Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt III SA/Lu 447/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-11-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6052 Akty stanu cywilnego
Hasła tematyczne: Akta stanu cywilnego
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 130 ust. 4, art. 128 ust. 1, ust 1a, art. 28 ust. 1, ust. 2, ust. 3ust. 4
journal: Dz.U. 2022 poz 1681
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j.)
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 135, art. 200
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Iwona Tchórzewska Sędziowie: Sędzia WSA Jerzy Drwal Asesor WSA Agnieszka Kosowska (sprawozdawca) Protokolant: Asystent sędziego Katarzyna Sugier po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2023 r. sprawy ze skargi S. J. na decyzję Wojewody L. z dnia [...] lipca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia ksiąg metrykalnych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w Ł. z dnia [...] 2023 r., nr [...]; II. zasądza od Wojewody L. na rzecz S. J. kwotę [...]zł (sto złotych) z tytułu zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Sygn. III SA/Lu 447/23

UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi S. J. (dalej jako "skarżący") jest decyzja Wojewody Lubelskiego (dalej także jako "organ II instancji") z dnia 6 lipca

2023 r. w przedmiocie odmowy udostępnienia ksiąg metrykalnych wyznania mojżeszowego w celu ich digitalizacji.

Stan sprawy przedstawia się następująco.

Skarżący wnioskiem z dnia 30 marca 2023 r. wystąpił do Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w Łukowie (dalej jako "Kierownik USC" lub "organ I instancji")

o udostępnienie ksiąg metrykalnych przechowywanych w zasobach Urzędu Stanu Cywilnego w Łukowie, a dotyczących urodzenia - wszystkie dostępne lata do

1922 r. włącznie, małżeństw i zgonów - wszystkie dostępne lata do 1942 r. włącznie.

Po rozpatrzeniu sprawy Kierownik USC decyzją z dnia 24 maja

2023 r. odmówił udostępnienia żądanych ksiąg metrykalnych.

Skarżący nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem wniósł odwołanie, jednak decyzją z dnia 6 lipca 2023 r. Wojewoda Lubelski utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ II instancji wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 1378 ze zm., dalej jako "P.a.s.c.") akty stanu cywilnego oraz akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego kierownik urzędu stanu cywilnego przechowuje przez okres 100 lat - akty urodzenia oraz akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego dotyczące aktu urodzenia oraz 80 lat - akty małżeństwa, akty zgonu oraz akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego dotyczące aktu małżeństwa i aktu zgonu. Okresy, o których mowa powyżej, są liczone od końca roku kalendarzowego,

w którym nastąpiło sporządzenia aktu stanu cywilnego. Natomiast zgodnie z art. 128 ust. 1 P.a.s.c. kierownik urzędu stanu cywilnego przekazuje do właściwych archiwów państwowych księgi prowadzone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy wraz z aktami zbiorowymi rejestracji stanu cywilnego oraz skorowidzami alfabetycznymi po upływie 100 lat od zamknięcia księgi urodzeń, a po upływie 80 lat od zamknięcia księgi małżeństw i księgi zgonów. Jeżeli w księdze stanu cywilnego była prowadzona więcej niż jedna księga stanu cywilnego, termin jej przechowywania jest liczony od daty zamknięcia ostatniej księgi stanu cywilnego prowadzonej w danej księdze. Wojewoda Lubelski zaznaczył, że z treści art. 130 ust. 5 P.a.s.c. wynika, że osobie uprawnionej do otrzymania odpisu można umożliwić nieodpłatnie wykonanie fotokopii aktu stanu cywilnego sporządzonego w księdze stanu cywilnego prowadzonej przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, jeżeli jej wykonanie nie zagraża trwałości księgi i zawartych w niej aktów stanu cywilnego. Fotokopia aktu stanu cywilnego nie ma mocy dokumentu urzędowego.

Organ II instancji podkreślił, że akty stanu cywilnego, o które wnioskuje skarżący znajdują się w księgach łączonych, dla których nie upłynął jeszcze okres ich przechowywania w urzędzie. W związku z tym, aby zaistniała możliwość wykonania kopii aktów z ksiąg stanu cywilnego, należy wykazać interes prawny stosownie do treści art. 45 P.a.s.c. Skarżący był wzywany w toku postępowania przed organem

I instancji do przedstawienia dokumentów potwierdzających interes prawny

w uzyskaniu żądanych dokumentów. Jednak w odpowiedzi skarżący poinformował

o bezzasadności wezwania go, jednocześnie wskazując na argumentację zawartą

w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w podobnej sprawie.

W ocenie Wojewody Lubelskiego muszą zaistnieć odpowiednie przesłanki, aby kierownik urzędu stanu cywilnego, który w swoich zasobach przechowuje księgi stanu cywilnego, dla których nie upłynął okres ich przechowywania umożliwił wykonanie nieodpłatnych kopii aktów stanu cywilnego. Bowiem ustawodawca enumeratywnie wskazał, kto może wnioskować o wydanie odpisu aktu stanu cywilnego oraz wskazuje w sposób bezsporny, że odpis aktu może być wydany również osobie, która wykaże w tym interes prawny. Wojewoda podkreślił, że wykazanie interesu prawnego spoczywa na wnioskodawcy, który ubiegając się

o wydanie odpisu aktu stanu cywilnego musi podać podstawę prawną w jego uzyskaniu oraz dołączyć dokumenty potwierdzające ten interes.

Organ II instancji podkreślił, że Kierownik USC przechowuje w Urzędzie Stanu Cywilnego łączoną księgę urodzeń wyznania mojżeszowego obejmującą lata 1921-1924, księgi łączone urodzeń, małżeństw i zgonów obejmujące lata 1926-1935. Są to zatem księgi, dla których nie upłynął jeszcze okres ich przechowywania w urzędzie stanu cywilnego i nie mogą być one udostępniane w oparciu o przepisy ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (Dz.U. z 2020 r., poz. 164 ze zm.), a jedynie w oparciu o przepisy ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego - na wniosek uprawnionego podmiotu. Akty przechowywane w tych księgach nie stanowią ogólnodostępnych dokumentów archiwalnych, które może uzyskać każda osoba na zasadach powszechnej dostępności do materiałów archiwalnych. Uruchomienie dostępności powszechnej tych aktów będzie miało miejsce

z momentem zamknięcia ostatniej księgi stanu cywilnego, bowiem termin przechowywania takiego typu ksiąg jest liczony od daty zamknięcia ostatniej księgi stanu cywilnego prowadzonej w danej księdze. Udostępnianie przez Kierownika USC aktów stanu cywilnego z ksiąg, dla których nie upłynął jeszcze okres ich przechowywania możliwe jest tylko i wyłącznie na wniosek uprawnionego podmiotu. W związku z tym, akty stanu cywilnego zarejestrowane w łączonej księdze stanu cywilnego, z punktu widzenia ich dostępności, dzielą los prawny całej księgi. Dopiero z momentem zamknięcia księgi stanu cywilnego, kierownik USC uzyskuje uprawnienie do udostępniania aktów stanu cywilnego zarejestrowanych w tej księdze na podstawie ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, o ile nie nastąpiło faktyczne przekazanie ksiąg do archiwum państwowego. Dodać należy, że księgi stanu cywilnego, dla których nie upłynął jeszcze okres ich przechowywania

w urzędzie, zawierają akty stanu cywilnego, w których występują nie tylko dane osobowe, ale i dane tzw. wrażliwe. Na kierownikach USC spoczywa ciężar zabezpieczania danych osób zarejestrowanych w księgach stanu cywilnego przed utratą i niepowołanym działaniem osób trzecich, dlatego też są oni zobligowani do dołożenia wszelkich starań, aby dane osobowe były prawnie zabezpieczone. Kierownik urzędu stanu cywilnego jako funkcjonariusz publiczny musi rygorystycznie przestrzegać przepisów prawa w zakresie danych osobowych i ograniczać do nich dostęp z uwagi na przysługujące każdemu obywatelowi prawo do prywatności zagwarantowane w art. 47 Konstytucji Rzeczypospolitej.

Jednocześnie Wojewoda Lubelski na poparcie swoje argumentacji przywołał wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku w sprawie sygn.

II SA/Bk 163/21, natomiast nie podzielił zapatrywań prawnych wyrażonych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyroku z dnia 1 marca 2023, sygn. akt

II OSK 192/22. W ocenie Wojewody Lubelskiego wskazany wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego nie stanowi obowiązującego źródła prawa w zakresie udostępniania aktów stanu cywilnego z ksiąg stanu cywilnego, dla których nie upłynął okres ich przechowywania w urzędzie i nie mógł być wzięty pod uwagę przy rozpatrywaniu odwołania.

S. J. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na decyzję Wojewody Lubelskiego zarzucając jej:

1. naruszenie prawa materialnego, tj.:

a) art. 2, art. 6 ust. 1, art. 7 Konstytucji RP

b) art. 28, art. 128 ust. 1 i 1b, art. 130 ust. 4 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego

c) art. 16a ust. 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach

2. naruszenie prawa procesowego, tj.:

a) art. 170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej: "P.p.s.a")

b) art. 8, art. 12, art. 391, art. 77, art. 81a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., dalej jako "k.p.a.")

Wobec tak postawionych zarzutów wniósł o uchylenie decyzji organu

II instancji i poprzedzającej decyzji organu I instancji, zobowiązanie organu I instancji do udostępnienia ksiąg metrykalnych wyznania mojżeszowego w celu ich digitalizacji, przeprowadzenie rozprawy oraz o zwrot kosztów procesowych.

W uzasadnieniu skargi podkreślił, że organy dokonały błędnej wykładni obowiązujących norma prawa materialnego, a zwłaszcza art. 28, art. 128 ust. 1 i 1b, art. 130 ust. 4 P.a.s.c. Wskazał, że księgi metrykalne powstały w okresie, kiedy sposób ich prowadzenia regulował Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego z dnia 1 (13) czerwca 1825 r. (Dz.Pr.K.P. Tom X, Nr 41, s. 3 – dalej: Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego), którego przepisy o aktach stanu cywilnego (art. 71-142) uchylone zostały dopiero dekretem z dnia 25 września 1945 r. – Przepisy wprowadzające prawo

o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 1945 r. nr 48, poz. 273 ze zm.) obowiązującym od 1 stycznia 1946 roku. Wskazał, że w kolejnych aktach prawnych regulujących prawo o aktach stanu cywilnego obowiązywała zasada prowadzenia danej księgi przez jeden rok i prowadzenia osobno księgi urodzeń, małżeństw i zgonów. Dostęp do tych ksiąg (roczników), dla których minęły okresy 100 lat dla księgi urodzeń i 80 lat dla ksiąg małżeństw i zgonów należy obliczać dla każdego rocznika osobno.

Skarżący wyjaśnił, że wspólnota żydowska stanowiła ważny element życia miejscowości Łuków. Żydzi osiedlili się na terenie Łukowa już w XIV wieku. Szybki wzrost ich liczebności doprowadził do tego, że na przełomie XIX i XX wieku stanowili ok. 2/3 liczby ludności (ok. 8000). Okres ten zakończyła jednak II wojna światowa. Wynikiem prześladowań, wywozów do Treblinki i egzekucji było zmniejszenie społeczeństwa łukowskich Żydów do zaledwie ok. 150 osób. Współcześnie Żydów nie ma ani w mieście, ani w okolicznych wsiach. O ich dawnej obecności i tragicznym końcu przypomina pomnik wzniesiony po wojnie z żydowskich mogił. Znajduje się on na terenie nieczynnego kirkutu przy ul. Warszawskiej. W 1989 r. postawiono w lesie niedaleko Malcanowa głaz upamiętniający stracenia, a w roku 2012 postawiono tablicę upamiętniającą egzekucje w obrębie dawnego magistratu. W miejscu dawnej synagogi jest teraz skrzyżowanie ulic Staropijarskiej i Zdanowskiego, pozostałe domy modlitwy, oraz mykwa zostały przebudowane, pamięć o ich wcześniejszym przeznaczeniu zatarła się z biegiem lat. W 2007 roku w Muzeum Regionalnym otwarta została wystawa poświęcona łukowskim Żydom. Pięć lat później w 70. rocznicę rozpoczęcia likwidacji miejscowego getta, odsłonięto pamiątkową tablicę. Skarżący wnosząc o udostępnienie ksiąg mojżeszowych w celu ich digitalizacji niewątpliwie działa w interesie lokalnej społeczności i tożsamości narodowej.

W ocenie skarżącego organy naruszyły zasadę wynikającą wprost z art. 6 Konstytucji RP, bowiem księgi metrykalne niewątpliwie należą do zbioru dóbr kultury, w tym dla badań genealogicznych stanowią bezcenne źródło informacji. Stąd wypływa naruszenie przez organy przepisów art. 2 i 7 Konstytucji RP.

Skarżący podkreślił, że z dotychczasowego orzecznictwa wynika, że nieprawidłowa jest taka ich interpretacja, która kwestię udostępniania wnioskowanych przez skarżącego materiałów utożsamia z okresem ich przechowywania w urzędzie stanu cywilnego. Innymi słowy, należy stwierdzić, że

z art. 130 ust. 4 P.a.s.c. wynika jednoznaczny obowiązek kierownika urzędu stanu cywilnego udostępniania materiałów archiwalnych w postaci aktów stanu cywilnego lub aktów zbiorowych stanu cywilnego lub skorowidzów alfabetycznych po upływie okresów wskazanych w art. 128 ust. 1 i ust. 1a P.a.s.c.

Zdaniem skarżącego doszło również do naruszenia art. 170 P.p.s.a. Organ

II instancji powołując się na orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Białymstoku z dnia 9 marca 2021 o sygn. II SA/Bk 163/21 nie uwzględnił, iż jest to orzeczenie nieprawomocne.

Skarżący argumentował także, że zostały naruszone zasady ogólne postępowania wyrażone w art. 8 i art. 12 k.p.a., jak również przepisy art. 77 i art. 81a k.p.a.

Na koniec skarżący wskazał, że doszło do naruszenie przez organ II instancji art. 391 k.p.a., bowiem postępowanie jest prowadzone drogą elektroniczną wykorzystując do tego platformę ePUAP. Organ wysyłając decyzję drogą elektroniczną jak i drogą tradycyjną - papierową naruszył prawo strony do wniesienia skutecznej skargi, albowiem dochodzi do sytuacji braku możliwości obliczenia właściwego terminu do wniesienia skargi. Art. 391 k.p.a. wskazuje, że niedopuszczalne jest w postępowaniu prowadzonym drogą elektroniczną wysłanie pism drogą tradycyjną, bez uprzedniego zwrócenia się do skarżącego o wyrażenie zgody na doręczenie pism w innej formie.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda Lubelski wniósł o jej oddalenie

i podtrzymał dotychczasową argumentację. Dodatkowo zwrócił uwagę, że zobowiązany jest wypełniać zapisy Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego

i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych

w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu danych (RODO). Odnosząc się natomiast do zarzutu skarżącego w zakresie doręczenia przez organ II instancji decyzji za pomocą Elektronicznej Platformy Usług Administracji Publicznej (ePUAP). Wojewoda Lubelski stwierdził, że w związku

z brakiem odpowiedniej funkcjonalności w systemie ePUAP umożliwiającej odczytanie Urzędowego Poświadczenia Doręczenia (UPD), aby zapewnić stronie czynny udział w postępowaniu, decyzja została przekazana również w formie tradycyjnej papierowej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje.

Skarga okazała się zasadna.

Istota sporu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie czy organy prawidłowo odmówiły skarżącemu udostępnienia (wykonania zdjęć we własnym zakresie) ksiąg metrykalnych obejmujących akty urodzenia - wszystkie dostępne lata do 1922 r. włącznie, małżeństw i zgonów - wszystkie dostępne lata do 1942 r. włącznie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie podziela stanowisko

i argumentację prawną zawartą w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego

z dnia 1 marca 2023 r. w sprawie II OSK 192/22 (opubl. CBOSA) i w dalszym wywodzie posłuży się uzasadnieniem tego wyroku.

W sprawie należało ocenić sposób wykładni przepisów P.a.s.c. oraz ustawy

o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach w zakresie udostępnienia aktów stanu cywilnego w sytuacji, gdy te akty znajdują się w księgach stanu cywilnego

tzw. łączonych, tzn. zawierających łącznie księgi urodzeń, małżeństw i zgonów lub

w księgach zawierających akty jednego rodzaju, ale obejmujące wiele lat. Zgodnie bowiem z art. 130 ust. 4 P.a.s.c., udostępnianie po upływie okresów, o których mowa w art. 128 ust. 1 i 1a P.a.s.c. aktów stanu cywilnego oraz akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego lub skorowidzów alfabetycznych przez kierownika urzędu stanu cywilnego przed przekazaniem księgi stanu cywilnego do właściwego archiwum państwowego odbywa się na zasadach określonych w ustawie o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. W myśl art. 16a ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach każdemu przysługuje prawo dostępu do materiałów archiwalnych

z ograniczeniami określonymi w art. 16b tej ustawy. Uznanie natomiast, tak jak organy w rozpoznawanej sprawie, że okresy, o których mowa w art. 128 ust. 1 i 1a P.a.s.c. jeszcze nie minęły, ogranicza krąg osób mogących uzyskać dostęp do aktów stanu cywilnego na zasadach określonych w art. 45 ust. 1 P.a.s.c.

W rozpatrywanej sprawie Kierownik USC przechowuje w Urzędzie Stanu Cywilnego łączoną księgę urodzeń wyznania mojżeszowego obejmującą lata 1921-1924, księgi łączone urodzeń, małżeństw i zgonów obejmujące lata 1926-1935. Zdaniem Wojewody są to zatem księgi, dla których nie upłynął jeszcze okres ich przechowywania w urzędzie stanu cywilnego i nie mogą być one udostępniane

w oparciu o przepisy powyżej ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, a jedynie w oparciu o uregulowania zawarte w ustawie Prawo o aktach stanu cywilnego - na wniosek uprawnionego podmiotu.

Jednak w ocenie Sądu, wniosek skarżącego dotyczył udostępnienia akt metrykalnych, których okres przechowywania już minął.

Okresy przechowywania akt stanu cywilnego przez kierownika urzędu stanu cywilnego reguluje art. 28 ust. 1 P.a.s.c., zgodnie z którym akty urodzenia oraz akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego dotyczące aktu urodzenia przechowuje się przez okres 100 lat, natomiast akty małżeństwa, zgonu oraz akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego dotyczące aktu małżeństwa i aktu zgonu przez lat 80. Powyższe okresy liczone są od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło sporządzenie aktu stanu cywilnego (art. 28 ust. 2 P.a.s.c.). Jeżeli osoba, której dotyczy akt urodzenia lub akt małżeństwa, żyje dłużej niż okres przechowywania tego aktu przez kierownika urzędu stanu cywilnego, akt jest przechowywany do czasu sporządzenia dla tej osoby aktu zgonu lub zarejestrowania informacji o zgonie tej osoby (art. 28 ust. 3 P.a.s.c.). Po upływie powyższych okresów akty stanu cywilnego i akta zbiorowe stanu cywilnego kierownik urzędu stanu cywilnego przekazuje w ciągu 2 lat do właściwego archiwum państwowego (art. 28 ust. 4 P.a.s.c.). W rozpoznawanej sprawie kluczowe jest dokonanie prawidłowej wykładni art. 130 ust. 4 w związku

z art. 128 ust. 1 P.a.s.c. Zgodnie z art. 128 ust. 1 omawianej ustawy kierownik urzędu stanu cywilnego przekazuje do właściwych archiwów państwowych księgi stanu cywilnego prowadzone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy wraz z aktami zbiorowymi rejestracji stanu cywilnego oraz skorowidzami alfabetycznymi po upływie 100 lat od zamknięcia księgi urodzeń, a po upływie 80 lat od zamknięcia księgi małżeństw i księgi zgonów. Jeżeli w księdze stanu cywilnego była prowadzona więcej niż jedna księga stanu cywilnego, termin jej przechowywania jest liczony od daty zamknięcia ostatniej księgi stanu cywilnego prowadzonej w danej księdze. Po upływie powyższych okresów udostępnianie aktów stanu cywilnego następuje na zasadach określonych w ustawie o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (art. 130 ust. 4 P.a.s.c.).

Dokonując wykładni powyższych regulacji należy stwierdzić, że nieprawidłowa jest taka ich interpretacja, która kwestię udostępniania wnioskowanych przez skarżącego materiałów utożsamia z okresem ich przechowywania w urzędzie stanu cywilnego. Innymi słowy, należy stwierdzić, że z art. 130 ust. 4 P.a.s.c. wynika jednoznaczny obowiązek kierownika urzędu stanu cywilnego udostępniania materiałów archiwalnych w postaci aktów stanu cywilnego po upływie okresów wskazanych w art. 128 ust. 1 i 1a P.a.s.c. W tym ostatnim przepisie mowa jest jedynie o ich przechowywaniu, co pozwala przyjąć, że przepis ten reguluje zasady udostępnienia materiałów o tyle, że wskazuje na podmiot odpowiedzialny za ich udostępnienie. Nie stanowi jednak podstawy do uznania, że brak upływu okresu przechowywania aktów stanu cywilnego ze względu chociażby na prowadzenie więcej niż jednej księgi stanu cywilnego w danej księdze stanu cywilnego, uniemożliwia udostępnienie tych ksiąg, dla których upłynął okres 100 lat w przypadku księgi urodzeń i 80 lat w przypadku księgi małżeństw lub zgonów. Wykładnia

art. 130 ust. 4 P.a.s.c. w związku z art. 128 ust. 1 i 1a P.a.s.c. musi odbywać się

w świetle ogólnej zasady powszechnego dostępu do materiałów archiwalnych określonej w art. 16a ust. 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. W art. 16b ust. 2 pkt 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach mowa jest, że materiały archiwalne podlegają udostępnianiu nie wcześniej niż w przypadku: 1) aktów stanu cywilnego lub ksiąg stanu cywilnego, od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło odpowiednio sporządzenie aktu lub zamknięcie księgi, dotyczących: a) urodzeń - po 100 latach, b) małżeństw i zgonów - po 80 latach. Przepisy tej ostatniej ustawy stanowią lex specialis względem unormowań P.a.s.c.

w zakresie, w jakim określają one co jest materiałem archiwalnym, oraz na jakich zasadach i w jakich formach odbywa się udostępnianie takich materiałów.

W dotychczasowym orzecznictwie sądów administracyjnych taka wykładnia spotkała się z uznaniem (zob. wyrok NSA z 22 stycznia 2019 r., II OSK 417/17 i prawomocne wyroki: WSA w Krakowie z 5 listopada 2019 r., III SA/Kr 925/19; WSA w Warszawie

z 4 kwietnia 2019 r., IV SA/Wa 538/19; WSA w Rzeszowie z 9 lutego 2022 r.,

II SA/Rz 1540/21; WSA w Łodzi z 7 marca 2022 r., III SA/Łd 221/22). Wymaga dostrzeżenia jednak, że w orzecznictwie, prezentowana jest również wykładnia przeciwna (zob. nieprawom. wyrok WSA w Białymstoku z 9 marca 2021 r., II SA/Bk 163/21).

Za prezentowanym w uzasadnieniu rozumieniem omawianych przepisów przemawia również kontekst historyczny prowadzenia ksiąg stanu cywilnego

w latach, które obejmują księgi metrykalne będące przedmiotem wniosku

w rozpoznawanej sprawie. Księgi te powstały w okresie, kiedy sposób prowadzenia ksiąg metrykalnych regulował Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego z dnia 1 (13) Czerwca 1825 r. (Dz.Pr.K.P. Tom X, Nr 41, s. 3 – dalej: Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego), którego przepisy o aktach stanu cywilnego (art. 71-142) uchylone zostały dopiero dekretem z dnia 25 września 1945 r. – Przepisy wprowadzające prawo

o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 1945 r. nr 48, poz. 273 ze zm. - dalej: p.a.s.c.

z 1945 r.) obowiązującym od 1 stycznia 1946 roku – na co słusznie zwraca uwagę skarżący.

Pod rządami Kodeksu Cywilnego Królestwa Polskiego każdy akt stanu cywilnego sporządzany był w księdze, która corocznie była składana w Archiwum hipotecznym (Sądu Pokoju). Przy czym należy doprecyzować, że zgodnie z art. 71 Kodeksu Cywilnego Królestwa Polskiego w chrześcijańskich wyznaniach akty stanu cywilnego połączone były z metrykami kościelnymi. Oznaczało to, że każdy akt stanu cywilnego sporządzany był "na dwie ręce": zarówno w księdze, która pozostawała

w parafii, w której podejmowano obrzędy religijne mające skutki cywilne (księga metrykalna), jak i w księdze, która corocznie była składana w Archiwum hipotecznym.

Zasadą było, że dla każdego rodzaju aktów: urodzenia, małżeństwa i śmierci, oddzielnie prowadzono księgę miejscową. Akty wpisywane na drugą rękę (przekazywane do Archiwum) pisane były w jednej księdze złożonej z trzech części (zob. art. 72 Kodeksu Cywilnego Królestwa Polskiego). W kolejnych aktach prawnych regulujących prawo o aktach stanu cywilnego obowiązywała zasada prowadzenia danej księgi przez jeden rok (art. 20 p.a.s.c. z 1945 r., art. 11 ust. 3 ustawy z dnia

8 czerwca 1955 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 1955 r. Nr 25 poz. 151 ze zm. – dalej: p.a.s.c. z 1955 r.); art. 23 ust. 2 ustawy z dnia 29 września 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz. U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264 z późn. zm. – dalej: p.a.s.c. z 1986 r.) i prowadzenia osobno księgi urodzeń, małżeństw i zgonów (art. 22 p.a.s.c. z 1945 r., art. 11 ust. 2 p.a.s.c. z 1955 r.; art. 17 ust. 1 p.a.s.c.

z 1986 r.). Odczytując w świetle powyższego obecnie obowiązujące przepisy

z zakresu udostępniania aktów stanu cywilnego należy wskazać, że art. 128 ust. 1 zd. 2 p.a.s.c. dotyczy również takiej sytuacji, gdy w jednej księdze stanu cywilnego przechowuje się łącznie księgi jednego rodzaju prowadzone przez wiele lat, a nie tylko sytuacji, gdy dana księga zawiera księgi łączone urodzeń, małżeństw i zgonów. Skoro bowiem pod rządami Kodeksu Cywilnego Królestwa Polskiego księgi gromadzone w Archiwum hipotecznym obejmowały jeden rok, to należy przyjąć, że również w tym zakresie, prawidłowa wykładnia art. 130 ust. 4 w świetle art. 128 ust. 1 i 1a p.a.s.c. powinna prowadzić do konkluzji, że okres przechowywania ksiąg jednego rodzaju (np. urodzeń) ze względu na umieszczenie w danej księdze aktów stanu cywilnego powstałych na przestrzeni wielu lat, nie może być przeszkodą do ich udostępnienia na zasadach określonych w art. 16a i art. 16b ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Dostęp do tych ksiąg (roczników), dla których minęły okresy 100 lat dla księgi urodzeń i 80 lat dla ksiąg małżeństw i zgonów

należy obliczać dla każdego rocznika osobno.

Podkreślić należy, że trudności techniczne w udostępnieniu materiałów archiwalnych, w szczególności w sytuacji, gdy objęte okresem ochronnym akty urodzenia znajdują się w tej samej księdze co akty małżeństwa i zgonu – stanowiące zgodnie z art. 28 ust. 1 pkt 2 p.a.s.c. materiał archiwalny, a także w sytuacji, gdy księga stanu cywilnego jednego rodzaju obejmuje wiele lat, nie mogą być ograniczeniem obowiązującej zasady powszechnego dostępu określonej w art. 16a ust. 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (zob. wyrok NSA

z 22 stycznia 2019 r., sygn. akt II OSK 417/17).

Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdza, że zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 130 ust. 4 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego okazały się uzasadnione.

Zarzut naruszenia art. 170 P.p.s.a. nie jest uzasadniony. Zgodnie z tym przepisem orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Ratio legis art. 170 P.p.s.a. polega na tym, że rozpoznając sprawę sądowoadministracyjną, sąd czy też organ administracji obowiązany jest uwzględnić wydany w tej sprawie prawomocny wyrok. Chodzi

o konkretną sprawę, a nie o wszystkie sprawy rodzajowo podobne. Oznacza to też, że jeżeli rozpoznawana sprawa sądowoadministracyjna pozostaje w związku ze sprawą, która już była prawomocnie rozstrzygnięta, to sąd obowiązany jest ten fakt uwzględnić. Nie może w tym zakresie przyjąć innej oceny od tej, która wynika

z prawomocnego orzeczenia sądu. Przepis ten jednak nie może być rozumiany w ten sposób, że sądy administracyjne związane są wszystkimi rozstrzygnięciami podejmowanymi przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 391 k.p.a. należy wyjaśnić, że w dniu 5 października 2021 r. na mocy art. 61 ustawy z dnia 18 listopada 2020 r.

o doręczeniach elektronicznych (Dz.U. z 2023 r., poz. 285 ze zm.) weszła w życie nowelizacja obejmująca m.in. dostosowanie procedury doręczeń elektronicznych

w Kodeksie postępowania administracyjnego do ram prawnych wyznaczonych ustawą o doręczeniach elektronicznych. Jednocześnie przewidziany został okres przejściowy, w trakcie którego na mocy przepisów intertemporalnych do doręczania dokonywanego w systemie teleinformatycznym organu administracji publicznej stosuje się art. 39, 391, 40 § 4 oraz art. 46 § 4–9 k.p.a., w brzmieniu dotychczasowym (zob. A. Cebera, A. Golęba [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, wyd. III, red. H. Knysiak-Sudyka, Warszawa 2023, art. 39).

Zgodnie z art. 391 § 1 pkt 1 k.p.a. (w brzmieniu obowiązującym do

5 października 2021 r.) doręczenie pism następuje za pomocą środków komunikacji elektronicznej w rozumieniu art. 2 pkt 5 ustawy z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną, jeżeli strona lub inny uczestnik postępowania spełni jeden z następujących warunków - złoży podanie w formie dokumentu elektronicznego przez elektroniczną skrzynkę podawczą organu administracji publicznej.

Z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawie. Podanie skarżącego zostało bowiem przesłane do organu elektronicznie przez platformę ePUAP. W związku

z tym obowiązaniem organu było doręczania pism za pomocą środków komunikacji elektronicznej. Natomiast korespondencja kierowana do skarżącego odbywała się

w sposób tradycyjny (przez operatora wyznaczonego – Pocztę Polską S.A.).

Organy więc naruszyły obowiązujące w tym zakresie przepisy, jednak naruszenie to w okolicznościach sprawy nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy.

Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a

w zw. z art. 135 P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji.

O kosztach orzeczono na postawie art. 200 P.p.s.a. Na zasądzoną kwotę

100 zł składał się wpis od skargi.

W ponownie prowadzonym postępowaniu Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w Łukowie rozpozna wniosek skarżącego z uwzględnieniem wykładni przepisów przyjętej w niniejszym uzasadnieniu.