Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1387/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-11-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 87  ust. 1
journal: Dz.U. 2024 poz 177
law: Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej
article: Art. 145  par. 1  pkt 1  lit. a w zw. z art. 135 i 200
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędziowie: WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Asesor WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 28 listopada 2024 r. sprawy ze skargi D. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 lipca 2024 r., znak: 010070/680/85347/2024, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia 19 lutego 2024 r.; II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej D. B. 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez D. B., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 5 lipca 2024 r., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 par. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r., poz. 421, zwanej dalej ustawą o pomocy państwa w wychowaniu dzieci), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 lutego 2024 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego na dziecko – T. C.

Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z dnia 19 lutego 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na ww. dziecko za okres od 1 czerwca 2023 r. do dnia 31 maja 2024 r.

W uzasadnieniu tej decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Skarżąca nie należy do osób wymienionych w ww. przepisie.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosła skarżąca.

Wymienioną na wstępie decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia Prezes Zakładu Ubezpieczeń społecznych, działający jako organ odwoławczy, powtórzył treść przepisu art.4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci i wskazał, że w dniu 17 stycznia 2024 r. skarżąca złożyła wniosek dla osób sprawujących pieczę zastępczą nad dzieckiem, opiekunów prawnych i faktycznych, na okres świadczeniowy 2023/2024, załączając do wniosku postanowienie Sądu Rejonowego w Zakopanem III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 29 grudnia 2023 r., sygn. akt [...]. Postanowieniem tym sąd udzielił z urzędu zabezpieczenia w ten sposób, że powierzył skarżącej pieczę nad ww. małoletnim oraz ustalił przy skarżącej miejsce zamieszkania małoletniego.

Organ wyjaśnił, że opieka skarżącej nad dzieckiem ma charakter pieczy bieżącej. Piecza ta, to sądowe powierzenie pieczy nad dzieckiem na podstawie art. 96 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która nie jest równoważna pieczy zastępczej. Postanowienia sądu o powierzeniu pieczy bieżącej dotyczą najczęściej osób spokrewnionych (z reguły dziadków dziecka). Piecza taka ma charakter doraźny.

W ramach postępowania wyjaśniającego, w dniu 31 stycznia 2024 r. organ wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o dokumenty potwierdzające prawo do świadczeń, w tym o nadesłanie zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie albo innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, wraz z datą umieszczenia. Skarżąca nadesłała zaświadczenie z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Zakopanym z dnia 9 lutego 2024 r., które nie potwierdza jednak umieszczenia dziecka u skarżącej w rodzinie zastępczej. Tym samym, zdaniem organu, skarżąca nie udokumentowała, że znajduje się w gronie osób wymienionych w ustawie o pomocy państwa w wychowaniu dzieci uprawnionych do pobierania świadczenia wychowawczego na ww. dziecko.

W skardze na powyższą decyzją do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła Prezesowi ZUS naruszenie przepisów:

- art. 7, 8 § 1, 11, 77 § 1, 80, 107 § 1 i § 3 k.p.a. polegające na wybiórczej i wadliwej ocenie materiału dowodowego w sprawie, brak odniesienia się do całości materiału dowodowego, w tym w szczególności do treści uzupełnienia odwołania z dnia 25 czerwca 2024 r. (wraz z załącznikami), wniesionego przez pełnomocnika skarżącej, wadliwe ustalenie statusu skarżącej, która jest opiekunem faktycznym oraz prawnym małoletniego i która spełnia kryteria przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko, brak zawiadomienia skarżącej o zgromadzeniu materii dowodowego w sprawie, sporządzenie uzasadnienia zaskarżonej decyzji w sposób lakoniczny i niespójny, wbrew wymaganiom wynikającym z dyspozycji przepisu art. 107 § 1 i § 3 k.p.a.

- art. 4 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci w zw. z art. 72 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 72 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych z dnia 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską dnia 30 kwietnia 1991 r., polegające na uznaniu, że osobie sprawującej pieczę bieżącą nad dzieckiem na mocy prawomocnego postanowienia sądu rodzinnego nie przysługuje świadczenie wychowawcze.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Przeprowadzona bowiem w niniejszej sprawie kontrola według wyżej wskazanych kryteriów wydanych w niej decyzji nie wykazała, by tkwiły w nich wady skutkujące stwierdzeniem ich nieważności, czy wznowieniem postępowania.

Sąd dopatrzył się jednakże naruszenia przepisów prawa materialnego, które skutkowałyby uchyleniem kontrolowanych decyzji, wydanych w postępowaniu dotyczącym przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego na dziecko.

W ocenie składu orzekającego Sądu w rozpatrywanej sprawie organy nieprawidłowo uznały, że świadczenie wychowawcze nie należy się skarżącej wobec wydania jedynie postanowienia sądu powszechnego - Sądu Rejonowego w Zakopanem III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 29 grudnia 2023 r., sygn. akt [...], o udzieleniu z urzędu zabezpieczenia polegającego na powierzeniu skarżącej pieczy (bieżącej) nad małoletnim dzieckiem oraz ustalającego przy skarżącej miejsce zamieszkania małoletniego.

Podnieść należy, że zgodnie z art. 87 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2024 r., poz. 177, zwanej dalej ustawą o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej), w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji, świadczenia i dodatki, o których mowa w art. 80 ust. 1 i art. 81, przyznaje się od dnia faktycznego umieszczenia dziecka odpowiednio w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka do dnia faktycznego opuszczenia przez dziecko rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka.

W przypadku, gdy rodzina zastępcza lub prowadzący rodzinny dom dziecka nie ponosi kosztów utrzymania dziecka w związku z jego pobytem w: 1) domu pomocy społecznej, 2) specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, 3) młodzieżowym ośrodku wychowawczym, 4) młodzieżowym ośrodku socjoterapii zapewniającym całodobową opiekę, 5) specjalnym ośrodku wychowawczym, 6) (uchylony), 7) (uchylony), 8) (uchylony), 9) hospicjum stacjonarnym, 10) oddziale medycyny paliatywnej, 11) areszcie śledczym, 12) schronisku dla nieletnich, 13) zakładzie karnym, 14) zakładzie poprawczym,15) okręgowym ośrodku wychowawczym - otrzymuje świadczenia, o których mowa w art. 80 ust. 1, w wysokości nie niższej niż 20% przyznanych świadczeń (art. 87 ust. 2 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej).

W przypadku, o którym mowa w ust. 2, rodzinie zastępczej lub prowadzącemu rodzinny dom dziecka dodatki, o których mowa w art. 81, nie przysługują (art. 87 ust. 3 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej).

Zasadą jest również, że pieczę zastępczą w formie rodzinnej (rodzina zastępcza: spokrewniona, niezawodowa, zawodowa) i instytucjonalnej stosuje tylko sąd. I tak w myśl art. 35 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej następuje na podstawie orzeczenia sądu, z zastrzeżeniem ust. 2 oraz art. 35a, art. 58 ust. 1 pkt 2 i 3 i art. 103 ust. 2 pkt 2 i 3.

Niewątpliwie, faktyczne umieszczenie oznacza, że orzeczenie sądu jest warunkiem koniecznym, ale niewystarczającym do przyjęcia, że doszło do umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej. Chodzi o sytuację, w której dziecko rzeczywiście w rodzinie zastępczej przebywa. Orzeczenie sądu oznacza zaś takie rozstrzygnięcie, które podleganie dziecka pieczy innych osób, niż rodzice dziecka, czyni legalnym. Orzeczenie polega na przyznaniu uprawnienia do zapewnienia dziecku opieki i wychowania dziecka w rodzinie zastępczej (zob. wyrok NSA z dnia 12 czerwca 2015 r., sygn. akt I OSK 1411/11, baza orzeczeń NSA).

W ocenie Sądu zauważyć należy, że omawiana regulacja nie odwołuje się jedynie do orzeczeń sądu opiekuńczego (rejonowego), wydanych na podstawie art. 109 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r., poz. 2809, zwanej dalej w skrócie - k.r.o.). Ustawodawca posłużył się tu zwrotem – "umieszczenie w pieczy zastępczej następuje na podstawie orzeczenia sądu" - co oznacza, iż każde orzeczenie sądu, w wyniku którego następuje powierzenie realizacji funkcji opiekuńczych i wychowawczych nad małoletnim, mające charakter powierzenia pieczy zastępczej, uprawniać może do uznania, iż rodzinie powierzono tymczasowo pełnienie funkcji rodziny zastępczej w rozumieniu art. 90 ustawy o wspieraniu rodziny i pieczy zastępczej, co stanowi podstawę przyznania świadczeń, o których mowa w art. 80 ust. 1 pkt 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

W orzecznictwie przyjmuje się, iż podstawę materialnoprawną zarządzeń, o których mowa w art. 569 § 2 ustawy z dnia z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 1568, zwanej dalej w skrócie - k.p.c.), a w tym zakresie także postanowień wydanych w trybie art. 755 § 1 pkt 4 k.p.c., stanowi art.109 k.r.o., który daje sądowi opiekuńczemu możliwość wydania odpowiedniego zarządzenia, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone. Piecza zastępcza jest bowiem sprawowana w przypadku niemożności zapewnienia dziecku opieki i wychowania przez rodziców (art. 32 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej). Stosownie do art. 40 ust. 1 tej ustawy rodzina zastępcza oraz rodzinny dom dziecka zapewniają dziecku całodobową opiekę i wychowanie, w szczególności: 1) traktują dziecko w sposób sprzyjający poczuciu godności i wartości osobowej; 2) zapewniają dostęp do przysługujących świadczeń zdrowotnych; 3) zapewniają kształcenie i wyrównywanie braków rozwojowych i szkolnych; 4) zapewniają rozwój uzdolnień i zainteresowań; 5) zaspokajają jego potrzeby emocjonalne, bytowe, rozwojowe, społeczne oraz religijne; 6) zapewniają ochronę przed arbitralną lub bezprawną ingerencją w życie prywatne dziecka; 7) umożliwiają kontakt z rodzicami i innymi osobami bliskimi, chyba że sąd postanowi inaczej (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 2 października 2014 r., sygn. akt IV SA/Wr 148/14, baza orzeczeń NSA).

Ponadto w myśl art. 1121 § 1 k.r.o. obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem umieszczonym w pieczy zastępczej, jego wychowania i reprezentowania w tych sprawach, a w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb, należą do rodziny zastępczej, prowadzącego rodzinny dom dziecka albo kierującego placówką opiekuńczo-wychowawczą, regionalną placówką opiekuńczo-terapeutyczną lub interwencyjnym ośrodkiem preadopcyjnym.

Osoby sprawujące pieczę zastępczą na podstawie postanowienia o ograniczeniu władzy rodzicielskiej wykonują bieżącą pieczę nad wychowankiem, wychowanie a także reprezentację dziecka w sprawach z zakresu pieczy bieżącej nad dzieckiem i wychowywania go. Piecza bieżąca to piecza faktyczna nad dzieckiem, czyli troska o dziecko związana z oddziaływaniem na nie w trakcie codziennych czynności życiowych (zagwarantowanie mu bezpieczeństwa, pozostawanie z dzieckiem we wspólności domowej, zapewnienie mu opieki lekarskiej, racjonalnego żywienia, odpowiedniej odzieży, kulturalnych warunków bytu w tym warunków do systematycznego uczęszczania do szkoły, w końcu pomocy w usamodzielnianiu się). Sprawowanie bieżącej pieczy wiąże się z możliwością żądania odebrania dziecka zatrzymanego przez osobę nieuprawnioną, a także z obowiązkiem zapewnienia dziecku przez sprawujących pieczę zastępczą środków utrzymania i wychowania w sytuacji, gdy potrzeby dziecka nie zostały zaspokojone z innych źródeł oraz z obowiązkiem nadzoru nad powierzonymi dziećmi i - w razie wyrządzenia przez nich szkód - z ponoszeniem odpowiedzialności zgodnie z regułami przyjętymi w kodeksie cywilnym. Sprawujący pieczę bieżącą nad dzieckiem mogą też dochodzić świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb. Z kolei pojęcie "wychowania" rozumieć należy zabiegi mające na celu ukształtowanie człowieka pod względem fizycznym, moralnym, światopoglądowym i umysłowym oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie. Wychowując dziecko, osoby sprawujące pieczę zastępczą mają obowiązek zachowania ciągłości w wychowaniu dziecka (mówiąc potocznie, chodzi o to, co dobrego dziecko otrzymywało w przekazie wychowawczym od swoich rodziców) oraz jego tożsamości etnicznej, religijnej, kulturowej i językowej (tak Andrzejewski Marek, Komentarz do art. 112 (1) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w:) Andrzejewski Marek, Dolecki Henryk, Haberko Joanna, Lutkiewicz-Rucińska Anita, Olejniczak Adam, Sokołowski Tomasz, Sylwestrzak Anna, Zielonacki Andrzej, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, LEX, 2013, nr 152423).

W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że wskazanym już postanowieniem Sąd Rejonowy w Zakopanem III Wydział Rodzinny i Nieletnich w ramach ustanowionego zabezpieczenia zdecydował o powierzeniu sprawowania bieżącej pieczy nad małoletnim T. C. Uczyniono to, co wynika z uzasadnienia powyższego postanowienia, wobec emocjonalnego związania małoletniego ze skarżącą – macierzystą babką – która sprawowała już nad nim opiekę podczas choroby córki. Ten stan rzeczy jest przejściowy z uwagi na okres żałoby po śmierci córki skarżącej a matki małoletniego oraz wobec niechęci małoletniego do ojca i zamieszkania z nim, lecz uczyniono to by zapewnić skarżącej zajmowanie się bieżącymi sprawami opiekuńczo-wychowawczymi małoletniego.

Istotnie we wskazywanym już postanowieniu Sąd nie posłużył się określeniem "ustanowienia pieczy zastępczej", a sformułowaniem "powierzenia pieczy", to jednakże orzeczenie w tym zakresie czyni zadość dyspozycji art. 109 § 2 pkt 5 w zw. z § 1 k.r.o., zgodnie z którym w sytuacji, gdy dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia, w szczególności może zarządzić umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej albo powierzyć tymczasowo pełnienie funkcji rodziny zastępczej małżonkom lub osobie, niespełniającym warunków dotyczących rodzin zastępczych, w zakresie niezbędnych szkoleń, określonych w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Podnieść również należy, że z art. 1121 § 1 k.r.o. obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem umieszczonym w pieczy zastępczej, jego wychowania i reprezentowania w tych sprawach, a w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb, należą do rodziny zastępczej.

Zatem bezsprzecznie w omówionym wyżej postanowieniu o zabezpieczeniu sądu rejonowego powierzono skarżącej sprawowanie bieżącej pieczy nad małoletnim dzieckiem, bowiem "umieszczono małoletniego u skarżącej na prawach rodziny zastępczej, przez czas trwania postępowania w sprawie". W doktrynie przyjmuje się, że powierzenie opieki jest instytucją mocniej ingerującą w istotę i integralność rodziny dziecka i co do zasady wiąże się z pozbawieniem rodziców władzy rodzicielskiej. Tym samym zakres sprawowania bieżącej pieczy, z jaką mamy do czynienia w związku z wydaniem postanowienia w trybie postępowania zabezpieczającego w niniejszej sprawie, pokrywa się z zakresem pieczy sprawowanej przez rodzinę zastępczą (por. wyroki: WSA we Wrocławiu z dnia 25 września 2013 r., sygn. akt IV SA/Wr 288/13, WSA w Rzeszowie z dnia 24 lipca 2013 r., sygn. akt II SA/Rz 468/13, WSA w Gliwicach z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. akt IV SA/Gl 541/10, publ. cbois.nsa.gov.pl). Także sytuacja faktyczna stanowiąca podstawę wydania wskazanego postanowienia zabezpieczającego, opisana w uzasadnieniu tego postanowienia, wskazuje na wypełnienie przesłanek określonych w art. 109 § 2 pkt 5 w zw. z § 1 k.r.o.

Z akt sprawy wynika ponadto, że małoletni w chwili wydania postanowienia zabezpieczającego przez sąd rejonowy już faktycznie przebywał u skarżącej, która już sprawowała faktyczną nad nim opiekę.

Zważyć także należy, że w myśl art. 90 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w przypadku osób i małżonków, niespełniających warunków dotyczących rodzin zastępczych w zakresie niezbędnych szkoleń, którym sąd powierzył tymczasowo funkcję rodziny zastępczej na podstawie art. 109 § 2 pkt 5 k.r.o., stosuje się odpowiednio przepisy art. 80-82, art. 86-87 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, a więc przepisy dotyczące prawa do świadczeń na pokrycie kosztów utrzymania dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej.

Zgodnie zaś z art. 87 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, świadczenia i dodatki, o których mowa w art. 80 ust. 1 i art. 81, przyznaje się od dnia faktycznego umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej lub w rodzinnym domu dziecka do dnia faktycznego opuszczenia przez dziecko rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka.

Ustawodawca nie wyjaśnił pojęcia "faktyczne umieszczenie dziecka". W związku z tym wykładni tego pojęcia należy dokonać z uwzględnieniem jego znaczenia w języku polskim, w którym zwrot "faktyczne", "faktycznie", "faktyczny" oznacza: zgodne z rzeczywistością, rzeczywiste (y), realne (y) (Słownik języka polskiego PWN pod red. Mieczysława Szymczaka, Warszawa 2002, tom A-K, str. 532).

W niniejszej sprawie faktyczne umieszczenie dziecka u skarżącej nastąpiło w dniu wydania przez sąd opiekuńczy postanowienia w trybie postępowania zabezpieczającego, to jest w dniu 29 grudnia 2023 r.

Od chwili wykonalności postanowienia tymczasowego o powierzeniu skarżącej pieczy nad małoletnim, do czasu upadku zabezpieczenia, trwało więc uprawnienie, określone przepisem art. 87 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, do umieszczenia małoletniego w rodzinie zastępczej. Od chwili faktycznego objęcia małoletniego tą pieczą zaistniały zatem, wskazane w art. 87 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, przesłanki przyznania skarżącej świadczeń, o których mowa w art. 80 ust. 1 tej ustawy. Takie stanowisko wypowiedziane zostało także m.in. w wyroku WSA w Poznaniu z dnia 22 października 2015 r., sygn. akt IV SA/Po 345/15 oraz WSA w Łodzi z dnia 13 grudnia 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 867/23 i 17 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 1083/22, w których to ostatnio z wymienionych wskazano na aspekty konstytucyjne.

W pierwszym z ostatnio wskazanych podkreślono konieczność wzięcia pod uwagę "....uregulowania Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., która w art. 72 ust. 1 zdanie pierwsze i ust. 2 stanowi, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Z powyższego wynika więc, że ustawa zasadnicza nie ogranicza się do zapewnienia dziecku ochrony, ale wprowadza też prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 Konstytucji RP nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (zob.: Komentarz do art. 72 Konstytucji RP - W. Skrzydło).

Konieczne jest także uwzględnienie uregulowania Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską 30 kwietnia 1991 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526), pamiętając przy tym, że ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 9 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). Zgodnie z art. 3 ust. 1 Konwencji we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka. W celu zagwarantowania i popierania praw zawartych w niniejszej konwencji Państwa-Strony będą okazywały odpowiednią pomoc rodzicom oraz opiekunom prawnym w wykonywaniu przez nich obowiązków związanych z wychowywaniem dzieci oraz zapewnią rozwój instytucji, zakładów i usług w zakresie opieki nad dziećmi (art. 18 ust. 2 Konwencji). Według art. 20 ust. 1-3 Konwencji dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Państwa-Strony zgodnie ze swym prawem wewnętrznym zapewnią takiemu dziecku opiekę zastępczą. Tego rodzaju opieka może obejmować, między innymi, umieszczenie w rodzinie zastępczej. Stosownie zaś do art. 26 ust. 1 i 2 Konwencji Państwa-Strony będą uznawać prawo każdego dziecka do korzystania z systemu zabezpieczenia społecznego, w tym ubezpieczeń socjalnych, oraz będą podejmowały niezbędne kroki do osiągnięcia pełnej realizacji tego prawa zgodnie z ich prawem wewnętrznym. Tam gdzie jest to możliwe, powyższe świadczenia powinny być zabezpieczone z uwzględnieniem zasobów i warunków życia dziecka oraz osób odpowiedzialnych za jego utrzymanie, jak również wszelkich innych okoliczności, odnoszących się do stosowania realizacji świadczeń wnioskowanych przez dziecko lub w jego imieniu. Z kolei, w myśl art. 27 ust. 1-3 Konwencji Państwa-Strony uznają prawo każdego dziecka do poziomu życia odpowiadającego jego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, duchowemu, moralnemu i społecznemu. Rodzice (rodzic) lub inne osoby odpowiedzialne za dziecko ponoszą główną odpowiedzialność za zabezpieczenie, w ramach swych możliwości, także finansowych, warunków życia niezbędnych do rozwoju dziecka. Państwa-Strony, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, będą podejmowały właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz będą udzielały, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy, szczególnie w zakresie żywności, odzieży i mieszkań." Dalej wskazał Sąd, że : "Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zatem zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego, wyłącznie do osób, które faktycznie opiekują się dzieckiem, ale jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, a pominięcie osób, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. W takiej sytuacji prawo do świadczenia wychowawczego nie wynika bezpośrednio z art. 72 Konstytucji RP, natomiast prawo do świadczenia wychowawczego wywodzone jest w tym przypadku ze współstosowania omawianej ustawy i Konstytucji RP, czyli polega na ustaleniu właściwego sensu normy ustawy, za pomocą normy konstytucyjnej, z przyznaniem pierwszeństwa tej drugiej. We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji)." Wreszcie stwierdził, że "nie bez znaczenia pozostaje także konstytucyjna zasada równego traktowania wynikająca z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, z którą nie sposób pogodzić sytuacji, w której podmiot sprawujący faktycznie pieczę bieżącą na dzieckiem zostałby pozbawiony uprawnienia do świadczenia wyłącznie z tego względu, że nie uzyskał orzeczenia o ustanowieniu rodziny zastępczej, a jednocześnie legitymuje się orzeczeniem o powierzeniu pieczy bieżącej i faktycznie ją sprawuje. Dysponuje zatem orzeczeniem, które w skutkach pokrywa się z zakresem pieczy sprawowanej przez rodzinę zastępczą (por.m.in. wyroki WSA: we Wrocławiu z 25 września 2013 r., IV SA/Wr 288/13; w Rzeszowie z 24 lipca 2013 r., II SA/Rz 468/13; w Gliwicach z 13 stycznia 2011 r., IV SA/Gl 541/10)."

Także w drugim z ostatnio wskazanych wyroków Sąd podzielił pogląd, że: "Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego, wyłącznie do osób, które faktycznie opiekują się dzieckiem, ale jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, a pominięcie osób, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. W takiej sytuacji prawo do świadczenia wychowawczego nie wynika bezpośrednio z art. 72 Konstytucji RP, natomiast prawo do świadczenia wychowawczego wywodzone jest w tym przypadku ze współstosowania ustawy z 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci i Konstytucji RP, czyli polega na ustaleniu właściwego sensu normy ustawy, za pomocą normy konstytucyjnej, z przyznaniem pierwszeństwa tej drugiej."

Podzielając powyższe stanowiska, w ocenie Sądu, obrazuje to w dostateczny sposób, że zaskarżona decyzja, a także decyzja ją poprzedzająca, wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik tej sprawy, tj. art. 35 ust. 1, art. 80 ust. 1 pkt 1, art. 87 ust. 1 i art. 90 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, co w świetle postanowień art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 P.p.s.a., stanowiło podstawę ich uchylenia.

Skarga musiała więc wywrzeć zamierzony skutek.

W ponownym rozpoznaniu sprawy organy winny wziąć pod uwagę ocenę prawną zaprezentowaną w uzasadnieniu wyroku Sądu, w świetle postanowień art. 153 P.p.s.a. uwzględniając ją przy ponownym rozstrzyganiu tej sprawy.

W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), orzekł, jak w punkcie I sentencji wyroku.

O kosztach postepowania Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie orzekł na podstawie art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), jak w punkcie II sentencji wyroku. Wobec zwolnienia skarżącej, na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ww. ustawy, na koszty składały się jedynie koszty zastępstwa procesowego – 480 zł, zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie z dnia 22 października 2015 r.; Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).