Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 2062/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-04-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6249 Inne o symbolu podstawowym 624
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 206a, art. 203 ust. 1
journal: Dz.U. 2017 poz 1430
law: Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Piotr Korzeniowski sędzia del. WSA Mariusz Kotulski po rozpoznaniu w dniu 4 kwietnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 24 lipca 2019 r. sygn. akt II SA/Sz 451/19 w sprawie ze skargi P. B. na decyzję Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia 10 grudnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie przeznaczenia do wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od P. B. na rzecz Wojewody Zachodniopomorskiego kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 24 lipca 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 451/19, oddalił skargę P. B. na decyzję Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia 10 grudnia 2018 r., nr [...], w przedmiocie przeznaczenia do wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony.

Jak wskazał Sąd pierwszej instancji decyzją z dnia 27 września 2018 r., nr [...], Prezydent Miasta Ś., powołując się na art. 203 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1430, ze zm.) - dalej: "u.p.o.", orzekł o przeznaczeniu P. B. do wykonania świadczeń osobistych, w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny, polegających na natychmiastowym stawiennictwie w Komendzie Portu w celu ewakuacji osób. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że zgodnie z art. 200 ust. 1 ww. ustawy, na osoby posiadające obywatelstwo polskie, które ukończyły szesnaście, a nie przekroczyły sześćdziesięciu lat życia, może być nałożony obowiązek świadczeń osobistych, polegających na wykonywaniu różnego rodzaju prac doraźnych na rzecz przygotowania obrony państwa, albo zwalczania klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków. Strona spełnia ww. wymogi i nie przedstawiła organowi dokumentu potwierdzającego przyczynę zwolnienia z obowiązku na podstawie art. 206a ust. 1 u.p.o. Organ podniósł również, że Wojskowy Komendant Uzupełnień wskazując we wniosku potrzebę nałożenia świadczenia na stronę, określił je w postaci stawienia się i ewakuacji osób. Taki rodzaj zadania, związany ściśle z bezpieczeństwem obywateli, nie stoi w sprzeczności z tym co podnosi strona w swoim piśmie, odnośnie do oferowanej przez jego organizację religijną pomocy innym w przypadku kataklizmów.

W odwołaniu od decyzji i w jej uzupełnieniu skarżący podniósł przede wszystkim, że decyzja jest sprzeczna z sumieniem oraz wyznawanymi przez skarżącego zasadami moralnymi, jako Świadka Jehowy.

W wyniku rozpoznania sprawy na skutek wniesionego odwołania Wojewoda Zachodniopomorski decyzją z dnia 10 grudnia 2018 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Od powyższej decyzji P. B. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej odrzucenie, ewentualnie o jej oddalenie.

Wskazanym na wstępie wyrokiem Sąd pierwszej instancji uznał wniesioną skargę za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. W jego ocenie organy orzekające w sprawie prawidłowo uznały, że wystąpiły przesłanki uzasadniające uwzględnienie wniosku Wojskowego Komendanta Uzupełnień. Skarżący posiada obywatelstwo polskie, wiek pomiędzy szesnastym a sześćdziesiątym rokiem życia i nie należy do kręgu osób podlegających wyłączeniu z obowiązku świadczeń osobistych na podstawie art. 206a u.p.o. Organy orzekające w sprawie nie miały zatem podstaw prawnych do uwzględnienia, jako indywidualnej, sytuacji skarżącego ze względu na sygnalizowany przez niego konflikt z sumieniem dla wykonywania świadczeń osobistych na rzecz obrony.

Odnosząc się do podnoszonych przez skarżącego zarzutów naruszenia przepisów Konstytucji RP Sąd meriti zauważył, że w Konstytucji nie ma przepisu ogólnego, który odnosiłby się wprost do sprzeciwu sumienia. Prawo do postępowania w zgodzie z własnymi przekonaniami wynika z ogólnej zasady wolności człowieka (art. 31 ust. 1 Konstytucji), ta jednak doznaje ograniczeń wynikających z przepisów prawa (art. 31 ust. 2 zdanie 2 Konstytucji). Z punktu widzenia przepisu art. 31 ust. 3 Konstytucji, ograniczenia te nie powinny wykraczać poza niezbędnie konieczne z punktu widzenia potrzeb obrony (bezpieczeństwa państwa). Zagadnienie konfliktu sumienia z obowiązkiem nałożonym przez prawo zostało natomiast uregulowane expressis verbis w odniesieniu do służby wojskowej. Obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie takiej służby, może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie (art. 85 ust. 3 Konstytucji). Nie można zatem powiedzieć, że twórcy Konstytucji nie dostrzegali problemu sprzeciwu sumienia. Zdecydowali się uregulować go jedynie w wąskim zakresie przedmiotowym oraz we fragmencie Konstytucji poświęconym obowiązkom jednostki, słusznie postrzegając możliwość odmowy służby wojskowej jako wyjątek od powszechnego obowiązku obrony ojczyzny.

Niniejsza sprawa nie dotyczy jednak służby wojskowej, ale obowiązku wykonywania świadczeń osobistych na rzecz obrony. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego nie można pomiędzy tymi formami realizacji obywatelskiego obowiązku obrony stawiać znaku równości. Całkowicie odmienny jest charakter tych obowiązków, czas ich trwania, co regulują odrębne przepisy wykonawcze.

Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że w wyroku Wielkiej Izby ETPCz wydanym w sprawie Bayatyan przeciwko Armenii (wyr. ETPCz z 7 lipca 2011 r., 23459/03) wskazano, że w państwach członkowskich EKPCz powstał już wspólny standard prawny polegający na akceptacji odmowy służby wojskowej z pobudek religijnych i wymagający zapewnienia alternatywnej formy odbycia takiej służby. Jako jeden z argumentów uzasadniających taką tezę posłużył art. 10 ust. 2 KPP. Chociaż KPP wymaga od państwa zapewnienia osobie prawa do odmowy działania sprzecznego z jej sumieniem (pozytywny obowiązek państwa), to jednocześnie określenie zakresu takiego prawa, przesłanek i następstw sprzeciwu, oznaczających w praktyce nakaz odbycia pewnej formy zastępczej (alternatywnej) służby wojskowej, stanowi uprawnienie państwa. Sposób korzystania z prawa jest więc pozostawiony państwu i jego ustawodawstwu. Wymienione orzeczenie oraz pozostałe wskazywane przez stronę w piśmie stanowiącym uzupełnienie skargi, odnoszą się ściśle do zagadnienia odmowy służby wojskowej, do której pełnienia skarżący nie został zobligowany kwestionowaną decyzją.

Ponadto, zdaniem Sądu meriti, wolność sumienia i religii nie obejmuje nieograniczonej swobody postępowania w związku z nakazami sumienia w każdej sferze życia społecznego. Ograniczenie to wprost wynika już z treści przepisów, art. 31 ust. 3 Konstytucji, które przewidują takowe np. gdy jest to: "niezbędne w społeczeństwie demokratycznym", pod warunkiem, że jest ono "zgodne z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawa", lub "przewidziane przez ustawę" i jest "konieczne dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku, zdrowia lub moralności publicznej albo podstawowych praw i wolności innych osób".

Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, nałożenie obowiązku świadczeń osobistych na skarżącego w formie dokonywania ewakuacji osób na wypadek wojny albo ogłoszonej mobilizacji, przez okres 7 dni, nie ogranicza wolności sumienia i wyznania z uwagi na charakter tych czynności. Wpisuje się przy tym w deklarowany przez skarżącego jeden z celów Świadków Jehowy, niesienia pomocy innym. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem przepisów art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu i art. 10 Karty Praw Podstawowych UE oraz przepisów Konstytucji.

Wobec tego, że zarzuty skargi nie posiadają uzasadnionych podstaw skarga została oddalona na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, ze zm.) – dalej: "P.p.s.a.".

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł P. B. Zaskarżając rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w całości, zarzucił naruszenie:

1. przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 53 ust. 1 Konstytucji w zw. z art. 206a u.p.o. w zw. z art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji, poprzez jego nieprawidłową wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że nałożenie na skarżącego obowiązku świadczeń osobistych, nie ogranicza prawa skarżącego do wolności sumienia i wolności religii.

Skarżący zarzuca, że Sąd pierwszej instancji jak i organy nie wzięły pod uwagę, że wykonanie świadczenia osobistego naruszyłoby prawo skarżącego do wolności sumienia oraz stworzyłoby możliwość naruszenia jego prawa do wolności sumienia i religii. Organy oraz Sąd pierwszej instancji powinny były zastosować wykładnię prokonstytucyjną dyspozycji normy prawnej wskazanej w art. 206a u.p.o., poprzez rozszerzenie kręgu podmiotów, które nie podlegają obowiązkowi świadczeń osobistych również do osób, które powołują się na normę wynikającą z art. 53 ust. 1 Konstytucji.

Zastosowanie art. 53 Konstytucji jest możliwe na podstawie art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji, z którego to uprawnienia Sąd nie skorzystał.

b) art. 9 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (dalej: "Konwencja"), art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (“Pakt") oraz art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej: "Karta") w zw. z art. 91 ust. 1 i 2, art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji w zw. z art. 206a u.p.o. poprzez ich niewłaściwą wykładnię i w konsekwencji ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że: zastosowanie ww. artykułów Konwencji oraz Paktu w przedmiotowej sprawie przede wszystkim jest ograniczone do potwierdzenia domniemanej możliwości ograniczenia prawa wolności sumienia w wypadkach przewidzianych ustawą (art. 9 ust. 2 Konwencji, art. 18 ust. 3 Paktu), podczas gdy przywołane artykuły w pierwszej kolejności statuują prawo do wolności sumienia i wolności religii, zaś możliwość ograniczenia wynikających z nich praw odnoszą się wyłącznie do możliwości ograniczenia wolności uzewnętrzniania wyznania oraz uzewnętrzniania przekonań, natomiast nie przewidują one możliwości ograniczenia wolności sumienia. W sytuacji skarżącego ewentualne wykonanie nałożonego na niego obowiązku wykonania świadczenia osobistego, skutkować będzie naruszeniem prawa do wolności sumienia i powstanie dalece prawdopodobna możliwość naruszenia jego prawa do wolności religii bezpośrednio wynikających z art. 9 ust. 1 Konwencji, art. 18 ust. 1 Paktu, art. 10 Karty oraz art. 53 ust. 1 Konstytucji.

Organ oraz Sąd pierwszej instancji w indywidualnej sprawie skarżącego powinny były zastosować wykładnię prokonstytucyjną dyspozycji normy prawnej wskazanej w art. 206a u.p.o., poprzez uznanie, że obok art. 53 ust. 1 Konstytucji, prawo do wolności sumienia i wolności religii wynika również z art. 9 ust. 1 Konwencji, z art. 18 ust. 1 Paktu oraz z art. 10 Karty, zaś przepisy te stanowią normę nadrzędną w stosunku do ww. art. 206a u.p.o., oraz mogłyby zostać zastosowane bezpośrednio na podstawie art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji w zw. z art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji.

c) art. 85 ust. 1 Konstytucji w zw. z art. 206a u.p.o. w zw. z art. 53 ust. 1, art. 178 ust. 1 i art. 8 ust. 2 Konstytucji, poprzez jego nieprawidłową wykładnię i w konsekwencji jego niewłaściwe zastosowanie oraz przyjęcie, że nałożenie na skarżącego wskazanego w art. 85 ust. 1 Konstytucji obowiązku obrony Ojczyzny w postaci wykonywania świadczeń osobistych jest obowiązkiem nadrzędnym w stosunku do prawa Skarżącego do wolności sumienia i wolności religii, zaś obowiązek obrony Ojczyzny, poza wyjątkiem wskazanym w art. 85 ust. 3 Konstytucji, nie może być ograniczony lub wyłączony w oparciu o inne zasady konstytucyjne. To spowodowało przyjęcie przez Sąd oraz organ poglądu, że katalog osób podlegających wyłączeniu z obowiązku świadczeń osobistych jest katalogiem zamkniętym.

W ocenie skarżącego prawo do wolności sumienia i wolności religii jest równie ważnym prawem jak obowiązek obrony Ojczyzny. Organ oraz Sąd powinny były zauważyć, że brzmienie art. 85 ust. 3 Konstytucji wskazuje, że ustawodawca nie wyłączył możliwości zwolnienia danej osoby z obowiązku odbywania służby wojskowej, jako formy kwalifikowanej obrony Ojczyzny, również w sytuacjach, np. gdy uprawnione organy zwolnią go z obowiązku obrony Ojczyzny bez jednoczesnego nałożenia obowiązku odbycia służby zastępczej. Postanowienia Konstytucji nie wyłączają możliwości ograniczenia czy zwolnienia z obowiązku obrony Ojczyzny, (czy wykonania świadczeń osobistych) również w sytuacji, gdy dana osoba powoła się na prawo do wolności sumienia lub wolności religii.

d) art. 206a u.p.o. w zw. z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, art. 53 ust. 1 Konstytucji, art. 9 Konwencji art. 18 Paktu oraz art. 10 Paktu Praw Podstawowych Unii Europejskiej, poprzez jego błędną wykładnię oraz zastosowanie polegające na przyjęciu, że katalog osób niepodlegających obowiązkowi świadczeń osobistych jest katalogiem zamkniętym, podczas gdy treść tego artykułu powinna być interpretowana poprzez ujęcie prokonstytucyjne oraz w zgodzie z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, tj. zgodnie z prawem do wolności sumienia i prawem do wolności religii, które to prawa wynikają z ww. przepisów Konstytucji, Paktu, Konwencji oraz Karty, jako nadrzędnych źródeł prawa w stosunku do ww. ustawy oraz stosowanych bezpośrednio na podstawie art. 178 ust. 1, art. 8 ust. 2 w zw. z art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji.

2. przepisów postępowania, które to naruszenia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a poprzez uznanie przez Sąd pierwszej instancji, że organy w sposób wyczerpujący dokonały analizy stanu faktycznego, podczas gdy pominięto okoliczności powoływane przez Skarżącego, a mianowicie, że:

- wykonywanie przez skarżącego świadczeń osobistych planowanych do wykonania w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny stoi w sprzeczności z wyznawanymi przez skarżącego zasadami moralnymi, sumieniem oraz głębokimi i szczerymi wierzeniami religijnymi oraz

- spowodowałoby "silny i niemożliwy do przezwyciężenia konflikt" pomiędzy wykonywaniem przez skarżącego ww. świadczeń osobistych, a jego "sumieniem lub głębokimi i szczerymi wierzeniami religijnymi", co też skutkowało bezpośrednim naruszeniem przepisów art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 7 K.p.a. oraz art. 80 K.p.a. w zw. z art. 7 K.p.a.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie - na podstawie art. 185 P.p.s.a - zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu; zasądzenie - na podstawie art. 203 P.p.s.a. - kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, według norm prawem przepisanych. Zgodnie z art. 176 § 2 P.p.s.a skarżący kasacyjnie wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe zarzuty szerzej umotywowano.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Wojewoda Zachodniopomorski wniósł o jej oddalenie, zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Na wstępie trzeba wskazać, że skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym, pomimo wniosku o rozpoznanie jej na rozprawie. Nastąpiło to na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842) – dalej: "ustawa COVID" oraz zarządzenia Przewodniczącej Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej NSA. Sąd kasacyjny w obecnym składzie podzielił stanowisko przedstawione w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów NSA z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. II OPS 6/19 (ONSAiWSA 2021 r., nr 3, poz. 35), zgodnie z którym powyższy przepis należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 P.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami ustawy COVID-19 jest ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w obecnym stanie istnieją takie okoliczności, które w stanie pandemii oraz w okresie jednego roku po jego zakończeniu nakazują uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Biorąc pod uwagę gwarancję prawa do obrony, strona musi mieć zapewnione prawo do przedstawienia swojego stanowiska, tym samym odstępstwo od zachowania formy posiedzenia jawnego powinno nastąpić z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego. Strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, co oznacza, że standardy ochrony praw stron i uczestników zostały zachowane. Rozpoznanie przedmiotowej sprawy na posiedzeniu niejawnym, było więc dopuszczalne.

Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. i nie zachodzi też żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych.

Wbrew zarzutom kasacyjnym ocena Sądu Wojewódzkiego wyrażona w zaskarżonym wyroku nie narusza art. 206a u.p.o. w zw. z art. 53 ust. 1 i art. 85 ust. 1, art. 87 ust. 1 oraz art. 178 ust. 1 i art. 8 ust. 2 Konstytucji. Rozstrzygnięcia Sądu Wojewódzkiego nie mogły podważyć również zarzuty kasacyjne oparte na przepisach art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu oraz art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej: "Karta") w zw. z art. 91 ust. 1 i 2, art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji.

Odnosząc się do powyższych zarzutów należało stwierdzić, że zarówno wymienione w podstawie kasacyjnej przepisy Konstytucji, jak też przepisy aktów międzynarodowych nie mogły stanowić podstawy do zwolnienia skarżącego z obowiązku świadczeń osobistych na rzecz obrony państwa (art. 200 u.p.o.) w związku z jego sprzeciwem podyktowanym sumieniem, wyznawanymi zasadami moralnymi i życiem duchowym.

W rozpoznawanej sprawie istota sporu rozstrzygniętego zaskarżonym wyrokiem dotyczy konfliktu pomiędzy obowiązkiem wykonania przez skarżącego świadczeń osobistych w ramach powszechnego obowiązku obrony Ojczyzny - ustanowionego przepisami art. 85 ust. 1 Konstytucji i art. 4 u.p.o. a wyznawanymi przez skarżącego przekonaniami światopoglądowymi, duchowymi i jego sumieniem - chronionymi przepisami art. 53 ust. 1 Konstytucji oraz aktów międzynarodowych.

Sąd pierwszej instancji zasadnie wskazał, że przepisy art. 18 ust. 3 Paktu i art. 9 ust. 2 Konwencji przewidują ograniczenia praw do wolności myśli, sumienia i wyznania wprowadzone w drodze ustaw, a taką właśnie ustawą w polskim porządku prawnym jest u.p.o., przy czym art. 9 ust. 2 Konwencji i art. 18 ust. 3 Paktu zastrzegają, że wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać ograniczeniom, które są przewidziane przez ustawę i są konieczne w społeczeństwie demokratycznym dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku publicznego, zdrowia i moralności lub ochrony podstawowych praw i wolności innych osób.

W kontekście wymienionych regulacji nie może budzić wątpliwości, że nakładane na obywateli polskich obowiązki regulowane u.p.o. mogą łączyć się z ograniczeniami w zakresie: "wolności uzewnętrzniania wyznania lub przekonań". Z kolei w art. 10 ust. 2 Karty uznaje się prawo do odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem, zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawa. Z brzemienia tego ostatniego przepisu nie wynika, więc bezwzględne prawo do: "odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem" bowiem jego realizacja musi być zgodna z ustawami krajowymi. Tymczasem w niniejszej sprawie, jak trafnie zaznaczył Sąd pierwszej instancji, art. 206a u.p.o. nie przewiduje w katalogu wyłączeń z obowiązku świadczeń osobistych przypadku, gdy osoba wyznaczona do ich wykonania powoła się na "prawo do odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem".

Zaakcentować należy, że art. 10 ust. 2 Karty chroni prawo do sprzeciwu sumienia, lecz korzystanie z tego prawa odbywać się musi w ramach uregulowanych prawem krajowym. W doktrynie i orzecznictwie wyróżnia się dwie płaszczyzny wolności myśli, sumienia i wyznania: Wolność wewnętrzną (forum internum) i zewnętrzną (forum externum). W konsekwencji wywodzi się, że o ile wolność wewnętrzna nie może podlegać jakiejkolwiek limitacji, to wolność zewnętrzna polegająca na ekspresji własnych przekonań, musi w niektórych przypadkach podlegać ograniczeniom (zob. uzasadnienie wyroku TK z dnia 7 października 2015 r. sygn. akt K 12/14, OTK-A 2015 r., nr 9, poz. 143)

Dla porządku czynionych rozważań należy wyjaśnić, że sprzeciw sumienia nazywany niekiedy klauzulą sumienia definiuje się jako: "prawo do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, a w konsekwencji także wolność od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu" (zob. P. Stanisz, Klauzula sumienia, [w:] Prawo wyznaniowe, A.Mezglewski, H.Misztal, P.Stanisz, Warszawa 2011, s. 104). W związku z argumentacją zawartą w skardze kasacyjnej należy zauważyć, że w orzecznictwie strasburskim zagadnienie sprzeciwu sumienia było rozważane na tle prawa do odmowy służby wojskowej. Ukształtowana została linia orzecznicza, zapoczątkowana powołanym w skardze kasacyjnej wyrokiem z dnia 7 lipca 2011 r. w sprawie Bayatyan przeciwko Armenii (skarga nr 23459/03), w którym ETPC przyjął, że w określonych warunkach sprzeciwienie się służbie wojskowej może być objęte gwarancjami przewidzianymi w art. 9 Konwencji. Stanowisko wyrażone w wymienionym wyroku ETPC dotyczyło obowiązku odbycia służby wojskowej przez Świadka Jehowy, a zatem nie mogło być wprost odnoszone do niniejszej sprawy, której przedmiotem jest decyzja nakładająca obowiązek świadczeń osobistych.

Warto odnotować pogląd wyrażony w piśmiennictwie, wskazujący, że: "Wspomniany wyrok ETPC odnosi się ściśle do zagadnienia odmowy służby wojskowej i nie zawiera twierdzeń ogólnych które mogłyby być interpretowane jako "otwarcie" art. 9 EKPC na wszelkie wypadki sprzeciwu zachowania wymaganego przez prawo, lecz sprzecznego z przekonaniami jednostki" (zob. szerzej W. Brzozowski, Prawo lekarza do sprzeciwu sumienia - po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, "Państwo i Prawo" 2017, nr 7, s. 23-26).

Wobec powyższego uprawnione jest wnioskowanie, że według standardu ukształtowanego przytoczonymi przepisami aktów międzynarodowych, gwarantowana ochrona wolności sumienia i religii nie ma miejsca w każdej sytuacji konfliktu przekonań z obowiązkiem nałożonym przez prawo, zaś korzystanie z prawa do sprzeciwu sumienia odbywa się w ramach uregulowanych prawem krajowym. Dodać ponadto należy, że omawiane przepisy aktów prawa międzynarodowego oraz orzecznictwo strasburskie wyznaczają kierunek interpretacji norm obowiązujących w porządku krajowym, co musiało być uwzględnione przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy.

Przechodząc zatem do porządku krajowego należy zaznaczyć, że Konstytucja w art. 53 ust. 1 każdemu zapewnia wolność sumienia i religii. Według zarzutów kasacyjnych to właśnie ten przepis powinien być wzorcem dla prokonstytucyjnej wykładni art. 206a u.p.o., a w konsekwencji podstawą zwolnienia skarżącego od obowiązku wykonania świadczeń osobistych pozostających w sprzeczności z jego sumieniem i wyznawanymi przekonaniami religijnymi.

Odnosząc się do stanowiska strony skarżącej należy przede wszystkim wskazać, że w skardze kasacyjnej wyeksponowano prawa skarżącego wyprowadzone z art. 53 ust. 1 Konstytucji, chroniącego wolność sumienia i religii, a pominięto relacje tego przepisu do innych norm konstytucyjnych, dopuszczających możliwość ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw. Mianowicie w samym art. 53 Konstytucji RP, w ustępie 5 ustawodawca konstytucyjny postanowił, że wolność uzewnętrzniania religii może być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób. Z kolei w odniesieniu do wolności sumienia należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanowione tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.

Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku z dnia 7 października 2015 r. sygn. K 12/14 przyjął - w ślad za regulacjami międzynarodowymi i powszechnie akceptowaną interpretacją przepisów Konstytucji, że wyrażona w art. 53 ust. 1 Konstytucji wolność sumienia może podlegać ograniczeniom, które jednak muszą być odpowiednio proporcjonalne, tj. spełniać kryteria art. 31 ust. 3 Konstytucji. Niewątpliwie w niniejszej sprawie mamy do czynienia z kolizją wartości chronionych konstytucyjnie, z jednej bowiem strony skarżący, powołując się na wolność sumienia i wyznania, domaga się zwolnienia go od świadczeń osobistych nałożonych kwestionowaną decyzją, a z drugiej strony organy administracji wskazują na przepisy u.p.o. oraz art. 85 Konstytucji, jako podstawę decyzji konkretyzującej wobec skarżącego powszechny obowiązek obrony Ojczyzny.

Zgodzić się należało z twierdzeniami zawartymi w skardze oraz skardze kasacyjnej, że nałożone na skarżącego obowiązki w ramach powszechnego obowiązku obrony stanowią ograniczenie jego praw wynikających z wolności sumienia i wyznania. Rzecz jednak w tym, że w niniejszej sprawie należało ocenić, czy te ograniczenia odpowiadają wymogom art. 31 ust. 3 i art. 53 ust. 5 Konstytucji RP. Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny w przywołanym wyżej wyroku sygn. K 12/14, wyrażona w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP zasada proporcjonalności umożliwia rozstrzyganie w sytuacji, gdy pojawia się kolizja kilku praw chronionych konstytucyjnie, albo gdy ingerencja ustawodawcy dokonana w celu ochrony jednej wartości konstytucyjnej powoduje nadmierne ograniczenie innej wartości należącej do tej kategorii. Przepis art. 31 ust. 3 Konstytucji określa uniwersalne kryteria, których spełnienie jest konieczne do wprowadzenia ograniczeń praw i wolności konstytucyjnych jednostki.

W rozpoznawanej sprawie rozważeniu podlegała przede wszystkim relacja przepisów art. 53 ust. 1 i ust. 5 oraz art. 85 Konstytucji. Z regulacji art. 53 Konstytucji wywieść można, że każdemu przysługuje wolność do przekonań religijnych, moralnych czy światopoglądowych oraz możliwość ich wyrażania we własnym postępowaniu. Trybunał Konstytucyjny we wspomnianym wyroku sygn. K 12/14 zwrócił uwagę, że wyrazem prawa do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, a w konsekwencji także wyrazem wolności od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu, jest klauzula sumienia bądź sprzeciw sumienia. Trybunał stwierdził, że: "Wolność sumienia musi się bowiem przejawiać się także w możliwości odmowy wykonania obowiązku nałożonego zgodnie z prawem z powołaniem się na przekonania naukowe, religijne lub moralne". Warto przy tym zauważyć, że już w wyroku z dnia 15 stycznia 1991 r., sygn. akt U 8/90, (OTK 1991 r. poz. 8), Trybunał Konstytucyjny uznał, że wolność sumienia nie oznacza jedynie prawa do reprezentowania określonego światopoglądu, ale przede wszystkim prawo do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, do wolności od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu.

Odnosząc się do rozważanego sprzeciwu sumienia zaznaczyć należy, że zarówno standard międzynarodowy, jak i kontekst konstytucyjny nie pozwalają wywieść z art. 53 ust. 1 Konstytucji uprawnienia do odmowy przestrzegania prawa w każdej sytuacji, gdy prawo nakazuje zachowanie niezgodne z sumieniem jednostki. Ochrona wynikająca z wolności sumienia i wyznania nie może być postrzegana jako nieograniczona i nie dotyczy każdego przypadku konfliktu przekonań z obowiązkiem nałożonym przez prawo.

Ustrojodawca dostrzegając problem sprzeciwu sumienia zdecydował się uregulować go w wąskim zakresie, mianowicie dotyczącym możliwości odmowy służby wojskowej. Zgodnie z art. 85 ust. 3 Konstytucji RP obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie służby wojskowej, może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie. Przytoczone unormowanie stanowi wyjątek od ustanowionego w Konstytucji powszechnego obowiązku obrony Ojczyzny. Zgodnie z art. 85 ust. 1 Konstytucji zakres podmiotowy obowiązku obrony rozciąga się na wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej.

Z całości regulacji zawartej w u.p.o. wynika, że w ramach powszechnego obowiązku obrony najszerszy zakres obowiązków łączy się z pełnieniem służby wojskowej, co oczywiście wiąże się z odpowiednimi ograniczeniami w korzystaniu z konstytucyjnych wolności i praw przez osoby powołane do tej służby. Chociaż wykonywanie świadczeń na rzecz obrony jest jedną z form powszechnego obowiązku obrony, to jednak znacząco różni się od pełnienia służby wojskowej, co na poziomie konstytucyjnym znalazło wyraz właśnie w art. 85 ust. 3. Zawężenie w Konstytucji ochrony prawnej wyłącznie do przypadku sprzeciwu sumienia związanego z pełnieniem służby wojskowej stanowi ważne wskazanie aksjologiczne dla oceny spraw dotyczących konfliktu sumienia z nakazami obowiązującego prawa.

Tymczasem w skardze kasacyjnej sformułowano założenia co do ochrony prawnej osób wyznaczonych do wykonania świadczeń osobistych na wzór rozwiązań prawnych dotyczących pełnienia służby wojskowej, nie dostrzegając istotnego zróżnicowania tych form powszechnego obowiązku obrony. Wbrew twierdzeniom zawartym skardze kasacyjnej zarówno w europejskim, jak też polskim porządku prawnym nie ma rozwiązań, które uzasadniałyby objęcie ochroną prawną innych przypadków sprzeciwu sumienia, niż ten związany z odbywaniem służby wojskowej. Istnieją natomiast ważne racje przemawiające za tym, aby wyjątkowej regulacji zawartej w art. 85 ust. 3 Konstytucji nie przenosić na inne formy powszechnego obowiązku obrony. Podkreślić należy, że ocena konkretnego przypadku sprzeciwu sumienia musi być dokonywana przy uwzględnieniu innych wartości prawnie chronionych.

W niniejszej sprawie uprawniona jest ocena, że ograniczenia wolności sumienia i wyznania związane z wykonaniem przez skarżącego świadczeń osobistych na rzecz obrony nie stanowią nadmiernej ingerencji w jego prawa, która wymagałaby ochrony prawnej. Istotą prawa do sprzeciwu sumienia nie jest bowiem pozostawienie jednostce całkowite swobody co do wyboru norm prawnych, których zechce przestrzegać, lecz jedynie umożliwienie jej odmowy podporządkowania się tym normom, które odbiera ona jako rażąco niezgodne z wyznawanymi przekonaniami.

W okolicznościach niniejszej sprawy trudno było przyjąć, że wykonanie przez skarżącego świadczeń osobistych w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny polegających na natychmiastowym stawiennictwie w Komendzie Portu w celu ewakuacji osób, doprowadzi do naruszenia istoty praw wynikających z ustanowionej w art. 53 ust. 1 Konstytucji wolności sumienia i wyznania. Mimo doświadczanego przez skarżącego osobistego konfliktu przekonań z obowiązkami nałożonymi kwestionowaną decyzją, brak jest przesłanek obiektywnych do stwierdzenia, że jest to sytuacja, która zagraża jego tożsamości i integralności, uformowanej przez sumienie oraz wyznawaną religię.

Przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy należało też mieć na uwadze, że: "W demokratycznym państwie prawnym powszechnie przyjęty jest mechanizm ważenia konfliktów wartości i przeciwstawnych racji, których pogodzenie jest trudne lub wręcz niemożliwe. Wyraża go zasada proporcjonalności zapisana w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP" (zob. Konstytucja RP. Komentarz. red. M.Safjan, L.Bosek, Tom I, wyd. C.H.Beck, Warszawa 2016, s. 1263).

Wobec powyższego trzeba przypomnieć, że jedynym z celów określonych w art. 31 ust. 3 Konstytucji, który może uzasadniać ustanowienie ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw są potrzeby bezpieczeństwa państwa. Podobnie stanowi art. 53 ust. 5 Konstytucji, dopuszczając ograniczenie w drodze ustawy wolności uzewnętrzniania religii, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa. Nie budzi wątpliwości, że określone w u.p.o. zadania nakładane na wszystkie organy władzy i administracji rządowej, organy samorządu terytorialnego oraz inne organy i instytucje państwowe, a także na każdego obywatela, zasadniczo służą bezpieczeństwu państwa.

Kontrolowana przez Sąd Wojewódzki decyzja Prezydenta Miasta Ś. wydana została na podstawie art. 203 u.p.o. stanowiącym, że wójt lub burmistrz (prezydent miasta) wydaje w czasie pokoju decyzję administracyjną o przeznaczeniu osoby do wykonania świadczeń osobistych, w tym planowanych do wykonania w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny, na wniosek organów i jednostek organizacyjnych o których mowa w art. 202 ust. 1 (ust. 1). Prowadzi to do wniosku, że organy obu instancji orzekające w sprawie skarżącego nie miały podstaw prawnych do wnioskowanego przez niego zwolnienia od obowiązku wykonania świadczeń osobistych, gdyż nie miał do niego zastosowania art. 206a u.p.o.

W świetle poczynionych rozważań, wbrew zarzutom kasacyjnym ani z norm prawa międzynarodowego (art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu, art. 10 Karty), ani też z norm ustanowionych w Konstytucji nie wynikają przesłanki do kwestionowania konstytucyjności art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP w tym zakresie, w jakim nie uwzględnia on osób, które odmawiają wykonania świadczeń osobistych, jako sprzecznych z ich sumieniem i przekonaniami religijnymi. Jak wskazano wyżej obowiązujące regulacje proklamujące wolność sumienia i wyznania dopuszczają ich ograniczenie w drodze ustaw, gdy jest to konieczne m.in. dla ochrony bezpieczeństwa publicznego. Brak było w rozpoznawanym przypadku również przesłanek, aby dla ochrony praw skarżącego, wynikających z wolności sumienia i wyznania, zastosować ochronę bezpośrednio na podstawie art. 53 ust. 1 Konstytucji.

Odnosząc się do zarzutów kasacyjnych związanych z art. 53 ust. 1 Konstytucji należy dodatkowo wskazać na regulację ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Zgodnie z art. 3 wymienionej ustawy korzystanie z wolności sumienia i wyznania nie może prowadzić do uchylania się od obowiązków publicznych nałożonych przez ustawy (ust. 1); Ze względu na przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne obywatele mogą występować o przeznaczenie do służby zastępczej na zasadach i w trybie określonych w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej.

Przedstawione uwarunkowania wynikające z regulacji konstytucyjnych i ustawowych pozwoliły przyjąć, że nakazowi świadczeń osobistych, stanowiących formę powszechnego obowiązku obrony, podlegają również osoby, w przypadku których wykonywanie tegoż obowiązku stałoby w kolizji z ich sumieniem i wyznawanymi przekonaniami.

Analiza okoliczności konkretnej sprawy w kontekście omówionych wyżej przepisów konstytucyjnych i ustawowych nie pozwalała na stwierdzenie, że doszło w przypadku skarżącego do nadmiernej ingerencji w jego prawa związane z wolnością sumienia i wyznania, mogącej czynić wydane decyzje nielegalnymi. W konsekwencji zasadnie Sąd Wojewódzki zaakceptował rozstrzygnięcia podjęte przez organy obu instancji.

Z przyczyn wykazanych wyżej stanowiska Sądu Wojewódzkiego nie mogły podważyć zarzuty zawarte w punkcie 2 podstawy kasacyjnej - naruszenie art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. poprzez nieuchylenie przez WSA w całości decyzji Wojewody oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie miał brak regulacji prawnej pozwalającej na zwolnienie skarżącego od obowiązku świadczeń osobistych z uwagi na sprzeciw sumienia. Nietrafnie zarzucono w skardze kasacyjnej, że oczekiwana przez skarżącego ochrona prawna mogła być wywiedziona w drodze bezpośredniego zastosowania przepisu art. 53 ust. 1 Konstytucji, bądź prokonstytucyjnej wykładni art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP. Niezasadność stanowiska strony skarżącej wykazana została powyżej, w tym jednak miejscu należy wyjaśnić, że sugerowana w skardze kasacyjnej wykładnia prokonstytucyjna w istocie sprowadzałaby się do działania prawotwórczego, co jest zastrzeżone dla ustawodawcy.

Końcowo wymaga odnotowania, że analogiczne stanowiska w podobnych uwarunkowaniach prawnych i faktycznych zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach: z dnia 12 marca 2020 r., sygn. II OSK 1259/18, LEX nr 3015322; z dnia 28 września 2022 r., sygn. III OSK 1402/21, LEX nr 3413482)

Z tych wszystkich względów skarga kasacyjna, jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw, podlegała oddalaniu na podstawie art. 184 P.p.s.a.

O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto na podstawie art. 204 pkt 1 w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. 2018 r. poz. 265 ze zm.). Koszty te wynoszą 240 zł i w całości składa się na nie wynagrodzenie dla pełnomocnika organu za sporządzenie i wniesienie odpowiedzi na skargę kasacyjną.