Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 12/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-03-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Dnia 8 marca 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska -Tylewicz Sędziowie: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 marca 2023 roku sprawy ze skargi D. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 7 listopada 2022 r., nr [...] w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy P. z dnia 24 sierpnia 2022 r., nr [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz strony skarżącej kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem niniejszej sprawy jest skarga D. A. (zwanej dalej "wnioskodawczynią" lub "skarżącą") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego (zwanego dalej "SKO", "Kolegium" lub "organem II instancji") z dnia 7 listopada 2022 r., nr [...]. W decyzji tej utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy P. (zwanego dalej "Wójtem" lub "organem I instancji") z dnia 24 sierpnia 2022 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zwolnienia wnioskodawczyni z ponoszenia opłaty za pobyt S. N. – jej ojca – w Domu Pomocy Społecznej w G. (zwanego dalej "DPS"). Zaskarżona decyzja zapadła w oparciu o poniżej przedstawiony stan faktyczny i prawny.

Pismem z dnia 12 kwietnia 2022 r. wnioskodawczyni, reprezentowana przez pełnomocnika – adw. M. O. – zwróciła się do Wójta o zwolnienie jej z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt jej ojca w DPS. Opłata została ustalona prawomocnie decyzją Wójta z dnia 13 grudnia 2021 r., nr [...] Jako podstawę swojego żądania, wnioskodawczyni powołała przepis art. 64 pkt 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 z późn. zm., zwanej dalej "u.p.s."). Według wnioskodawczyni, jej ojciec – S. N. – porzucił rodzinę w 1985 r. i wyprowadził się do N. , gdzie prowadził hulaszczy tryb życia. Po rozwodzie rodziców w 1990 r., dzieci S. N., w tym wnioskodawczyni, pozostawały z matką, a ojciec został zobowiązany do świadczenia alimentów na rzecz dzieci. W związku z niewykonywaniem tego obowiązku, Fundusz Alimentacyjny regulował te zobowiązania za S. N.. Według relacji wnioskodawczyni, w 2002 r. zapadł wyrok Sądu Rejonowego w W. o sygn. akt II K [...], w którym skazano S. N. za popełnienie przestępstwa niealimentacji.

Wnioskodawczyni uważa, że obciążanie ją kosztami pobytu ojca w DPS jest dalece sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Jej ojciec porzucił ją i nie brał udziału w jej wychowaniu. Wnioskodawczyni dołączyła do wniosku kserokopię wyroków sądów powszechnych dotyczących rozwodu jej rodziców, ustalenia alimentów na jej rzecz, podwyższenia alimentów oraz zaświadczenie komornika sądowego o wyegzekwowaniu na jej rzecz świadczeń alimentacyjnych od dłużnika, tj. jej ojca.

Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w P. (zwany dalej "GOPS") podjął działania zmierzające do wyjaśnienia okoliczności faktycznych. Wezwał m.in. wnioskodawczynię do wyjaśnienia, czy jej ojciec został pozbawiony całkowicie lub częściowo władzy rodzicielskiej nad nią przed laty, oraz czy zostało wydane prawomocne orzeczenie o pozbawieniu S. N. władzy rodzicielskiej nad wnioskodawczynią. GOPS zwrócił się także do Sądu Rejonowego w W. z zapytaniem o postępowanie karne prowadzone przeciwko S. N. pod zarzutem niealimentacji. Sąd ten nie odnalazł w swoich archiwach orzeczeń zapadłych od 2009 r. względem S. N. w sprawach karnych.

W dniu 31 maja 2022 r. odbył się wywiad środowiskowy z wnioskodawczynią. W toku wywiadu ustalono, że wnioskodawczyni posiada dochód w wysokości [...] zł na osobę w rodzinie. Obciążenia finansowe rodziny to: opłata za przedszkole dziecka, kredyt mieszkaniowy, czynsz, opłaty za media, pomoc finansowa schorowanej mamie. Łączne wydatki wnioskodawczyni wynoszą [...] zł. Jak wynika z relacji wnioskodawczyni, jej ojciec porzucił rodzinę, uchylał się od obowiązku alimentacyjnego. Wnioskodawczyni nie chce mieć żadnych kontaktów z ojcem. Nie deklaruje żadnej pomocy ojcu, wręcz wnosi o jej całkowite zwolnienie z obowiązku odpłatności. S. N., według relacji wnioskodawczyni, podczas rozprawy rozwodowej miał wyrzec się swoich dzieci – wówczas 2-letniej wnioskodawczyni i jej 4-letniego brata. Wnioskodawczyni nie używa określenia "ojciec" w odniesieniu do S. N..

GOPS wszedł w posiadanie kopii postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Z. z dnia 5 września 1997 r. o sygn. akt I Ns [...], w którym ubezwłasnowolniono całkowicie S. N. z powodu choroby psychicznej. GOPS zgromadził także kopie decyzji o skierowaniu S. N. do różnych ośrodków leczenia zdrowia psychicznego. Ubezwłasnowolnienie to zamieniono na częściowe, na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w Z. z dnia 29 sierpnia 2001 r. o sygn. akt I Ns [...]. Od 2004 r. S. N. przebywa w różnych domach pomocy społecznej i ośrodkach leczenia zdrowia psychicznego.

Decyzją z dnia 24 sierpnia 2022 r., nr [...] Wójt odmówił wnioskodawczyni zwolnienia od obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt jej ojca w DPS. Wójt szczegółowo zrelacjonował stan faktyczny sprawy i opisał relacje rodzinne między wnioskodawczynią oraz jej ojcem. Wójt podkreślił jednak, że wnioskodawczyni nie przedłożyła w toku postępowania prawomocnego orzeczenia sądowego, o którym mowa w art. 64a u.p.s. Wyrok rozwodowy jej rodziców nie traktuje o pozbawieniu S. N. władzy rodzicielskiej nad wnioskodawczynią. Nie spełniła się zatem obligatoryjna przesłanka do obowiązkowego zwolnienia w całości z odpłatności za pobyt ojca w DPS.

Organ I instancji podniósł, że powierzenie przez sąd rodzinny opieki nad wnioskodawczynią jej matce, w związku z rozwodem, nie oznacza, że S. N. został pozbawiony władzy rodzicielskiej. Zdaniem Wójta, nie wystąpiły przesłanki uzasadniające zwolnienie wnioskodawczyni z odpłatności za pobyt jej ojca w DPS.

Wójt przeszedł następnie do analizy art. 64 pkt 7 u.p.s., jako samodzielnej podstawy zwolnienia wnioskodawczy z odpłatności za pobyt ojca w DPS. Wnioskodawczyni nie przedłożyła żadnych dokumentów, ani nie złożyła oświadczeń, które dowodziłyby spełnienia tej przesłanki. Wnioskodawczyni nie znajduje się w trudnej sytuacji, która także mogłaby wpływać na zwolnienie jej z odpłatności. Pracuje razem z mężem, nie choruje ona, ani nikt z jej rodziny. Sam S. N. choruje od 1992 r. Brak jego udziału w życiu córki jest spowodowany chorobą, a nie własnym postępowaniem.

W terminowo wniesionym odwołaniu od decyzji organu I instancji, pełnomocnik wnioskodawczyni zakwestionował ją w całości. Podniesiono zarzut naruszenia:

1) art. 106 § 1 pkt 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm., zwanej dalej "k.p.a.") poprzez pominięcie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przyczyn ustalenia przez organ I instancji priorytetu przesłanki choroby psychicznej S. N., jako przyczyny braku uznania zasadności przesłanek przemawiających za zwolnieniem wnioskodawczyni z opłat za pobyt ojca w DPS;

2) art. 7 w związku z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niepodjęcie przez organ I instancji wszelkich czynności mających na celu wyjaśnienie stanu faktycznego, oraz pominięcie okoliczności zawartych w aktach sprawy, w szczególności w postaci oświadczeń wnioskodawczyni zawartych w wywiadzie środowiskowym dotyczących relacji panujących pomiędzy nią a S. N., a w konsekwencji ustalenie błędnego stanu faktycznego poprzez przyjęcie, że S. N. nie naruszył rażąco swoich obowiązków rodzinnych względem córki, pomimo tego, że po porzuceniu przez niego rodziny nie uczestniczył w życiu i wychowaniu wnioskodawczyni, ani nie dokładał żadnych starań o zapewnienie jej środków podstawowego utrzymania;

3) art. 7 w związku z art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez dowolne przyjęcie przez Wójta, że zaniechania ojca wnioskodawczyni w zakresie dostarczania jej środków utrzymania nie były celowe, gdyż miały wynika z jego zaburzeń psychicznych, podczas gdy organ I instancji nie posiada wiadomości specjalnych umożliwiających wywiedzenie takiego wniosku, a jednocześnie zaniechał powołania biegłego, którego opinia mogłaby stanowić podstawę takiego twierdzenia;

4) art. 11 k.p.a. poprzez pozostawienie poza rozważaniami organu I instancji podnoszonych we wniosku argumentów dotyczących rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych przez S. N., w szczególności wykraczających poza sferę alimentacji, oraz dokonał oceny materiału dowodowego wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego;

5) art. 64 pkt 7 u.p.s. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i stwierdzenie przez organ I instancji, iż działania, bądź zaniechania pensjonariusza DPS muszą mieć charakter zawinionego postępowania, podczas gdy naruszony przepis wskazuje wyłącznie na rażące naruszenie obowiązków rodzinnych nie wymagając przy tym, aby naruszenia te miały mieć charakter zawiniony.

Wnioskodawczyni wskazała, że żaden przepis u.p.s. nie wymaga wystąpienia zawinionego postępowania mieszkańca domu pomocy społecznej. Wystarczy, że jest ono rażące. Pomimo choroby psychicznej, alimenty na rzecz wnioskodawczyni oraz jej brata były podnoszone przez Sąd Rejonowy w W.. Skoro sąd rodzinny był w stanie podnieść alimenty, to oznacza, że S. N., mimo choroby psychicznej, mógł zarobkować i spełniać swój obowiązek alimentacyjny.

Wójt pominął w znacznej mierze relacje między wnioskodawczynią a jej ojcem. Obowiązek alimentacyjny to nie tylko obowiązek o charakterze pieniężnym. Obejmuje on też inne aspekty, których Wójt nie uwzględnił w swoich rozważaniach. Nie zwrócono uwagi na porzucenie rodziny już w 1985 r., a więc przed zapadnięciem na schizofrenię paranoidalną. Wyrzeczenie się dzieci także nie znalazło zrozumienia u Wójta.

Nie ma najmniejszych wątpliwości, zdaniem wnioskodawczyni, że jej ojciec dopuścił się wobec niej rażących zaniedbań, przez co relacje rodzinne między nimi ustały przed wieloma latami.

Do odwołania dołączono osobiste oświadczenie wnioskodawczyni, w której opisała relacja z ojcem. Jedynym wspomnieniem, jakie zapamiętała jako dwulatka, jest akt przemocy i znęcania się nad matką. Wnioskodawczyni miała jeszcze raz widzieć ojca, gdy ten był już chory. Członek rodziny S. N. miał przywieźć go do domu jej matki, ale S. N. nie został wówczas przyjęty. Z wyjaśnień wnioskodawczyni wynika, że jej matka również cierpi na schizofrenię paranoidalną, co w ogóle nie zostało wzięte pod uwagę w decyzji organu I instancji. Stąd wydatki, jakie ponosi w związku z opieką nad matką, które zadeklarowała podczas wywiadu środowiskowego.

Decyzją z dnia 7 listopada 2022 r., nr [...] Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. SKO zwróciło uwagę na fakt, że na podstawie przepisu art. 64a u.p.s. dochodzi do zwolnienia z całości kosztów, kiedy zostaną spełnione warunki określone w tym przepisie. Co do treści art. 64 pkt 7 u.p.s. – ustawodawca wprowadził możliwość zwolnienia z odpłatności. Oznacza to więc, że organ administracji publicznej wydaje decyzję uznaniową. Zdaniem Kolegium, organ I instancji wydał swoją decyzję, nie przekraczając granic uznania administracyjnego.

Przepis art. 64a u.p.s., w ocenie SKO, nie może zostać zastosowany, ponieważ wnioskodawczyni nie przedłożyła wyroku sądowego, w którym byłyby potwierdzone okoliczności, z którymi ustawodawca wiąże skutek prawny w postaci zwolnienia z całości odpłatności.

W kontekście art. 64 u.p.s., organ I instancji prawidłowo ustalił, zdaniem SKO, że sytuacja wnioskodawczyni nie jest trudna, aby musiała być zwolniona z odpłatności. Zwolnienie dotyczy sytuacji wyjątkowych i nadzwyczajnych. Zdaniem SKO, zwolnienie z art. 64 u.p.s. nie wiąże się z osobistymi relacjami pomiędzy zobowiązaną a pensjonariuszem.

Pełnomocnik skarżącej złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, kwestionując decyzję organu II instancji w całości. Pełnomocnik skarżącej podniósł tożsame zarzuty, jak w odwołaniu od decyzji organu I instancji. W oparciu o te zarzuty, pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Skarżąca zarzuciła Kolegium, że tak jak organ I instancji, nie dopatrzyło się rażącego zachowania ze strony jej ojca. Kiedy w 2016 r. ostatecznie zakończyło się postępowanie egzekucyjne, skarżąca była już dorosłą i samodzielną kobietą, potrafiącą o siebie zadbać. Pomocy ojca potrzebowała w wieku dziecięcym. Błędem jest twierdzenie organu II instancji, że pensjonariusz DPS musiał działać w sposób zawiniony, aby zaktualizowała się przesłanka do zwolnienia z obowiązku odpłatności za pobyt w DPS.

S. N. opuścił rodzinę i wyrzekł się swoich dzieci w czasach, kiedy nie chorował na schizofrenię paranoidalną. S. N. porzucił rodzinę w 1985 r., a zachorował w 1992 r. Dwa lata przed początkiem choroby miał miejsce rozwód. Dodatkowo Sąd Rejonowy w W., podnosząc w 1998 r. alimenty na rzecz skarżącej, stwierdził de facto, że jako osoba już ubezwłasnowolniona, może realizować swój obowiązek alimentacyjny.

W dalszej części uzasadnienie skargi jest tożsame z uzasadnieniem odwołania.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Organ II instancji podtrzymał swoje stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Ponadto Kolegium wniosło o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępnie należy zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.). Zgodnie z powołanym przepisem: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów". W związku z tym, że od lutego 2023 r. zauważa się wzmożone zachorowania na grypę, zarządzeniem z dnia 30 stycznia 2023 r. Przewodnicząca Wydziału II tut. Sądu skierowała sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 marca 2023 r.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej przyjmując jako kryterium kontroli zgodność z prawem. Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm., zwanej dalej "p.p.s.a."), w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany zarzutami podniesionymi w skardze, w związku z czym nie wyznaczają one kierunku analizy podejmowanej przez Sąd.

Przedmiotem skargi jest ocena zgodności z prawem decyzji SKO utrzymującej w mocy decyzję Wójta w przedmiocie odmowy zwolnienia skarżącej z odpłatności za pobyt jej ojca w DPS. W wyniku przeprowadzonej kontroli sądowej, Sąd doszedł do przekonania o tym, że zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, nie odpowiadają prawu. Twierdzenie Sądu wynika z poniższej argumentacji.

Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia niniejszej sprawy są przepisy u.p.s. Skarżąca została prawomocnie zobowiązana do uiszczania opłat za pobyt ojca w DPS. Jest okoliczność niesporna. Skarżąca postanowiła wnioskować o zwolnienie jej z całości tych opłat. Jej motywacją jest całkowity brak więzi rodzinnej z osobą jej ojca. Organy administracji publicznej (rozpoznawczy oraz odwoławczy) twierdzą, że z uwagi na uznaniowość decyzji, jaka może zostać wydana w niniejszej sprawie, rozstrzygnięcie organu I instancji odpowiada prawu. SKO zauważyło, że skarżąca nigdy nie przedstawiła prawomocnego wyroku sądowego, w którym S. N. zostałby pozbawiony władzy rodzicielskiej nad nią. Tym samym nie ziściła się przesłanka z art. 64a u.p.s. Kwestia uznaniowości (art. 64 pkt 7 u.p.s.) została, zdaniem SKO, wystarczająco omówiona. Sąd w składzie orzekającym nie podziela tego poglądu organu II instancji.

Należy rozpocząć od tego, że organ II instancji prawidłowo podniósł niespełnienie przesłanek z art. 64a u.p.s. Wyrok rozwodowy jej matki i ojca nie zawiera żadnego orzeczenia o pozbawieniu S. N. władzy rodzicielskiej. S. N. miał więc przez te wszystkie lata, zanim skarżąca osiągnęła pełnoletność, całokształt obowiązków, jako rodzic. To zaś będzie miało znaczenie w dalszych rozważaniach, do których Sąd jeszcze powróci.

Powierzenie zamieszkania córki z matką nie oznacza, że ojciec jest pozbawiony władzy rodzicielskiej. Tego zagadnienia zresztą nie kwestionowano szeroko w skardze, dlatego Sąd uznaje to za niesporne.

Kwestia uznaniowości, jaka leży u podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia, stanowi przedmiot odmiennej oceny Sądu, niż ocena sformułowana przez SKO. Zgodnie z wielokrotnie przywoływanym art. 64 pkt 7 u.p.s.: "Osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty". Uwagę Sądu zwraca słowo "może". Użycie tego słowa przez ustawodawcę wyraża zamysł o dyskrecjonalności władzy organu administracji publicznej. Organ ten bowiem może, ale nie musi decydować się na zwolnienie skarżącej z odpłatności za pobyt ojca w DPS. Konstrukcja prawna uznaniowości polega na tym, że każde rozstrzygnięcie, jakie ma do dyspozycji organ administracji publicznej, odpowiada prawu. Należy zauważyć, że w przypadku decyzji uznaniowej szczególnego znaczenia nabiera sposób realizacji przez organ obowiązku należytego uzasadnienia swojej decyzji, co ma znaczenie zwłaszcza w przypadku decyzji odmownej (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 16 marca 2022 r., sygn. akt IV SA/Wr 402/21, dostępny na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwana dalej "CBOSA"). Zdaniem organu II instancji, nie spełniły się przesłanki z art. 64a u.p.s., co zasadnie podniesiono w zaskarżonej decyzji. Ponadto miały nie spełnić się przesłanki z art. 64 u.p.s. Sąd zwrócił uwagę, że w decyzji mowa jest zasadniczo o przesłankach z art. 64 pkt 1-6 u.p.s., ale nie odniesiono się do ostatniego z tych punktów. Co więcej, jak wynika z relacji skarżącej, jej mama również cierpi na schizofrenię paranoidalną, czego ani Wójt, ani SKO, nie ustalili. Podczas wywiadu środowiskowego skarżąca zeznała, że pomaga schorowanej matce, ale organ nie dociekał, jak wielka musi to być pomoc i co jest powodem udzielania tej pomocy. Jednocześnie, w uzasadnieniu decyzji organu I instancji podniesiono, że nikt z rodziny skarżącej nie choruje. Już to wskazuje na niewyczerpujące ustalenia w toku postępowania wyjaśniającego przez obydwa organy. Stąd zasadny jest zarzut naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.

Powracając do art. 64 pkt 7 u.p.s., należy zauważyć, że zdaniem Sądu, skarżąca spełniła tę przesłankę. Niewątpliwym jest to, że skarżąca jest zobowiązana do regulowania odpłatności za pobyt mieszkańca DPS – S. N.. Ustawodawca stawia wymóg wykazania, szczególnie na podstawie dokumentów, rażącego naruszenia przez mieszkańca DPS obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych na rzecz osoby zobowiązanej do regulowania tych opłat. W przepisie art. 64 pkt 7 u.p.s. jest zawarta alternatywa łączna poprzez użycie spójnika "lub". Wystarczy więc, że możliwe jest zidentyfikowanie jednej z przesłanek – niealimentacji lub naruszenia innych obowiązków rodzinnych – by stwierdzić, że zaistniał stan faktyczny, z którym ustawodawca wiąże możliwość zwolnienia z odpłatności. Sąd postanowił podzielić swoje rozważania na dwie części – historię wykonywania przez S. N. obowiązków alimentacyjnych oraz innych obowiązków rodzinnych.

Bezspornym jest, że w 1990 r. doszło do rozwodu pomiędzy C. N. a S. N., z wyłącznej winy pozwanego (pkt 1 sentencji wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia 25 czerwca 1990 r., sygn. akt III C [...]). Sąd rodzinny zasądził na rzecz wnioskodawczyni i jej rodzeństwa, świadczenie alimentacyjne od ojca. Świadczenie to nie było wykonywane, wobec czego nie ma najmniejszych wątpliwości. Świadczy o tym chociażby rozmowa S. N. z lekarzem psychiatrą, która miała miejsce w roku 2001, kiedy toczyło się postępowanie o zmianę stopnia ubezwłasnowolnienia S. N.. Ojciec skarżącej zeznał wówczas, że kolegium do spraw wykroczeń nigdy go nie karało. Natomiast sąd już tak – "tylko te o alimenty" (k. [...] akt administracyjnych organu I instancji). Oznacza to, że sprawa karna o przestępstwo niealimentacji miała miejsce. W tym miejscu należy zaznaczyć, że organ I instancji popełnił błąd w toku postępowania wyjaśniającego. Wójt zapytał Sąd Rejonowy w W. o to, czy S. N. miał status oskarżonego przed tym Sądem. Sąd Rejonowy w W. udzielił odpowiedzi na zapytanie, że od 2009 r. żadna sprawa z udziałem S. N. nie toczyła się przed nim. Wójt powinien zreflektować się, że ojciec skarżącej od 2004 r. przebywał już stale w różnych miejscach leczenia jego choroby psychicznej, a jako osoba częściowo ubezwłasnowolniona posiada ograniczoną zdolność do ponoszenia odpowiedzialności karnej. Nie mógł on zatem mieć statusu oskarżonego, więc Wójt powinien zapytać Sąd Rejonowy w W. o karalność S. N. w sprawach z przełomu XX oraz XXI wieku.

Kolejnym dowodem niealimentacji jest fakt, że dopiero w 2016 r. zakończyło się postępowanie egzekucyjne z wniosku wierzyciela – Likwidatora Funduszu Alimentacyjnego – Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przeciwko dłużnikowi – S. N.. Tytułami wykonawczymi w rzeczonym postępowaniu egzekucyjnym był: wyrok rozwodowy z 1990 r., oraz dwa późniejsze wyroki (z 1998 r. oraz 2002 r.) o podniesieniu renty alimentacyjnej na rzecz skarżącej (k. 1 akt administracyjnych organu I instancji). Sąd w składzie orzekającym nie ma więc wątpliwości, że S. N. istotnie zaniechał regulowania swoich zobowiązań alimentacyjnych.

Przechodząc do analizy drugiej części art. 64 pkt 7 u.p.s., należy przywołać obowiązki rodzinne. Z przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, zwanej dalej "k.r.o.") wynikają następujące obowiązki rodzinne:

1) obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się – art. 87 k.r.o.;

2) obowiązek rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz jego wychowania, z poszanowaniem jego godności i praw – art. 95 § 1 k.r.o.;

3) wykonywanie obowiązku z art. 95 § 1 k.r.o. z uwzględnieniem dobra dziecka i interesu społecznego – art. 95 § 3 k.r.o.;

4) obowiązek rodziców troszczenia się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotowywanie jego należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiedniego do jego uzdolnień – art. 96 § 1 k.r.o.;

5) obowiązek rodziców do wykonywania władzy rodzicielskiej nad dzieckiem – art. 97 § 1 k.r.o.;

6) obowiązek rodziców do starannego zarządzania majątkiem dziecka – art. 101 § 1 k.r.o. oraz;

7) obowiązek rodziców do utrzymywania kontaktów z dzieckiem – art. 113 § 1 k.r.o.

S. N. rozwiódł się ze swoją żoną. Jak stwierdził Sąd Rejonowy w W. – z wyłącznej winy pozwanego. Dla Sądu w składzie orzekającym niesporne jest to, że S. N. opuścił swoją rodzinę. Świadczą o tym następujące okoliczności: w postanowieniu Sądu Wojewódzkiego z dnia 5 września 1997 r. o sygn. akt I Ns [...] stwierdzono, że S. N. mieszka w N. przy ul. [...]. Skarżąca również zeznała, że ojciec wyprowadził się do N. , gdzie prowadził hulaszczy tryb życia. W karcie informacyjnej leczenia szpitalnego z 2004 r. również wskazuje się, że miejscem zamieszkania S. N. jest N. (k. [...] akt administracyjnych organu I instancji). Wszystkie sprawy z udziałem matki skarżącej i jej samej były rozpoznawane przez Sąd Rejonowy w W.. To zaś oznacza, że skarżąca i jej matka zamieszkiwały na terenie gminy W., tudzież powiatu w. (województwo wielkopolskie), natomiast S. N. – gmina N. (województwo lubuskie). Bezsporne jest więc i to, że od lat skarżąca nie zamieszkiwała z ojcem, a więc nie mogło być mowy o spełnianiu obowiązków rodzinnych.

Sąd stawia tezę, że przez lata nie było żadnych kontaktów pomiędzy S. N. a skarżącą. W rozmowie z lekarzem psychiatrą w 2001 r. S. N. wyznał: "24 lata miałem, jest młodsza o 6 lat, po rozwodzie jesteśmy już dawno, 7-8 lat byliśmy żonaci, mamy 3 dzieci – syn przeszło 20 lat, córka – chyba 20, syn – 9 lat, nie utrzymuje z nimi kontaktu". Ojciec skarżącej jasno wskazał, jakie są relacji z jego rodziną, również z córką.

SKO podniosło, że zaniechania rodzicielskie S. N. wynikają z jego choroby, jednakże Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko skarżącej. Kiedy S. N. był osobą ubezwłasnowolnioną (nieistotne, czy całkowicie czy częściowo), sąd rodzinny orzekł o podwyższeniu renty alimentacyjnej. Ponadto rozwód, który miał miejsce w 1990 r., pomiędzy rodzicami skarżącej, poprzedzał zachorowanie na schizofrenię paranoidalną. Wyłączna wina pozwanego świadczy o tym, że S. N. dopuścił się szeregu zaniedbań względem swojej córki. Rację ma pełnomocnik skarżącej, że przepisy u.p.s. nie wskazują strony woluncjonalnej mieszkańca domu pomocy społecznej, aby stwierdzić rażące naruszenie obowiązków rodzicielskich i alimentacyjnych. Ta kwestia może natomiast zostać wzięta pod uwagę, czy skorzystać z całkowitego zwolnienia z odpłatności za pobyt w DPS, czy z częściowego zwolnienia.

Skoro niesporne jest to, że S. N. przez wiele lat nie mieszkał ze skarżącą, a okoliczności sprawy nie pozostawiają żadnych wątpliwości, jaka była dalsza relacja córki z ojcem, S. N. nie mógł wykonywać swoich obowiązków, jako rodzic. Sąd w składzie orzekającym podkreśla zatem, że ziściła się przesłanka z art. 64 pkt 7 u.p.s., czego Wójt i SKO zdaje się, nie zauważyli. Prawdą jest, że organ administracji publicznej może podjąć każde rozstrzygnięcie, ponieważ posiada władzę dyskrecjonalną, jednakże Sąd nie może zaakceptować odmowy zwolnienia z odpłatności z uwagi na okoliczności faktyczne sprawy.

Prawo administracyjne oraz prawo cywilne są odrębnymi gałęziami prawa, jednakże obie pozostają integralnymi elementami systemu prawa polskiego. Przyjmując koncepcję jedności systemu prawnego, nie da się stwierdzić, że prawo administracyjne pozostaje zamknięte na oddziaływanie prawa cywilnego i odwrotnie (por. J. Filipek, Strona w postępowaniu administracyjnym, "Państwo i Prawo" z. 11, 1979, s. 44). Nie da się więc nie zauważyć, że w sprawach z zakresu uznania administracyjnego uwzględnienie zasad współżycia społecznego musi mieć miejsce, gdyż to stanowi o elementarnym poczuciu sprawiedliwości społecznej w związku z zapadłą decyzją administracyjną. Decydując o zwolnieniu zobowiązanego do uiszczania opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, organ administracji publicznej jest zobowiązany do uwzględnienia zasad współżycia społecznego (zob. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 15 marca 2022 r., sygn. akt II SA/Bd 1248/21, dostępny w CBOSA). "Przekroczenie tych granic [granic uznania administracyjnego – uw. Sądu] ma miejsce m.in. wówczas, gdy wybór alternatywy decyzyjnej dokonany został z rażącym naruszeniem zasady sprawiedliwości wskutek uwzględnienia kryteriów oczywiście nieistotnych lub nieracjonalnych, względnie na podstawie przesłanek, które są nieprawdziwe. Pogląd ten nieco modyfikuje utrwalone w orzecznictwie sądowoadministracyjnym zapatrywanie, że sądowa kontrola decyzji uznaniowej obejmuje tylko samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, ale nie rozstrzygnięcie, będące wynikiem dokonania określonego wyboru." (wyrok NSA z dnia 14 października 2016 r., sygn. akt II FSK 2427/14, zob. także wyrok NSA z dnia: 18 października 2016 r., sygn. akt II FSK 2579/14, 11 stycznia 2017 r., sygn. akt II FSK 3824/14, dostępne w CBOSA).

Nie można zaakceptować odmowy zwolnienia skarżącej z odpłatności za pobyt ojca w DPS, skoro więź rodzinna między nimi w zasadzie nie istnieje od kilkudziesięciu lat. Gdyby uznać, tak jak uczyniło to SKO, że mimo przedstawionych okoliczności faktycznych nadal istnieją podstawy do odmowy zwolnienia z odpłatności, decyzja taka godziła by w elementarne poczucie sprawiedliwości. Sąd w składzie orzekającym nie twierdzi jednocześnie, że skarżąca powinna być na pewno zwolniona z całości odpłatności. "Organ rozpatrując wniosek o zwolnienie z opłat powinien mieć na względzie nie tylko słuszny interes wnioskodawcy, lecz także interes społeczny. Podejmowanie zatem decyzji w granicach wyznaczonych art. 64 u.p.s. wymaga dogłębnej analizy stanu faktycznego, a także odwołania się do zasad współżycia społecznego i wartości chronionych przez porządek prawny. Zwolnienie z opłaty powinno zawsze znaleźć uzasadnienie w wyjątkowych okolicznościach, w przeciwnym razie może dojść do nieuzasadnionego przerzucania na jednostki samorządu terytorialnego obowiązku partycypowania w kosztach pobytu w placówce i nadmiernego obciążania sektora finansów publicznych, a w konsekwencji – całego społeczeństwa." (wyrok NSA z dnia 28 grudnia 2021 r., sygn. akt I OSK 841/21, dostępny w CBOSA). Sąd zwraca uwagę Wójta, że w art. 64a u.p.s. wystarczy udowodnienie, że miało miejsce pozbawienie władzy rodzicielskiej, aby obowiązkowo zwolnić stronę z odpłatności. Konieczne jest zatem, aby mieć na względzie zasadę proporcjonalności przy orzekaniu o zwolnieniu z art. 64 u.p.s.

Rolą organu I instancji w ponownie przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym będzie zastanowienie się, czy skarżącą należy zwolnić z całości odpłatności za pobyt jej ojca w DPS, czy w części, a jeżeli w części, to w jakim zakresie. Wójt musi mieć na względzie okoliczności, iż więź rodzinna nie istnieje, że S. N. rażąco naruszał obowiązek alimentacyjny oraz inne obowiązki rodzinne z k.r.o., przez co spełniła się przesłanka z art. 64 pkt 7 u.p.s. Jednocześnie Wójt będzie mieć na względzie interes społeczny i wizję tego, że jednostka samorządu terytorialnego, w imieniu którego działa, będzie musiała ponosić koszty utrzymania S. N..

Mając powyższe na uwadze, Sąd doszedł do przekonania o zasadności zarzutów podniesionych w skardze i jej samej. Organy administracji publicznej podpuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego oraz procesowego w stopniu, w jakim miało to wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta (pkt I sentencji wyroku).

O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 z późn. zm.). Sąd zasądził zwrot kosztów w wysokości 480 zł, na które złożyła się równowartość opłaty za czynności adwokata reprezentującego skarżącą w postępowaniu przed sądem administracyjnym I instancji (pkt II sentencji wyroku).