy małżonka osoby wymagającej opieki, spełniającego wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, określone w art. 17 ust. 1 u.s.r.., ale odnosi się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne (lub już je otrzymują) w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim.

Zdaniem SKO przesłanką utrzymania zaskarżonej decyzji w mocy jest brak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Ponadto w ocenie SKO rozmiar i zakres sprawowanej przez stronę opieki nie wymusza na skarżącej nie podejmowania zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Czynności wykonywane przez stronę w ramach opieki nad mężem w głównej mierze stanowią czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego (robienie zakupów, sprzątanie, pranie, gotowanie, załatwianie spraw urzędowych oraz załatwianie spraw w przychodni, pomoc mężowi w utrzymaniu higieny osobistej), a nie są bezpośrednio związane z osobą wymagającą opieki.

Jednocześnie SKO zważyło na to, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.s.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym mężem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku żony względem męża, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Ponadto zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Przechodząc na grunt rozpoznawanej sprawy SKO wskazało, że skarżąca nie pracuje ani nie podejmuje żadnej pracy zarobkowej od 2018 r., a w związek małżeński wstąpiła w dniu [...] lutego 2022 r. Poza tym nie bez znaczenia dla sprawy, w ocenie SKO ,pozostaje również to, że w opinii pracownika socjalnego skarżąca prowadzi "niezdrowy tryb życia".

W ocenie SKO istotne jest również to, że dotychczas mąż skarżącej objęty był wsparciem w postaci usług opiekuńczych, z których zrezygnował w czerwcu 2022 r. czyli kilka miesięcy po zawarciu związku małżeńskiego. Nadto z akt sprawy wynika, że skarżąca do czerwca 2022 r. nie zamieszkiwała wspólnie z mężem i pomimo to nie podejmowała wówczas żadnej pracy zarobkowej. SKO zwróciło również uwagę na fakt, iż skarżąca od 2018 r. miała przedstawione przez Powiatowy Urząd Pracy w C. kilka ofert pracy, a nadto podejmowane były wobec jej osoby próby aktywizacji zawodowej.

Mając na uwadze powyższe SKO stanęło na stanowisku, że strona nie podejmuje pracy z innych przyczyn niż konieczność sprawowania opieki nad mężem. Trudno bowiem przyjąć, że strona, która nie pracuje od przeszło czterech lat, aktualnie nie podejmuje zatrudnienia wyłącznie ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, z którym to zawarła małżeństwo w lutym 2022 r., a zamieszkała w czerwcu 2022 r.

SKO w pełni podzieliło stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie wyrażonego w wyroku z dnia 18 maja 2021 r. sygn. akt I OSK 275/21, zgodnie z którym "prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.s.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną

Reasumując SKO stwierdziło, że w rozpoznawanej sprawie brak jest bezpośredniego związku pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia czy też pracy zarobkowej a sprawowaną nad mężem opieką. Spełnione zostały jedynie dwie z trzech przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tj. stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz pozostawanie strony i jego żony w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym.

W skardze do Wojewódzkiego Sąd Administracyjnego w Gliwicach na decyzję SKO skarżąca podkreśliła, że jej mąż jest osobą niepełnosprawną oraz wyjaśniła, że się nim opiekuje. Nadto podniosła, że jej mąż "[...] czerwca 2022 r. zrezygnował z opieki MOPS-u ponieważ opiekunka przychodziła tylko po dwie godziny dziennie przez pięć dni w tygodniu i trzeba było jeszcze za nią zapłacić". Skarżąca podkreśliła, że nie może pójść do pracy, gdyż nie może zostawić męża z uwagi na to, że potrzebuje on całodobowej opieki. Jednocześnie podniosła, że wszystko jest bardzo drogie i jest im bardzo ciężko. Ostatecznie skarżąca wniosła o pomoc.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie i skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. Podtrzymało swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

W piśmie z dnia 27 marca 2023 r. pełnomocnik skarżącej podtrzymał osobistą skargę skarżącej i wniósł o uchylenie decyzji SKO oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wniósł także o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, które nie zostały opłacone w całości, ani w części. Podniósł, że okoliczności faktyczne zebrane w toku postępowania administracyjnego nie pozwalają na przyjęcie, że przyznanie skarżącej prawa do świadczenia naruszyłoby istotę świadczenia lub byłyby niezgodne z celem tego świadczenia. Wbrew stanowisku organu administracji istnieje bezpośredni związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną nad mężem opieką. Zdaniem pełnomocnika skarżącej należy zasięgnąć informacji z Urzędu Pracy o ofertach składanych skarżącej, a następnie ustalić czy opieka nad mężem byłaby przeszkodą do podjęcia pracy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne, co do zasady, nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 -dalej: "p.p.s.a."), sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. (tj. skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie). Z kolei art. 135 p.p.s.a. stanowi, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.

Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia decyzji, należało stwierdzić, że zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, nie naruszają prawa w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu mężem.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 17 u.s.r. Zgodnie z jego ust. 1 pkt 4, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W niniejszej sprawie organy odmówiły skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż zakres opieki jakiej wymaga mąż skarżącej nie jest tego rodzaju, że uniemożliwiałoby to podjęcie przez skarżącą jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W konsekwencji stwierdzono, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo skutkowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem, posiadającym orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...]r. wydanym na stałe w oparciu o wniosek z dnia 18 sierpnia 2022 r. Z orzeczenia tego wynika, iż niepełnosprawność męża skarżącej istnieje od dnia [...] lutego 2011 r. i od tej daty datuje się również jego znaczny stopień niepełnosprawności.

Niekwestionowana w sprawie jest niepełnosprawność męża skarżącej oraz konieczność stałej pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Należy podzielić stanowisko SKO, że samo wydanie orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym nie jest jednoznaczne z koniecznością sprawowania nad osobą, której orzeczenie dotyczy, opieki w takim rozmiarze, że opiekun zmuszony jest każdorazowo do rezygnacji z pracy lub do jej niepodejmowania. Kwalifikacja niepełnosprawności i konieczności objęcia osoby niepełnosprawnej opieką pozostaje poza kompetencjami organu prowadzącego postępowanie administracyjne w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o tym bowiem orzekają organy posiadające wiadomości specjalne. Niemniej jednak organ ma prawo i zobowiązany jest badać zakres świadczonej opieki i czy nie wykracza on poza zakres zwykłych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Tym samym, czy zakres sprawowanej opieki osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, bądź zmusza do rezygnacji z pracy zarobkowej.

Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy niewątpliwie wskazuje, że skarżąca wykonuje szereg czynności związanych z opieką nad mężem, wskazanych przez organ, takich jak robienie zakupów, opłacaniu rachunków, przygotowywaniu posiłków, załatwianiu spraw w przychodni czy urzędzie oraz utrzymaniu porządku w zajmowanym pomieszczeniu. Skarżąca pomaga mężowi w utrzymaniu higieny osobistej. Wypada w tym miejscu wskazać, iż przepis art. 17 ust. 1 u.s.r. w żaden sposób nie precyzuje pojęcia opieki, ani jakich wykonywanych czynności ona dotyczy. Ustawodawca nie posłużył się bowiem jakimkolwiek twierdzeniem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Co istotne nie określił, aby opieka musiała być stała, rozumiana pod pojęciem opieki całodobowej. Istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazuje bowiem, iż w powyższym przepisie chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną, a punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Powyższe oznacza, że opieka powinna być sprawowana codziennie. Nadto opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia tej pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy.

Wskazać w tym miejscu wypadnie, iż nie zawsze ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim rozmiarze, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Opieka rozumiana przez pryzmat art. 17 ust. 1 u.s.r., w sposób oczywisty winna jednak stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Powyższe oznacza, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest bezpośredni i ścisły związek między rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem go przez opiekuna, a sprawowaną opieką (vide: wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1333/21).

Analiza akt sprawy potwierdza, że większość czynności, jakie wykonuje skarżąca przy niepełnosprawnym mężu, nie wymaga całodobowej opieki bądź nawet stałej w ciągu dnia obecności strony (utrzymanie porządku, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, pomoc w higienie osobistej, załatwiania spraw urzędowych, załatwianie wizyt lekarskich). Ze zgromadzonej dokumentacji wynika, że mąż skarżącej wymaga pomocy osób drugich ze względu na trudności w samodzielnym poruszaniu się podczas opuszczania miejsca zamieszkania. Mąż skarżącej nie jest osobą leżąca, potrzeby fizjologiczne załatwia samodzielnie.

Zasadnie organ odwoławczy uznał, że to organ administracji ma obowiązek - rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego - ustalić, czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) i sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym to organ musi ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy.

Zdaniem Sądu, w skarżonej decyzji prawidłowo oceniono, że wymiar opieki, jakiej wymaga mąż skarżącej, nie jest na tyle angażujący, aby wykluczał podjęcie przez skarżącą zatrudnienia.

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację z zatrudnienia lub jego niepodejmowanie. Wnioskujący musi tym samym sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za sprawowanie faktycznej opieki (do której członkowie rodziny są zobowiązani na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), ale rekompensatą za utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny i związaną z tym rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem. Sprawowana opieka winna zatem uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się oświadczenie pielęgnacyjne.

Sąd w składzie orzekającym podziela pogląd wyrażony w wyroku WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r. (IV SA/Wr 51/21; CBOSA), że pojęcie opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.s.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować, z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla strony.

Sąd nie kwestionuje faktu, że mąż skarżącej, z uwagi na występujące u niego schorzenia, ma utrudnione codzienne funkcjonowanie. Jednakże, w ocenie Sądu, zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad mężem nie stoi na przeszkodzie do podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Szereg podstawowych czynności mąż skarżącej wykonuje samodzielnie. Świadczona przez skarżącą opieka nad mężem nie ma charakteru ciągłego, gdyż może być wykonywana o różnych porach dnia. Skarżąca zasadniczo nie wykonuje przy mężu czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jego osobą, wymagających jej stałej obecności i pomocy.

Odnosząc się do twierdzeń pełnomocnika skarżącej Sąd zauważa, że w aktach administracyjnych organu I instancji znajdują się między innymi informacje dotyczące historii zatrudnienia skarżącej, prób aktywizacji zawodowej i składanych jej ofert pracy.

Wobec powyższych ustaleń Sąd uznał, że skarżącej świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż nie spełnia ona warunków z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.s.r., ponieważ jak słusznie uznały orzekające w sprawie organy odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem..

W rozpatrywanej sprawie nie można również dopatrzyć się naruszenia norm prawa procesowego.

Z tych powyżej przedstawionych względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.

Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl


ZDANIE ODRĘBNE

UZASADNIENIE

zdania odrębnego do uzasadnienia wyroku WSA w Gliwicach z dnia 12 maja 2023 r. sygn. II SA/Gl 213/23.

W mojej ocenie brak podstaw do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże z przyczyn zgoła odmiennych, dla zawartych w uzasadnieniu wyroku. Otóż mając świadomość odmienności mojego stanowiska w stosunku do bogatego i mocno ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych uważam, że świadczenie, o którym mowa w art. 17 ustawy z dnia z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390) przysługuje tylko rodzicom (opiekunom) niepełnosprawnych dzieci. I za takim stanowiskiem jestem w stanie wskazać kilka argumentów.

Pierwszy argument wynika z wykładni historycznej i autentycznej. Pierwotne brzmienie art. 17 ust. 1 ustawy (Dz. U. z 2003 r. nr 228, poz. 2255) było następujące "świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem przysługuje matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami, o których mowa w art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 123, poz. 776, z późn. zm.), albo o znacznym stopniu niepełnosprawności". Zatem omawiane świadczenie nie mogło być przyznane w innych przypadkach, niż w przypadku rodziców (opiekunów) opiekujących się niepełnosprawnymi dziećmi. Takie zresztą stanowisko zajmuje S. Nitecki w glosie do wyroku NSA z dnia 8 stycznia 2020 r., I OSK 2392/19 (Samorząd Terytorialny z 2020 r. nr 7-8, s. 174-184). Wskazuje on wyraźnie, że "świadczenie pielęgnacyjne swoje początki czerpie w zasiłku stałym z tytułu opieki nad dzieckiem niepełnosprawnych, normowanym w ustawie z 29.11.1990 r. o pomocy społecznej, w którym to akcie wpierw w art. 27 ust. 3, a następnie w art. 27 ust. 1 zamieszczono stosowne regulacje. Z chwilą przyjęcia ustawy o świadczeniach rodzinnych z 29.11.2003 r. 14 przeniesiono tę instytucję z ustawy o pomocy społecznej do ustawy o świadczeniach rodzinnych i nadano jej nową nazwę "świadczenie pielęgnacyjne". Rozwiązanie takie wynikało w szczególności z tego, że pozycja ustawy o świadczeniach rodzinnych jest inna niż ustawy o pomocy społecznej, ponieważ ustawa o świadczeniach rodzinnych zaliczana jest do zabezpieczenia społecznego dającego większe gwarancje prawne przy ubieganiu się o jego przyznanie, niż ma to miejsce w ramach pomocy społecznej, w której elementem dominującym jest uznanie administracyjne".

Można tu również sięgnąć do uzasadnienia ustawy. Druk sejmowy nr 1555 wskazuje wyraźnie i w sposób nie pozostawiających żadnych wątpliwości, że "zasiłek ten zastąpi funkcjonujący w pomocy społecznej zasiłek stały. Przeznaczony jest dla osób rezygnujących z aktywności zawodowej by opiekować się dzieckiem do lat 16 z orzeczoną niepełnosprawnością lub powyżej 16 roku życia z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności". Nie ulega żadnej wątpliwości, że zarówno treść art. 17 ust. 1 ustawy, jak i zamiar ustawodawcy były tu jednoznaczne. Świadczenie pielęgnacyjne zostało pomyślane jako zasiłek dla rodziców niepełnosprawnych dzieci. Tylko i wyłącznie.

Odwołując się do wykładni systemowej art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy nie można tego czynić w oderwaniu od pozostałych jednostek redakcyjnych składających się na ten ustęp. Konieczne jest tu powtórzenie omawianego przepisu. Art. 17 ust. 1 stanowi, że "świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepis powyższy jest adresowany do grupy osób, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji". Konieczne jest w tym momencie ustalenia o jakie osoby objęte tym przepisem chodzi. Odpowiedź daje tu wykładnia językowa. Jest to osoba niepełnosprawna "legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Sformułowanie powyższe wskazuje jednoznacznie, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane w związku z opieką nad jakąkolwiek osobą. Chodzi tu o konkretną osobę, jaką jest dziecko obarczone niepełnosprawnością.

O prawidłowości wniosków płynących z zastosowanej wykładni systemowej świadczy również treść pozostałych ustępów art. 17. I tak:

- ust. 1b, stanowiący, że "świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Przepis powyższy w sposób jasny wskazuje, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w związku z opieką nad dzieckiem a nie osobą dorosłą, której niepełnosprawność powstała w okresie późniejszym. Mam pełną świadomość, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 uznał, że art. 17 ust. 1b w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, uznał za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Ale wspomniane orzeczenie w żaden sposób nie kwestionuje zasady przyznawania świadczeń. Stanowi co najwyżej próbę rozszerzenia wykładni art. 17 ust. 1 ustawy, w związku z dokonywaną błędną wykładnią jego pkt 4. Niezależnie od tego Trybunał trafnie wskazał, że "w obecnym stanie prawnym wsparcie władz publicznych dla osób sprawujących opiekę nad najbliższymi osobami niepełnosprawnymi udzielane jest w formie dwóch świadczeń przewidzianych w ustawie o świadczeniach rodzinnych – specjalnego zasiłku opiekuńczego (art. 16a ustawy o świadczeniach rodzinnych) oraz świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Osobne świadczenie – zasiłek dla opiekuna – ma swoją podstawę prawną w ustawie o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów.

Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli rezygnują (lub – od 1 stycznia 2015 r. – nie podejmują) z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wspomniany zasiłek uzależniony jest od spełnienia kryterium dochodowego liczonego w odniesieniu do łącznego dochodu rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki.

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2013 r. poz. 135, ze zm.) oraz innym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji".

Art. 17 ust. 5 pkt 2 ustawy w skazuje, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdy "osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;

3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury".

Bez wątpienia osoby niepełnosprawne (będące dziećmi w rozumieniu art. 17 ustawy) mogą zawierać związki małżeńskie. Wtedy małżonek (za wyjątkiem posiadającego orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności) przejmuje obowiązek utrzymywania osoby niepełnosprawnej (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a). Trudno sobie wyobrazić również, by osoba dorosła, na którą np. zstępny domaga się świadczenia, została umieszczona "w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka [...] w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym" (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit b).

Odwołanie, o którym mowa w art. 17 ust. 5 pkt 3 może odnosić się do osób uprawnionych do wcześniejszej emerytury, ze względu na opiekę nad dzieckiem. Trudno bowiem przypuszczać, że miało by to dotyczyć osób wykonujących szczególne zawody, czy też prowadzących działalność artystyczną.

I wreszcie sięgający do reguł logiki argument ostatni. Jak wskazałem wyżej, świadczenie przewidziane art. 17 ustawy jest skierowane do rodziców zajmujących się niepełnosprawnym dzieckiem. Czy jest możliwa wykładnia, w sposób zupełnie nieuzasadniony, rozszerzająca zakres podmiotowy wspomnianego przepisu? Nie, gdyż ustawa zawiera przepis przewidujący szczególny rodzaj świadczenia przewidziany dla osób opiekujących się niepełnosprawnymi, zobowiązanych wobec tych ostatnich alimentacyjnie. Mowa tu o art. 16a ustawy. Zgodnie z jego ust. 1 "Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 oraz z 2022 r. poz. 2140) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli:

1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub

2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej

- w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji".

Pomijając oczywisty błąd w tym przepisie ("na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji"), pojawia się pytanie. Czemu ma służyć świadczenie, o którym mowa w art. 16a, skoro dokładnie ten sam krąg "odbiorców" świadczenia został wyznaczony w drodze wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy ? Brak tu logicznego wytłumaczenia poza jednym. Świadczenie przewidziane w art. 16a ustawy jest przewidziane dla zobowiązanych alimentacyjnie opiekujących się osobą niepełnosprawną, jeśli z tego powodu nie mogą podjąć zatrudnienia lub zostali z tego powodu do rezygnacji z pracy. Artykuł 17 ustawy stanowi zaś rozwiązanie szczególne, skierowane do rodziców niepełnosprawnych dzieci. Świadczy o tym nie tylko ust. 1 tego artykułu, ale cała jego treść. Jest ona ewidentnie nakierowana na możliwe sytuacje szczególne związane z sytuacją dziecka, takimi jak wiek powstania niepełnosprawności, czy też niemożność sprawowania opieki przez rodziców biologicznych. I zapadłe w odniesieniu do tych przepisów orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wskazują wyraźnie, że Trybunał rozszerzał zakres stosowania art. 17 ustawy na sytuacje faktyczne nie przewidziane powyższym przepisem nie dostrzegając specyfiki świadczenia pielęgnacyjnego jednocześnie "ignorując" istnienie art. 16a ustawy.

Na marginesie dostrzegam fakt, że świadczenie przewidziane w art. 16a jest zdecydowanie mniej korzystne dla opiekunów osób niepełnosprawnych. Przewiduje ono kryterium dochodowe. Ale właśnie ta okoliczność wskazuje, że moja wykładnia jest prawidłowa. Pomoc społeczna winna być kierowana przede wszystkim do osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej. Brak podstaw by przykładowo osoba opiekująca się "z automatu" otrzymywała świadczenie pielęgnacyjne. Opieka nad osobami bliskimi to obowiązek wynikający z przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dodatkowo należy mieć na uwadze znaczącą dysproporcję pomiędzy wysokością świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego. W przypadku tego pierwszego to obecnie kwota 2458 zł miesięcznie. Wysokość specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego wynosi zaś 620 zł. Ale okoliczność ta nie może w żadnym przypadku wpływać na wykładnię przepisów, sprowadzającą się do uzasadnienia przyznania świadczenia wyższego, nawet wbrew obowiązującemu prawu.

Biorąc pod uwagę powyższe nie zgadzam się z uzasadnieniem wyroku. Stanowi ono próbę oceny sytuacji faktycznej i prawnej strony skarżącej w sytuacji, gdy taka ocena w ogóle nie powinna mieć miejsca. Skarżąca nie może w świetle art. 17 ust. 1 uzyskać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że zrezygnowała z zatrudnienia (nie może podjąć zatrudnienia), co jest spowodowane koniecznością zajmowania się mężem. Może zaś ubiegać się o świadczenie, o którym mowa w art. 16a ustawy, które wprost do małżonków jest adresowane.