Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1944/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-08-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Monika Nowicka Sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 4 kwietnia 2023 r. sygn. akt II SA/Łd 157/23 w sprawie ze skargi L.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 5 grudnia 2022 r. znak KO.441.307.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 5 grudnia 2022 r. znak KO.441. 307.2022 oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 17 października 2022 r. nr GOPS/4411-39/2021; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim na rzecz L.P. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 157/23 oddalił skargę L. P. (dalej "skarżąca") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 5 grudnia 2022 r. znak KO.441.307.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Pismem z dnia 19 lipca 2021 r. skarżąca złożyła w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w S. wniosek o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką – S. Z. legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 9 maja 2013 r. nr [...] wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O.

Decyzją z dnia 9 sierpnia 2021 r. nr GOPS/4411-39/2021 Wójt Gminy S. odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na matkę. W uzasadnieniu organ wskazał, że S. Z. zamieszkuje wraz z córką L. (skarżąca), jej mężem oraz dwójką wnucząt. Oprócz skarżącej posiada jeszcze trójkę dzieci – T. Z., J. Z. i J. B., jednakże żadna z tych osób nie pomaga w opiece nad matką. W ocenie organu, w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia bądź jego niepodejmowaniem a wykonywaną opieką nad matką, bowiem skarżąca od wielu lat nie pracuje, opiekując się matką (10 lat). Ponadto, organ zauważył, że obowiązek alimentacyjny wynikający wprost z art. 129 § 1 krio ciąży w równym stopniu na wszystkich dzieciach.

Decyzją z dnia 28 września 2021 r. nr KO.441.299.2021 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, po rozpoznaniu odwołania skarżącej, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W dniu 31 marca 2022 r. do akt sprawy wpłynął akt zgonu S. Z.

Wyrokiem z dnia 24 marca 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 960/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, po rozpoznaniu skargi L. P. na powyższą decyzję, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy S. z dnia 9 sierpnia 2021 r. oraz zasądził zwrot kosztów postępowania. Uchylając obie wydane w sprawie decyzje Sąd uznał, że zarówno organ I jak i II instancji nie wyjaśniły dostatecznie kwestii możliwości podjęcia opieki nad matką przez pozostałe jej dzieci a także ich możliwości finansowych. Organy winny były przeprowadzić wywiady środowiskowe z ww. osobami, czego nie uczyniły i co, zdaniem Sądu stanowiło podstawę do uchylenia obu wydanych w sprawie decyzji.

Ponownie rozpoznając sprawę, Wójt Gminy S. decyzją z dnia 17 października 2022 r., nr GOPS/4411-39/2021 odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawną w stopniu znacznym matkę. Po przeprowadzeniu wywiadów środowiskowych z pozostałymi dziećmi S. Z. organ wskazał, że J. Z. jest wdowcem, mieszka w T. i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, T. Z. zamieszkuje w miejscowości A. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną, oboje są emerytami, natomiast J. B. odmówiła przeprowadzenia wywiadu środowiskowego stwierdzając, że S. Z. już nie żyje. W oparciu o powyższe organ uznał, że dwoje z dzieci S. Z. zamieszkuje w tej samej miejscowości co skarżąca i osoby te mogłyby pomóc w opiece nad matką. Dlatego też, można by było, przy pomocy rodzeństwa tak zorganizować opiekę nad matką, aby skarżąca mogła podjąć pracę choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Organ podkreślił ponadto, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, aby opiekować się osobą niepełnosprawną. W rozpatrywanej sprawie skarżąca nie zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym, bowiem samo już opłacanie ubezpieczenia społecznego KRUS wynika z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Organ uznał, że nie została spełniona przez skarżącą przesłanka wynikająca z art. 17b ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej "u.ś.r."). W konsekwencji, w ocenie organu w przedmiotowej sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem przez skarżącą a wykonywaną przez nią opieką nad matką.

Decyzją z dnia 5 grudnia 2022 r. nr KO.441.307.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, po rozpoznaniu odwołania skarżącej, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium uznało na trafne rozważania organu I instancji w zakresie nieistnienia związku przyczynowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej a sprawowaną przez nią opieką nad matką. S. Z. oprócz skarżącej miała troje dzieci, na których również ciążył obowiązek alimentacyjny. Organ podniósł, że matka skarżącej legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności od 16 kwietnia 2013 r., a w tym czasie skarżąca już nie podejmowała zatrudnienia. Nie wykazała również, żeby zaprzestanie z dniem 19 lipca 2021 r. prowadzenia gospodarstwa rolnego bądź wykonywania w nim pracy miało związek z koniecznością podjęcia się opieki nad matką. Ponadto skarżąca ostatnio była zatrudniona od 7 października 1993 r. do 30 kwietnia 1994 r., a więc dużo wcześniej niż powstanie niepełnosprawności matki.

Na powyższą decyzję, L. P. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2023 r. oddalił skargę. W uzasadnieniu, Sąd - przywołując treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., art. 17 ust. 1a u.ś.r. - wskazał, że jako podstawę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego organy uznały brak bezpośredniego i ścisłego związku między brakiem aktywności zawodowej skarżącej, rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego, wykonywaniem pracy w tym gospodarstwie, a sprawowaną przez nią opieką nad matką. Sąd podniósł, że matka skarżącej nie przyjmowała żadnych leków na stałe, była osobą leżącą, ale mogła też na wózku przebywać na podwórku. Czynności, na które wskazała skarżąca w ramach opieki nad matką mieściły się czynności typowo opiekuńczych obejmujących jej codzienną pielęgnację: mycie, zmianę pielucho-majtek, przygotowywanie posiłków oraz karmienie. Pozostałe przywołane przez stronę czynności obejmowały po prostu prowadzenie gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, prasowanie, przygotowywanie posiłków dla wszystkich domowników, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków, przygotowanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, czynności ogrodnicze). Bezsprzecznie, zdaniem Sądu, były to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Nie są to czynności oznaczające stałą lub długotrwałą opieką innej osoby uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia, pracę w gospodarstwie rolnym. Sąd wskazał ponadto, iż z oświadczenia skarżącej wynika, że z dniem 19 lipca 2021 r. miała ona zaprzestać pracy w gospodarstwie rolnym. Sąd zauważył, że charakter pracy we wskazanym miejscu cechuje się sporą elastycznością czasu poświęcanego na pracę, co umożliwia, przy odpowiedniej organizacji dnia pracy, wygospodarowanie czasu potrzebnego na konieczne względem matki czynności opiekuńcze przy jednoczesnym zachowaniu aktywności zawodowej. Ponadto Sąd zwrócił uwagę, że okoliczności sprawy nie wskazują, aby - z uwagi na potrzebę sprawowania czynności opiekuńczych względem matki - skarżąca nie mogła, choćby w mniejszym niż dotychczas stopniu i zakresie, w dalszym ciągu wykonywać pracy w gospodarstwie rolnym.

Sąd I instancji uznał za słuszne stanowisko Kolegium odnoszące się do faktu, że matka skarżącej legitymowała się znacznym stopniem niepełnosprawności od 16 kwietnia 2013 r., a w tym czasie skarżąca już nie podejmowała zatrudnienia, pracowała w gospodarstwie rolnym i godziła tę pracę z opieką nad matką (jak podała sama skarżąca opiekowała się matką od 10 lat). Z kolei brat skarżącej wskazał, że matka skarżącej zamieszkiwała od 2-3 lat u skarżącej (oświadczenie z 23 września 2022 r.). Z zestawienia tych dat wynika, że co najmniej rok przed zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa skarżąca opiekowała się matką na co dzień, a jednak wcześniej nie zrezygnowała z aktywności zarobkowej i mogła łączyć opiekę z pracą w gospodarstwie.

W oparciu o powyższe Sąd uznał, że nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy nie podjęciem lub rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca, reprezentowana przez adwokata, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej "P.p.s.a.") zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj.:

- art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędne zastosowanie polegające na błędnym uznaniu, iż zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nie umożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz, że nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

- art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż dla istnienia związku przyczynowego konieczne jest wykazanie związku czasowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a orzeczeniem o niepełnosprawności, co z kolei doprowadziło do błędnego uznania, iż w przedmiotowej sprawie nie występuje związek przyczynowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym, podczas gdy poprawna wykładnia tego przepisu nakazuje ustalić, czy na dzień złożenia wniosku zakres opieki sprawowanej przez skarżącą był na tyle szeroki, iż obiektywnie uniemożliwiał jej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia;

- art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie, iż skarżąca podjęła działania mające na celu wyegzekwowanie świadczeń alimentacyjnych ze strony jej rodzeństwa wobec niepełnosprawnej matki, podczas gdy warunek taki nie wynika z żadnego przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Mając na względzie powyższe zarzuty wniesiono o:

- uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi;

- ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania;

- zasądzenie zwrotu kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

Jednocześnie złożono oświadczenie o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że nie jest trafne stanowisko Sądu I instancji, iż brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem/rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Przy ocenie związku przyczynowego należy brać pod uwagę moment złożenia wniosku, a więc obecną sytuację, nie zaś sytuację przeszłą, gdy do rezygnacji z zatrudnienia mogło dojść z innych przyczyn niż sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną. Skarżąca bowiem na moment złożenia wniosku nie podejmowała zatrudnienia, do którego podjęcia obecnie jest zdolna, w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zatem przyjąć należy, iż w sprawie zachodzi związek przyczynowy między rezygnacją (niepodejmowaniem) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

Skarżąca nie podzieliła stanowiska organów, jak i Sądu I instancji, że zakres wykonywanej przez nią opieki jest niewystarczający do uznania, iż opieka ta wyklucza możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia. Opieka skarżącej nad matką zajmowała jej przynajmniej ok. 8 godzin dziennie. Czynności opiekuńcze (w tym karmienie i zmiana pampersów) były na tyle rozłożone w czasie, iż brak było możliwości podjęcia przez skarżącą zatrudnienia czy dalszego prowadzenia przez nią gospodarstwa rolnego. W szczególności na uwadze mieć należy fakt, że matka skarżącej jest osobą zupełnie niemobilną, poruszającą się jedynie na wózku inwalidzkim. Niezrozumiałym zatem jest uznanie jej za osobę na tyle samodzielną, w szczególności w obliczu ww. okoliczności związanych z karmieniem i potrzebami fizjologicznymi, aby była ona w stanie prowadzić samodzielną egzystencję bez pomocy skarżącej.

W odniesieniu do wskazania Sądu, dotyczącego konieczności ustalenia, że pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu co strona są niezdolne do sprawowania bądź finansowania opieki zgodnie z ciążącym na nich obowiązkiem alimentacyjnym skarżąca stwierdziła, iż okoliczność ta pozostaje bez wpływu na przedmiotową sprawę. Brak jest bowiem w ustawie o świadczeniach rodzinnych podstawy do uznania, iż stronie należne będzie świadczenie pielęgnacyjne jedynie w sytuacji, w której pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu będą obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została złożona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 174 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, albowiem zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 P.p.s.a. w tej sprawie nie wystąpiły.

Złożona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna oparta została jedynie na podstawie wynikającej z art. 174 pkt 1 P.p.s.a., tj. zarzucie naruszenia prawa materialnego w postaci błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. polegającej na uznaniu, że wnioskodawczyni nie służy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką, niepełnosprawną w stopniu znacznym S. Z. Zauważyć przy tym trzeba, że skarga kasacyjna nie zawiera zarzutów dotyczących naruszenia przepisów postępowania. Niepodważenie stanu faktycznego przyjętego przez Sąd I instancji, poprzez brak prawidłowo sformułowanych, czy też nieskutecznych zarzutów procesowych (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.) powoduje, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpatrując skargę kasacyjną jest związany ustaleniami faktycznymi poczynionymi przez organy i zaakceptowanymi przez Sąd I instancji i nie ma podstaw do ich kwestionowania.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny, czy zachodzi związek przyczynowy między sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką, a rezygnacją przez nią z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Rozstrzygnięcia również wymaga, czy podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego może być wskazywana przez organy i Sąd Wojewódzki okoliczność, że rodzeństwo skarżącej (w równym stopniu zobowiązane do alimentacji względem niepełnosprawnej) opieki takiej nie podejmuje. Nadto zakwestionowany w sprawie został zakres czynności opiekuńczych, które w podjętych rozstrzygnięciach uznane zostały za "czynności dnia codziennego", możliwe do pogodzenia z jednoczesną aktywnością zawodową strony.

Kontrolując zatem zgodność z prawem zaskarżonego wyroku w granicach skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył tę kontrolę do wskazanych w niej zarzutów. Rozpatrywana pod tym kątem skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Powołany wyżej przepis określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, których spełnienie jest konieczne, by danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Opisywana norma formułuje warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę przy ocenie spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. W jej świetle przyjąć należy, że strona ubiegająca się o ustalenie tego prawa powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotną jest tu także ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie tej formy pomocy.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego orzekającego w przedmiotowej sprawie, bez znaczenia pozostaje przy tym, czy wnioskodawca zrezygnował z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca stronie podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r., który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami dotyczącymi samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem.

Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Za zasadne uznać w tym kontekście należy prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że powinno ono stanowić ekwiwalent za faktyczny brak możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia wobec konieczności sprawowania czynności opiekuńczych, bądź za rezygnację z zatrudnienia w celu ich sprawowania. Norma art. 17 ust. 1 u.ś.r. odnosi się więc wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Prawodawca wymaga bowiem, by brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w ww. normie pozostawały w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. oznacza, że czynności opiekuńcze muszą w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Kluczowym jest, że w przywołanej regulacji brak jest wskazania dotyczącego sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która pomocy tego typu wymaga. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, opieka powinna mieć charakter stały, długotrwały w sensie rozciągłości w czasie i powtarzalny, zaś jej zakres wyznaczony być powinien niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, czyli koniecznością wykonywania czynności w związku z ograniczoną możliwością podopiecznego do samodzielnej egzystencji, w warunkach dnia codziennego. Tak określony zakres opieki, uprawniający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zależny jest więc od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej wsparcia, w tym: rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp. Powyższe odnieść należy również do związku przyczynowego, dotyczącego rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym.

Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych sprawy wynika, iż matka skarżącej zmarła w dniu 18 marca 2022 r., jednakże pomimo tego faktu, stwierdzić należy, że śmierć w trakcie okresu świadczeniowego osoby podlegającej opiece, nie świadczy o bezprzedmiotowości skierowanego przez opiekuna do organu żądania przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres rzeczywiście sprawowanej przez niego opieki, tj. za okres od złożenia wniosku o przyznanie świadczenia do momentu śmierci osoby podlegającej opiece. Z akt sprawy wynika, że matka skarżącej legitymowała się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. z dnia 9 maja 2013 r. zaliczającym ją do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane na stałe, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 16 kwietnia 2013 r. Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika także, że matka skarżącej wymagała konieczności stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Z ustaleń poczynionych w sprawie wynika również, że matka skarżącej (urodzona w 1929 r.) na dzień wydania zaskarżonej decyzji miała ponad 93 lata, była wdową, niezdolną do samodzielnej egzystencji. Mieszkała z córką – skarżącą i jej rodziną. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 5 sierpnia 2021 r. wynika, że wymagała całodobowej opieki, była osobą leżącą, pampersowaną i brak było z nią logicznego kontaktu słownego. Skarżąca wykonywała przy matce takie czynności jak: karmienie, mycie, zmiana pościeli i pampersów. W wywiadzie skarżąca podała także, że złożyła oświadczenie, że od 19 lipca 2021 r. zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawną matką.

W tych okolicznościach, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wbrew stanowisku Sądu I instancji i organów orzekających w sprawie, należy uznać, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką nie dawał sposobności do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (w gospodarstwie rolnym), choćby w niepełnym zakresie. Skarżąca bowiem wykonywała czynności opiekuńcze nad matką codziennie i regularnie w takim wymiarze, który pozostawał adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Stan zdrowia zaawansowanej wiekowo (na dzień wydania decyzji 93 lat) matki skarżącej, osoby niepełnosprawnej, schorowanej i całkowicie niezdolnej do samodzielnej egzystencji, wymagał podejmowania czynności opiekuńczych w różnych porach, w ciągu całego dnia przez cały rok. Opieka ta sprawowana była także w święta i dni wolne od pracy. Przy tym opieka ta dawała poczucie bezpieczeństwa osobie wymagającej opieki. Skarżąca, w oświadczeniu z dnia 4 sierpnia 2021 r. wskazała, że jej matka nie zostaje sama w domu a kontakt z obcymi osobami jest minimalny. Nie można zgodzić się z Sądem I instancji, że skoro matka skarżącej była osobą leżącą i pampersowaną to opieka sprawowana przez skarżącą mogłaby być do pogodzenia z równoczesnym podjęciem (kontynuowaniem) zatrudnienia (pracy w gospodarstwie rolnym) w niepełnym wymiarze czasowym. Nie jest bowiem możliwe, aby taka osoba mogła zostać sama na kilka godzin, chociażby z uwagi na potrzebę zmiany pampersa, czy podania pożywienia. Dlatego też, mając na względzie zakres i charakter sprawowanej opieki nad matką, w pełni zrozumiały jest brak możliwości pogodzenia tej opieki z podjęciem (czy kontynuowaniem pracy w gospodarstwie rolnym) przez skarżącą zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, należy uznać, iż w niniejszej sprawie występował związek przyczynowy pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad niepełnosprawną matką, a niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (kontynuowania pracy w gospodarstwie rolnym). Brak podejmowania przez skarżącą zatrudnienia wywołany był bez wątpienia koniecznością sprawowania opieki nad matką, a zakres i charakter tej opieki uniemożliwiał podjęcie przez skarżącą aktywności zawodowej.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nieprawidłowe jest również stanowisko Sądu I instancji, jak i organów orzekających w sprawie dotyczące uznania, że skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na fakt posiadania przez nią rodzeństwa zobowiązanego do alimentacji względem matki.

Wskazać należy, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy skarżąca, czy może ktoś z rodzeństwa, winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem, gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyroki NSA z: 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23, 9 maja 2024 r., sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21). Stwierdzić zatem trzeba, że z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącej, rodzeństwa należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Stwierdzić zatem należy, że Sąd I instancji dopuścił się naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, akceptując stanowisko organu odwoławczego o braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem/rezygnacją zatrudnienia (pracy w gospodarstwie rolnym) przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką oraz o możności odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na potencjalną możliwość brania udziału w sprawowaniu opieki nad matką przez rodzeństwo skarżącej.

Ponownie rozpoznając sprawę, organ uwzględni wskazaną powyżej wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. a także będzie również zobowiązany rozważyć zmiany stanu prawnego wprowadzone ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429).

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za zasadną i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 P.p.s.a i uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935 ze zm.) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed sądem I instancji i art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.