Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 619/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-11-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 54 pkt 7
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
article: art. 151
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Dnia 29 listopada 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak Asesor WSA Paweł Daniel (spr.) po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 listopada 2024 roku sprawy ze skargi K. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 20 czerwca 2024 r., nr [...] w przedmiocie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej również jako: "Kolegium" albo "organ II instancji") decyzją z dnia 20 czerwca 2024 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy S., nr [...], z dnia 12 września 2023 r., w przedmiocie odmowy zwolnienia K. L. z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt matki D. L. w Domu Pomocy Społecznej w M. w kwocie [...]zł miesięcznie, a także odmowy zwolnienia K. L. w części z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt matki D. L. w Domu Pomocy Społecznej w M..

Decyzja powyższa zapadła w następującym stanie faktycznym.

Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej w S., działając z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy S. (dalej również jako: "organ I instancji") decyzją z dnia 12 września 2023 r., nr [...] odmówił zwolnienia z ponoszenia opłaty za pobyt matki D. L. w Domu Pomocy Społecznej w M. w kwocie [...]zł, a także odmówił zwolnienia w części z ponoszenia opłaty za pobyt matki D. L. w Domu Pomocy Społecznej w M. (dalej również jako: "DPS").

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że D. L. na mocy decyzji z dnia 20 marca 2020 r. została skierowana do DPS w M., w którym przebywa od dnia 01 kwietnia 2022 r. W związku z tym zaistniała konieczność ponoszenia odpłatności za pobyt, przy czym sama podopieczna DPS może ponosić odpłatność na poziomie [...] zł. Mając na względzie powyższe Burmistrz Miasta i Gminy S. decyzją z dnia 24 maja 2023 r., nr [...] ustalił odpłatność K. L. za pobyt matki w DPS w M. na kwotę wysokości [...] zł miesięcznie.

Wnioskiem z dnia 19 czerwca 2023 r. K. L. wniosła o zwolnienie jej z opłaty.

Decyzją Burmistrza Miasta i Gminy S., nr [...], z dnia 12 września 2023 r., organ I instancji odmówił zwolnienia K. L. z ponoszenia opłaty za pobyt matki D. L. w Domu Pomocy Społecznej w M. w kwocie [...]zł

Odnosząc się do wniosku strony Burmistrz wyjaśnił, że w toku postępowania wezwał stronę od umożliwienia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, celem ustalenia aktualnej sytuacji zawodowej, dochodowej i rodzinnej. W przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym pracownik socjalny wskazał, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z partnerem oraz synem. Ponadto strona podejmuje zatrudnienie, a przedstawiony przez nią dochód kwalifikuje się do ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS. Jak dalej wskazano, K. L. nie przedstawiła żadnych dokumentów dotyczących swojego partnera i ojca dziecka, z którym wspólnie zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Jednocześnie strona oświadczyła, że z uwagi na odmowę ojca nie podaje jego danych personalnych. Mając na względzie powyższe pracownik socjalny nie dokonał wpisu pełnego składu rodziny. Ponadto strona oświadczyła, że ojciec dziecka na utrzymanie syna przekazał w miesiącu maju 2023 r. kwotę w wysokości [...] funtów. Strona wskazała, że nie utrzymuje z matką żadnego kontaktu, podnosząc że matka nie sprawowała wobec niej właściwej opieki, czego skutkiem był jej nieprawidłowy rozwój w dzieciństwie. Zdaniem strony powyższe okoliczności zmusiły ją do podjęcia terapii psychologicznej. W związku z powyższym strona wskazała, że nie deklaruje żadnej pomocy na rzecz matki, nie utrzymuje kontaktu i nie interesuje się losem matki. Strona załączyła również oświadczenie J. S. oraz L. L., z którego wynika, że D. L. została całkowicie ubezwłasnowolniona w 1995 r. Jak wskazano, K. L. miała wtedy 15 lat, a opiekę nad nią i bratem sprawował ojciec, który jednocześnie został prawnym opiekunem D. L.. Jednocześnie podkreślono, że ojciec strony nigdy nie składał do Sądu Rodzinnego wniosku o ograniczenie bądź pozbawienie władzy rodzicielskiej nad dziećmi w stosunku D. L., wobec czego trudno stwierdzić czy matka strony nie sprawowała właściwej opieki nad dziećmi, a jeśli nawet to czy powyższe nie było spowodowane chorobą psychiczną, z powodu której matka strony została ubezwłasnowolniona, a następnie z powodu konieczności opieki całodobowej umieszczona w DPS.

Odwołanie od decyzji z dnia 12 września 2023 r. złożyła K. L. zarzucając jej naruszenie art. 64 pkt 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 901 ze zm., dalej jako: "ustawa" albo "u.p.s.") poprzez jego wadliwe zastosowanie i przyjęcie, że nie nastąpiło rażące naruszenie obowiązków rodzinnych podczas gdy brak szacunku D. L. wobec córki, brak wspierania i utrzymania, troski o jej rozwój oraz wykonywania pieczy nad nią z poszanowaniem jej godności i praw, nie czynienie zadość obowiązkowi alimentacyjnemu stanowią rażące naruszenie obowiązków rodzinnych oraz naruszenie art. 64 ustawy poprzez przyjęcie, że dochody pani K. L. pozwalają jej na ponoszenie opłat za pobyt matki w DPS w M.. Pełnomocnik skarżącej wskazał też na naruszenie przepisów postępowania poprzez brak podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenia co do istoty sprawy poprzez zwolnienie skarżącej w całości lub w części z opłaty, względnie uchylenia ww. decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Do odwołania załączone zostały 2 dokumenty, zaświadczenie Kierownika Działu Statystyki i Sprawozdawczości Medycznej [...] Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych "[...]" w [...] z dnia 13 marca 2023 r. o terminach pobytu pani D. L. w szpitalu oraz oświadczenie z dnia 20 czerwca 2023 r. I. L. - brata pani K. L..

Rozpoznając wniesione odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze przedstawiło w pierwszej kolejności przepisy ustawy o pomocy społecznej mające zastosowanie w niniejszej sprawie, a następnie wskazało, że w kontrolowanej sprawie organ I instancji przeanalizował dochód K. L. i na podstawie art. 61 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej uznał, że skarżąca kwalifikuje się do ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS. Jednocześnie Kolegium wskazało, że organ I instancji zaproponował skarżącej zawarcie umowy na ponoszenie tej odpłatności, a skarżąca odmówiła jej zawarcia. W związku z powyższym Kolegium wskazało na treść art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którą w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 ustawy. Mając na względzie powyższe zdaniem Kolegium organ I instancji prawidłowo ustalił opłatę skarżącej za pobyt matki w DPS na kwotę [...]zł miesięcznie.

Jednocześnie Kolegium podkreśliło, że ustawa o pomocy społecznej przewiduje dwa rodzaje zwolnień z ponoszenia opłaty – obligatoryjne przewidziane w art. 64a oraz fakultatywne przewidziane w art. 64 ustawy o pomocy społecznej. W ocenie organu II instancji w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki zastosowania art. 64a powyższej ustawy. Ponadto zdaniem Kolegium nie zostały spełniona przesłanka art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej. Organ II instancji poddał pod wątpliwość oświadczenia złożone do akt sprawy, w szczególności oświadczenie ojca skarżącej wskazując, że posiadając wiedzę o chorobie psychicznej matki, która nie mogła w pełni odpowiadać za swoje czyny miał również obowiązek zapewnić córce bezpieczeństwo. Kolegium podkreśliło, że dokumenty przedstawione przez skarżącą wskazują jedynie na fakt choroby i hospitalizacji matki skarżącej, a nie fakt zaniedbań wobec córki. Organ II instancji wskazał, że w przedmiotowej sprawie ciężar dowodu spoczywał na skarżącej, a zwolnienie z opłaty obciąża finansowo gminę, wobec czego musi być starannie udowodnione.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosła K. L. podnosząc zarzuty naruszenia:

1) prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to:

a) art. 64 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego wadliwe zastosowanie, a to bezpodstawne przyjęcie, że w realiach niniejszej sprawy dochody i możliwości Skarżącej umożliwiają jej ponoszenie opłat za pobyt D. L. w Domu Pomocy Społecznej, podczas gdy dochody i możliwości Skarżącej nie umożliwiają jej ponoszenia rzeczonych opłat,

b) art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego wadliwe zastosowanie, a to bezpodstawny brak zwolnienia Skarżącej z odpłatności za pobyt D. L. w Domu Pomocy Społecznej, podczas gdy spełnione zostały wszystkie przesłanki dla pozytywnego rozpoznania wniosku o zwolnienie Skarżącej z przedmiotowej odpłatności,

2) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to:

a) art. 7, art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej jako: "K.p.a.") oraz art. 80 K.p.a. przez:

. brak podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i do załatwienia sprawy oraz brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego zebranego w sprawie materiału dowodowego, a to w niniejszej sprawie:

- brak ustalenia, iż zaistniały przesłanki do zwolnienia skarżącej z ponoszenia odpłatności za pobyt D. L. w Domu Pomocy Społecznej, w tym wskutek rażącego naruszenia obowiązku alimentacyjnego i innych obowiązków rodzinnych,

- brak weryfikacji, czy dochody i możliwości skarżącej umożliwiają jej ponoszenie przedmiotowych opłat,

. błędne ustalenie, iż skarżąca nie wykazała, że D. L. w sposób rażący nie wywiązywała się z obowiązku alimentacyjnego i innych obowiązków rodzinnych, podczas gdy skarżąca załączyła do wniosku o zwolnienie z przedmiotowej odpłatności dokumenty, które w sposób jednoznaczny i niepodważalny wykazują zasadność zwolnienia skarżącej z konieczności ponoszenia odpłatności za pobyt D. L. w Domu Pomocy Społecznej, w tym:

- oświadczenie L. L. na okoliczność rażącego naruszenia przez D. L. obowiązków rodzinnych wynikających z ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359) względem niej,

- oświadczenie J. S., na okoliczność rażącego naruszenia przez D. L. obowiązków rodzinnych wynikających z k.r.o. względem niej,

- oświadczenie I. L. z dnia 20 czerwca 2023 r., na okoliczność rażącego naruszenia przez D. L. obowiązków rodzinnych wynikających z k.r.o. względem niej,

- zaświadczenie z dnia 13 marca 2023 r., na okoliczność częstotliwości i długości pobytu D. L. w szpitalu,

- dokument potwierdzającego miesięczne wynagrodzenie K. L. w wysokości [...] funtów, na okoliczność wysokości uzyskiwanego dochodu,

- wyciąg z rachunku bankowego K. L. za okres od 7 października 2022 r. do 2 listopada 2022 r., na okoliczność wysokości kosztów utrzymania Skarżącej m.in. wysokości raty kredytu za zakup nieruchomości, opłat za gaz, prąd, internet, telewizję, podatek miejski, zakup wyżywienia, odzieży, obuwia, kosztów związanych z utrzymaniem jej małoletniego dziecka (ok. [...] funtów),

które expressis verbis potwierdzają naruszenie przez D. L. obowiązku alimentacyjnego oraz innych obowiązków rodzinnych oraz, że koszty utrzymania Skarżącej uniemożliwiają jej ponoszenie przedmiotowych opłat, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 64 u.p.s., co miało istotny wpływ na wydanie i treść decyzji organu II instancji, gdyż doprowadziło do braku zwolnienia Skarżącej w całości lub części z odpłatności za pobyt D. L. w Domu Pomocy Społecznej,

b) art. 78 § 1 K.p.a. przez brak uwzględnienia wniosków dowodowych Skarżących, w tym o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków, a to L. L. i J. S., jak w przedmiotowym wniosku o zwolnienie, w sytuacji, gdy dotyczyły one okoliczności mających znaczenie dla sprawy, co skutkowało wadliwym ustaleniem stanu faktycznego i nie wyjaśnieniem sprawy;

c) art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. przez wadliwe utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, podczas gdy spełnione były wszystkie przesłanki dla pozytywnego rozpatrzenia przedmiotowego odwołania, co skutkowało bezpodstawnym nie zastosowaniem art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a.

Jednocześnie skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organu II instancji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji w całości, rozpoznanie sprawy w postępowaniu uproszczonym, zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz uwzględnienie skargi w całości przez organ II instancji.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik podtrzymał zarzuty skargi, odwołując się w powyższym zakresie szeroko do treści orzeczeń sadów administracyjnych.

Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi z uwagi na wniosek pełnomocnika.

Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego o utrzymaniu w mocy decyzji Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w S., działającego z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy S. w przedmiocie odmowy zwolnienia z ponoszenia opłaty za pobyt w Domu Pomocy Społecznej.

W rozpatrywanej sprawie, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, skarżącej zaproponowano zawarcie umowy w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s., jednakże skarżąca nie przystąpiła do jej podpisania. Wobec tego ustalono w drodze decyzji administracyjnej odpłatność skarżącej za pobyt matki w DPS. Obecnie Sąd ma zatem możliwość skontrolowania jedynie decyzję o odmowie zwolnienia skarżącej z obowiązku ponoszenia opłaty.

Podstawą materialnoprawną powyższego rozstrzygnięć organów były przepisy ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. W myśl art. 64 u.p.s., osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: 1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce; 2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych; 3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia; 4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko; 5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu; 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu; 7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Decyzja wydawana na podstawie art. 64 u.p.s. jest decyzją o charakterze uznaniowym, co wynika z użytego w przepisie sformułowania "można zwolnić". Z tego względu kontrola jej legalności jest dokonywana przez sąd w ograniczonym zakresie. Jak wskazuje Naczelny Sąd Administracyjny, polega ona na zbadaniu, czy przed podjęciem decyzji organ dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1011/20, Baza NSA). Ponadto brzmienie przytoczonego przepisu i użycie w tekście sformułowania "w szczególności", prowadzą do przekonania, że wymieniony w jego treści katalog sytuacji, w których może dojść do zastosowania całkowitego bądź częściowego zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłat ma charakter otwarty, co oznacza, że dodatkowo organ może uwzględnić także inne okoliczności niż wskazane w przepisie.

W przedmiotowej sprawie organ II instancji wskazał, że w przypadku skarżącej nie występują przesłanki określone w art. 64 pkt 7 u.p.s., (o który w pierwszej kolejności oparto wniosek o zwolnienie z opłat na podstawie art. 64 u.p.s.), ze względu na fakt niezałączenia dodatkowych dokumentów, z których wynikałoby, że matka skarżącej rażąco naruszyła obowiązek alimentacyjny oraz inne obowiązki rodzinne względem skarżącej. W tym zakresie wskazać przede wszystkim należy, że przepis art. 64 pkt 7 u.p.s. nie nakazuje osobie obowiązanej do wnoszenia opłaty przedłożenia wszelkich dokumentów potwierdzających naruszenie obowiązków alimentacyjnych lub obowiązków rodzinnych razem z wnioskiem, bowiem w tym przepisie ustawodawca posługuje się sformułowaniem "w szczególności". Jest to o tyle istotne, że skarżąca już na etapie prowadzonego postępowania wskazywała na zachowania matki dotyczące sprawowania nad nią opieki w szczególności odbijające się na psychice skarżącej. Ponadto skarżąca przedstawiła oświadczenia świadków dotyczące ubezwłasnowolnienia matki w 1995 r. Jednocześnie skarżąca załączyła do odwołania od decyzji organu I instancji zaświadczenie Szpitala "[...]" w G. (k. [...] akt organu II instancji), z którego wynika, że na przestrzeni lat 1977-2018 matka skarżącej była [...] razy hospitalizowana, co najmniej przez dwa tygodnie, przeważnie 1-2 miesiące, a nawet do pół roku. Na zaświadczeniu wskazano również, że cierpi ona na schizofrenię paranoidalną. W ocenie organu fakt choroby psychicznej matki skarżącej nie może być interpretowany na jej niekorzyść, jako uznany wyłącznie na potwierdzenie stanu chorobowego jej matki.

Odnosząc się do powyższych okoliczności Sąd wskazuje, że punktem wyjścia dla oceny prawidłowości działań organów było ustalenia sytuacji prawnej matki. Nie jest kwestionowane przez strony, że w 1995 r. matka skarżącej została ubezwłasnowolniona, co oznacza, że na podstawie art. 94 § 1 k.r.o. utraciła władzę rodzicielską, która od tego momentu przysługiwała tylko ojcu skarżącej. Skutek taki wynika z faktu, że ubezwłasnowolnienie całkowite wiąże się z utratą zdolności do czynności prawnych (art. 12 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny, t.j. Dz. U. z 2022, poz. 1360 ze zm., dalej jako "k.c."), zaś zgodnie z art. 94 § 1 k.r..o. jeżeli jedno z rodziców nie żyje albo nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, władza rodzicielska przysługuje drugiemu z rodziców. To samo dotyczy wypadku, gdy jedno z rodziców zostało pozbawione władzy rodzicielskiej albo gdy jego władza rodzicielska uległa zawieszeniu. Zwrócić uwagę należy na konstrukcję tego przepisu – ustawodawca nie bez przyczyny rozróżnił przypadek "braku pełnej zdolności do czynności prawnych" od "pozbawienia władzy rodzicielskiej jednego z rodziców". Pierwsza sytuacja nie jest stricte związana ze sposobem wywiązywania się z obowiązków rodzicielskich, a dotyczy sytuacji, gdy rodzic jest niepełnoletni albo został ubezwłasnowolniony częściowo lub całkowicie (Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, 2021), czego przesłanki określono w art. 13 k.c., w myśl którego ubezwłasnowolnienie całkowite, to sytuacja, gdy z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, dana osoba nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. W związku z tym ubezwłasnowolnienie wiąże się ze znacznymi ograniczeniami w możliwości sprawowania skutecznej władzy i opieki nad dziećmi, które co do zasady nie są zawinione przez rodzica, zaś dopiero skutkiem pośrednim jest utrata władzy rodzicielskiej w oparciu o art. 94 § 1 k.r.o. Druga sytuacja dotyczy bezpośredniego pozbawienia władzy rodzicielskiej, do której odnosi się art. 111 k.r.o. i związane jest bezpośrednio z zaniedbywaniem obowiązków rodzicielskich. Taki kształt powyższych regulacji sprawia, że z orzeczenia sądu, na podstawie którego doszło do ubezwłasnowolnienia całkowitego konkretnej osoby nie można wywodzić takiego samego skutku, który powoduje bezpośrednio stwierdzone w orzeczeniu sądu pozbawienie rodzica władzy rodzicielskiej, gdyż inna jest przyczyna wydania tych dwóch rozstrzygnięć. W związku z tym przyjąć należało, że nie doszło w przedmiotowej sprawie do zaistnienia przesłanki z art. 64a u.p.s., ponieważ skarżąca nie przedstawiła prawomocnego orzeczenia sądu o pozbawieniu matki władzy rodzicielskiej lub prawomocnego orzeczenia sądu o skazaniu jej za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę skarżącej, jej brata lub ojca. Wprowadzenie regulacji art. 64a miało na celu przeciwdziałanie poczuciu niesprawiedliwości w stosunku do dzieci zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej, wobec którego zostało wydane orzeczenie o pozbawieniu władzy rodzicielskiej. Proponowany przepis pozwolił zatem dzieciom, w stosunku do których rodzice przez całe życie postępowali w sposób naganny, lekceważąc swoje obowiązki, nie ponosić kosztów utrzymania rodziców w domu pomocy społecznej (Sierpowska Iwona, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, 2023), ale z powyższych rozważań wynika, że czym innym jest utracenie władzy rodzicielskiej wskutek ubezwłasnowolnienia, którego przyczyna związana jest z czynnikami, nad którymi rodzic nie ma co do zasady kontroli, a czym innym bezpośrednie pozbawienie praw rodzicielskich na podstawie art. 111 k.r.o. W tym kontekście należy także dodać, że przyjęcia, iż orzeczenie w przedmiocie ubezwłasnowolnienia całkowitego może być podstawą do zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w DPS może prowadzić do nadużyć i de facto spowodować, że prawo to będzie nadużywane.

W powyższym świetle rozważanie wymagało, czy przedstawione okoliczności, w tym fakt ubezwłasnowolnienia matki, wyczerpywały przesłanki określone w art. 64 pkt 7 ustawy. Sąd przypomina w tym miejscu, że na podstawie powyższego przepisu możliwe jest zwolnienie osoby obowiązana do wnoszenia opłaty z obowiązku jej uiszczenia wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie stoi na stanowisku, że przepis art. 64 pkt 7 ustawy nie może znajdywać zastosowania w tego typu sytuacjach faktycznych, jak w niniejszej sprawie, a więc gdy wnioskodawca wiąże rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego, z chorobą psychiczną członka rodziny. Jak zauważono w uzasadnieniu ustawy zmieniającej ustawę o pomocy społecznej – ustawa z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2022 r. poz. 66), mocą której wprowadzono art. 64 pkt 7, projekt uwzględniał, w ramach przesłanek fakultatywnego wyłączenia obowiązku ponoszenia opłaty, sytuacje rażącego naruszenia przez rodzica obowiązku alimentacyjnego względem dziecka lub innych obowiązków rodzinnych. Projektowana nowelizacja uwzględniała fakt, iż dorosłe dzieci rodziców, którzy względem nich w sposób rażący zaniedbywali obowiązki rodzicielskie, doprowadzając tym do ustania więzi rodzinnych, zasługują na ochronę państwa i powinni zostać objęci możliwością zwolnienia z opłaty bez względu na ich sytuację materialną. Proponuje się w związku z tym dodanie nowej przesłanki mogącej wyłączyć obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt pensjonariusza w DPS, tj. sytuację, w której osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, np. obowiązku opieki, wychowania, utrzymania, dbałości o rozwój (projektowany art. 64 pkt 7). Przepis ten umożliwia zatem osobie obowiązanej do ponoszenia opłaty uwolnienie się od obowiązku pokrywania kosztów przebywania pensjonariusza w DPS z powodu zawinionego przez tego pensjonariusza działania naruszającego więzi rodzinne mające ten obowiązek uzasadniać.

W ocenie Sądu dla możliwości zastosowania ulgi konieczne jest zatem ustalenie, że doszło do zawinionego działania naruszającego więzy rodzinne, w tym opiekę nad małoletnim dzieckiem. Okolicznością bezsporną pozostaje, że matka skarżącej była osobą w kryzysie psychicznym, co potwierdzają wielokrotne – oraz co warte podkreślenia – długoterminowe okresy przebywania w zakładzie psychiatrycznym. Oczywistym jest, że miała ona ograniczone możliwości opieki nad córką, tym bardziej, że została ona ubezwłasnowolniona, gdy skarżąca miała 15 lat. Jakkolwiek relacje w rodzinie, w której jedna osoba znajduje się w kryzysie psychicznym, mogą odstępować od relacji, które powszechnie przyjmuje się za normalne, to jednak z punktu widzenia możliwości zastosowania ulgi, o jaką wnosi skarżąca, istotnym jest to, czy można matce skarżącej zarzucić umyślność, a więc czy brak sumiennego wywiązywania się z obowiązków względem dziecka był zawiniony. W ocenie Sądu w sytuacji, gdy mamy do czynienia z chorobą psychiczną rodzica, brak jest podstaw do uznania, aby okoliczności, jakie podnosi skarżąca, było okolicznościami zawinionymi, a więc by zaistniała przesłanka rażącego naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Mając powyższe na względzie Sąd przyjął, że organy administracji zasadnie wywiodły, że w sprawie nie można mówić o rażącym niewywiązywaniu się przez matkę skarżącej z obowiązków rodzinnych z uwagi na chorobę psychiczną. Jest to o tyle istotne, że dokumenty przedkładane przez skarżącą – na co zasadnie zwróciło uwagę Kolegium – wskazywały jedynie na fakt choroby i hospitalizacji matki skarżącej, a nie fakt zaniedbań wobec córki.

Za prawidłową Sąd uznaje również ocenę sytuacji majątkowej skarżącej, wyjaśniając, że brak jej współdziałania na etapie prowadzonego postępowania, uniemożliwił wydanie pozytywnego dla niej rozstrzygnięcia. Sąd podziela stanowisko zajęte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że po pierwsze, kwestia dochodowa i możliwość ponoszenia opłaty przez wnioskodawczynię badana była już na etapie ustalenia opłaty, z urzędu przez organ, a pełnomocnik nie powołał się na inną okoliczność zwolnienia niż art. 64 pkt 7 ustawy. Równocześnie brak zgody wnioskodawczyni na ujawnienie danych ojca, spowodował, że niemożliwe było rzetelne zbadanie dochodów rodziny. Sąd zgadza się z twierdzeniem, że doświadczenie życiowe wskazuje, że odmowa przedstawienia sytuacji dochodowej ojca dziecka nie wynikała z braku po jego stronie dochodu, a raczej z obawy przed ich ujawnieniem. Co istotne, ojciec dziecka skarżącej określany jest w wywiadzie środowiskowym również jako jej partner, co sugeruje wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego, nie było więc powodów aby nie uwzględniać jego dochodów w dochodzie rodziny. W toku postępowania skarżąca podała także ile wynosi jej kredyt oraz że ponosi ona jedynie 25% kosztów tego kredytu. Może to sugerować, że pozostałą część kredytu uiszcza miesięcznie jej partner, co rodzi kolejną wątpliwość, co do prowadzenia gospodarstwa domowego tylko z dzieckiem. Obowiązek wyjaśnienia powyższych okoliczności spoczywał jednak na skarżącej, a nie na organach administracji publicznej, które – co warte podkreślenia – wzywały ją w toku postępowania do przedstawienia swojej sytuacji majątkowej.

Mając powyższe na względzie uznać należało, że w wyniku prawidłowego przeprowadzonego postępowania administracyjnego w sprawie nie wykazano zaistnienia przesłanek uzasadniających zwolnienie skarżącej z obowiązku uiszczenia opłaty za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej. Stąd też Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu działając na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oddalił skargę.