Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 416/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-07-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: Art. 151
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie WSA Maria Zawadzka (spr.) WSA Ewa Michna po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 8 grudnia 2023 r. nr SKO-NP-4115-212/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 8 grudnia 2023 r. nr SKO-NP-4115-212/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Biecza z dnia 2 maja 2023 r. nr ŚRFA.000671.5212.9.2023 o odmowie przyznania M. W. (zwanej dalej także wnioskodawczynią lub skarżącą) świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką W. B.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia 2 maja 2023 r. organ I instancji odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G. w dniu 13 stycznia 2023 r., które ma charakter bezterminowy. Z treści przedmiotowego orzeczenia wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 9 grudnia 2022 r., jednak nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Matka skarżącej pozostaje w separacji z mężem, orzeczonej wyrokiem Sadu Okręgowego w Nowym Sączu z dnia 12 stycznia 2006 r. Z kolei skarżąca legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Niepełnosprawności w G. 9 lutego 2021 r. znak: [...], które obowiązuje do dnia 28 lutego 2024 r. Skarżąca zamieszkuje wraz z matką, swoim mężem i dorosłą córką. Skarżąca nie pracuje zawodowo, podlega ubezpieczeniu w KRUS jako rolnik z mocy ustawy.

Zdaniem organu I instancji, w przedmiotowej sprawie nie istnieje związek przyczynowo skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem/rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką. Organ wskazał, że wnosząc o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką wnioskodawczyni podniosła, że z uwagi na zakres opieki nad matką zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym od dnia 13 marca 2023 r.

Organ I instancji stwierdził, że skarżąca od 2 czerwca 1994 r. do nadal (z małymi przerwami) podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy jako rolnik. Na przestrzeni ostatnich 3 lat zainteresowana podlegała w/w ubezpieczaniu w okresach od 18 marca do 11 maja 2020 r., od 23 maja do 23 sierpnia 2020 r., od 1 grudnia 2021 r. do 9 stycznia 2022 r., od 21 stycznia do 31 marca 2022 r. oraz od 1 sierpnia 2022 r. do nadal. Przerwy w okresie ubezpieczenia wynoszą odpowiednio: 12 dni, 3 miesiące i 8 dni, 12 dni oraz 4 miesiące. Podczas wywiadu skarżąca podała, że opłaca KRUS, gdyż jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,3859 ha fizycznych, tj. 1,9728 ha przeliczeniowych, na którym od około 10 lat nie prowadzi żadnych upraw ani hodowli zwierząt, a cała powierzchnia to użytki zielone, z których korzystają różne osoby. Ponadto skarżąca podczas wywiadu oświadczyła, że nigdy nie pracowała zawodowo, jedynie w okresie ok. ostatnich dwóch lat, tj. 2021 r. i 2022 r. uczestniczyła w kilku projektach zawodowych.

W związku z powyższym organ I instancji stwierdził, że skarżąca nie zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego, czy pracy w tym gospodarstwie, ponieważ jak sama oświadczyła nie prowadziła go i nie pracowała w nim już od co najmniej około 10 lat. Zainteresowana jedynie jako rolnik opłacała i opłaca składki KRUS co wynika z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Jednocześnie organ uznał, że w omawianym przypadku nie wystąpiła rezygnacja z szeroko pojętej aktywności zawodowej, wymuszonej właśnie koniecznością sprawowania opieki nad matką, ponieważ, co wynika również z oświadczenia skarżące) skarżąca (obecnie w wieku lat 50) nigdy zawodowo nie pracowała. Zatem nie ma podstaw do przyjęcia, że to w związku ze sprawowaną przez skarżącą opiekę nad matką zrezygnowała ona czy też nie podejmowała zatrudnienia.

Następnie organ I instancji stwierdził, że nie kwestionuje w żaden sposób opieki skarżącej nad matką, ani tego, że jej matka jest osobą obłożnie chorą i nie jest w stanie wykonywać czynności samoobsługowych. Jednak organ podkreślił, że dotychczasowa aktywność zawodowa skarżącej, uwzględniając zasady doświadczenia życiowego, nie daje podstaw do stwierdzenia, że niepodejmowanie przez nią zatrudnienia ma bezpośredni związek z czynnościami opiekuńczymi jakie wykonuje przy matce. W ocenie organu pewne czynności, tj. poranne i wieczorne mierzenie ciśnienia, poprawianie na łóżku, podawanie rano i wieczorem lekarstw, nacieranie maściami, ćwiczenie rąk i nóg, wspólna modlitwa czy podawanie posiłków oraz ogólny nadzór nie muszą być wykonywane codziennie tylko osobiście przez zainteresowaną lecz mogą w tym uczestniczyć również pozostali domownicy, w tym niepracująca obecnie dorosła córka E. oraz maż wnioskodawczyni. Jednocześnie organ nadmienił, że w ramach lokalnego Ośrodka prowadzony jest rządowy program pod nazwą "Opieka wytchnieniowa", którego celem jest wsparcie członków rodzin lub opiekunów sprawujących opiekę m. in. osobami ze znacznym stopniem niepełnosprawności oraz orzeczeniami równoważnymi. Pomoc w ramach tego projektu polega na nieodpłatnym świadczeniu usług opieki w miejscu zamieszkania osoby niepełnosprawnej, miedzy innymi poprzez doraźne, czasowe odciążenie od codziennych obowiązków łączących się ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, by zapewnić opiekunowi czas na odpoczynek i regenerację.

Jednocześnie organ stwierdził, że w przedmiotowej sprawie zaistniała przesłanka negatywna określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z akt administracyjnych wynika bowiem, że matka skarżącej pozostaje w separacji z mężem (lat 82) orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w Nowym Sączu z dnia 12 stycznia 2006 r. sygn. akt. [...]. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim chyba, że jej współmałżonek legitymuje się orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Posiadanie tego orzeczenia przez współmałżonka osoby wymagającej opieki, jest jedynym wyjątkiem określonym przez ustawodawcę, pozwalającym na przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innej uprawnionej osobie, pomimo że osoba, która wymaga opieki pozostaje w związku małżeńskim. Organ wskazał, że w niniejszej sprawie matka skarżącej pozostaje w separacji z mężem, który nie posiada znacznego stopnia niepełnosprawności.

Organ podkreślił, że zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego separacja nie powoduje ustania małżeństwa, osoba nie jest traktowana jako osoba rozwiedziona, a jej małżeństwo trwa nadal, a w myśl art. 61 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli wymagają tego względy słuszności, małżonkowie pozostający w separacji zobowiązani są do wzajemnej pomocy.

Organ podkreślił także, że na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17, przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, został uznany za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. Trybunał Konstytucyjny orzekając o niekonstytucyjności w/w przepisu prawa orzekł, że traci on moc obowiązującą po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczpospolitej Polskiej, tj. od 9 stycznia 2020 r. Organ podkreślił, że wyrok ten odnosi się tylko i wyłącznie do grona osób mających ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, ponieważ tylko osoba z orzeczoną częściową niezdolnością do pracy jest w stanie podjąć lub kontynuować pracę lub z posiadanego zatrudnienia zrezygnować.

Ponadto w ocenie organu I instancji, pomimo istniejącej odmiennej linii orzecznictwa sądów administracyjnych, w aktualnym stanie prawnym, w ustalonym w tym zakresie bezspornym stanie faktycznym sprawy, przyznanie wnioskowanego świadczenia skarżącej, byłoby niezgodne z obowiązującymi w tym zakresie przepisami oraz pozostawałaby w sprzeczności z treścią uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt. K 38/13, w którym stwierdzono niezgodność z Konstytucją art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Organ wskazał, że zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G. z dnia 20 sierpnia 2014 r. matka skarżącej zaliczona została do grona osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności wydanym na stałe. Przedmiotowe orzeczenie nie zawiera jednak informacji dotyczącej daty powstania niepełnosprawności, gdyż nie można jej ustalić, natomiast znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 23 czerwca 2014 r. Organ I instancji stwierdził, że nie jest upoważniony ani nie posiada kompetencji do ustalania we własnym zakresie daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Związany jest w tym zakresie orzeczeniem wydanym przez uprawnioną do tego jednostkę, która ma kompetencje ustalania daty powstania i stopnia niepełnosprawności. Ponadto organ I instancji zauważył, że stwierdzając częściową niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych Trybunał Konstytucyjny nałożył na ustawodawcę obowiązek zmiany tego przepisu, ale to dotychczas nie nastąpiło. Organ stwierdził, że Trybunał Konstytucyjny nie usunął tego przepisu z ustawy, a zgodnie z treścią art. 6 Kodeksu postępowania administracyjnego organy administracji działają na podstawie przepisów prawa, co oznacza, że mają obowiązek stosować akty normatywne wprowadzone do porządku prawnego. W konsekwencji organ I instancji uznał, że jest związany powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, a takimi są przepisy o świadczeniach rodzinnych i jest zobligowany stosować je w brzmieniu aktualnie obowiązującym.

Mając zatem na względzie opisany powyżej stan faktyczny sprawy, organ I instancji stwierdził, że brak jest podstaw, aby w zamian za sprawowanie opieki nad matką przyznać skarżącej rekompensatę w formie świadczenia pielęgnacyjnego.

W odwołaniu od powyższej decyzji organu I instancji skarżąca wniosła o jej uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy przez przyznanie jej prawa do świadczenia. Decyzji organu I instancji skarżąca zarzuciła:

1) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

2) błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego.

3) naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez skarżącą, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Decyzją z dnia 8 grudnia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając swoją decyzję Kolegium powołało treść art. 17 ust. 1, ust. 1a oraz ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych i stwierdziło, że rozstrzygnięcie organu I instancji co do zasady jest prawidłowe pomimo błędnego uzasadnienia. Organ l instancji nie uwzględnił bowiem zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b ustawy nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. W konsekwencji, w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Organ odwoławczy zauważył również, że w niniejszej sprawie ustaleniu podlega także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie. Kolegium przytoczyło treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazało, że matka skarżącej na podstawie orzeczenia Sądu Okręgowego w Nowym Sączu Wydział l Cywilny sygn. akt [...] z dnia 12 stycznia 2006 r. pozostaje w separacji z mężem, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z art. 614 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że Kodeks stanowi inaczej. Małżonek pozostający w separacji nie może zawrzeć małżeństwa. Skoro zatem żaden przepis Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie stanowi inaczej Kolegium uznało, iż małżonek pozostający w separacji winien być traktowany identycznie jak małżonek rozwiedziony, czyli nie pozostający w związku małżeńskim. Zatem za nieuzasadnione organ odwoławczy uznał twierdzenie organu l instancji, że w sprawie zachodzi negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy skoro matka skarżącej pozostaje prawomocnym orzeczeniem od dnia 3 lutego 2006 r. w separacji z mężem.

Organ odwoławczy podkreślił, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Musi zatem istnieć związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym.

Organ II instancji podniósł, że niewątpliwie matka skarżącej wymaga pomocy i opieki, jednakże biorąc pod uwagę zakres wskazanej przez skarżącą opieki jak i fakt, że jest możliwość zabezpieczenia tej opieki przy pomocy usług oferowanych przez organ w ramach prowadzonego programu skierowanego do osób opiekujących się osobami niepełnosprawnymi, jest możliwe takie zorganizowania opieki ażeby wnioskodawczyni nie musiała rezygnować z dalszego prowadzenia i pracy w gospodarstwie rolnym. Zdaniem Kolegium, specyfika pracy w gospodarstwie rolnym pozwala dostosować godziny pracy do konieczności wykonywania czynności opiekuńczych, tym bardziej, że z oświadczenia skarżącej wynika, że prowadzenie przez nią gospodarstwa rolnego w ciągu ostatnich 10 lat sprowadzało się do udostępnienia gruntów zielonych innym osobom. Zatem, trudno przyjąć, iż w niniejszej sprawie występuje związek przyczynowo skutkowy między rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym, która jak sama strona wskazała polegała od dłuższego czasu tylko na udostępnianiu gruntów, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Ponadto organ wskazał, że czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, podanie leków, przygotowanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującej.

Zdaniem Kolegium, wykładnia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jednoznacznie wskazuje, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, gdyż świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, jednak powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zatem, brak aktywności zawodowej (lub jej zaprzestanie) jako taki (czyli będący wyborem życiowym danej osoby) nie może być automatycznie uznany za stan tożsamy z rezygnacją bądź z nie podejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy.

Kolegium stwierdziło, że nie kwestionuje tego, że matka skarżącej wymaga pomocy, a skarżąca tej pomocy jej udziela, jednak na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, iż zakres tej opieki nad niepełnosprawną matką, powoduje brak możliwości dalszej kontynuacji prowadzenia gospodarstwa rolnego w dotychczasowej formie. Zdaniem Kolegium, istnieje również możliwość podjęcia przez stronę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przy uzyskaniu pomocy w opiece nad niepełnosprawną matką poprzez usługi opiekuńcze realizowane w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą, po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.

Wobec powyższego organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu l instancji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże odmowa ta podyktowana była innymi okolicznościami niż te, które były podstawą do odmowy świadczenia przez organ l instancji.

W skardze na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu skarżąca wniosła o jej uchylenie wraz z poprzedzającą ją decyzją organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W uzasadnieniu skargi skarżąca przytoczyła argumenty, które jej zdaniem przemawiają za zasadnością podniesionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wskazać należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, skargę złożoną w niniejszej sprawie rozpoznał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do treści art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.). Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie skarżąca w treści skargi wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a organ nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 8 grudnia 2023 r., którą utrzymano w mocy decyzję Burmistrza Biecza z dnia 2 maja 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę.

W ocenie Sądu, skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygając sprawę, organ odwoławczy nie naruszył także przepisów prawa materialnego.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., zwanej dalej u.ś.r.). Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie natomiast z treścią art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, na wstępie uznać należy za słuszne stanowisko organu II instancji, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygnatura akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Prawidłowo zatem organy uznały, że fakt, że niepełnosprawność u matki skarżącej istnieje od 79-tego roku życia, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to jednak jedyna okoliczność, którą należy spełnić aby otrzymać wnioskowane świadczenie.

W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, że skarżąca opiekuje się matką niepełnosprawną w stopniu znacznym. Nie jest również sporny zakres opieki skarżącej nad matką, a także stan zdrowia jej matki, którego organy nie kwestionują. Sporne jest natomiast, czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) przez skarżącą, a opieka nad matką, oraz czy zakres opieki sprawowanej nad matką, uniemożliwia skarżącej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, a nadto czy skarżąca jest uprawniona do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, przy jednoczesnym orzeczeniu separacji, gdzie małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Podkreślić należy, że ani organy, ani Sąd nie kwestionują, że matka skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym (orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 13 stycznia 2023 r.). Niezdolność ta jest datowana od 9 grudnia 2022 r. i ma charakter trwały.

Podkreślić należy, że jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Ustawodawca wymaga zatem, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim i ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13).

W przedmiotowej sprawie organy odmówiły skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego m.in. z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez nią opieką nad matką, a rezygnacją z zatrudnienia.

Z treści oświadczeń skarżącej wynika, że zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym w dniu 13 marca 2023 r. r., jednak jest nadal właścicielem gospodarstwa rolnego o pow. 2,3859 ha fizycznych, tj. 1,9728 ha przeliczeniowych, na którym od około 10 lat nie prowadzi żadnych upraw ani hodowli zwierząt. Cała powierzchnia tego gospodarstwa, to użytki zielone, z których korzystają różne osoby. Skarżąca oświadczyła również, że nigdy nie pracowała zawodowo, jedynie w okresie ok. ostatnich dwóch lat, tj. 2021 r. i 2022 r. uczestniczyła w kilku projektach zawodowych.

Skoro więc skarżąca od ponad 10 lat nie pracowała na gospodarstwie rolnym, to słusznie organy uznały, że nie wykazała bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną opieką nad matką, a rezygnacją z zatrudnienia.

Odnosząc się do kolejnej okoliczności będącej istotą sporu, tj. że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, przy jednoczesnym orzeczeniu separacji, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stwierdzić należy, że zgodnie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stanowisko sądów administracyjnych w kwestii wpływu separacji osoby niepełnosprawnej na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności nie jest jednolite. Skład orzekający opowiada się za tym, które wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia innej osobie, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, nawet jeżeli została orzeczona separacja. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 czerwca 2014 r. sygn. akt I OSK 789/13 (Lex nr 1518106) "obowiązków alimentacyjnych, przewidzianych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie można sprowadzać wyłącznie do tych z art. 128 i następnych k.r.o., lecz odnosić je należy do wszystkich przepisów k.r.o., które o obowiązkach alimentacyjnych stanowią, nie wyłączając art. 23 i 27 k.r.o. Przy czym, obowiązki alimentacyjne małżonków wyprzedzają obowiązki alimentacyjne krewnych (zob. art. 130 k.r.o.)." Wspomniany przepis art. 130 k.r.o. wskazuje, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. To samo wynika też ze stanowiska Ustawodawcy, nowelizującego przepisy o świadczeniach rodzinnych, który uznaje, że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek (zob. druk sejmowy nr 3393/IV kadencja, s. 16) (zob. także M. Załucki, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz 2023, wyd. 1, C.H. Beck 2023, komentarz do art. 21).

Konkludując uznać należy, że trwanie małżeństwa po orzeczeniu separacji sprawia, że jeżeli przepisy posługują się pojęciem małżeństwa, należy przyjąć, że odnosi się ono również do małżonków pozostających w separacji, chyba że ustawodawca wprowadził przepis szczególny wyłączający "małżonków pozostających w separacji" (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 lutego 2024 r., I OSK 78/23 publ. CBOSA).

Trafność powyższego stanowiska wzmacnia również uchwała NSA z dnia 14 listopada 2022 r. o sygn. akt I OPS 2/22, w której przyjęto, że:

1) Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.);

2) Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).

Z przedstawionej uchwały NSA wynika jednoznaczny wniosek, że dopóki współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może być mowy o tym, aby inna niż współmałżonek osoba, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., uzyskała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Zatem tylko posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności może zwolnić współmałżonka z obowiązku alimentacyjnego, a to z kolei zaktualizuje uprawnienie dalszych krewnych do tego świadczenia. Ustawodawca nie tylko na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale również w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym nie przewidział zwolnienia z obowiązku alimentacji pomiędzy małżonkami pozostającymi w separacji.

Taki stan rzeczy wyłącza uprawnienie skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką, której w pierwszej kolejności opiekę powinien zapewnić jego małżonek.

Z powyższych powodów skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.