Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1441/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-04-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 185 § 1
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie: sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) sędzia del. WSA Joanna Skiba Protokolant: starszy asystent sędziego Anna Kuklińska po rozpoznaniu w dniu 16 kwietnia 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 kwietnia 2022 r., sygn. akt II SA/Po 760/21 w sprawie ze skargi P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia 26 lipca 2021 r. nr SKO.PS.4040.862.2021 w przedmiocie zasiłku pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania, II. odstępuje od zasądzenia od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu na rzecz P. K. kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2022 r., sygn. akt II SA/Po 760/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z 26 lipca 2021 r. nr SKO.PS.4040.862.2021 w przedmiocie zasiłku pielęgnacyjnego.

Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Dnia 23 kwietnia 2021 r. do [...] Centrum Świadczeń wpłynął wniosek P. K. (dalej: Skarżący) o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności. Do wniosku dołączono oświadczenie o formie wypłaty zasiłku, oświadczenie o niekorzystaniu z dodatku pielęgnacyjnego wypłacanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inny organ emerytalno-rentowy, odpis prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego [...] w [...] z dnia 22 lutego 2021 r., sygn. akt V U 191/20, w którym zmieniono orzeczenia zespołów do spraw orzekania o niepełnosprawności wydanych w 2019 r. w ten sposób, że ustalono, iż niepełnosprawność wnioskodawcy istniała przed 21 rokiem życia oraz trzy odpisy orzeczenia tych zespołów. Z powołanych orzeczeń wynika, że wnioskodawca jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym na stałe.

Decyzją z 26 kwietnia 2021 r. nr PCŚ-XI.422.2781.2021.37258 Prezydent Miasta [...] (dalej: Prezydent) przyznał Skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 184,42 zł miesięcznie na okres 1 czerwca 2019 r. do 31 października 2019 r. oraz zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności w wysokości 215,84 zł miesięcznie na stałe począwszy od dnia 1 listopada 2019 r. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że zgodnie z załączonymi dokumentami do wniosku, ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego jest uzasadnione, gdyż wnioskodawca spełnia kryteria wymagane do otrzymania świadczenia.

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł Skarżący.

Decyzją z 16 lipca 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu (dalej: Kolegium) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium zrelacjonowało stan faktyczny i przedstawiło przepisy, jakie znalazły zastosowanie w sprawie. Stwierdzono, że powołany przez wnioskodawcę art. 24 ust. 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej: "u.ś.r."), umożliwia nabycie prawa do świadczenia za okres wsteczny, jednak skorzystanie z dobrodziejstwa tego przepisu przez niego jest obwarowane wystąpieniem przez niego ze stosownym wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności w ściśle określonym terminie tj. w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Kolegium wskazało, że Skarżący uzyskał 3 lipca 2014 r. orzeczenie o uznaniu go za osobę o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie to albo nie zostało zakwestionowane odwołaniem, albo w toku postępowania odwoławczego nie uzyskano korzystniejszego orzeczenia. Następnie po latach, wnioskodawca wystąpił nie o zmianę dotychczasowego orzeczenia, tylko o wydanie nowego. Nowy wniosek zainicjował nowe postępowanie, niezależnie od poprzedniego postępowania zakończonego orzeczeniem. Wnioskodawca uzyskał orzeczenie, które następnie zaskarżył odwołaniem, a następnie zakwestionował orzeczenie drugoinstancyjne do sądu powszechnego. Wyrokiem z dnia 22 lutego 2021 r. Sąd Rejonowy [...] w [...] zmienił orzeczenie zespołu wojewódzkiego w ten sposób, że uznano, iż niepełnosprawność wnioskodawcy powstała przed 21 rokiem życia. Wniosek o przyznanie świadczenia rodzinnego został złożony 23 kwietnia 2021 r., a więc w terminie trzech miesięcy wskazanych w art. 24 ust. 2a u.ś.r.

Kolegium nie podzieliło poglądu Skarżącego. Ten nie zaskarżył albo zaskarżył nieskutecznie orzeczenie o jego niepełnosprawności z 2014 r. Wydane późniejsze orzeczenia, zmienione wyrokiem sądowym nie miały na celu zmiany orzeczenia z 2014 r., tylko wydanie nowych. Nawet wyrok sądowy, co prawda odnosi się pośrednio do orzeczenia z 2014 r., jednakże został on wydany z odwołania sprawie orzeczeń wydanych z wniosku z 2019 r., a nie z 2014 r. Kolegium wyraźnie zaznaczyło, że koncepcja z art. 24 ust. 2a u.ś.r. jest wyjątkiem od zasady, że świadczenie rodzinne przysługuje od miesiąca, w którym złożono wniosek wraz z prawidłowo uzupełnionymi dokumentami. Wyjątek ten nie może być interpretowany rozszerzająco.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu (dalej: Sąd I instancji) wniósł Skarżący.

Na wstępnie Sąd I instancji wskazał, że sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zmianami). Zgodnie z powołanym przepisem: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów". W związku z tym, zarządzeniem z dnia 3 marca 2022 r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 kwietnia 2022 r.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia niniejszej sprawy stanowią przepisy u.ś.r. Skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie jemu zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 16 u.ś.r. Prezydent przyznał jemu rzeczone świadczenie rodzinne, jednakże Skarżący zakwestionował jedynie datę, od której powinno, jego zdaniem, być przyznane rzeczone świadczenie. Jako datę początkową wskazał czerwiec 2014 r., kiedy złożył pierwszy wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności. Organy administracji publicznej (rozpoznawczy oraz odwoławczy) nie podzieliły tego stanowiska. Organy uznały, że miesiącem, od którego należało przyznać zasiłek pielęgnacyjny jest miesiąc ponownego złożenia wniosku o ustalenie stopnia niepełnosprawności tj. czerwiec 2019 r. Wskazanie tego miesiąca wynikało z zastosowania art. 24 ust. 2a u.ś.r., z czym nie zgodził się Skarżący, a to następnie stanowiło kanwę do powstania sporu pomiędzy Skarżącym a Kolegium. W ocenie Sądu I instancji przeprowadzona wykładnia art. 24 ust. 2a u.ś.r. przeprowadzona przez organ II instancji była prawidłowa.

Na wstępie Sąd I instancji zwrócił uwagę Kolegium że Skarżący wniósł odwołanie, w którym zaskarżył decyzję organu I instancji w części dotyczącej daty, od której ustalono jego prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Znamienne jest bowiem to, że Skarżący jako strona postępowania administracyjnego jest dysponentem odwołania. Oznacza to, że zainicjowanie postępowania odwoławczego zależy wyłącznie od strony. Od niej zależy także zakres zaskarżenia decyzji organu I instancji. Jeżeli Skarżący wniósł odwołanie od decyzji organu I instancji w zakresie terminu, od którego ustalono jego wnioskowane prawo, to oznacza, że to samo odwołanie nie dotyczyło pozostałego zakresu tejże decyzji, a więc faktu przyznania świadczenia rodzinnego w postaci zasiłku pielęgnacyjnego. Wobec powyższego, zdaniem Sądu I instancji, Kolegium powinno inaczej skonstruować rubrum swojej decyzji albo jej osnowę. Sąd I instancji wskazał przy tym, że nie traktuje tego błędu jako naruszenie prawa, ponieważ Kolegium nie podjęło kontroli nad samym faktem przyznania Skarżącemu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Tym samym organ odwoławczy nie odniósł się do zakresu sprawy, która pozostała poza granicami odwołania respektując tym samym zasadę reformationis in peuis.

Przechodząc do meritum sprawy Sąd I instancji wskazał, że zasiłek pielęgnacyjny jest jednym z wielu świadczeń rodzinnych uregulowanych w przepisach u.ś.r. Każda osoba, która spełnia kryteria przyznania danego świadczenia, może je uzyskać gdy tylko złoży stosowny wniosek. Zasadą jest to, że świadczenie rodzinne (którego przyznanie jest uzależnione od orzeczenia o niepełnosprawności albo stopniu niepełnosprawności) przysługuje począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek wraz z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, aż do końca okresu zasiłkowego (art. 24 ust. 2 u.ś.r.). Dalej Sąd I instancji podał, że art. 24 ust. 2a u.ś.r. stanowi wyjątek od zasady określonej w ust. 2 tego przepisu. Przepis art. 24 ust. 2a u.ś.r. mógł zostać zastosowany tylko w takim zakresie, w jakim uczynił to Prezydent, a po nim Kolegium. W ocenie Sądu I instancji, termin trzymiesięczny odnosi się wyłącznie do ostatniego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Charakter wyjątku przepisu art. 24 ust. 2a u.ś.r. względem jego ust. 2 wzmacnia fakt, iż w art. 24 ust. 2a u.ś.r. ustawodawca wprowadził termin materialny, który jest terminem nieprzywracalnym. W świetle art. 24 ust. 2a u.ś.r. nie można "rozciągnąć" terminu wskazanego w tym przepisie do stanów mających miejsce przed laty, tak jak tego oczekuje Skarżący. Według niego, orzeczenie sądu powszechnego wywołało także skutek względem orzeczenia zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności wydanego w 2014 r.. a te które wydano w 2019 r. miały na celu tylko zmianę rozstrzygnięcia co do ustalenia momentu powstania jego niepełnosprawności. Sąd w składzie orzekającym z całą mocą nie akceptuje tego poglądu.

W ocenie Sądu I instancji, należy zważyć, że wyrok Sądu [...] w [...] został wydany w sprawie, której granice zostały zakreślone po pierwsze odwołaniem, które zainicjowało postępowanie przed tym sądem, a wcześniej – wnioskiem o ustalenie stopnia niepełnosprawności w 2019 r. Sąd I instancji nie podzielił stanowiska Skarżącego, iż jego zamysłem była jedynie zmiana rozstrzygnięcia o momencie powstania niepełnosprawności. Orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z 15 października 2019 r. zostało wydane w odniesieniu do całokształtu sprawy, jaka zawisła przed nim, a dotyczyła ustalenia stopnia niepełnosprawności, na co wskazuje zresztą sama sentencja tegoż orzeczenia. W żadnym z punktów tego orzeczenia Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] nie odniósł się do swojego orzeczenia z 2014 r. Wniosek, z którego wydano orzeczenia z 2019 r. wyznaczył granice sprawy administracyjnej, która następnie stała się podstawą dla postępowania sądowego przed właściwym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych. Sąd ten orzekł o zmianie orzeczeń zapadłych w 2019 r. w sposób, w jaki oczekiwał tego Skarżący, jednakże skutku tego wyroku nie można rozciągać na inne orzeczenia, gdyż wprost Sąd Rejonowy [...] w [...] wskazał, w stosunku do jakiego orzeczenia zmienia rozstrzygnięcie. Sąd I instancji podał przy tym, że jego twierdzenia są zbieżne z orzecznictwem sądów powszechnych. "W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot postępowania wyznacza decyzja organu rentowego, od której wniesiono odwołanie. Od momentu wniesienia odwołania do sądu sprawa staje się sprawą cywilną (w znaczeniu formalnoprawnym), podlegającą rozstrzygnięciu według zasad właściwych dla tej kategorii spraw. Odwołanie pełni rolę pozwu, a jego zasadność ocenia się na podstawie właściwych przepisów prawa materialnego. Z tym rozwiązaniem koreluje treść art. 47714 § 1 i 2 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem sąd oddala odwołanie, jeżeli nie ma podstaw do jego uwzględnienia, a w razie uwzględnienia odwołania sąd zmienia zaskarżoną decyzję w całości lub w części i orzeka co do istoty sprawy. Z tego wynika, że sąd nie dysponuje możliwością dowolnego kształtowania rozstrzygnięcia merytorycznego. Jest związany decyzją i w razie zamiaru jej zmiany nie może orzec o tym, o czym dana decyzja nie rozstrzyga". (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt III AUa 414/20, dostępny w Systemie Informacji Prawnej LEX, zwanym dalej "LEX", nr 2932375). Podobnie stwierdził Sąd Apelacyjny w Białymstoku: "Zgodnie z art. 476 § 2 k.p.c. sprawą z zakresu ubezpieczeń społecznych jest sprawa, w której wniesiono odwołanie od decyzji organu rentowego i dopiero wskutek tego odwołania sąd rozstrzyga o prawidłowości decyzji. To treść decyzji wyznacza przedmiot postępowania. Rozstrzygnięcie Sądu odnosi się bowiem do zaskarżonej decyzji (por. art. 4779 § 2, art. 47714 § 2 k.p.c. i art. 47714a k.p.c.), co oznacza, że przedmiot osądu może stanowić tylko stan rzeczy rozpoznany przez organ rentowy w wydanej decyzji". (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 24 października 2019 r., sygn. akt III AUa 21/19, LEX nr 2781324). Powołane wyroki sądów apelacyjnych co prawda dotyczą rozstrzygnięć w sprawach decyzji organu rentowego, jednakże przepisy procedury cywilnej w tej materii znajdują zastosowanie również w sprawach o ustalenie stopnia niepełnosprawności.

Na marginesie Sąd I instancji zaznaczył, że skoro zostało wydane nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności w 2019 r., a to orzeczenie nie zostało wydane w warunkach wznowienia postępowania, orzeczenie z roku 2014 korzysta z przymiotu decyzji ostatecznej i prawomocnej, co gwarantuje przepis art. 16 § 1 i 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm. dalej: "k.p.a.") w związku z art. 66 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 573 ze zmianami). Orzeczenie z 2014 r. z uwagi na jego ostateczność i prawomocność korzysta, tak jak ostateczna i prawomocna decyzja administracyjna z domniemania legalności. Dopóki funkcjonuje w obrocie prawnym i nie orzeczono wobec niego np. nieważności albo nie uchylono jego w warunkach wznowienia, wywołuje nadal skutki w nim stwierdzone. Nie zmienia tego fakt, iż po latach wydano inne orzeczenie o odmiennej treści.

Konsekwencją powyższego, w ocenie Sądu I instancji, jest to, że: "Zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Powyższe oznacza, że dopiero prawomocne orzeczenie sądu powszechnego wywołuje skutek wiążący również w zakresie jego treści w stosunku do innych sądów i organów, co w ukształtowanym dwuetapowym mechanizmie przyznawania zasiłku pielęgnacyjnego ma niebagatelne znaczenie dla odkodowania właściwego rozumienia art. 24 ust. 2a u.ś.r." (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1780/18, wyrok dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http:/orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej jako "CBOSA"). Wyrok Sądu Rejonowego [...] w [...] z dnia 22 lutego 2021 r. o sygn. akt V U 191/20 jest zatem wiążący tylko w takim zakresie, w jakim orzeczono w jego sentencji – zmiana orzeczeń o niepełnosprawności Skarżącego wydanych w 2019 r. W tym i tylko w tym zakresie powołane orzeczenia jest wiążące. Nie można rozszerzać, ani domniemywać, że sąd powszechny rozciągnął skutek swojego orzeczenia, co do których nie zając żadnego stanowiska.

Dalej Sąd I instancji wskazał, że wyjątkowość przepisu art. 24 ust. 2a u.ś.r., a także fakt, iż ustawodawca wprowadził reżim jego zastosowania ograniczony terminem materialnym skutkuje uznaniem, że każdorazowe wydane orzeczenie o niepełnosprawności otwiera bieg trzymiesięcznego terminu, a jego zachowanie daje uprawnienie do przyznania świadczenia od miesiąca, w którym złożono wniosek o wydanie tego właśnie orzeczenia o niepełnosprawności. Uprzednio wydane orzeczenia o niepełnosprawności nie mogą tu być brane pod uwagę.

Reasumując Sąd I instancji wskazał, że. nie znalazł żadnych podstaw uzasadniających uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Nie stwierdzono także, aby którakolwiek decyzja została wydana w warunkach nieważności. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Skarżący, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:

1. prawa procesowego, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 10 w zw. z art. art. 90 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych przez uniemożliwienie przez Sąd złożenia dodatkowych wyjaśnień przez Skarżącego i zajęcie przez Skarżącego stanowiska w sprawie w wyniku braku poinformowania Skarżącego o planowanym skierowaniu przedmiotowej sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym Sądu, zatem niemożliwe było uznanie przez Sąd, że sprawa jest dostatecznie wyjaśniona, co skutkowało pozbawieniem Skarżącego możliwości obrony jego praw, a w konsekwencji doprowadziło do nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.;

2. przepisów prawa materialnego art. 69 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez ich niezastosowanie, a w konsekwencji dokonanie błędnej wykładni art. 24 ust. 2a u.ś.r. i przyjęcie, że Skarżący składając wniosek 7 czerwca 2019 r. złożył ponowny wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności i zainicjował nowe postępowanie, niezależne od poprzedniego zakończonego orzeczeniem z 3 lipca 2014 r., w przypadku, gdy przedmiotowe pismo stanowiło wniosek o wznowienie prawomocnie zakończonego postępowania zainicjowanego przez Skarżącego w 2014 r., pozbawiając w ten sposób Skarżącego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w pełnym zakresie za okres od dnia 2 czerwca 2014 r. do dnia 30 maja 2019 r., w konsekwencji powyższego zarzucił naruszenie konstytucyjnej zasady bezpieczeństwa prawnego i pewności prawa, tym samym naruszając zasadę zaufania obywatela do państwa, godząc w bezpieczeństwo prawne Skarżącego.

W związku z powyższym wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uchylenie decyzji Kolegium z 26 lipca 2021 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta z 4 kwietnia 2021 r. w części dotyczącej daty od której ustalono prawo Skarżącego do zasiłku pielęgnacyjnego poprzez ustalenie, że Skarżącemu przysługuje prawo do zasiłku pielęgnacyjnego od 2 czerwca 2014 r. Nadto wniósł o zasądzenie kosztów postępowania. W przypadku, nieuwzględnienia powyższego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania. W uzupełnieniu skargi kasacyjnej wniósł o przeprowadzenie rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Oceniając wniesioną w sprawie skargę kasacyjną, zauważyć należało, że najdalej idący zarzut skargi kasacyjnej dotyczy nieważności postępowania ze względu na pozbawienie strony możliwości obrony swoich praw, poprzez rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym (art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.). W okolicznościach niniejszej sprawy została ona skierowana zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II z 3 marca 2022 r. na posiedzenie niejawne w trybie uproszczonym w składzie trzech sędziów w dniu 14 kwietnia 2022 r., bez informowania strony o tym fakcie. W samym zarządzeniu nie wskazano podstawy prawnej skierowania sprawy do rozpoznania na posiedzenie niejawne, również trudno doszukać się omówienia tej okoliczności sprawy w uzasadnieniu skarżonego wyroku. Zatem rozważyć należało, czy z uwagi na ogłoszenie na terytorium kraju stanu epidemii – rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii (Dz. U., poz. 491 ze zm.), a także związane z tym ograniczenia i wymogi w zakresie podejmowania działań zmierzających do eliminowania nadmiernego zagrożenia dla zdrowia osób uczestniczących w czynnościach sądowych zarządzenie o skierowaniu sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym mogło znaleźć swoje umocowanie w art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374, 567, 568, 695, 875).

Zgodnie z tym przepisem: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów". Powyższy przepis należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m. in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami ww. ustawy z 2 marca 2020 r. jest m. in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w obecnym stanie faktycznym istnieją takie okoliczności, które w zarządzonym stanie pandemii, w pełni nakazują uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania organów wymiaru sprawiedliwości (zob. uzasadnienie do uchwały 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19 – źródło CBOSA).

Zwrócić również należy uwagę, że z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie uprawnienia przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno zatem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego.

Zauważyć również należy, że prawo do rzetelnego procesu sądowego w świetle art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) obejmuje prawo stron procesu do przedstawienia uwag mających ich zdaniem znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Celem Konwencji nie jest gwarantowanie praw teoretycznych lub iluzorycznych, ale praw rzeczywistych i skutecznych. Prawo to jest skuteczne tylko w razie faktycznego wysłuchania ich przez sąd, a więc właściwego uwzględnienia. Z art. 6 wynika obowiązek sądu dotyczący właściwego zbadania przedstawionych wniosków, argumentów i dowodów, bez przesądzania ich znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy (Perez przeciwko Francji - wyrok ETPC z 12 lutego 2004 r., skarga nr 47287/99, [w:] M. A. Nowicki, Nowy Europejski Trybunał Praw Człowieka. Wybór orzeczeń 1999-2004, Zakamycze, 2005, s. 682).

Wskazując na powyższe, stwierdzić należało, że skierowanie sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, bez poinformowania stron o tym fakcie i umożliwienia stronie skarżącej zajęcia pisemnego stanowiska w sprawie (art. 15zzs4 ust. 3 ww. ustawy z 2 marca 2020 r.) spowodowało, że gwarancje strony skarżącej w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji okazały się być iluzoryczne, a ona sama pozbawiona możliwości obrony swoich praw (art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.). Czyniło to również zasadnym zarzut opisany w punkcie 1 skargi kasacyjnej, aczkolwiek zakres tego naruszenia był oceniany przed Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznający niniejszą skargę kasacyjną, z urzędu (art. 183 § 2 p.p.s.a.).

Stanowisko zbieżne z powyższym zostało również wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia: 28 czerwca 2022 r., sygn. akt II OSK 1442/21, 5 lipca 2022 r., sygn. akt II GSK 2402/21, 19 lipca 2022 r., sygn. akt II GSK 2127/21 i 9 listopada 2022 r., sygn. akt I OSK 110/22 – źródło CBOSA).

Powyższe, niezależnie od zarzutów i wniosków zawartych w skardze kasacyjnej, obligowało zatem skład orzekający do uchylenia z urzędu zaskarżonego wyroku celem ponownego rozpoznania sprawy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, tym razem w warunkach zapewniających ważność postępowania. W tej więc sytuacji pozostałe zarzuty kasacyjne nie mogły być rozpoznane jako przedwczesne, skoro sprawa musi raz jeszcze być przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu Wojewódzkiego.

Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny – z mocy art. 185 § 1 p.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania oparto na art. 207 § 2 p.p.s.a. mając na uwadze okoliczność, że uchylenie wyroku Sądu I instancji nastąpiło ze względu na nieważność postępowania sądowego a nie merytoryczną wadliwość wyroku oddalającego skargę.