Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 783/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2023-11-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 64
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 listopada 2023 r. sprawy ze skargi S.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 28 lutego 2023 r. nr SKO.PS/41.5/126/2023/3250/ŁK w przedmiocie odmowy zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia 2 stycznia 2023 r. nr [...], 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 2 stycznia 2023 r., nr [...], działając z upoważnienia Prezydenta Miasta C., na podstawie art. 60, 61 i in. ustawy z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej (j.t. Dz. U. z 2023 r., poz. 901 z późn. zm. – dalej u.p.s.), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1060 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie j.t. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm. – dalej k.p.a.), po rozpoznaniu wniosku S. J. (dalej: strona, skarżąca), odmówiono jej zwolnienia z odpłatności za pobyt babci w Domu Pomocy Społecznej w C.

W uzasadnieniu wskazano m. in., że strona prowadzi gospodarstwo domowe z mężem i córką. Strona jest chora i wymaga leczenia. Dochody rodziny są jednak na tyle duże, że odpłatność taka jest możliwa.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła przez pełnomocnika strona, nie godząc się z rozstrzygnięciem. Wskazała, że pomiędzy odwołującą a babcią nigdy bliskich relacji nie było. Babcia nigdy nie traktowała strony jak osoby bliskiej. Nie można więc oczekiwać, by płaciła ona za pobyt w domu pomocy społecznej osoby, która nie chciała utrzymywać z nią kontaktu.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej SKO) decyzją z dnia 28 lutego 2023 r., znak: SKO.PS/41.5/126/2023/3250/ŁK, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu wskazano m. in., że nie występuje tu "szczególnie uzasadniony przypadek", pod pojęciem którego należy rozumieć taką sytuację życiową osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy pozwala stwierdzić, że zaistniały nagłe, drastyczne, dotkliwe w skutkach i ingerujące w plany życiowe zdarzenia, które to zdarzenia nie należą do zdarzeń codziennych ani do zdarzeń nadzwyczajnych. W niniejszej sprawie nie mamy do czynienia z rażącym naruszeniem przez babkę strony obowiązku alimentacyjnego, bowiem w pierwszej kolejności obowiązek ten spoczywał na jej rodzicach i wobec tych osób powinna była ubiegać się o jego spełnienie (jeśli zachodziły ku temu uzasadnione przesłanki). Nie można również stwierdzić rażącego naruszenia innych obowiązków rodzinnych, gdyż strona nie znajdowała się nigdy pod opieką prawną swojej babki, a tym samym nie sposób wskazać, że doszło z jej strony do rażącego zaniedbania. W ocenie Kolegium trudności z wygospodarowaniem niezbędnych środków pieniężnych do wykonania zobowiązania stanowią przypadek zwykły, zaś do przypadku szczególnego można zaliczyć zdarzenie losowe, bądź długotrwałą chorobę. Sam brak kontaktów pomiędzy stroną a jej babką nie jest wystarczającym powodem do skorzystania z ulgi w opłatach za DPS.

Skargę na powyższą decyzję złożyła przez pełnomocnika strona, nie godząc się z rozstrzygnięciem. Zarzucono naruszenie art. 64 pkt 2 i 7 u.p.s. oraz art. 7 k.p.a., 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., poprzez błędne ustalenie, że babka strony nie naruszyła rażąco swoich obowiązków rodzinnych wobec skarżącej, a w konsekwencji odmowę zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt jej babci w domu pomocy społecznej.

W uzasadnieniu wskazano m. in., że babka strony nigdy nie próbowała stworzyć jakiejkolwiek więzi z wnuczką. Zwolnienia z odpłatności uregulowane w przepisach u.p.s. są uzasadnione pewną wzajemnością opartą o normę społeczną, zgodnie z którą nie jest uzasadnione finansowanie pobytu w domu pomocy społecznej osoby, która wcześniej rażąco naruszała swoje obowiązki. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji można wywnioskować, że zdaniem organu na babci nie spoczywają żadne obowiązki rodzinne, które można by naruszyć w sposób rażący. Jest to wniosek wadliwy.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Podał, że działał na podstawie i w granicach prawa, a rozstrzygnięcie znajduje umocowanie w zgromadzonym materiale dowodowym. W uzasadnieniu powtórzył swą poprzednią argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2023 roku, poz. 1634 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.

Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem.

Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 §1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 §1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 §1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Art. 64 u.p.s. stanowi, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;

7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Użycie w art. 64 u.p.s. określenia "można zwolnić" oznacza, że zwolnienie to oparte jest na uznaniu administracyjnym. Uznaniowy charakter decyzji nie zezwala jednak organom administracji publicznej na całkowitą i niekontrolowaną swobodę w rozstrzyganiu sprawy. Na organie prowadzącym postępowanie administracyjne ciąży bowiem obowiązek należytego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W przypadku decyzji uznaniowej szczególnego znaczenia nabiera uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia. Chociaż decyzja o charakterze uznaniowym pozostaje pod kontrolą sądu administracyjnego, to jednak zakres tej kontroli jest ograniczony, bowiem sąd nie bada celowości jej podjęcia. Kontrola tego rodzaju decyzji przez sąd polega na ustaleniu, czy wydanie decyzji na podstawie obowiązujących przepisów prawa było dopuszczalne, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego oraz czy uzasadnił rozstrzygnięcie dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami w ten sposób, aby nie można mu było zarzucić dowolności (por. np. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 30 października 2019 r., sygn. II SA/Gl 829/19).

W niniejszej sprawie powyższe rozstrzygnięcia organów nie mogły się ostać.

W szczególności należy zauważyć, że użycie przez ustawodawcę w art. 64 u.p.s. wyrażenia "w szczególności" oznacza, że katalog przesłanek wskazanych w ww. przepisie nie jest wyczerpujący. Zatem, oprócz analizy ww. przypadków wymienionych w przepisie wprost, należało bardziej wnikliwie ocenić sytuację skarżącej.

W świetle art. 129 §1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (j.t. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 z późn. zm. – dalej k.r.o.) obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Nie można jednak pomijać art. 132 k.r.o. w świetle którego obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Zatem babki skarżącej nie można wykluczać automatycznie z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, zwłaszcza, że w toku postępowania podnoszono zaniedbania ze strony ojca skarżącej – syna osoby umieszczonej do DPS. Ojciec skarżącej bowiem – jak stwierdzono np. w oświadczeniach A. O. i H. O. – porzucił dzieci i nie partycypował w kosztach ich utrzymania.

Obowiązek alimentacyjny powstaje z mocy prawa, a spór sądowy uzasadniony jest dopiero, gdy osoba zobowiązana nie wykonuje swych obowiązków. "(...) obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności nie ma charakteru kompensacyjnego, a jest samodzielnym obowiązkiem ukształtowanym zgodnie z regułami ustalonymi w polskim prawie rodzinnym. (...) Zobowiązani w dalszej kolejności mają obowiązek świadczyć w granicach potrzeb niezaspokojonych przez zobowiązanych w pierwszej kolejności" (A. Kawałko i in., Komentarz do art. 132 k.r.o., red. M. Fras, Lex-el., tezy 3 i 4). Jednocześnie trudno od skarżącej wymagać, by jako osoba niegdyś małoletnia (dziecko) dochodziła sądownie swych praw przeciwko babce. Inicjatywa w tym zakresie nie należała do niej, tylko do opiekuna prawnego.

Skoro organy nie uznały za wiarygodne (bądź wystarczające) oświadczeń osób bliskich dla skarżącej, gdzie to wypowiadano się na temat jej sytuacji życiowej i rodzinnej, to należało ewentualnie przesłuchać ww. osoby jako świadków. Zwykle to osoby najbliższe mają najgłębszą wiedzę na temat stosunków rodzinnych i nie można z góry ich twierdzeń dyskredytować tylko dlatego, że są członkami rodziny.

Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu.

Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania, w tym art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a., przy odstąpieniu od dalej idącej kontroli prawidłowości zastosowania w niniejszej sprawie prawa materialnego, do której zmierzają niektóre zarzuty skargi. Stan faktyczny nie został bowiem prawidłowo ustalony, a kontrola zastosowania prawa materialnego następuje dopiero po ustaleniu rzeczywistego stanu faktycznego sprawy, w odniesieniu do którego mają znaleźć zastosowanie normy prawa materialnego w niewadliwie przeprowadzonym postępowaniu. Zatem kontrola przestrzegania przez organy administracyjne norm prawa materialnego może być przeprowadzona dopiero w ostatniej kolejności (zob. wyrok NSA z 10 lutego 1981 r., sygn. SA 910/80, ONSA 1981, nr 1, poz. 7; T. Woś [red.], Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 757 – 757).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu.

Treści rozstrzygnięcia Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to niepełne ustalenia faktyczne oraz prawne.

W przedmiocie zwrotu kosztów postępowania, obejmujących koszty zastępstwa procesowego (480 zł), Sąd rozstrzygał w oparciu o przepisy art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a.

Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym nastąpiło zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.

Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.