Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 769/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-05-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6294 Przejęcie mienia na podstawie umów międzynarodowych
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Finansów
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 1 i 2
journal: Dz.U. 1968 nr 12 poz 65
law: Ustawa z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Izabella Kulig-Maciszewska Sędziowie sędzia NSA Leszek Leszczyński (spr.) sędzia del. WSA Stanisław Marek Pietras Protokolant st. asystent sędziego Ewa Dubiel po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Finansów od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 stycznia 2011 r. sygn. akt IV SA/Wa 2142/10 w sprawie ze skargi J. A. N. na decyzję Ministra Finansów z dnia [...] września 2010 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia własności nieruchomości 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2. zasądza od J. A. N. na rzecz Ministra Finansów kwotę 280 złotych (dwieście osiemdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 28 stycznia 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 2142/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu skargi J.A.N. na decyzję Ministra Finansów z dnia [...] września 2010 r., nr [...] w przedmiocie przejścia własności nieruchomości, w punkcie pierwszym wyroku uchylił zaskarżoną decyzję, w punkcie drugim stwierdził, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku, a w punkcie trzecim zasądził od Ministra Finansów na rzecz skarżącego kwotę 457 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wyrok powyższy zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] września 2010 r. Minister Finansów utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] lutego 2010 r., którą stwierdzono przejście na rzecz Skarbu Państwa udziałów w wysokości 1/3 części nieruchomości położonej w Ł. przy ul. [...], i 1/12 przy ul. [...] (dawniej [...]), stanowiących dawniej własność I. N. (przed naturalizacją I. N.). W podstawie orzekania przywołano art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz. U. Nr 12, poz. 65).

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Finansów wskazał, iż Komisja Stanów Zjednoczonych ds. Uregulowania Roszczeń Zagranicznych decyzją nr [...], na podstawie wniosku zarejestrowanego przez tą Komisję, przyznała I. N. odszkodowanie za prawo własności wskazanych części nieruchomości. Okoliczność ta jest wystarczającą przesłanką dla wydania decyzji o przejściu na rzecz Skarbu Państwa prawa własności tej nieruchomości, na zasadzie art. 2 ustawy o dokonywaniu wpisów. Wskazano, iż w sprawie nie był konieczny dokument potwierdzający fakt zrzeczenia się własności nieruchomości. W myśl postanowień układu między rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki z dnia 16 lipca 1960 r. dotyczącego roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych, zwanego dalej Układem, był on wymagany tylko w przypadkach wątpliwych w postępowaniu przed Komisją, a w rozpatrywanym przypadku uprawnienia właściciela nie były kwestionowane. Podstawową kwestią jest otrzymanie odszkodowania.

Odnosząc się do zarzutów zawartych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy J. N., następcy dawnego właściciela, wskazano, iż wydanie decyzji w trybie art. 2 ustawy o dokonywaniu wpisów jest obligatoryjne a decyzja ma charakter związany. Organ nie podzielił poglądu, iż ustawa o dokonywaniu wpisów ma zastosowanie jedynie do nieruchomości przejętych przez Skarb Państwa bez stosownych podstaw prawnych. Zwrócono uwagę, iż w niniejszej sprawie wnioskodawca prowadzi postępowanie mające na celu obalenie orzeczeń sądu powszechnego o przejęciu udziałów we własności nieruchomości na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13 poz. 87 ze zm.). Uzyskanie orzeczenia o uchyleniu tych postanowień w sytuacji umorzenia niniejszego postępowania prowadziłoby do sytuacji, w której strona uzyska prawo do nieruchomości, za utratę której jej spadkodawca uzyskał odszkodowanie.

W skardze na tę decyzję J.N., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika zarzucił, iż decyzja została wydana z naruszeniem prawa. tj. art. 1, art. 2 i art. 5 ust. 2 ustawy o dokonywaniu wpisów poprzez błędne ich zastosowanie w sytuacji, gdy co do przedmiotowych nieruchomości stwierdzono ich nabycie przez Skarb Państwa przez zasiedzenie na podstawie dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich (postanowienia Sądu Powiatowego dla Ł. z dnia [...] kwietnia 1960 r., sygn. akt [...] i z dnia [...] stycznia 1961 r., sygn. akt [...]). Wskazano, iż w tej sytuacji zaskarżona decyzja jest dotknięta wadą, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Ponadto strona nigdy nie zrzekła się roszczeń do przejętego mienia (stosownych dokumentów nie zawiera zgromadzony materiał dowodowy). Wniesiono o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego.

W odpowiedzi na skargę Minister Finansów podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 28 stycznia 2011 r. uwzględnił skargę stwierdzając, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa. W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że w rozpoznawanej sprawie bezsporny jest fakt wydania przez sąd powszechny prawomocnych postanowień o sygn. akt [...] i [...]. Z ich treści wynika, iż nieruchomości będące co do ich części ułamkowych przedmiotem orzekania w niniejszej sprawie przeszły na rzecz Skarbu Państwa w myśl stosownych przepisów prawa krajowego (dekret o majątkach opuszczonych i poniemieckich). Jednocześnie z treści art. 1 w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o dokonywaniu wpisów wynika jednoznacznie, iż wskazany w niej tryb orzekania w drodze decyzji przez organ administracji dotyczy sytuacji, gdy przejście nieruchomości na własność Skarbu Państwa jest następstwem umów międzynarodowych o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych, jak również, iż celem orzekania jest potwierdzenie przejścia własności nieruchomości w celu dokonania stosownego wpisu. Przesłanki orzekania wskazane w ustawie są więc węższe niż zdaje się to oceniać organ administracji.

W rozpoznawanej sprawie, wobec wiążącego charakteru ostatecznych orzeczeń sądów powszechnych z lat 1960-61, do czasu ich ewentualnego wyeliminowania z obrotu, nie jest uprawniona konkluzja, iż własność nieruchomości mogła przejść w związku z regulacjami Układu, na podstawie art. 1 ustawy o dokonywaniu wpisów. W myśl art. 34 ust. 1 lit a dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, o czym stanowią prawomocne orzeczenia sądowe, własność przedmiotowych nieruchomości przeszła na rzecz Skarbu Państwa znacznie wcześniej (lata 50-te ubiegłego wieku) niżby mogło być to skutkiem umów regulacyjnych i związanego z nimi prawodawstwa krajowego (lata 60-te). Wobec ustalenia wskazanych bezspornych okoliczności, prowadzenie postępowania na podstawie art. 2 ustawy o dokonywaniu wpisów było bezprzedmiotowe, a więc należało umorzyć postępowanie, w myśl art. 105 § 1 k.p.a.

Orzeczenie w przedmiocie umorzenia miałoby w tym przypadku wyłącznie charakter procesowy i miałoby powagę rzeczy osądzonej jedynie w ramach określonych uwarunkowań prawnych sprawy. W razie zmiany tych uwarunkowań, wobec zmiany stanu prawnego (np. w razie wyeliminowania z obrotu postanowień sądu powszechnego) możliwe będzie procedowanie w tym samym przedmiocie, lecz w ramach innych uwarunkowań formalnych. Zmiana stanu prawnego stanowi przesłankę do prowadzenia kolejnego postępowania w nowej sprawie, pomimo formalnej tożsamości jego uczestników i przedmiotu (podstaw prawnych orzekania). Zmiana istotnych uwarunkowań prawnych nie pozwala uznać, iż tego rodzaju sprawy są tożsame, w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a.

Wobec wskazanych wyżej uwarunkowań prawnych sprawy - braku przesłanek do orzekania w przedmiocie przejścia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, jako następstwo umów o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych (istnienie w obrocie orzeczenia w przedmiocie przejścia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa z innego tytułu), bez znaczenia jest dla jej wyniku kwestia, czy warunkiem uznania wystąpienia skutków materialnoprawnych Układu, w związku z regulacjami ustawy o dokonywaniu wpisów, jest samo wydanie decyzji przez Komisję Stanów Zjednoczonych ds. Uregulowania Roszczeń Zagranicznych, będącej w istocie przyrzeczeniem uzyskania odszkodowania pod warunkiem zrzeczenie roszczeń, czy też również czynność w tym zakresie. Zajmowanie przez Sąd stanowiska byłoby w tym przedmiocie bezzasadne.

Błędne zastosowanie przez organ orzekający w sprawie przepisów prawa materialnego, poprzez uznanie, iż w rozpoznawanym przypadku znajdą zastosowanie przepisy art. 1 i 2 ustawy o dokonywaniu wpisów, miało wpływ na wynik sprawy, co musiało prowadzić do uchylenia zaskarżonej decyzji.

W skardze kasacyjnej, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika Minister Finansów, zaskarżył w całości powyższy wyrok i na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.. dalej; p.p.s.a.) zarzucił Sądowi I instancji:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, iż w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki wydania decyzji przez Ministra Finansów na podstawie art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz. U. Nr 12, poz. 65);

oraz na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy p.p.s.a.:

2) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. poprzez uchylenie decyzji Ministra Finansów w wyniku przyjęcia, iż w przedmiotowej sprawie organ błędnie zastosował przepisy prawa materialnego, tj. art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r.

3) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 105 § 1 k.p.a., poprzez błędne uznanie, że prowadzone przez organ postępowanie było bezprzedmiotowe i należało je umorzyć, w sytuacji, gdy prowadzenie postępowań administracyjnych na podstawie art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. i wydawanie decyzji deklaratoryjnych, po stwierdzeniu zaistnienia przesłanek stanowi obowiązek Ministra Finansów.

4) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 3 § 2 p.p.s.a. poprzez orzeczenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie podstaw wpisu do księgi wieczystej uprawnień Skarbu Państwa, to jest w zakresie nie należącym do właściwości tego sądu.

5) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) przez przyjęcie, że decyzja organu - Ministra Finansów jest niezgodna prawem, podczas gdy przy podejmowaniu objętej kontrolą Sądu decyzji nie został naruszony żaden z przepisów prawa materialnego lub procesowego.

Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną J. A. N. wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Na gruncie art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: "p.p.s.a."), skarga kasacyjna może być oparta na zarzucie naruszenia prawa materialnego lub naruszenia przepisów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanki nieważności postępowania. Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze, co polega na wskazaniu konkretnych przepisów prawa, którym zdaniem skarżącego uchybił wojewódzki sąd administracyjny, określenia ich charakteru na gruncie art. 174 pkt 1 lub pkt 2 p.p.s.a. oraz zamieszczenia uzasadnienia uchybień zarzucanych sądowi.

Autor skargi kasacyjnej sformułował, opierając się na odpowiednich jednostkach redakcyjnych art. 174 p.p.s.a., zarzuty naruszenia przez Sąd pierwszej instancji zarówno prawa materialnego jak i przepisów postępowania. Zasadnicze znaczenie dla argumentacji przedstawionej w skardze kasacyjnej, przesądzającej o jej zasadności, a jednocześnie determinujące ocenę zarzutów naruszeń przepisów postępowania, ma zarzut naruszenia prawa materialnego, wskazany w postaci błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz. U. Nr 12, poz. 65, dalej: "ustawa").

W podstawach oraz w uzasadnieniu skargi kasacyjnej zabrakło wprawdzie wskazania na sposób rozumienia łącznego naruszenia tych przepisów w postaci błędnej ich wykładni i niewłaściwego ich zastosowania, niemniej nie czyni to rozpoznania tego zarzutu niemożliwym w świetle argumentacji zaprezentowanej na s. 4 skargi kasacyjnej. Ubocznie należy jednak stwierdzić, że powołanie się na obie przesłanki z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. nie może być automatyczne, bowiem są to różne postacie naruszenia prawa materialnego, które mogą wystąpić razem, ale jedynie w określonej relacji wzajemnej i w odniesieniu do odpowiedniego etapu stosowania prawa (zastosowania przepisu). Ponadto wskazywanie na obie postacie naruszenia winno być dodatkowo powiązane z właściwościami kontrolnego (w stosunku do działań organów administracji) stosowania prawa w ramach orzekania przez Sąd I instancji, co wymaga przeprowadzenia odpowiedniego rozumowania i zaprezentowania dodatkowej argumentacji wskazującej na taką właśnie zależność. Jak powiedziano jednak wcześniej, brak w tym zakresie nie stanowi przeszkody w rozpoznaniu zarzutu.

Ocena zarzutu naruszenia wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego winna być poprzedzona analizą regulacji normatywnej Układu, zawartego w dniu 16 lipca 1960 roku w Waszyngtonie między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, dotyczącego roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych (dalej: "Układ"). Układ, będący umową międzynarodową, nie zawierał warunku ratyfikacji, przewidując w art. VIII, iż wchodzi w życie z dniem jego podpisania. Nie został ani ratyfikowany ani też ogłoszony w Dzienniku Ustaw, co oznacza, że będąc umową międzynarodową, nie stanowi formalnego źródła prawa w polskim systemie prawnym, a wobec tego jego stosowanie nie mogło samo przez się powodować skutków prawnych w zakresie stosunków własnościowych. W związku z tym, że umowy międzynarodowe o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych nie stanowiły wystarczającej podstawy prawnej do udokumentowania w księgach wieczystych przejścia na rzecz Skarbu Państwa konkretnych praw obywateli państw obcych, konieczne było ustawowe uregulowanie kwestii dotyczących nieruchomości, za których przejęcie Państwo Polskie na mocy układów międzynarodowych wypłaciło odszkodowanie.

Z preambuły Układu wynika, że został on uzgodniony, aby "dokonać uregulowania roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych do Polski", przy czym chodziło o zaspokojenie roszczeń z tytułu nacjonalizacji i innego rodzaju przejęcia przez Polskę mienia, które miało miejsce w dniu lub przed wejściem w życie układu. W art. II układu wyliczone zostały kategorie roszczeń uważanych za uregulowane i zaspokojone układem. Są to roszczenia z tytułu nacjonalizacji i innego rodzaju przejęcia przez Polskę mienia oraz praw związanych lub odnoszących się do tego mienia, przejęcia własności albo utraty używania lub użytkowania mienia na podstawie polskich ustaw, dekretów lub innych zarządzeń, ograniczających lub uszczuplających prawa i interesy związane lub odnoszące się do mienia, a także długów przedsiębiorstw, które zostały znacjonalizowane lub przejęte przez Polskę. W procesie realizacji Układu strona polska przekazała USA określone kwoty w celu wypłaty odszkodowań, o których mowa w Układzie, co oznacza, że został on wykonany przez stronę polską.

Regulacją ustawową o której mowa była wyżej jest ustawa z dnia 9 kwietnia 1968 r. Na gruncie art. 1 ust. 1 tej ustawy, jej przepisy stosuje się do wpisów w księgach wieczystych na rzecz Skarbu Państwa tytułu własności nieruchomości obywateli państw obcych, które przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie międzynarodowych umów o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych zawartych przez Rząd Polski z rządami tych państw. Art. 2 ustawy określa podstawę wpisu do księgi wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości, który dokonywany jest w następstwie decyzji Ministra Finansów, stwierdzającej przejście na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub prawa na podstawie odpowiedniej umowy międzynarodowej, przy czym umowa taka (art. 5 ust. 2 ustawy), na podstawie której nieruchomości lub prawa przeszły na rzecz Skarbu Państwa, mogła być również zawarta przed ogłoszeniem tej ustawy. Ustawa zatem, na gruncie w art. 2 ust. 1 i art. 5 ust. 2, odwołując się do umów międzynarodowych o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych, jednoznacznie nakazuje jej stosowanie do umów zawartych przed dniem 17 kwietnia 1968 r. Znajduje zatem zastosowanie do poprzedzającego powyższą regulację ustawową Układu, zawartego w 1960 r.

Mając na uwadze na cel i treść ustawy należy uznać, że układ między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dotyczący roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych, sporządzony w Waszyngtonie dnia 16 lipca 1960 r. (niepubl.), jest umową międzynarodową w rozumieniu art. 1, 2 i 5 ust. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. Skład Orzekający podziela w pełni stanowisko zaprezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku składu 7 Sędziów z dnia 17 maja 1999 roku, OSA 2/98 ( por. ONSA 1999, nr 4, poz. 110), iż Układ był podstawą przejścia na rzecz Skarby Państwa nieruchomości lub praw w rozumieniu art. 2 ustawy, jeżeli obywatel USA wystąpił o przyznanie odszkodowania na podstawie Układu i odszkodowanie takie, wartość którego była odnoszona do wartości praw przejętych przez państwo polskie, otrzymał. W tym zatem kontekście Układ stał się podstawą przejścia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub praw w rozumieniu art. 2 ustawy.

Stosownie do art. 2 ustawy, wpis do księgi wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości lub uprawnionego do korzystania z wieczystego użytkowania albo z ograniczonego prawa rzeczowego, następuje na podstawie decyzji Ministra Finansów, stwierdzającej przejście na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub prawa na podstawie międzynarodowej umowy o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych. Przepis art. 2 ustawy wyraźnie przewiduje obowiązek wydawania przez Ministra Finansów decyzji stwierdzającej przejście na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub prawa na podstawie międzynarodowej umowy. Należy podkreślić, iż przejście nieruchomości, o jakim mowa w tym przepisie, mogło mieć charakter faktyczny, a nie prawny. Gdyby bowiem przejście praw do nieruchomości nastąpiło na podstawie umowy międzynarodowej (ratyfikowanej i publikowanej), to zbędne byłoby wydawanie ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. i decyzji administracyjnej. Sformułowanie użyte w art. 2 ustawy potwierdza zatem, iż decyzja Ministra Finansów ma jedynie charakter deklaratoryjny. Skoro natomiast decyzje Ministra Finansów stanowiące podstawę wpisu do księgi wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości mają jedynie charakter deklaratoryjny, potwierdzający skutki prawne powstałe z mocy samego prawa, to nie budzi wątpliwości, że stwierdzenie nabycia prawa z mocy ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 roku o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz. U. Nr 12, poz. 65) może nastąpić w dowolnym czasie i zawsze ma charakter deklaratoryjny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2004 roku, III CK 401/03, OSNC 2005/7-8/148).

Zasadnie zatem autor skargi kasacyjnej wskazał, iż zaistniały wszystkie okoliczności niezbędne do zastosowania ustawy. W szczególności, co ma znaczenie decydujące, przejęcie mienia obywatela USA na rzecz Skarbu Państwa miało miejsce przed wejściem w życie Układu (na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r.). Przyjęcie przez Sąd I instancji zawężającego zakresu podstaw orzekania poprzez wydzielenie z mienia nieruchomego będącego przedmiotem Układu tylko tych nieruchomości, które były następstwem zawarcia Układu nie znajduje oparcia w wykładni przepisów tej ustawy, zwłaszcza w kontekście wskazanego wyżej jej celu, ustalonego m.in. w wyroku 7 Sędziów NSA z dnia 17 maja 1999 roku, OSA 2/98 (ONSA 1999, nr 4, poz. 110).

W związku z tym zarzutami trafnymi okazały się zatem zarówno zarzut naruszenia art. 1 i art. 2 ustawy jako przepisów materialnoprawnych jak też zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. poprzez uchylenie decyzji w wyniku błędnej oceny przez Sąd I instancji podstawy zastosowania powyższych przepisów ustawy.

Odnośnie do kwestii przejęcia nieruchomości, która już wcześniej została przejęta przez Skarb Państwa na mocy dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, w związku z czym wydane zostały orzeczenia sądów powszechnych, na mocy których dokonano wpisów w księgach wieczystych, należy wskazać, podzielając w tym zakresie stanowisko wyrażono w powołanym wyżej wyroku NSA (OSA 2/98), iż celem ustawy było nie tyle unormowanie kwestii dokonywania wpisów w księgach wieczystych, lecz uregulowanie spraw związanych ze stanem prawnym nieruchomości, które zostały przejęte przez Państwo.

Ponadto, co jest także istotne w kontekście rozpoznawanej skargi kasacyjnej, na mocy art. II Układu, roszczeniami do Rządu Polskiego są roszczenia z tytułu nacjonalizacji i innego rodzaju przejęcia przez Polskę mienia oraz praw i interesów z nimi związanych oraz przejęcia własności na podstawie polskich aktów normatywnych ograniczających prawa i interesy odnoszące się do mienia. Nie był zatem istotny fakt, czy przejęcie wynikało z ustawy, dekretu czy zarządzenia czy też, czy było ono następstwem przejęcia innego rodzaju. W tym kontekście należy uznać, że Układ stworzył podstawę do dochodzenia i zaspokojenia także i takich żądań, których w ogóle nie uregulowały obowiązujące wówczas w Polsce przepisy prawne.

Wobec wskazanych wyżej argumentów, podstawa przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa nie miała znaczenia dla zakresu zastosowania Układu. Odnosił się on do przejęcia majątków także na podstawie ustaw (art. II), co obejmowało także przejecie na podstawie wskazanej wyżej dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich. A zatem fakt ten nie mógł wyeliminować możliwości podjęcia decyzji na gruncie art. 2 ustawy w zw. z Układem, jeżeli obywatel USA na podstawie Układu i w związku z przejęciem określonej nieruchomości, wystąpił o odszkodowanie oraz je otrzymał od odpowiedniego organu USA (Komisja Stanów Zjednoczonych ds. Uregulowania Roszczeń Zagranicznych).

Podkreślić należy ponadto, iż sprawy objęte regulacją ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece (t. j. Dz. U. z 2001 r. Nr 124. poz. 1361 ze zm.), w tym dotyczące wpisu do ksiąg wieczystych, należą do kompetencji sądów powszechnych, które każdorazowo badają okoliczności konkretnej sprawy a organ administracji publicznej nie może wypowiadać się co do przyszłych zdarzeń podlegających ocenie sądu powszechnego. Oznacza to, że organ administracji publicznej podejmujący decyzje na podstawie ustawy z 1968 r., nie orzeka, także w związku ze wskazanym wyżej celem ustawy, w przedmiocie wpisów do księgi wieczystej oraz nie może samodzielnie analizować skutków dokonanych wcześniej wpisów, zwłaszcza jeżeli, co wynika z wcześniejszych ustaleń dotyczących celu ustawy, przedmiotem jego działania na gruncie art. 2 ustawy nie jest orzekanie w kwestii wpisu, lecz wydanie decyzji deklaratoryjnej, stwierdzającej przejęcie przez Skarb Państwa określonych nieruchomości na podstawie umowy międzynarodowej. W związku z tym argumentacja Sądu Instancji, iż dokonany wcześniej wpis wykluczał podjęcie decyzji na podstawie art. 2 ustawy nie jest argumentem trafnym, jako że orzekanie w kwestii wpisów dokonywane jest w postępowaniu przed sądami powszechnymi a nie przed sądami administracyjnymi czy tym bardziej w postępowaniu administracyjnym, prowadzonym w przedmiocie stwierdzenia przejścia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na podstawie ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r.

Trafnie w związku z tym autor skargi kasacyjnej wskazuje, iż nie było podstaw do stwierdzenia przez Sąd I instancji, iż postępowanie prowadzone na gruncie art. 2 ustawy jest bezprzedmiotowe, w związku z czym należało je umorzyć na podstawie art. 105 k.p.a. z tego powodu, że przejście na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości na podstawie art. 34 ust. 1 lit. a) dekretu miało miejsce wcześniej, niż mogło to być wynikiem umów indemnizacyjnych. Przyjęcie takiego założenia jest wykluczone przez wskazany wyżej sposób rozumienia art. 1 ust. 1 ustawy, który przejście na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości na podstawie układów indemnizacyjnych wiąże z odszkodowaniem za nieruchomość dla byłego właściciela. W tym kontekście zasadny jest zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a w związku z art. 105 § 1 k.p.a.

WSA ponownie rozpoznając sprawę winien zastosować się do powyższych ustaleń interpretacyjnych odnośnie do art. 1 i art. 2 ustawy w kontekście analizowanych wyżej przepisów Układu.

Biorąc pod uwagę powyższą argumentację, zaprezentowaną w uzasadnieniu, a także fakt, że mimo, iż zasadniczymi dla wyniku kontroli kasacyjnej okazały się zarzuty naruszenia prawa materialnego, naruszone zostały także przepisy postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 oraz art. 203 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.