Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 22/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-05-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c w zw. lit. a, art. 200, art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: par. 14 ust. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2015 poz 1804
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r.  w sprawie opłat za czynności radców prawnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) Sędziowie WSA Dariusz Chaciński WSA Magdalena Durzyńska Protokolant referent Joanna Berbecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 maja 2017 r. sprawy ze skargi E. W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2016 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz E. W. kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] października 2016 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania Skarbu Państwa Państwowego Gospodarstw Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwo [...] w zakresie pkt 1 zaskarżonej decyzji, uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2014 r., nr [...] w pkt 1 orzekającą, że nieruchomości stanowiące dawne parcele katastralne nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...], które stanowiły las nie podpadały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. 1945 r. Nr 3, poz. 13), zwanego dalej "dekretem" i umorzył postępowanie pierwszej instancji w tej części.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] stycznia 2014 r., orzekł w pkt 1, że nieruchomości stanowiące dawne parcele katastralne nr [...],[...],[...], [...],[...],[...],[...] i [...], które stanowiły las nie podpadały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Argumentując rozstrzygnięcie Wojewoda podkreślił, że sporne parcele, w dniu wejścia w życie dekretu, nie należały do kategorii "nieruchomości ziemskich", o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, tj. nieruchomości niemiejskich, o charakterze rolniczym przydatnych do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie (produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej) i mogących być wykorzystanych na cele wskazane w art. 1 dekretu. Wojewoda wskazał, że spod działania dekretu były wyłączone nieruchomości leśne, a zgromadzony materiał dowodowy wskazuje, że przedmiotowe parcele w dacie [...] września 1944 r. stanowiły las. Przejęcie na własność Skarbu Państwa tego mienia powinno zatem odbyć się na podstawie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa

Odwołanie od decyzji Wojewody [...] w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w pkt 1 złożył Skarb Państwa – Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo [...], zarzucając tej decyzji naruszenie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) – zwanego dalej "rozporządzeniem" oraz art. 7 i art. 77 Kpa. W uzasadnieniu Nadleśnictwo wskazało, że organ I instancji nie zebrał całego materiału dowodowego, nie ustalił kwestii przydatności lasu do prowadzenia gospodarki rolniczej w majątku [...], nie badał, czy w majątku była prowadzona gospodarka leśna. Zdaniem odwołującego w niniejszej sprawie istnienie tzw. związku funkcjonalnego między lasem, a gospodarstwem rolnym jest oczywisty, pozyskiwane z lasu drewno na działalność rolną. Gdyby organ ustalił brak związku funkcjonalnego między lasem, a gospodarstwem rolnym, wówczas winien wydać decyzję umarzającą postępowanie toczące się w I instancji, ponieważ w kwestii przejęcia lasów w trybie dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. orzekają sądy powszechne.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] października 2016 r., nr [...], uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2014 r., nr [...] w pkt 1 i umorzył postępowanie pierwszej instancji w tej części. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Minister nie kwestionował faktu, że wnioskodawcy dowiedli swoje następstwo prawne po M. T., która zawarła umowę z Bankiem [...] i Spółka Akcyjna w [...] z dnia [...] maja 1939 r. dotyczącą sprzedaży nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym w [...]. Minister wskazał, że zgodnie z obowiązującym na terenie województwa [...] Kodeksem cywilnym niemieckim (BGB), skuteczne przeniesienie własności nieruchomości uwarunkowane było spełnieniem trzech przesłanek: zawarciem umowy obligacyjnej, tzw. powzdaniem – zawarciem umowy rzeczowej oraz ujawnieniem nowych wpisów w księdze wieczystej. W aktach sprawy znajduje się zaświadczenie Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] listopada 2005 r., z którego wynika, że wpis do księgi wieczystej dotyczący przedmiotowej nieruchomości nastąpił w czasie okupacji, tj. w dniu [...] grudnia 1942 r. Minister powołał przepis art. 2 ust. 2 dekretu, który wskazuje na nieważność wszystkich prawnych lub fizycznych działów nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, dokonanych po dniu 1 września 1939 r. Wynika z tego, że wpis do ksiąg wieczystych, który nastąpił w czasie okupacji niemieckiej, nie świadczy o tym, by M. T. mogła być uznana za przedwojennego właściciela nieruchomości, a tylko osoby lub ich następcy prawni mogą być w rozumieniu dekretu stronami postępowania administracyjnego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podniósł, że z punktu widzenia dekretu, za bezskuteczną należy uznać każdą transakcję, która po dniu 1 września 1939 r. miałaby wywołać skutek w postaci zmniejszenia powierzchni nieruchomości ziemskiej. Zdaniem organu, na podstawie ustalonych okoliczności sprawy należy uznać postępowanie za bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 Kpa, mając na względzie brak interesu prawnego wnioskodawców, a co za tym idzie brak ich legitymacji do bycia stroną postępowania na podstawie art. 28 Kpa. Owa bezprzedmiotowość miała miejsce już na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego. Mając na względzie powyższe okoliczności Minister decyzją z dnia [...] października 2016 r. uchylił nieprawidłową decyzję organu I instancji w zaskarżonej części i umorzył wadliwie prowadzone przez Wojewodę w tym zakresie postępowanie.

Minister odnosząc się do zarzutów podniesionych w odwołaniu Skarbu Państwa – Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa [...] uznał je za niecelowe wskazując, że odwołanie jest zasadne, jednak z innych powodów, niż podniesione w odwołaniu.

Ze skargą na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2016 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wystąpiła E. W., wnosząc o uwzględnienie skargi w całości i uchylenie zaskarżonej decyzji. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: a) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy: 1) art. 7, art. 77 § 1, art. 80 Kpa poprzez dokonanie oceny stanu faktycznego w sposób dowolny i sprzeczny z wnioskami logicznie dającymi się wywieść ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego; 2) art. 28 Kpa poprzez przyjęcie, że skarżąca nie jest stroną postępowania; 3) art. 107 § 1 i 3 Kpa poprzez brak należytego uzasadnienia faktycznego i prawnego, w szczególności nieodniesienie się do wszystkich okoliczności faktycznych wynikających ze zgromadzonego materiału dowodowego; 4) art. 97 § 1 pkt 4 Kpa poprzez niezawieszenie z urzędu postępowania administracyjnego pomimo, iż jego rozstrzygnięcie zależało od stwierdzenia przez sąd cywilny ważności lub nieważności umowy nabycia nieruchomości; 5) art. 80 w zw. z art. 76 § 1 Kpa poprzez fakt, iż organ mogąc skorzystać z dowodów bezpośrednich, w tym dokumentów urzędowych, zastąpił je dowodami pośrednimi, to jest ewidencjami z lat powojennych gromadzonymi przez nieustalony bliżej podmiot; 6) art. 138 § 1 pkt 2 Kpa poprzez jego zastosowanie będące wynikiem wyżej opisanych naruszeń oraz błędnej interpretacji wskazanych przepisów prawa materialnego jak również poprzez jego wadliwe zastosowanie polegające na wydaniu orzeczenia nieprzewidzianego w art. 138 Kpa, to jest orzeczenia o częściowym uchyleniu decyzji organu I instancji i w tym zakresie umorzeniu postępowania pierwszoinstancyjnego, bez rozstrzygnięcia o pozostałej części decyzji organu I instancji; 7) art. 129 § 2 Kpa poprzez rozpatrzenie odwołania wniesionego z uchybieniem ustawowego terminu do jego wniesienia. Ponadto zaskarżonej decyzji zarzuciła: b) naruszenie przepisów prawa materialnego mające istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia: 1) art. 2 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu poprzez przyjęcie, iż nieważność prawnych lub fizycznych działów nieruchomości dokonanych po dniu 1 września 1939 r. odnosi się także do nieruchomości stanowiącej las, nie mającej związku funkcjonalnego z częścią gospodarczą majątku, a więc nie mającej charakteru rolniczego, gdy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu odnosi się tylko do nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym; 2) art. 2 ust. 2 dekretu w zw. z art. 56 § 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. - Kodeksu zobowiązań (Dz.U. 1933 Nr 82, poz. 598) poprzez przyjęcie, iż z przepisu art. 2 ust. 2 dekretu wynika nieważność przeniesienia własności nieruchomości, jeśli wśród tych nieruchomości znajdowały się nieruchomości ziemskie wymienione w art. 2 ust. 2 lit. e dekretu dokonanych po dniu 1 września 1939 r., gdy tymczasem z treści tego przepisu wynika jedynie nieważność prawnych lub fizycznych działów nieruchomości, o których mowa w art. 2 ust. 2 lit. e dekretu dokonanych po dniu 1 września 1939 r., a gdy umowa dotyczyła także zbycia innych nieruchomości, to w zakresie odnoszącym się do tych innych nieruchomości uznać należy ją za ważną; 3) art. 56 § 2 Kodeksu zobowiązań poprzez przyjęcie, iż ewentualna nieważność części umowy sprzedaży nieruchomości oznacza, iż cała umowa jest nieważna, gdy tymczasem zgodnie z domniemaniem zawartym w tym przepisie umowa ta w pozostałej części pozostawała ważna. Argumenty na poparcie zasadności skargi skarżąca przedstawiła w obszernym uzasadnieniu skargi.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

W piśmie z dnia [...] kwietnia 2017 r. Skarb Państwa - Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo [...] wniosło o oddalenie skargi. W uzasadnieniu uczestnik postępowania podniósł, że brak interesu prawnego wnioskodawców w sprawie o niepodpadanie przedmiotowych parcel pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu obligował organ do umorzenia prowadzonego postępowania administracyjnego, skoro sama skarżąca przyznaje, że M. T. stała się właścicielką nieruchomości będących przedmiotem niniejszego postępowania [...] grudnia 1943 r. W tej sytuacji nieistotne dla sprawy są wywody skarżącej dotyczące wykładni przepisów art. 2 ust. 1 lit. e i art. 2 ust. 2 dekretu. Nadleśnictwo uważa, że Minister nie miał obowiązku zawieszania postępowania na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 Kpa, ponieważ samodzielnie rozstrzygał sprawę i zobowiązany był zastosować przepis art. 2 ust. 2 dekretu. Wydanie decyzji częściowej w oparciu o przepis art. 138 § 1 pkt 2 Kpa było prawidłowe, ponieważ rozstrzygnięcie zawarte w pkt 1 decyzji Wojewody [...] miało charakter samodzielny, odnosiło się do odrębnej sprawy administracyjnej, mieściło się w zakresie zaskarżenia wskazanym w odwołaniu. Za niezasadny uczestnik postępowania uznał zarzut skarżącej dotyczący niezastosowania w sprawie art. 56 § 1 Kodeksu zobowiązań z 1933 r. Skarżąca nie wyjaśniła z jakich powodów podstawa prawna decyzji winna odnosić się do aktu prawnego, który w dacie wystąpienia istotnych dla sprawy zdarzeń już nie obowiązywał. Zarzut złożenia odwołania z uchybieniem terminu nie ma potwierdzenia w realiach niniejszej sprawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest uzasadniona, choć nie wszystkie zarzuty zasługiwały na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należało zarzucić Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że wydał zaskarżoną decyzję z mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3, art. 136 i art. 138 § 1 pkt 2 Kpa w zw. z art. 127 § 1 i art. 28 Kpa uznając za stronę postępowania odwołujące się w imieniu Skarbu Państwa od decyzji I-instancyjnej w zakresie jej pkt 1 PGL - Lasy Państwowe reprezentowane przez Nadleśnictwo [...]. Wojewoda [...] orzekł w pkt 1 decyzji z dnia [...] stycznia 2014 r. w zakresie dotyczącym dawnych parcel nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...]. W uzasadnieniu tej decyzji stwierdzono, że właścicielem gruntów stanowiących wyżej wymienione dawne parcele, które stanowią obecnie części działek ewidencyjnych nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...] jest Skarb Państwa, a grunt ten pozostaje w trwałym zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa [...]. Organ I instancji oparł się przy tym na znajdujących się w aktach sprawy informacjach przesłanych przez Starostę [...] i Powiatowy Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w [...].

Sąd zwraca jednakże uwagę, że informacje te mają charakter zbiorczy (obejmują [...] parcel i odpowiadających im [...] działek) i nie można na ich podstawie ustalić, czy dawnym [...] parcelom wymienionym w pkt 1 decyzji pierwszoinstancyjnej odpowiada [...] działek ewidencyjnych nr [...],[...],[...],[...],[...],[...]. Zdaniem Sądu, tę okoliczność winien ustalić organ odwoławczy, czego nie uczynił.

Poza tym poza sporem jest to, że zgodnie z art. 4 ust. 1 i 3 oraz art. 32 ust. 1 i 2 pkt 3 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz. U. z 2015 r. poz. 2100 ze zm.) Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe sprawują zarząd gruntami (lasami) i innymi nieruchomościami związanymi z gospodarką leśną, stanowiącymi własność Skarbu Państwa i reprezentują tego właściciela w zakresie zarządzanego mienia poprzez właściwe jednostki organizacyjne m.in. nadleśnictwa. Z wykazu właścicieli i władających z dnia [...] października 2012 r. wynika zaś, że Nadleśnictwo [...] PGL jest trwałym zarządcą działek ewidencyjnych nr [...],[...],[...],[...],[...],[...]. Wymaga zatem wyjaśnienia jaki tytuł prawny (zarząd, czy trwały zarząd) ma podmiot odwołujący się. Sąd zwraca uwagę, że na rzecz państwowej jednostki organizacyjnej (a taką jest niewątpliwie nadleśnictwo) może być – co do zasady - ustanowiony "trwały zarząd" zwany "zarządem", jeżeli chodzi np. o lasy niewydzielone geodezyjnie z nieruchomości rolnych, znajdujące się w zarządzie państwowych jednostek organizacyjnych lub faktycznym władaniu jednostek organizacyjnych (art. 34 w zw. z art. 12 i art. 1 pkt 3 i art. 2 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa - Dz. U. z 2016 r. poz. 1491). Jednak wskazywane przez organ I instancji aktualne działki ewidencyjne nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], składające się – zdaniem tego organu – na las, wskazywałyby na to, że wspomniany las został w terenie wydzielony geodezyjnie, co świadczyłoby o tym, że nie mógł być przekazany w trwały zarząd. Zagadnienie to wymaga wyjaśnienia przez organ odwoławczy, w szczególności poprzez uzyskanie odpisu z księgi wieczystej nr [...] prowadzonej dla spornych działek ewidencyjnych, czego organ ten nie uczynił.

Trzeba wskazać, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wyrażono pogląd, że bezpośredni interes prawny, pojmowany jako kategoria prawa materialnego, nie przysługuje podmiotowi w odniesieniu do nieruchomości, których nie jest on właścicielem albo użytkownikiem wieczystym. Rozstrzygnięcie sprawy w stosunku do nieruchomości stanowiących własność jednego podmiotu nie zmienia sytuacji prawnej innego podmiotu w odniesieniu do nieruchomości (działek), których jest właścicielem. Nie implikuje też w żadnym zakresie wyniku sprawy w stosunku do tychże działek. Prawa jednego podmiotu i interes prawny z nich wynikający są bowiem autonomiczne i niekolizyjne w stosunku do praw i interesu prawnego innego podmiotu. W takiej sytuacji zaakceptowano pogląd organu, który umorzył postępowanie odwoławcze, z tego powodu, że Agencja Nieruchomości Rolnych nie ma interesu prawnego w stosunku do działek, których właścicielem jest inny podmiot (por. wyrok NSA z dnia 28 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 2570/14). Pogląd ten jest aktualny także w odniesieniu do Lasów Państwowych i podziela go skład orzekający w niniejszej sprawie. W przypadku właściciela jakim jest Skarb Państwa podmiotem go reprezentującym jako strona postępowania może być jednostka organizacyjna PGL Lasów Państwowych władająca gruntem na podstawie określonego tytułu prawnego np. zarządu.

W niniejszej sprawie doszło zatem do rozpatrzenia odwołania bez wyjaśnienia, czy w zakresie wszystkich dawnych parcel, których dotyczy rozstrzygnięcie z pkt 1 decyzji z dnia [...] stycznia 2014 r. i bez ustalenia na podstawie jakiego tytułu prawnego Nadleśnictwo [...] - jednostka organizacyjna PGL LP działa jako reprezentant Skarbu Państwa jako strona postępowania w rozumieniu art. 28 Kpa, uprawniona do wniesienia odwołania.

Rację ma E. W., że w niniejszej sprawie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydał zaskarżoną decyzję z mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3, art. 136 i art. 138 § 1 pkt 2 Kpa w zw. z art. 28 Kpa oraz w zw. z art. 2 ust. 2 i art. 2 ust. 1 lit. e dekretu uznając, że następcy prawni M. T. (S.) nie mają w niniejszym postępowaniu legitymacji do bycia stroną zainicjowanego wnioskiem z dnia [...] czerwca 2012 r. postępowania w przedmiocie stwierdzenia, czy nieruchomości stanowiące dawne parcele katastralne nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] [...] i [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Zgodzić należało się ze skarżącą, że dekret obejmował swym zakresem przedmiotowym jedynie nieruchomości ziemskie, co wynika z przepisu art. 2 dekretu. Także z § 11 ust. 3 i § 12 rozporządzenia wynikało, że przejęciu przez Skarb Państwa podlegają majątki (nieruchomości) ziemskie. Tymczasem Wojewoda [...] w pkt 1 decyzji z dnia [...] stycznia 2014 r. stwierdził, w oparciu o przepis § 5 rozporządzenia, że dawne parcele katastralne nr: [...],[...],[...],[...],[...],[...], [...] i [...], nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ponieważ w dniu wejścia w życie dekretu (13 września 1944 r.) stanowiły las, a zatem przejęcie lasu powinno odbyć się na podstawie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, co jest władny ocenić sąd powszechny.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdził natomiast, bez jakiejkolwiek analizy i oceny całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w zakresie dotyczącym charakteru spornych nieruchomości, że w niniejszej sprawie miał zastosowanie przepis art. 2 ust. 2 dekretu, zgodnie z którym nieważne są wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e, dokonane po dniu 1 września 1939 r. Z powyższego wynika, że organ odwoławczy, bez przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania wyjaśniającego, zanegował stanowisko organu I instancji w zakresie ustalenia, że przedmiotowe nieruchomości stanowiły las.

Trafnie wskazała skarżąca, że przepis art. 2 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu miały zastosowanie jedynie do nieruchomości ziemskich, a więc nieruchomości o charakterze rolniczym, które w dacie nacjonalizacji były lub po nacjonalizacji mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Reżim prawny przepisu art. 2 ust. 2 dekretu miał również zastosowanie do nieruchomości nie mających stricte charakteru rolniczego, które pozostawały w tzw. związku funkcjonalnym z częścią dawnego majątku o charakterze rolniczym i przez to mogły być przejęte przez Skarb Państwa w trybie dekretu, ponieważ nadawały się na cele reformy rolnej wymienione w art. 1 ust. 2 dekretu.

Aby zatem ocenić, czy w niniejszej sprawie miał zastosowanie art. 2 ust. 2 dekretu organ odwoławczy winien wpierw ustalić, czy sporne nieruchomości miały charakter nieruchomości ziemskich, czego organ II instancji nie uczynił. Ocena przesłanki spełniania przez sporne nieruchomości norm obszarowych z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie może wchodzić w grę dopóty, dopóki nie zostanie wyjaśniony charakter spornego gruntu.

Sąd podziela – co do zasady - stanowisko E. W., że w stanie prawnym obowiązującym 13 września 1944 r. (w dacie nacjonalizacji) przyjmowano, że sankcja nieważności, jeżeli chodzi o sprzeczność umowy z porządkiem publicznym, czy ustawą, mogła dotyczyć tylko niektórych samodzielnych postanowień umowy, co wynika z ówcześnie obowiązującego przepisu art. 56 Kodeksu zobowiązań z dnia 27 października 1933 r. (Dz. U. Nr 82, poz. 598 ze zm.). Zatem niewykluczone, że umowa z dnia [...] maja 1939 r., zawarta przez M. T. z Bankiem [...] i Spółka Akcyjna - jeżeli okazałoby się, że parcele wymienione w pkt 1 decyzji pierwszoinstancyjnej nie stanowiły nieruchomości ziemskich lub nieruchomości funkcjonalnie związanych z rolniczą częścią majątku [...] - w zakresie dotyczącym tychże parcel byłaby ważna na gruncie sprawy o stwierdzenie podpadania przedmiotowych nieruchomości pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Przepis art. 2 ust. 2 dekretu nie miałby bowiem wówczas zastosowania, zwłaszcza, gdyby okazało się, że sporny grunt stanowił las niepowiązany funkcjonalnie z rolniczą częścią majątku [...]. Zagadnienie to winno być wyjaśnione przed wydaniem przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzji kończącej sprawę w administracyjnym toku instancji.

Odnosząc się do zarzutów skargi trzeba wskazać, że w niniejszej sprawie, wbrew temu co twierdzi skarżąca, nie miałby zastosowania art. 97 § 1 pkt 4 Kpa z tego powodu, że kwestia ważności wskazanej umowy z dnia 2 maja 1939 r. musiałaby być – jak twierdzi skarżąca - rozstrzygnięta przez sąd powszechny. Trzeba wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 stwierdził, że przepis § 5 rozporządzenia może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość bądź jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Kryteria, warunki (przesłanki) jakie musi spełniać dana nieruchomość, o której mowa w § 5 ust. 1 rozporządzenia, zostały zawarte w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Przepis § 5 ust. 1 rozporządzenia pozwala organowi administracji publicznej, a nie sądowi powszechnemu na orzekanie o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, w odniesieniu do wszystkich wymienionych w nim przesłanek przesądzających o możliwości przeznaczenia jej na cele reformy rolnej. Wobec tego skoro przepis art. 2 ust. 2 dekretu jest funkcjonalnie powiązany z przepisem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, to w toku postępowania administracyjnego prowadzonego w trybie § 5 rozporządzenia winno zostać ustalone, czy część dawnego majątku [...], stanowiąca przedmiotowe parcele podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a w konsekwencji, czy w sprawie miał zastosowanie przepis art. 2 ust. 2 dekretu. Sprawa o stwierdzenie podpadania nieruchomości pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu jest sprawą cywilną, rozstrzyganą w postępowaniu administracyjnym, dlatego też na użytek tej sprawy organy administracji publicznej samodzielnie wyjaśniają sprawę m.in. w zakresie określonym w treści art. 2 ust. 2 dekretu. Gdyby przyjąć, że to sąd powszechny ma ustalać w postępowaniu cywilnym, czy w sprawie o podpadanie nieruchomości pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu miał zastosowanie przepis art. 2 ust. 2 dekretu wówczas musiałby oceniać, czy dana nieruchomość miała charakter nieruchomości ziemskiej, co świadczyłoby o tym, że sąd powszechny orzekł w sprawie do której rozpoznania nie był właściwy. Jak wspomniano wyżej okoliczności dotyczące charakteru nieruchomości w postępowaniu administracyjnym uregulowanym w § 5 rozporządzenia wyjaśnia i ocenia organ administracji publicznej – właściwy wojewoda.

Sąd zwraca uwagę, że to art. 1 rozporządzenia tymczasowego Rady Ministrów z dnia 1 września 1919 r. normującego przenoszenie własności nieruchomości ziemskich (Dz. U Nr 73, poz. 428 ze zm.) stanowił, że umowa o przeniesieniu prawa własności nieruchomości ziemskich wymaga dla swej ważności poprzedniego zezwolenia władzy państwowej. Według art. 2 tego rozporządzenia w wymienionych w nim przypadkach zezwolenie władzy państwowej nie jest wymagane. Natomiast art. 8 rozporządzenia przewidywał, że zmiany tytułu własności, z wyłączeniem wypadków przewidzianych w art. 2, dokonane z pominięciem lub niezgodnie z decyzją właściwej władzy są nieważne. O nieważności orzekały właściwe sądy na skutek powództwa właściwych urzędów ziemskich. Sposób ujęcia w tym przepisie skutków naruszenia wymogu uzyskania zezwolenia władzy państwowej, zdawał się wskazywać, iż nie zastosowano w nim konstrukcji nieważności bezwzględnej, co oznacza, iż o nieważności przeniesienia konkretnej własności ziemskiej nie można mówić, gdy w tej sprawie - na podstawie przytoczonego art. 8 rozporządzenia tymczasowego - nie zapadło orzeczenie właściwego sądu (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 1995 r. sygn. akt III ARN 77/94). Wobec tego jedynie w sytuacji, gdy umowa przenosząca własność nieruchomości została zawarta bez zezwolenia władzy państwowej wymagane było uzyskanie orzeczenia właściwego sądu stwierdzającego nieważność określonej umowy, aby w sprawie administracyjnej o stwierdzenie podpadania nieruchomości pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu powołać się na nieważność czynności prawnej. Trzeba podkreślić, że także powyższe rozporządzenie tymczasowe odnosiło się tylko do nieruchomości ziemskich.

Sąd nie podzielił stanowiska skarżącej, że w niniejszej sprawie organ odwoławczy rozstrzygnął w decyzji odwoławczej w sposób nieprzewidziany przez art. 138 Kpa. Zgodnie z przepisem art. 138 § 1 pkt 2 Kpa organ odwoławczy wydaje decyzję, w której uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy albo uchylając tę decyzję - umarza postępowanie pierwszej instancji w całości albo w części. Nie budzi wątpliwości Sądu, że wydana w niniejszej sprawie przez Wojewodę [...] decyzja z dnia [...] stycznia 2014 r. ma charakter podzielny, co do rozstrzygnięcia. Skoro więc decyzja ta została zaskarżona odwołaniem, co do rozstrzygnięcia zawartego w pkt 1 tej decyzji, to organ odwoławczy nie naruszył przepisu art. 138 § 1 pkt 2 Kpa poprzez to, że uchylił zaskarżoną decyzję w pkt 1 i w tej części umorzył postępowanie prowadzone przed organem I instancji. Gdyby organ, na skutek odwołania dotyczącego pkt 1 decyzji pierwszoinstancyjnej, uchylił decyzję Wojewody [...] w całości i umorzył (całe) postępowanie pierwszoinstancyjne, wówczas w części wychodzącej poza zakres zaskarżenia odwołaniem organ wyższego stopnia prowadziłby postępowanie odwoławcze i wydałby decyzję odwoławczą z urzędu, czego przepisy Działu II Rozdziału 10 Kpa regulujące postępowanie odwoławcze nie przewidują.

Błędne jest stanowisko skarżącej, że w niniejszej sprawie został naruszony przepis art. 129 § 2 Kpa. Decyzja pierwszoinstancyjna została doręczona stronie postępowania – PGL Lasom Państwowym reprezentowanym przez Nadleśnictwo [...] w dniu [...] stycznia 2014 r. Odwołanie zostało wniesione za pośrednictwem poczty w ostatnim dniu terminu do wniesienia odwołania, tj. w dniu [...] lutego 2014 r. Wobec tego odwołanie od rozstrzygnięcia zawartego w pkt 1 decyzji Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2014 r. zostało wniesione w terminie.

Jeżeli chodzi o podnoszony zarzut naruszenia art. 80 w zw. z art. 76 § 1 Kpa Sąd zwraca uwagę, że dla ustalenia stosunków własnościowych w niniejszej sprawie, w stanie prawnym obowiązującym w dacie wejścia w życie dekretu na ziemiach zachodnich okupowanej II Rzeczypospolitej obowiązywał kodeks cywilny niemiecki (BGB). Zgodnie z przepisem § 313 BGB umowa, którą jedna strona obowiązuje się przenieść własność gruntu, musi być stwierdzona dokumentem sądowym lub notarjalnym. Umowa, zawarta bez zachowania tej formy, staje się ważną w całej swej osnowie, jeżeli nastąpią powzdanie i wpis do księgi wieczystej. Z kolei przepis § 873 BGB przewidywał, że do przeniesienia własności gruntu, do obciążenia gruntu jakiem prawem, jako też do przeniesienia lub obciążenia takiego prawa, potrzebną jest, o ile ustawa inaczej nie postanawia, zgoda uprawnionego oraz drugiej strony na to, aby zmiana w prawie nastąpiła, tudzież aby wpisano tę zmianę w księgę wieczystą. Przed wpisaniem uczestnicy są związani zgodą tylko wtedy, gdy oświadczenia ich zostały stwierdzone dokumentem sądowym lub notarialnym, albo gdy złożono je wobec wydziału hipotecznego lub wręczono je temuż, albo gdy uprawniony wręczył drugiej stronie zezwolenie na wpis, odpowiadające przepisom ustawy o postępowaniu dotyczącem księgi wieczystej. Wedle zaś § 925 BGB zgodę zbywającego i nabywcy wymaganą wedle § 873 do przeniesienia własności gruntu (powzdanie), należy oświadczyć wobec wydziału hipotecznego, przyczem obie strony muszą być równocześnie obecne. Powzdanie dokonane warunkowo lub z oznaczeniem czasu, jest bezskuteczne.

Z powyższych przepisów wynika, że do przeniesienia własności nieruchomości było wymagane: 1) zawarcie umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości; 2) zgoda zbywającego i nabywcy na przeniesienie własności gruntu na wpisanie zmiany w prawie do księgi wieczystej, tzw. powzdanie (inaczej przewłaszczenie) rodzące skutek rozporządzający; 3) wpis zmiany w prawie do księgi wieczystej mający charakter konstytutywny. Wobec tego rację ma skarżąca, że ocena stanu prawnego nieruchomości przejętej w trybie dekretu w dacie 13 września 1944 r. musi opierać się dokumentach notarialnych i sądowych. Dowody w postaci ewidencji, które mają charakter jedynie informacyjny, mogą stanowić dodatkowe dowody, np. w zakresie ustalenia cech szczególnych nieruchomości (rodzaju gruntu, charakteru zabudowy na gruncie itd.).

W ponownie prowadzonym postępowaniu odwoławczym Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w pierwszej kolejności wyjaśni, czy wszystkie parcele nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] wymienione w rozstrzygnięciu zawartym w pkt 1 decyzji pierwszoinstancyjnej zawierają się w obecnych działkach ewidencyjnych nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...] . Jeżeli tak to organ odwoławczy następnie wyjaśni, czy Nadleśnictwo [...] działające w imieniu Skarbu Państwa jako jednostka organizacyjna PGL Lasów Państwowych legitymuje się tytułem prawnym do tychże działek ewidencyjnych, a jeżeli tak, to jakim. W sytuacji gdy okaże się, że odwołujący się ma interes prawny w niniejszym postępowaniu organ odwoławczy wyjaśni i oceni jaki charakter miały parcele wymienione w pkt 1 decyzji Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2014 r. i czy podpadały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W zależności od poczynionych ustaleń i ocen organ odwoławczy podejmie dalsze czynności lub wyda stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami art. 107 § 3 Kpa.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na postawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c w zw. z lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku. O zwrocie skarżącej kosztów postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 tej ustawy w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1804).