Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 286/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2024-08-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 9
journal: Dz.U. 2024 poz 323
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik Sędzia WSA Marzena Łozowska Protokolant: Referent Dagmara Jugo po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi P. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 11 stycznia 2024 r., nr SKO.40.3463.2023.śr w przedmiocie odmowy całkowitego umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez P. B. (dalej: strona, skarżący) decyzją z dnia 11 stycznia 2024 r., nr SKO.40.3463.2023.ŚF, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.), dalej Kpa - po rozpatrzeniu odwołania strony od decyzji Prezydenta Miasta Kędzierzyn-Koźle z dnia 3 sierpnia 2023 r., nr DRA.520.267.2023.ŚP, odmawiającej mu całkowitego umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, o zwrocie których orzeczono decyzją Prezydenta Miasta Kędzierzyn-Koźle z dnia 13 kwietnia 2023 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję I instancji.

Argumentując podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy na wstępie przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania według chronologii zdarzeń, wskazując przy tym prawne regulacje przedmiotu. W tych ramach przypomniał, że decyzją z dnia 13 kwietnia 2023 r., nr [...], Prezydenta Miasta Kędzierzyn-Koźle ustalił jako nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne przyznane stronie w związku z opieką nad ojcem – J. B. - decyzją z dnia 12 maja 2021 r., nr [...], pobrane w okresie od 10 grudnia 2021 r. do 31 grudnia 2022 r. w łącznej kwocie 26.826,70 zł oraz orzekł jego zwrot wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W uzasadnieniu wskazał, że w dniu 12 stycznia 2023 r. w wyniku weryfikacji danych w rejestrze PESEL pozyskał informację, że ojciec strony zmarł w dniu 9 grudnia 2021 r.

Tym samym dowodził, że wobec zgonu osoby wymagającej opieki strona od 10 grudnia 2021 r. nie była uprawniona do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad ojcem. Przedmiotowa decyzja została doręczona w trybie "awiza" z dniem 2 maja 2023 r. i nie została zaskarżona, stąd stała się ostateczna.

W dniu 1 sierpnia 2023 r. do organu I instancji wpłynął wniosek strony o całkowite umorzenie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Strona podniosła, że po śmierci ojca jest sierotą, nie posiada dochodu, jest zarejestrowana w PUP jako osoba bezrobotna od 12 lipca 2023 r., nie podejmuje pracy z powodów zdrowotnych oraz braku prawa jazdy, które utraciła prowadząc samochód bez uprawnień, (sąd orzekł o zakazie prowadzenia samochodu), przez co nie posiada świadectwa o niekaralności, co stanowi trudność w znalezieniu pracy. Podała, że nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, po wieloletniej opiece nad niepełnosprawnym ojcem cierpi na uporczywe bóle [...], a po przejściu w grudniu 2021 r. choroby Covid-19. Cierpi na zaburzenia pracy [...]. Dodała, że po śmierci ojca cierpiała z powodu bolesnej traumy, która powoli ustępuje. Jednocześnie strona zaznaczyła, że po wieloletniej opiece nad niepełnosprawnym ojcem ma problem z odnalezieniem się na rynku pracy, a po odzyskaniu uprawnień kierowcy postara się to zmienić, obecnie zbiera surowce wtórne.

Przytoczoną na wstępie decyzją z dnia 3 sierpnia 2023 r., nr DRA.520.267.2023.SP, organ I instancji odmówił stronie całkowitego umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, o zwrocie których orzeczono decyzją Prezydenta Miasta Kędzierzyn-Koźle z dnia 13 kwietnia 2023 r., nr [...]. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji powołał treść art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i stwierdził, że decyzją z dnia 13 kwietnia 2023 r., nr [...], ustalił jako nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne przyznane stronie w związku z opieką nad ojcem, pobrane w okresie od 10 grudnia 2021 r. do 31 grudnia 2022 r. w łącznej kwocie 26.826,70 zł oraz orzekł o jego zwrocie wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Dalej powołał art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazał, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń jest uzależnione od "szczególnych okoliczności" występujących w sytuacji rodziny. Decyzja w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy i jest zależna od oceny organu. Podał, że na szczególną sytuację zdrowotną lub rodzinną mogą wskazywać min. orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym, fizyczna niemożność podjęcia pracy, brak samodzielności, samotne wychowywanie dzieci, wielodzietność, niemożność pokrywania kosztów mieszkania i leków oraz obiektywny i trwały charakter tych okoliczności.

Następnie organ opisał wniosek złożony przez stronę i zauważył, że z akt sprawy wynika, iż do dnia 31 grudnia 2020 r. strona była zatrudniony na umowę zlecenia. Na podstawie ustalonej sytuacji dochodowej, rodzinnej i bytowej wnioskodawcy organ nie przychylił się do wniosku o całkowite umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, gdyż - w jego ocenie - trudna sytuacja materialna nie uzasadnia całkowitego umorzenia, bo strona wprawdzie deklaruje, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, ale jednocześnie posiada obiektywną zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu pozwalającego na zapewnienie odpowiedniego poziomu życia. Stwierdził, że strona jest w wieku aktywności zawodowej, zarejestrowana jako osoba bezrobotna w PUP, czyli jest zdolna i gotowa do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze, nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Decyzję doręczono stronie w dniu 23 sierpnia 2023 r.

Z powyższą decyzją organu I instancji nie zgodził się skarżący, który z zachowaniem terminu określonego w art. 129 § 2 kpa, złożył od niej odwołanie. Zaznaczył, że ojcem opiekował się w latach 2015 - 2021, ostatnie lata były wyjątkowo ciężkie, po śmierci ojca był wykończony, bo pracował 24 godziny na dobę, zmagając się z bólami [...] i trudnościami natury [...]. Opisał opiekę sprawowaną nad ojcem oraz fakt utraty w roku 2019 prawa jazdy w wyniku prowadzenia pojazdu po spożyciu alkoholu, po którym opieka nad ojcem była utrudniona z powodu braku auta. Podkreślił traumę, jaką była dla niego śmierć ojca. Powtarzając okoliczności podane we wniosku o umorzenie przypomniał, że w roku 2022 podupadł na zdrowiu, czuł się wyobcowany, nie jadł całymi dniami, nigdzie nie wychodził, zamknął się w sobie, unikał towarzystwa, a pieniądze, które dostawał nienależnie sprawiły, że udało mu się przeżyć 2022 r. Zaznaczył, że pod koniec 2022 r. poczuł się na siłach by podjąć próbę znalezienia pracy, nie posiadając uprawnień kierowcy było to trudne, bóle [...] były dotkliwe i [...] też czuł się źle, a okazało się, że nie znajdzie pracy w handlu, czy ochronie, bo potrzebne jest świadectwo o niekaralności. Podał, że nie jest w stanie dostarczyć dowodów potwierdzających jak bardzo źle czuł się rok temu, ale stwierdził, że kontynuuje leczenie w poradni [...] i jest w trakcie składania wniosku o orzeczenie o niepełnosprawności.

Organ I instancji, działając na podstawie art. 133 kpa przekazał odwołanie wraz z aktami sprawy do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu, ponieważ nie znalazł podstaw prawnych i faktycznych do zastosowania art. 132 kpa.

Organ drugoinstancyjny uznając stanowisko organu pierwszoinstancyjnego za zasadne motywując wyrażoną ocenę w pierwszej kolejności przytoczył podstawy prawne mające zastosowanie w sprawie, a następnie wskazał na motywy, którymi się kierował przy jej wyrażaniu. W tych ramach podał, że zasady postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych zostały uregulowane w art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.), zwanej dalej ustawą lub uśr. Zgodnie z jej art. 30 ust. 1 osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Zgodnie zaś z art. 30 ust. 2b ustawy od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1-3 i 5 ustawy, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Stosownie do art. 30 ust. 9 ustawy organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W ocenie Kolegium wobec uprawomocnienia się decyzji o nienależnie pobranym świadczeniu pielęgnacyjnym strona jest zobowiązana do zwrotu pobranych nienależnie świadczeń. Kolegium wskazało, że w dniu 1 sierpnia 2023 r. do organu I instancji wpłynął wniosek strony o całkowite umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, to jednak nie został on uwzględniony przez organ I instancji. Podniosło, że uwzględniając treść art. 30 ust. 9 ustawy organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zauważyło także Kolegium, że dla stosowania art. 30 ust. 9 ustawy kluczowe znaczenie ma fakt, iż decyzja wydawana w przedmiocie przyznania ulg w przypadku obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, jest decyzją uznaniową jak już wskazał organ I instancji. Tak więc, jak zaznaczyło Kolegium, nawet w przypadku spełnienia przesłanek do zastosowania ulgi, organ może, ale nie musi, ulgę taką przyznać. Wobec powyższego Kolegium rozpoznając odwołanie od decyzji uznaniowej weryfikuje, czy uznanie organu nie ma charakteru arbitralnego oraz czy zostało należycie uzasadnione rzeczowymi argumentami.

Podkreśliło następnie Kolegium, że decyzja podjęta na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy musi być poprzedzona zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 oraz art. 77 § 1 kpa), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważeniem zebranego materiału (art. 80 kpa), także pod kątem dokonania oceny "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" osoby wnioskującej o zastosowanie ulg, tzn. pod kątem oceny okoliczności z punktu widzenia zastosowania jednej z "ulg" w spłacie nienależnie pobranego świadczenia, o której mowa w art. 30 ust. 9 ustawy. Tak więc, dokonując oceny pod kątem występowania "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny", co umożliwiałoby organowi zastosowanie ulgi, przy uwzględnieniu wniosku strony, w zakresie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, organ właściwy musi podjąć rozstrzygnięcie w oparciu o aktualną sytuację życiową (w tym materialną i zdrowotną) wnioskodawcy. Podstawą podjęcia decyzji w badanym zakresie musi być bowiem ustalenie faktycznie istniejących ważnych (szczególnie uzasadnionych) powodów, mających wpływ na funkcjonowanie strony i skonfrontowanie ich z konkretną (realną i aktualną) możliwością spłaty nienależnie pobranych świadczeń.

Mając na uwadze treść odwołania, Kolegium zauważyło, że strona co do zasady zarzuca organowi I instancji nieuwzględnienie jej trudnej sytuacji życiowej (zdrowotnej i finansowej), opisuje swój stan fizyczny i psychiczny po śmierci ojca, w okresie pobierania świadczenia nienależnego, mający uzasadniać uwzględnienie złożonego przez niego wniosku.

Zdaniem Kolegium organ I instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że trudna sytuacja materialna strony nie uzasadnia całkowitego umorzenia, bo strona wprawdzie deklaruje, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, ale jednocześnie posiada obiektywną zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu pozwalającego na zapewnienie odpowiedniego poziomu życia. Dostrzegło także Kolegium, że organ I zaznaczył, że strona jest w wieku aktywności zawodowej (lat 44), zarejestrowana jako osoba bezrobotna w PUP, czyli jest zdolna i gotowa do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze, nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Zatem mimo trudnej kondycji finansowej wnioskodawcy istnieją możliwości poprawy warunków, stąd organ uznał, iż jest możliwość jej zmiany, a tym samym nie występują w sprawie okoliczności szczególne, które uniemożliwiałyby spłatę zadłużenia, tj. takie okoliczności, których mimo upływu czasu nie dałoby się wyeliminować, np. związane z pogarszającym się stanem zdrowia nie rokującym poprawą a przez to brakiem możliwości zarobkowania.

W ocenie organu odwoławczego argumentacja i interpretacja faktów przedstawiona przez organ I instancji w tym zakresie jest zrozumiała i logiczna. Organ I instancji na podstawie ustalonego stanu faktycznego sprawy stwierdził bowiem, że nie sposób uznać, aby sytuacja wnioskodawcy była "szczególnie" trudna, gdyż wynika ona głównie z braku zatrudnienia strony i nie uzyskiwania dochodów, jednakże może ona ulec zmianie, gdyż strona poszukuje zatrudnienia już od końca 2022 r. - jak sama wskazała.

Natomiast okoliczność problemów zdrowotnych strony, nie znajduje potwierdzenia w zebranym materiale dowodowym, a zatem nie można uznać, iż jest ona na tyle zła, że uniemożliwia mu podjęcie pracy.

Jednocześnie Kolegium podniosło, że strona w toku postępowania wykazywała, że po śmierci ojca była w złym stanie [...] i dlatego nie mogła podjąć pracy, natomiast od końca 2022 r. próbuje znaleźć zatrudnienie, ale jest to utrudnione ze względu na brak prawa jazdy i niemożność uzyskania świadectwa o niekaralności. Dostrzegło przy tym, że strona sama podaje, że po śmierci ojca cierpiała z powodu bolesnej traumy, która powoli ustępuje, a obecnie po wieloletniej opiece nad niepełnosprawnym ojcem ma problem z odnalezieniem się na rynku pracy, ale po odzyskaniu uprawnień kierowcy postara się to zmienić.

Zdaniem Kolegium okoliczności te wskazują zatem, że aktualna sytuacja strony ulega poprawie i umożliwia mu podjęcie zatrudnienia, a fakt, iż dotychczas nie udało mu się podjąć pracy nie oznacza, że sytuacja ta w każdej chwili nie może się zmienić i uzyska on zatrudnienie. Z żadnego z przedłożonych dowodów nie wynika bowiem, że wnioskodawca jest niezdolny do pracy i posiadane przez niego schorzenia eliminują go z rynku pracy.

Uwzględniając powyższe wyjaśnienia stwierdziło, iż uznanie przez organ I instancji, o braku podstaw do umorzenia całkowitego nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego nie wynikało z dowolnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, a tym samym organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Strona postępowania winna uregulować należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, ponieważ brak jest przesłanek które uniemożliwiałyby ich spłatę.

Rekapitulując wskazało, że sam wnioskodawca wskazał, iż poszukuje pracy, tak więc ma on możliwość poprawy swojej sytuacji poprzez uzyskanie dochodu. Istnieją bowiem warunki do uzyskania zatrudnienia (a tym samym dochodu), a zatem spłaty w przyszłości nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Przyjęcie odmiennego założenia prowadziłoby do uprzywilejowania osób, które nie podejmują aktywnych działań zmierzających do polepszenia swego stanu majątkowego, choć mają taką możliwość, w stosunku do osób, które pomimo trudnej sytuacji materialnej, wywiązują się z obowiązków regulowania należności wobec Państwa. Podkreśliło, że przesłanka "wyjątkowości" nie może być interpretowana w sposób rozszerzający i rozciągana na stany faktyczne, które - choć trudne - to jednak pozbawione są cech szczególnych. Sam natomiast fakt nie uzyskiwania dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych osób zobowiązanych do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Sytuacja strony jest bowiem zbliżona do sytuacji innych rodzin korzystających ze świadczeń.

Podsumowując organ odwoławczy wskazał, że z materiału dowodowego zebranego w spawie nie wynikają szczególne okoliczności, które wskazywałyby, że sytuacja strony w perspektywie czasowej wiązałaby się np. z permanentnym pogarszaniem się stanu zdrowia lub wstępowaniem obecnie trudnej sytuacji zdrowotnej, lub innych okoliczności życiowych wymagających ponoszenia takich nakładów finansowych, które w sposób ciągły wiązałyby się z nieodwracalnie trudną sytuacją życiową uniemożliwiająca spłatę powstałych zobowiązań, uzasadniające przyznanie stronie wnioskowanej ulgi.

W ocenie składu orzekającego uznanie administracyjne, towarzyszące wydaniu decyzji oznacza, że organ ją podejmujący ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia zależnie od okoliczności sprawy. W ocenie składu orzekającego podjęte przez organ I instancji rozstrzygnięcie nie wykracza poza ramy uznania administracyjnego. Tym samym stwierdziło, iż zaskarżona decyzja jest zgodna

Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożył jej adresat. W skardze nie formułując samodzielnych zarzutów zanegował w jej uzasadnieniu stanowisko Kolegium uznające orzeczenie pierwszoinstancyjne za nienaruszające prawa. Wskazał, że nie wie co miałby napisać więcej niż dotychczas zawarł, prezentując swoją sytuację życiową. Ponownie ją opisał.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, jednocześnie podtrzymując swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji powtórzył zasadnicze motywy w niej zawarte.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 935, ze zm.), dalej także jako P.p.s.a., sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1267 ze zm.) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy z dnia z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 323), zwanej nadal ustawą lub uśr, "organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny".

W judykaturze, które w pełni podziela skład orzekający w tej sprawie wskazuje się, że brzmienie powyższego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że organ administracji orzekając w przedmiocie ulg wskazanych w tym przepisie, działa w ramach uznania administracyjnego. Konsekwencją takiego charakteru decyzji wydawanej w powyższym przedmiocie jest ograniczony zakres sądowej kontroli legalności takiego aktu. Jak wskazał NSA w wyroku z 27 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1011/20, sądowa kontrola decyzji uznaniowej polega na zbadaniu, czy przed podjęciem tej decyzji, orzekający organ administracji publicznej dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy, czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia, a także, czy rozważył wszelkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia. Zwrócić przy tym należy uwagę, że sąd administracyjny nie ocenia decyzji uznaniowej z punktu widzenia jej słuszności (por. wyrok WSA w Krakowie z 14 listopada 2012 r., sygn. akt III SA/Kr 3/12).

Udzielenie ulgi (np. poprzez umorzenie nienależnie pobranych należności lub rozłożenie tej należności na raty) dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy gdy "zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny", które jak uwypukliły organy w sprawie strony nie wystąpiły. Zasadnie organy wyjaśniły, że pod wskazanym pojęciem rozumieć należy całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy (skarżącego). Rozpoznając bowiem wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, organy administracji powinny dokonać oceny tego, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność, stan zdrowia, mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności".

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym zasadnie także podkreśla się, że "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" w rozumieniu art. 30 ust. 9 uśr mogą być zarówno sytuacjami nadzwyczajnymi stanowiącymi następstwo zdarzeń nagłych, nieprzewidywalnych (np. klęsk żywiołowych) jak i wynikać ze splotu typowych, zwyczajnych zdarzeń i czynników powodujących, że sytuacja konkretnej rodziny czy osoby może być uznana za szczególną (por. wyrok WSA w Gdańsku z 27 września 2018 r., sygn. akt II SA/Gd 482/18). Z tego też względu organ administracji publicznej w prowadzonym postępowaniu powinien ustalić i ocenić całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej osoby oraz jej rodziny ubiegającej się o zastosowanie ulgi w kwestii zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Zebrany w sprawie materiał dowodowy powinien odzwierciedlać stan majątkowy, rodzinny, wiek, stan zdrowia (np. występującą niepełnosprawność czy długotrwałe, przewlekłe choroby, wydatki ponoszone w związku z opieką medyczną), ewentualne wydatki rodziny związane z edukacją lub korzystaniem z dodatkowych (pozaszkolnych) zajęć np. edukacyjnych czy sportowych.

W przedmiotowej sprawie organy powinnościom tym sprostały szczegółowo odtwarzając stan faktyczny i oceniając okoliczności mające wpływ na sytuację życiową strony. Zasadnie przy tym podnosząc, że przesłanka "wyjątkowości" nie może być interpretowana w sposób rozszerzający i rozciągana na stany faktyczne, które - choć trudne - to jednak pozbawione są cech szczególnych. Sam natomiast fakt nieuzyskiwania dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych osób zobowiązanych do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Sytuacja strony jest bowiem zbliżona do sytuacji innych rodzin korzystających ze świadczeń. W szczególności nie stwierdzono w odniesieniu do skarżącego niezdolności do pracy w stopniu uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia.

W tym miejscu powtórzenia wymaga, że w orzecznictwie, z którym utożsamia się skład orzekający w sprawie podkreśla się, iż przesłanka "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" obejmuje przede wszystkim te przypadki, w których zachodzi duże prawdopodobieństwo, że egzekucja nienależnie pobranego świadczenia może spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji (por. wyrok NSA z 6 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 941/19 oraz z 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1659/12). Jeżeli organ uzna, że w danym przypadku istnieje takie ryzyko, to powinien w dalszej kolejności rozważyć możliwość udzielenia ulgi w części bądź ustalić, czy wystarczające jest rozłożenie płatności na raty, ewentualnie odroczenie terminu płatności.

Na początku należy podkreślić, że Sąd ma świadomość, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji życiowej, ale nie jest to sytuacja szczególna, trudna do przezwyciężenia. Zdaniem Sądu trudno uznać, iż sytuacja życiowa i materialna skarżącego jest szczególnie trudna, zwłaszcza, że posiada majątek spadkowy (prawo do mieszkania), jest osobą w wieku i stanie umożliwiającym pracę, co wyraża rejestrując się w PUP, jako osoba poszukującą pracy. Podnoszone przez niego okoliczności dotyczące "dobrych chęci na zmianę" wskazują, że jego aktualna sytuacja przy "odzyskaniu" chęci może jednak ulec poprawie. Powyższe pokazuje w ocenie Sądu, że skarżący ma możliwości podjęcia zatrudnienia, a fakt, iż dotychczas nie udało mu się podjąć pracy nie oznacza, że sytuacja ta w każdej chwili nie może się zmienić i de facto uzyska on zatrudnienie i osiągnie dochody. Z żadnego z przedłożonych dowodów nie wynika bowiem, że wnioskodawca jest niezdolny do pracy czy jego schorzenia eliminują go z rynku pracy.

Podniesione argumenty dotyczące stanu zdrowia bez poparcia tego odpowiednimi dokumentami, czynią je stanowiskiem strony nie popartym dowodem, a zarejestrowanie w PUP dowodzi, że ma wolę i możliwości, w tym zdrowotne podjęcia zatrudnienia. W tym zakresie sytuacja strony skarżącej nie różni się od sytuacji innych osób.

Należy mieć świadomość, że zobowiązanie do zwrotu świadczeń przez stronę leży w najlepiej rozumianym interesie społecznym. Były to bowiem świadczenia nienależnie pobrane, wiele miesięcy po śmierci ojca strona je pobierała, nie wykazując żadnej inicjatywy ażeby ten stan uległ zmianie.

Nadto strona nie wystąpiła ani o odroczenie spłat, ani też chociażby o umorzenie odsetek a np. tylko należność główną rozłożyć na raty. Biorąc pod uwagę gradację ulg wymienionych w art. 30 ust. 9 uśr, zastosowanie tej najdalej idącej, tj. umorzenia świadczenia może znaleźć zastosowanie w ostateczności, to jest wtedy, kiedy nieracjonalne i niecelowe jest zastosowanie innych ulg.

Zdaniem Sądu należy w tym wypadku brać pod uwagę również zasadność obciążenia państwa, a w rezultacie całego społeczeństwa, kosztami udzielonej stronie skarżonej pomocy, aby dochodzenie nienależnie pobranych należności nie doprowadziło w efekcie do kosztów większych niż w przypadku zaniechania korzystania z tego uprawnienia (np. w postaci konieczności udzielania zainteresowanemu dodatkowych świadczeń z pomocy społecznej), czego w rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono. Względy prawne i społeczne wymagają bowiem w sposób oczywisty, żeby stosowne należności były regulowane, a zainteresowany pochopnie nie był z nich zwalniany. W konsekwencji uznać należy, że odmawiając stronie skarżącej umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Miał podstawy, aby uznać, że sytuacja strony skarżącej, pomimo jej problemów zdrowotnych, nie uzasadnia zupełnej rezygnacji z dochodzenia nienależnie pobranego świadczenia, czemu dał wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W ocenie Sądu, prawidłowa jest ocena dokonana w niniejszej sprawie przez organy odnośnie do sytuacji skarżącego, zgodnie z którą nie spełnia on przesłanki "szczególnie uzasadnionej sytuacji rodzinnej", warunkującej przyznanie mu ulgi w postaci umorzenia zobowiązania.

W niniejszej sprawie organy zebrały obszerny materiał dowodowy, który prawidłowo oceniły z zachowaniem zasad doświadczenia życiowego i logiki. Ocena ta w żadnym wypadku nie jest dowolna, a uzasadnienie obu decyzji zostało sporządzone z zachowaniem wszelkich wymogów procesowych. Pozwalało to na zaprezentowaną w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku ocenę prawną, z której wynika, że obecna, niewątpliwie trudna sytuacji skarżącego, może ulec poprawie, co sam skarżący deklaruje. Warto zauważyć, że wypowiadające się w sprawie organy w swoich uzasadnieniach, wskazując na trudną sytuację strony, wyjaśniły dlaczego nie uwzględniły podawanych przez skarżącego okoliczności jako szczególnych. Skład orzekający w niniejszej sprawie pogląd ten w pełni podziela i zwraca uwagę, że świadczy o zajęciu on stanowiska nacechowanego wyważeniem pomiędzy jednym i drugim interesem, czyli prywatnym i publicznym, o czym szerzej powyżej. Biorąc pod uwagę wszystkie wyżej opisane okoliczności, brak jest podstaw, aby – jak oczekuje tego skarżący – zignorować, jego możliwości zarobkowania. Niemniej jednak, gdyby faktycznie pogorszył się stan zdrowia skarżącego zmianie uległaby jego sytuacji życiowa, to nie traci uprawnienia do zgłoszenia kolejnego wniosku o rozłożenie na raty, czy umorzenie zobowiązania.

W ocenie Sądu organy obu instancji prawidłowo w okolicznościach niniejszej sprawy uwzględniły nie tylko sytuację majątkową, w której strona skarżąca aktualnie się znajduje, lecz także istniejące po jej stronie realne możliwości poprawy tej sytuacji. Nie można też wykluczyć uzyskania przez skarżącego stałego zatrudnienia. Zdaniem Sądu organy administracji publicznej mają prawo - przy badaniu sytuacji majątkowej strony – do stwierdzenia, że może ona uzyskać dochody i w przyszłości spłacić zaległości. Tym bardziej dotyczy to sytuacji, gdy wnioskodawca jest osoba, której wiek i udokumentowany historią choroby stan zdrowia powala na zatrudnienie. Przyjęcie odmiennej koncepcji prowadziłoby do uprzywilejowania osób, które nie podejmują aktywnych działań zmierzających do polepszenia swego stanu majątkowego, choć mają taką możliwość, w stosunku do osób, które pomimo trudnej sytuacji materialnej, wywiązują się z obowiązków regulowania należności wobec Państwa (por. wyrok NSA z 30 listopada 2016 r., sygn. akt II FSK 3350/14, oraz wyrok WSA w Warszawie z 13 czerwca 2018, sygn. akt III SA/Wa 2559/17).

Tym samym z materiału dowodowego zebranego w spawie nie wynikają okoliczności, o jakich mowa w art. 30 ust. 9 uśr.

Zdaniem Sądu, organy wykazały brak podstaw do umorzenia długu. Natomiast uznanie administracyjne, towarzyszące wydaniu decyzji oznacza, że organ ją podejmujący ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia zależnie od okoliczności sprawy. Nie ulega bowiem wątpliwości, że decyzje pozostawione uznaniu administracyjnemu wymagają szerszego uzasadnienia niż decyzje o charakterze związanym, gdyż powinny wskazywać, jakie względy zdecydowały o wyborze danego rozstrzygnięcia. Dokonana w tej mierze analiza akt niniejszej sprawy prowadzi do wniosku, że uzasadnienia decyzji obu instancji spełniają wymogi określone w art. 107 § 3 kpa, gdyż organy dokonały pełnej i wszechstronnej oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącej, a motywy, którymi się organy kierowały – są logiczne i racjonalne.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd orzekł na podstawie art. 151 P.p.s.a.