Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 100/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-10-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 , ust. 1b
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz (spr.) Asesor WSA Wojciech Wycichowski Protokolant Referent Julia Bednarek po rozpoznaniu w dniu 25 października 2023 r. w Gdańsku na rozprawie ze skargi T. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 28 listopada 2022 r. nr SKO Gd/2931/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Skarga T.D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 28 listopada 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta z 25 kwietnia 2022 r. o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na matkę B.D. została wniesiona w następującym stanie sprawy:

Decyzja organu I instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na matkę została uzasadnioną treścią art. 17 ust. 1 i ust. 1b z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zmianami, dalej u.ś.r.) oraz stwierdzeniem, iż w sprawie istnieją przesłanki negatywne uniemożliwiające przyznanie wnioskowanego świadczenia, tj. data powstania niepełnosprawności, brak związku przyczynowo - skutkowego oraz fakt, że jest inna osoba mogąca wesprzeć skarżącą w opiece nad matką (brat P.).

Z akt sprawy wnioskiem z 27 stycznia 2022 r. skarżąca zwróciła się do Centrum Świadczeń o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką B.D. Do wniosku dołączono: - orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z 8 stycznia 2015 r., na podstawie którego dla B.D. ( ur. 24 grudnia 1969 r.) ustalono znaczny stopień niepełnosprawności ( 02-P, 10-N, 04-O), datuje się on od dnia 4 listopada 2014 r., nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, a orzeczenie wydano na stałe,

- oświadczenie w którym skarżąca podała, iż była aktywna zawodowo do 2019 roku, ok. 3 lata temu zaprzestała aktywności zawodowej w celu sprawowania opieki nad matką, czynności wykonywane w ramach opieki nad matką to -pomoc w podstawowych czynnościach dnia codziennego, myciu, przygotowaniu jedzenia, podaniu leków.

W dniu 7 marca 2022 r. na wezwanie organu skarżąca przedłożyła:

- oświadczenie, w którym podała, iż nie mieszka z matką lecz w jej pobliżu, matka mieszka w zlicytowanym mieszkaniu, do matki przychodzi z samego rana, przygotowuje śniadanie, myje mamę, robi zakupy, przygotowuje obiad i kolację, podaje lekarstwa i sprząta, matka choruje na: uszkodzenie obu płatów potylicznych ciemieniowych, chorobę neurozwyrodnieniową, dyslipidemię, zespól depresyjny, zanik kory mózgowej, zwyrodnienie kory mózgowej, niedowidzenie, zaburzenia pamięci, proces otępienny; matka porusza się przy pomocy chodzika lub osób trzecich. Z oświadczenia wynika też, iż skarżąca zaprzestała pracy z powodu braku czasu ( większość czasu opiekuje się mamą), wcześniej opiekę sprawowała wraz z bratem O., który obecnie przebywa w zakładzie karnym, opieka jest na tyle czasochłonna, iż nie jest skarżąca w stanie podjąć pracy, matka nie korzysta z usług opiekuńczych; B.D. ma jeszcze jednego syna, z którym nie utrzymuje kontaktu od ok. 20 lat,

- dokumentację medyczną matki skarżącej, w tym kartę leczenia szpitalnego z 2011 roku oraz badanie neuropsychologiczne wykonane w 2014 roku,

- świadectwo ukończenia Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych z 27 kwietnia 2012 r.,

- świadectwa pracy z okresu – 08 lipca 2010 r. – 31 sierpnia 2010 r., 11 czerwca 2012 r. -30 czerwca 2013 r., umowy zlecenia z okresów – 27 marca 2013 r. – 31 grudnia 2013 r, 20 września 2013 r., 31 grudnia 2013 r., 25 listopada 2016 r. – 31 grudnia 2016 r., 30 stycznia 2017 r. – 28 lutego 2017 r, 30 maja 2017 r. – 30 czerwca 2017 r., 16 listopada 2017 r. – 31 stycznia 2018 r., umowę o pracę z dnia 4 grudnia 2018 r. zawartą na czas nieokreślony i rozwiązaną 2 maja 2019 r. na mocy porozumienia stron,

- informację dotyczącą okresów składkowych i nieskładkowych, w której podała, iż ostatnie zatrudnienie miało miejsce w okresie 4 grudnia 2018 r. – 2 maja 2019 r.

- wydruk z CEIDG, z którego wynika, iż prowadziła skarżąca działalność gospodarczą - opieka nad małymi dziećmi w okresie 4. Czerwca 2018 r. – 30 listopada 2018 r.

W dniu 3 marca 2022 r. pracownik organu przeprowadził wywiad środowiskowy ze skarżącą, w którym odnotowano, iż B.D. zamieszkuje sama przy ul. [...] w mieszkaniu zlicytowanym 8 lat temu za długi, jest objęta opieką MOPR, otrzymuje zasiłek stały. Skarżąca zamieszkuje oddzielenie przy ul. [...] wraz z 7-letnim synem, czynności wykonywane w ramach opieki nad matką - to zakupy, przygotowywanie posiłków, pomoc przy czynnościach higienicznych ( w wejściu i wyjściu z wanny), ubieraniu, podawanie leków, uczestniczenie w wizytach lekarskich, wyjścia na spacer, załatwianie spraw urzędowych, pranie, sprzątanie. W wywiadzie odnotowano również, iż matka samodzielnie spożywa posiłki, wstaje z łóżka, korzysta z toalety, nie może pozostać sama w domu na dłużej niż kilka godzin z powodu zaników pamięci i zaburzeń równowagi. Z wywiadu wynika też, iż B.D. ma jeszcze dwóch synów – P., z którym od 20 lat nie utrzymuje kontaktu i O., który się Nią opiekował do 2021 roku i który obecnie przebywa w zakładzie karnym.

W toku postępowania odwoławczego Kolegium zleciło dokonanie dodatkowych ustaleń, po których organ I instancji dołączył do akt:

- oświadczenie T.D. z 3 listopada 2022 r., w którym odpowiadając na pytania sformułowane w wezwaniu podała - iż Jej sytuacja finansowa jest ciężka, gdyż z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką nie może podjąć pracy, korzysta ze świadczenia 500+, 300+ i dofinansowania do czynszu; dokumentację dotyczącą przebiegu kariery zawodowej załączyła do wniosku i od tej pory nic się nie zmieniło; aktualny harmonogram dnia zależy od samopoczucia matki danego dnia, nie jest w stanie podać częstotliwości wykonywanych czynności, gdyż każdy dzień jest inny, matka jest osobą niepełnosprawną i niezdolną do samodzielnej egzystencji, w związku z czym pytania są bezcelowe; stan zdrowia matki nie uległ poprawie,

- zaświadczenie lekarskie z dnia 2 listopada 2022 r., z którego wynika iż pani B.D. wymaga całodobowej opieki,

- wywiad środowiskowy przeprowadzony w dniu 14 listopada 2022 r. ze skarżącą i jej matką, w którym pracownik socjalny odnotował, iż w dniu sporządzania wywiadu mieszkanie osoby niepełnosprawnej było bardzo zaniedbane, znajdowało się mnóstwo śmieci, przez co nie można było się swobodnie po nim poruszać; niepełnosprawna ma stały kontakt z synem O., natomiast z synem P. nie utrzymuje kontaktu, ma problemy neurologiczne uniemożliwiające jej funkcjonowanie w codziennym życiu, jednak samodzielnie się porusza, może pozostać w dzień sam na ok. 1-2 godziny, w nocy śpi na lekach uspokajających; skarżąca sprawuje opiekę nad matką od 12 miesięcy, przychodzi codziennie rano do matki, przynosi zakupy, kupuje leki, przygotowuje posiłki i leki, pomaga w czynnościach higienicznych, załatwianiu spraw administracyjnych, zajmuje to kilka godzin dziennie (5-8) przez 7 dni w tygodniu, nikt inny nie sprawuje opieki nad B.D.

Rozpoznając sprawę organ odwoławczy dostrzegł, że istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się do tego, czy na gruncie obowiązujących przepisów skarżącej może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa wart. 17 u.ś.r. w związku z opieką nad matką B.D. Skarżąca jest córką osoby niepełnosprawnej, należy zatem do kręgu osób uprawnionych do występowania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). T.D. jest rozwiedziona i posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności zatem jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r..

Kolegium podkreśliło, że choć ma świadomość, iż organy administracji publicznej są zobowiązane do działania na podstawie przepisów prawa, to zdecydowało się przychylić się do stanowiska sądów administracyjnych, które coraz częściej wskazują na konieczność stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. W tym zakresie zatem organ I instancji błędnie przyjął, iż istnieje negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

W dalszej kolejności Kolegium wskazało, że w treści przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r., ustawodawca ustanowił szereg przesłanek, które muszą zostać spełnione łącznie, aby wnioskodawca mógł otrzymać świadczenie. Główną przesłanką w nim wskazaną jest istnienie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki, a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osoby sprawującej opiekę, bądź jej niepodejmowanie w tymże celu. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki i nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Uszczegóławiając, przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny" powinna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową.

Kolegium zwróciło uwagę na utrwalony w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że jeżeli sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną nie koliduje z wykonywaniem pracy lub potencjalnym podjęciem zatrudnienia, a także w sytuacji, gdy rezygnacja z zatrudnienia nie ma faktycznego związku ze sprawowaniem opieki, bądź osoba sprawująca opiekę nie podejmowała zatrudnienia z innych przyczyn, takich jak np. brak pracy, czy swój stan zdrowia, to świadczenie takie nie będzie przysługiwało. Zatem nie każda rezygnacja z zatrudnienia lub zaniechanie podjęcia pracy będzie podstawą do przyznania świadczenia, a jedynie takie, których celem jest sprawowanie opieki.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. W prowadzonym postępowaniu konieczne jest więc ustalenie związku między rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy nie można utożsamiać z samą oceną wskazań dotyczących osoby niepełnosprawnej, wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Niepełnosprawność w stopniu znacznym (ale też i niezdolność do samodzielnej egzystencji), obejmuje bardzo różne stany zdrowotne osób, wobec których taką niepełnosprawność orzeczono - niektóre z tych osób wymagają jedynie wykonywania pewnych czynności opiekuńczych, inne zaś nie są w stanie w ogóle bez takiej opieki funkcjonować. Ta właśnie sytuacja powoduje, że w sprawach dotyczących przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest dokonanie obiektywnej oceny możliwości wykonywania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - w zestawieniu z faktycznymi potrzebami opiekuńczymi osoby niepełnosprawnej.

Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy Kolegium uznało, że nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką.

Z dokonanych w toku postępowania ustaleń (w ramach wywiadów środowiskowych, złożonych oświadczeń) nie wynika, by rozmiar i zakres opieki sprawowanej nad matką B.D. wymuszał na skarżącej rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Matka nie jest osobą obłożnie chorą i leżącą, porusza się samodzielnie po domu ( czasem przy pomocy chodzika), jedynie na zewnątrz wymaga wsparcia córki, jest sprawna ruchowo w górnej części ciała, może samodzielnie siedzieć, nie wymaga karmienia, pojenia, samodzielnie spożywa przygotowane i podane posiłki, samodzielnie zażywa przygotowane leki, nie wymaga pomocy przy czynnościach fizjologicznych, pomoc przy czynnościach higienicznych dotyczy wejścia i wyjścia z wanny, nie wymaga żadnych specjalistycznych czynności pielęgnacyjnych ( np. smarowanie kremami przeciw odleżynowymi). Czynności opiekuńcze związane z osobą niepełnosprawną wykonywane przez skarżącą regularnie to przygotowanie i podawanie posiłków, przygotowywanie leków, uczestniczenie w wizytach lekarskich, pomoc przy kąpieli. W ocenie Kolegium, na podstawie dokonanych ustaleń przyjąć należy, że rozmiar obowiązków skarżącej związanych z opieką nad matką nie uniemożliwia jej całkowicie podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przynajmniej w częściowym wymiarze czasu.

W ocenie Kolegium, wymienione przez wnioskodawczynię czynności, realizowane w ramach opieki nad matką, nie należą do czynności ekstraordynaryjnych, których wykonywania nie można by pogodzić z wykonywaniem pracy. Wiele osób wykonuje takie czynności, chociażby rodzice w stosunku do małoletnich dzieci przed zaprowadzeniem ich do żłobka czy przedszkola i nie uniemożliwia im to podejmowania zatrudnienia. Natomiast pozostałe czynności wykonywane przez wnioskodawczynię (gotowanie, robienie zakupów, sprzątanie, pranie, prasowanie) związane są z prowadzeniem gospodarstwa domowego i z pewnością nie kolidują z podjęciem przez nią zatrudnienia.

Kontynuując Kolegium podkreśliło, iż skarżąca opiekę nad matką sprawuje od 2021 roku, zaś ostatnią aktywność zawodową zakończyła w 2019 roku, a więc na 2 lata przed podjęciem się tej opieki. W ocenie Kolegium trudno jest więc uznać, że to właśnie sprawowana przez nią opieka nad matką była przyczyną rezygnacji z zatrudnienia, zaś biorąc pod uwagę obecny rozmiar tej opieki nie można też przyjąć, iż to wyłącznie ona stanowi przeszkodę podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącą.

Odwołując się do materiału dowodowego Kolegium przyjęło, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, bowiem rozmiar i zakres opieki nie wymusza na skarżącej całkowitego niepodejmowania pracy zarobkowej. Sprawowana opieka nad matką nie uniemożliwia wykonywania pracy zarobkowej, która może być także wykonywana chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Nadto wskazał organ odwoławczy, że B.D. ma oprócz skarżącej jeszcze dwoje dzieci - synów – O. i P.Fakt, iż kontakt z P.się urwał, nie zwalnia go to z prawnego i moralnego obowiązku świadczenia opieki wobec niepełnosprawnej matki. W ocenie Kolegium, nawet jeśli żadne z rodzeństwa nie jest w stanie opiekować się matką codziennie, to istnieje możliwość podziału obowiązków opiekuńczych lub też zebrania środków na opłacenie profesjonalnego opiekuna.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku T.D. podała, że stan zdrowia matki wymaga sprawowania nad nią opieki, a także dozoru, aby nie uczyniła sobie krzywdy. Podniosła skarżąca, że podjęłaby zatrudnienie, jednak konieczność zajmowania się matką nie pozwala na to. Odnosząc się do brata P. podała, że Sąd rozdzielił rodzeństwo 20 lat temu, opiekę nad bratem powierzył ojcu, a nad skarżącą matce. Rodzeństwo nie utrzymuje kontaktu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) - powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3).

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryteria Sąd uznał, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że

1. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu;

2) opiekunowi faktycznemu dziecka;

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie zaś z treścią art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W rozpoznawanej sprawie organ pierwszej instancji odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy.

Kwestią sporną pozostawało istnienie w sprawie związku przyczynowego między rezygnacją z pracy lub rezygnacją z podjęcia zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad matką.

Dokonując oceny w tym zakresie, należy uwzględnić, że z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności matki skarżącej wynika, że jest ona niezdolna do samodzielnej egzystencji.

Ustawodawca na użytek regulacji, jaką stanowi ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku wyrażeń ustawowych, zawartym w art. 3 tej ustawy w pkt 21, sformułował legalną definicję pojęcia znacznego stopienia niepełnosprawności, przez który rozumie się:

a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,

b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach,

d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów,

e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Przytoczony przepis art. 3 pkt 21 lit. a u.ś.r. odsyła do ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j.. Dz. U. z 2020 r. poz. 426), która w art. 4 ust. 1 stanowi, że do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Jednocześnie wydane na podstawie art. 6c ust. 9 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (t.j.: Dz. U. 2018 r. poz. 2027) w § 29 ust. 1 określa standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności, które zawierają kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu powodujące:

1) niezdolność do pracy - co oznacza całkowitą niezdolność do wykonywania pracy zarobkowej z powodu fizycznego, psychicznego lub umysłowego naruszenia sprawności organizmu;

2) konieczność sprawowania opieki - co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem;

3) konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych.

Taki kontekst prawny, powinny mieć na uwadze organy przy ocenie konieczności i zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą nad matką zakwalifikowaną do znacznego stopnia niepełnosprawności na podstawie przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

Podkreślić należy, że warunku "stałej" opieki, nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała, w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z 9 grudnia 2019 r. sygn. akt III SA/Kr 1164/19). Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., jest nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana, zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z 3 lipca 2019 r. sygn. akt II SA/Rz 535/19).

Zarówno z dokumentacji medycznej jak i z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika socjalnego w dniu 3 marca 2022 r. wynika, że matka skarżącej choruje na: uszkodzenie obu płatów potylicznych ciemieniowych, chorobę neurozwyrodnieniową, dyslipidemię, zespól depresyjny, zanik kory mózgowej, zwyrodnienie kory mózgowej, niedowidzenie, zaburzenia pamięci, proces otępienny. Z wywiadu tego jednoznacznie wynika, że matka skarżącej wymaga stałej opieki, którą zapewnia jej córka T.D. Zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą obejmuje wykonywanie zakupów, przygotowywanie posiłków, pomoc przy czynnościach higienicznych ( w wejściu i wyjściu z wanny), ubieraniu, podawanie leków, uczestniczenie w wizytach lekarskich, wyjścia na spacer, załatwianie spraw urzędowych, pranie, sprzątanie. Jednakże w ocenie Sądu, odmiennie od stanowiska organów, zakres tych czynności nie pozwala skarżącej na podjęcie zatrudnienia. Należy mieć bowiem na uwadze, że charakter schorzeń podopiecznej B.D. wymaga od skarżącej stałego nadzoru nad jej zachowaniem. Sąd podziela stanowisko prezentowane w skardze, iż w tej sytuacji podopieczna pozostawiona bez opieki jest narażona na wyrządzenie krzywdy sobie i osobom trzecim.

Niezrozumiałe dla Sądu jest użyte w zaskarżonej decyzji określenie, że T.D. " jest sprawna ruchowo w górnej części ciała, może samodzielnie siedzieć", co ma uzasadniać odmowę wnioskowanego świadczenia. Z dowodów zgromadzonych w sprawie jednak wyraźnie wynika, że podopieczna przy poruszaniu wymaga pomocy skarżącej.

Zdaniem Sądu, nie tylko osoby leżące, wymagają opieki ze strony osób trzecich. Także osoby, które nie są w takim stanie mogą wymagać opieki lub asystowania w codziennych czynnościach.

W świetle unormowania art. 17 ust. 1 u.ś.r., w przypadku osoby wymagającej opieki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, organ nie powinien negować wymagań dotyczących sposobu i intensywności opieki nad osobą niepełnosprawną określonych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Ustalenia organu w tym zakresie mogą być odmienne w wyjątkowych sytuacjach, winny być poprzedzone wnikliwą, opartą na faktach oceną stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej. Organ administracji rozpoznający wniosek, co do zasady, nie jest bowiem uprawniony od oceny stanu zdrowia i sprawności osoby pozostającej pod opieką.

Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej winien stać na straży praworządności i podejmować kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Z kolei stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

W niniejszej sprawie, dokonując ustaleń dotyczących zakresu sprawowanej opieki należało wziąć pod uwagę treść orzeczenia o niepełnosprawności matki skarżącej, ale również informacje wynikające z zestawienia wykonywanych przez skarżącą czynności opiekuńczych oraz wiadomości wynikające z wywiadu środowiskowego. Te materiały w sprawie zostały zgromadzone, jednak ich ocena dokonana przez organy prowadzące postępowanie jest wadliwa. Uznanie przez organy w rozpatrywanej sprawie, że zakres sprawowanej opieki nie jest duży i umożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia nie znajduje potwierdzenia w zebranym w sprawie materiale dowodowym.

Jak wynika z akt sprawy opieka sprawowana przez skarżącą nad matką jest stała, w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie. Nie ulega wątpliwości, że skarżąca prawidłowo sprawuje opiekę nad matką, a zakres czynności opiekuńczych uniemożliwia jej podejmowanie zatrudnienia. Organy dopuściły się zatem naruszenia przepisów prawa materialnego, to jest art. 17 ust. 1 oraz przepisów postępowania, to jest art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Wskazać także należy, że zawarte w art. 17 ust. 1 ustawy sformułowanie "jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki" dotyczy zarówno sytuacji rezygnacji z zatrudnienia jak również niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki. Wynika to w sposób jednoznaczny z treści tego uregulowania. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż stan zdrowia uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia.

Natomiast na ocenę niniejszej sprawy nie ma znaczenia ustalona przez organ okoliczność, iż skarżąca nie mieszka z matką. Jak już wyżej wspomniano stała opieka nie oznacza opieki całodobowej. Skarżąca niewątpliwie opiekuje się matką, a czas tej opieki dostosowany jest do wymagań podopiecznej. Drugorzędne znaczenie ma opisany w wywiadzie środowiskowym z dnia 14 listopada 2022 r. bałagan w miejscu zamieszkania podopiecznej oraz to, że mieszkanie to jest zaniedbane. Pracownik socjalny nie ustalił przyczyn tego stanu rzeczy, a może on wynikać z okoliczności niezależnych od skarżącej. Bez znaczenia w sprawie jest również to, iż B.D. posiada jeszcze dwóch synów. Z ustaleń dokonanych w sprawie wynika bowiem, że to skarżąca sprawuje opiekę nad matką.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję.

Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

Wskazania co do dalszego toku postępowania administracyjnego wynikają z powyższych rozważań. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ uwzględni przedstawioną ocenę dotyczącą związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia a sprawowaniem opieki.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).