Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 773/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2024-03-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 28 ust. 2, 3 i 3a
journal: Dz.U. 2023 poz 1230
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j.)
article: par 3 ust. 1 pkt 1 i 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Dnia 28 marca 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Monika Krzyżaniak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Paweł Dańczak, , Sędzia WSA Joanna Wyporska-Frankiewicz, Protokolant Starszy sekretarz sądowy, Renata Tomaszewska-Małolepsza, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 marca 2024 roku sprawy ze skargi D. Ś. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 września 2023 r. nr UP-673/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 lipca 2023 roku nr 1391/2023;


UZASADNIENIE

Decyzją z 7 września 2023 r., nr UP-673/2023 Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm.), dalej u.s.u.s., utrzymał w mocy własną decyzję z 7 lipca 2023 r., nr 1391/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia D. Ś. należności z tytułu składek.

Jak wynika z akt, w dniu 28 kwietnia 2023 r. do ZUS wpłynął wniosek D. Ś. o umorzenie należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wniosku wnioskodawczyni wskazała, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej. Podała, że mieszka wraz z małoletnim synem w lokalu komunalnym, przyznanym przez miasto. Lokal otrzymała w złym stanie technicznym, wyremontowała dwa pokoje, pozostała jeszcze łazienka i korytarz ale nie posiada środków na pokrycie kosztów remontu. Wskazała, że otrzymuje nieregularnie alimenty od ojca dziecka, który mieszka za granicą, często zmienia pracę i nie interesuje się synem. D. Ś. zaznaczyła, że posiada samochód marki Volvo C30, a pod koniec 2021 r. dowiedziała się, że jej matka dokonała zakupu samochodu dla starszego syna (22 lata), który zmuszona była zarejestrować na siebie, ponieważ syn jest uzależniony od narkotyków i mógłby samochód spieniężyć.

Wnioskodawczyni wskazała, że uzyskuje niewielkie dochody z tytułu świadczeń z pomocy społecznej (tj. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, świadczenie 500+ i zasiłek rodzinny), które łącznie wynoszą około 2 900 zł miesięcznie. W związku z chorobą syna nie może podjąć dodatkowej pracy zarobkowej. Syn wymaga całodobowej opieki, jest nieuleczalnie chory od urodzenia. Leczy się kardiologicznie (wada serca), psychiatrycznie, neurologicznie (zespół Aspergera) oraz dermatologicznie (atopowe zapalenie skóry). Leczenie syna jest kosztowne (tj. koszty wizyt lekarskich, zakup leków i specjalnych środków czystości i dojazdy), a syn musi być pod stałą opieką lekarską. Wnioskodawczyni nadmieniła również, że jest osobą schorowaną, leczy się kardiologicznie oraz gastrologicznie, wykryto u niej guzy w płucach, torbiele na wątrobie i istnieje również podejrzenie tętniaka. Podała, że nie posiada żadnego majątku, żyje bardzo skromnie, a osiągane dochody z trudem wystarczają na pokrycie podstawowych, niezbędnych codziennych potrzeb związanych z utrzymaniem mieszkania (tj. czynsz, woda, gaz - około 500 zł miesięcznie, energia elektryczna - około 125 zł miesięcznie), zakup żywności, czy opłaty z tytułu innych rachunków (telefon i telewizja - około 145 zł miesięcznie; zakup paliwa - około 500 zł miesięcznie; ubezpieczenie auta - 780 zł na rok). Nadmieniła również, że spłaca kredyt ratalny zaciągnięty na zakup mebli kuchennych w wysokości około 321 zł miesięcznie. We wskazanych kosztach nie zostały uwzględnione wydatki okazjonalne i nieprzewidziane. Dalsza spłata zaległości wobec ZUS wynikająca z umowy ratalnej nr 42030071278/18 z 7 stycznia 2019 r. uniemożliwi jej normalne funkcjonowanie i dokonywanie podstawowych opłat.

W pismach z 10 maja 2023 r. i 3 lipca 2023 r. wnioskodawczyni dodatkowo wskazała, że otrzymuje alimenty dobrowolnie od ojca dziecka. Ojciec dziecka mieszka za granicą, często zmienia pracę i nie interesuje się synem. Podniosła, iż wada serca syna pogłębia się. Oczekuje na wizytę w poradni neurologicznej (22 listopada 2023 r.), nefrologicznej (17 sierpnia 2023 r.) i psychiatrycznej (koszt wizyty - 250 zł). Zadłużenie wobec ZUS powstało w okresie, kiedy pozostawała w związku małżeńskim. Mąż pozbawił ją środków finansowych, nie regulowała składek, aby móc opłacić czynsz. Wskazała, że uzyskała dofinansowanie z PFRON na turnus rehabilitacyjny dla syna w kwocie 3 367 zł, ale sama musi dopłacić jeszcze 2 000 zł. Nadmieniła, że 28 lat temu uległa wypadkowi samochodowemu podczas którego złamała kręgosłup. Długo przebywała na rencie ale dzięki rehabilitacji jest osobą sprawną, porusza się na własnych nogach.

Poinformowała, że opiekuje się również 76 - letnią matką, u której w 2022 r. zdiagnozowano nowotwór narządów rodnych. Po przebytej w czerwcu 2022 r. operacji pozostaje pod opieką lekarską, co generuje dodatkowe wydatki. Obecnie matka ma problemy z poruszaniem się (jest diagnozowana neurologicznie), słuchem i ujawniła się także choroba Parkinsona. Wnioskodawczyni wskazała, że ostatnio wystąpił u niej ból lewej piersi i nawracalny mały guzek, konieczna jest wizyta u ginekologa.

Decyzją z 7 lipca 2023 r. ZUS odmówił D. Ś. umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 39 939,12 zł oraz należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 39 641,30 zł.

W uzasadnieniu decyzji na podstawie analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego ZUS ustalił, że w sprawie było prowadzone postępowanie egzekucyjne (skierowane do rachunku bankowego) przez komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym w B. umorzone postanowieniem z 8 sierpnia 2012 r., ponieważ wierzyciel złożył wniosek o umorzenie egzekucji. Przymusowe dochodzenie było także prowadzone przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Bełchatowie, który postanowieniem z 16 grudnia 2016 r. umorzył postępowanie, ponieważ nie została wyegzekwowana żadna wpłata. W stosunku do wnioskodawczyni aktualnie nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne. Reguluje zadłużenie na podstawie umowy ratalnej nr [...] z 17 stycznia 2019 r. Zadłużenie zostało rozłożone na 96 rat, które obecnie wynoszą od 525,80 zł do 1028,50 zł, a termin spłaty ostatniej raty przypada na grudzień 2026 r.

Organ podniósł, iż należności z tytułu składek figurujące na koncie płatnika są wymagalne i nie uległy przedawnieniu, a na zawieszenie biegu terminu przedawnienia miało wpływ szereg czynności, wyszczególnionych na stronach 7,8 i 9 decyzji nr 1391/2023. Zgodnie natomiast z art. 24 ust. 5b. u.s.u.s., bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Bieg terminu przedawnienia należności uległ zawieszeniu od dnia złożenia wniosku na podstawie ustawy z 9 listopada 2012 r., tj. 22 marca 2013 r. do uprawomocnienia się decyzji z 16 maja 2016 r., tj. 7 lipca 2016 r.

Ponadto, zgodnie z art. 1 ust. 15 ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551) bieg terminu przedawnienia należności, o których mowa w ust. 1, 6, 10 i 12, ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie do dnia uprawomocnienia się decyzji, o której mowa w ust. 13.

- układ ratalny:

od zawarcia umowy 15 września 2011 r. do jej zerwania 15 października 2014 r. - od zawarcia umowy 7 stycznia 2019 r. do nadal.

Zgodnie natomiast z art. 24 ust. 5a. u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty.

Ponadto ZUS wskazał, że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. Strona nie wykazała, że zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego, nie wskazała również, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń oraz że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły stronę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Od powyższej decyzji D. Ś. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym wnosząc o wstrzymanie wykonania decyzji do czasu rozpatrzenia wniosku, wniosła o załączenie do akt sprawy dokumentów zgromadzonych w toku postępowania wyjaśniającego, tj. oświadczenia majątkowego o stanie rodzinnym i majątkowym z 10 maja 2023 r.; umowy o kredyt ratalny z 6 kwietnia 2023 r., pisma T-mobile, faktur, pisma PCPR w Bełchatowie z 31 marca 2023r., pisma ZUS z 22 lutego 2023 r., decyzji Wojewody Łódzkiego z 13 stycznia 2023r., decyzji Prezydenta Miasta Bełchatowa z 10 czerwca 2011 r.; pisma PGM w Bełchatowie z 5 kwietnia 2023 r., orzeczenia o niepełnosprawności z 22 sierpnia 2022 r.; skierowań do szpitala, do poradni specjalistycznych, kart leczenia szpitalnego wraz z historią zdrowia i choroby za okres 2021-2023, wywiadów lekarskich dotyczących jej stanu zdrowia, a także małoletniego syna - P. B..

W uzasadnieniu wniosku strona podniosła, że kilkukrotnie zawierała już układy z ZUS celem spłaty należności w ratach. Ostatni układ ratalny podpisała w 2019 r., który miał obejmować 96 rat i trwać do grudnia 2026 r. Kwota zobowiązania wyniosła 50 019,42 zł. Podniosła, że do lipca 2023 r. wpłaciła łącznie około 15 000 zł, a z zaskarżonej decyzji wynika, że nadal zadłużenie wynosi 39 939,12 zł. Wniosek o umorzenie spowodowany jest trudną sytuacją, zarówno majątkową, jak i zdrowotną, w tym sytuacją zdrowotną małoletniego dziecka, które ma zdiagnozowane choroby kariologiczne, psychiatryczne, neurologiczne i dermatologiczne. Skarżąca nadmieniła, że na podstawie decyzji Wojewody Łódzkiego z 13 stycznia 2023 r. otrzymała świadczenia pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia na rzecz sprawowanej opieki nad dzieckiem. Ponadto otrzymuje zasiłki rodzinne i pielęgnacyjne. Dochód, jakim dysponuje nie pozwala na pokrycie wszelkich wydatków zgodnie z przedłożonym oświadczeniem o stanie rodzinnym i majątkowym. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie wskazuje natomiast, że przez ponad 10 lat spłaciła kilkadziesiąt tysięcy złotych tytułem zaległych składek wobec ZUS. Rosnące jednak koszty życia, leczenia, rehabilitacji powodują, że nie ma możliwości zarobkowych, czy zaciągania pożyczek na spłatę rosnących rat wobec ZUS. Skarżąca wniosła o umorzenie w całości zaległości wynikających z zaskarżonej decyzji.

Wskazaną na wstępie decyzją z 7 września 2023 r. ZUS utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy wskazując na wstępie, że z oświadczenia z 10 maja 2023 r. o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej wynika, że od 2011 r. skarżąca jest osobą rozwiedzioną, nie pracuje zarobkowo, nie pobiera renty ani emerytury, posiada dochód z innych źródeł, tj. alimenty w wysokości 500 zł netto miesięcznie. Pobiera zasiłek z pomocy społecznej w wysokości 3 407,84 zł, w tym: świadczenie pielęgnacyjne w wysokości 2 458 zł, zasiłek rodzinny w wysokości 124 zł, dodatek do zasiłku w wysokości 110 zł, zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 215,84 zł i świadczenie 500+ w wysokości 500 zł, nie korzysta z innych form pomocy. Ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem, tj. z tytułu opłat eksploatacyjnych (czynsz) w wysokości 480,79 zł, energia elektryczna w wysokości 125 zł oraz koszty związane z leczeniem w wysokości 600 zł. Prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z synem P.B. (8 lat). Posiada zobowiązania finansowe z tytułu zaciągniętych kredytów (tj. na zakup mebli kuchennych) w wysokości 6 412,64 zł, miesięczna rata wynosi 321 zł, u osób fizycznych w wysokości 3 168,00 zł (w decyzji omyłko podana została kwota 63 168 zł, która nie wynika z dokumentów złożonych przez stronę), miesięczna rata wynosi 316 zł. Zobowiązania są spłacane w układzie ratalnym w łącznej wysokości raty 637 zł, nie posiada domu, mieszkania, gospodarstwa rolnego, innych nieruchomości, praw majątkowych oraz wierzytelności. Posiada dwa samochody marki Opel model Insignia, rok produkcji 2011 oraz marki Volvo model C30, rok produkcji 2007 oraz inne składniki mienia ruchomego: komputer z dofinansowania z PFRON o wartości 500 zł, 15-letni TV o wartości 100 zł, lodówkę używaną o wartości 400 zł i pralkę o wartości 100 zł. Nie jest w stanie określić prognozy poprawy swojej sytuacji materialnej, która na obecną chwilę jest bardzo ciężka, ponoszone koszty utrzymania i życia są coraz większe, inflacja powoduje wzrost cen i opłat; a podjęcie zatrudnienia jest niemożliwe, z uwagi na sytuację zdrowotną skarżącej i jej syna.

Na podstawie danych wygenerowanych z systemu informatycznego oraz rejestrów centralnych, tj. Bazy REGON; Centralnej Ewidencji Pojazdów i Bazy Danych Ksiąg Wieczystych organ ustalił, że skarżąca prowadziła działalność gospodarczą [...] D. Ś., która została wykreślona z ewidencji w dniu 6 lipca 2011 r. Otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad synem w wysokości 2 458 zł wypłacane przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Bełchatowie, nie jest właścicielem, czy współwłaścicielem nieruchomości, posiada samochody osobowe marki Volvo C30 z 2007 r. oraz Opel Insignia z 2011 r.

ZUS zweryfikował zadłużenie w zakresie ewentualnego przedawnienia i stwierdził, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone, a czynności mające wpływ na zawieszenie biegu przedawnienia zostały wyjaśnione w decyzji ZUS z 7 lipca 2023 r. i pozostają aktualne.

Odwołując się do treści art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. ZUS wskazał, że w toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowania upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło: zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, ogłoszenie upadłości, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe. Nie zaistniała również przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., ponieważ 9 czerwca 2011 r. nastąpiło wyrejestrowanie działalności gospodarczej; jednocześnie nie wystąpiło kryterium braku majątku niepodlegającego egzekucji, strona posiada majątek ruchomy (tj. dwa samochody osobowe marki Volvo C30 oraz Opel Insignia) o wartości umożliwiającej dokonanie zastawu; ponadto nie wystąpiło kryterium braku następców prawnych. Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o umorzenie których wnosiła strona przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym - zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 5 stycznia 2021 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz. U. z 2021 r., poz. 67) wysokość kosztów upomnienia wynosi 16,00 zł. Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ w sprawie było prowadzone postępowanie egzekucyjne, które zostało umorzone 8 sierpnia 2012 r. przez komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym w B. na podstawie art. 825 pkt. 1 k.p.c., ponadto przymusowe dochodzenie dotyczące należności było także prowadzone przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Bełchatowie, który postanowieniem z 16 grudnia 2016 r. umorzył postępowanie egzekucyjne. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że w toku prowadzonego postępowania tytuły były przydzielane do realizacji w terenie. 24 września 2010 r. poborca skarbowy doręczył część odpisów tytułów wykonawczych i sporządził protokół o stanie majątkowym, pozostałe odpisy tytułów wykonawczych zostały doręczone za pośrednictwem poczty. 30 sierpnia 2011 r. poborca skarbowy sporządził protokół o stanie majątkowym, organ egzekucyjny przesłał do pracodawcy, jak również do strony zawiadomienie z 1 stycznia 2008 r. o zajęciu wynagrodzenia za pracę - brak uznania. Strona była zatrudniona w okresie od 1 lutego 2005 r. do 30 listopada 2006 r., a z zajętego przez wierzyciela rachunku w A. Banku (obecnie B. SA) na konto organu egzekucyjnego nie wpłynęła żadna kwota. W okresie od 12 października 2011 r. do 19 września 2016 r. postępowanie egzekucyjne było zawieszone w związku z układem ratalnym i postępowaniem abolicyjnym. Po raz ostatni tytuły wykonawcze były przydzielone do realizacji w terenie 22 września 2016 r. Ze sporządzonej relacji wynika, że od 3 lat skarżąca nie mieszka pod wskazanym w tytułach wykonawczych adresem - informacji udzielił nowy lokator. Z pisma Urzędu Miasta w Bełchatowie z 3 października 2016 r. wynika, że skarżąca wymeldowała się 3 września 2013 r. z pobytu stałego w Bełchatowie, os. Żołnierzy POW 8/38 i nie posiadała zameldowania na terenie miasta Bełchatowa. Z wydruku z serwisu Ksiąg Wieczystych Ministerstwa Sprawiedliwości dla Ministerstwa Finansów sporządzonego 6 grudnia 2016 r. wynika, że brak jest ksiąg wieczystych dotyczących skarżącej, a z uwagi na fakt, że prowadzona przez organ egzekucja nie jest skuteczna, umorzono prowadzone postępowanie. Wskazano, że wszczęcie ponownej egzekucji nastąpi w przypadku ujawnienia majątku lub źródeł dochodu. Obowiązkiem wierzyciela jest badać na bieżąco, czy sytuacja finansowa dłużnika uległa zmianie, w przypadku nabycia praw majątkowych lub podjęcia zatrudnienia ZUS jako wierzyciel, zgodnie z art. 6 u.p.e.a. ma nie tylko ma prawo ale i obowiązek ponownego zastosowania środków egzekucyjnych;

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, zdaniem ZUS przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. występowała w niniejszej sprawie w pewnym okresie czasu, nie oznacza to jednak, że jest ona spełniona obecnie, bowiem sytuacja od momentu wydania ww. postanowienia uległa zmianie, tzn. obecnie skarżąca posiada majątek ruchomy o wartości umożliwiającej dokonanie zastawu.

Zdaniem ZUS przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wobec zaległości figurujących na koncie skarżącej nie jest obecnie prowadzone postępowanie egzekucyjne. 7 stycznia 2019 r. strona zawarła z ZUS układ ratalny (umowa nr [...]), który jest nadal realizowany. Postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Dopóki postępowanie toczy się nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji.

Z uwagi na fakt, że nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Zgodnie z art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przesłanka wykazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania, ponieważ skarżąca nie prowadzi już działalności gospodarczej.

Wystąpienie przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu.

Skarżąca przedstawiła swoją sytuację zdrowotną. Poinformowała, że leczy się kardiologicznie (serce, ciśnienie tętnicze) oraz gastrologicznie (refluks, polipy na jelitach). Zdiagnozowano u niej guzy w płucach i torbiele na wątrobie, istnieje również podejrzenie tętniaka. Leczy się w Instytucie Chorób Płuc w Warszawie, posiada kartę Dilo. Po przebytym 28 lat temu wypadku cierpi na drętwienie rąk i nóg.

Syn skarżącej wymaga całodobowej opieki. Jest nieuleczalnie chory od urodzenia, leczy się kardiologicznie (wada serca), psychiatrycznie, neurologicznie (zespół Aspergera) oraz dermatologicznie (atopowe zapalenie skóry). Boryka się także z innymi dolegliwościami, m.in. ma guz na głowie, który narasta. Dziecko legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności wydanym przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Łodzi z 17 listopada 2022 r. (wydanym do 31 maja 2024 r.). Ponadto skarżąca sprawuje opiekę nad matką, u której w związku z chorobą nowotworową przeprowadzono operację narządów rodnych i pozostaje pod stałą kontrolą lekarską. Matka ma problemy z poruszaniem się (jest diagnozowana neurologicznie) oraz ze słuchem. Ujawniła się u niej także choroba Parkinsona. Skarżąca przedłożyła dokumentację medyczną, która potwierdza wskazaną powyżej sytuację zdrowotną członków rodziny.

ZUS nie kwestionuje powołanych problemów zdrowotnych skarżącej i jej rodziny, które stanowią niewątpliwie utrudnienie w codziennej egzystencji, lecz nie są wystarczającą podstawą do umorzenia należności. Skarżąca nie legitymuje się orzeczoną niezdolnością do pracy ani orzeczonym stopniem niepełnosprawności. Aktualnie nie może podjąć zatrudnienia ale w zamian pobiera świadczenie pielęgnacyjne dla opiekuna osoby niepełnosprawnej, a zatem nie jest pozbawiona źródła dochodu. Pomimo, że otrzymywany w ten sposób dochód nie podlega egzekucji, to jednak ma wpływ na sytuację finansową. Świadczenie stanowi rekompensatę za rezygnację z aktywności zawodowej, a zatem nie można uznać, że spełniona została przesłanka ciężkiej choroby członka rodziny uniemożliwiającej uzyskiwanie przez skarżącą dochodu.

Zdaniem ZUS, również bardzo ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłaty zaległych składek lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc do problemów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste. Każda osoba przejściowo może wykazać, że znajduje się w trudnej sytuacji lecz ZUS jest obowiązany w sposób dokładny i racjonalny ocenić sytuację i podjąć decyzję, czy uznaje ją za przesłankę do zastosowania umorzenia należności, czy też nie.

Skarżąca podała, że otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne z MOPS z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad synem w wysokości 2 458 zł. Oprócz świadczenia, zgodnie z przedłożoną do akt decyzją Wojewody Łódzkiego z 13 stycznia 2023 r. został przyznany również zasiłek rodzinny na syna - P. B. w wysokości 124 zł miesięcznie na okres od 1 grudnia 2022 r. do 31 października 2023 r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnoprawnego w kwocie 110 zł miesięcznie na okres od 1 grudnia 2022 r. do 31 października 2023 r. Świadczenia są wypłacane przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Bełchatowie. Skarżąca pobiera także, świadczenie 500+ oraz alimenty w wysokości 500 zł, które nie zawsze są płacone na czas. Aktualny budżet w gospodarstwie domowym wynosi zatem łącznie 3 907,84 zł. Kwota minimum socjalnego ustalonego 10 lipca 2023 r. na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w I kwartale 2023 r. dla 2 - osobowego gospodarstwa pracowniczego wynosi 2 851,12 zł, a zatem dochody w gospodarstwie domowym skarżącej plasują się na poziomie wyższym od wskazanej kwoty minimum socjalnego.

Odnosząc się do kwestii uznania świadczenia 500+ jako dochodu, organ wyjaśnił, że świadczenia tego nie wlicza się do dochodu rodziny ale tylko dlatego, że jest to świadczenie zaliczane do grona źródeł zwolnionych z podatku od osób fizycznych lub niepodlegających opodatkowaniu. Jednakże dochód ten, jako systematyczny, uznać należy jako dodatkowy przypływ gotówki w celu częściowego pokrycia wydatków ponoszonych w związku z wychowaniem dziecka oraz zaspokajaniem jego potrzeb życiowych. W sprawie natomiast alimentów, które są wypłacane przez ojca dziecka dobrowolnie i nie zawsze na czas, skarżąca powinna podjąć odpowiednie kroki prawne, partycypowanie bowiem w kosztach utrzymania dziecka poprzez regulowanie alimentów jest podstawowym obowiązek każdego rodzica.

Analizując natomiast konto skarżącej jako osoby ubezpieczonej ustalono, że poza prowadzoną działalnością gospodarczą większość czasu skarżąca pozostawała osobą bezrobotną (tj. od 6 sierpnia 1999 r. do 28 maja 2001 r.; od 22 lutego 2002 r. do 25 marca 2022 r.; od 4 czerwca 2003 r. do 27 kwietnia 2004 r.; od 11 lipca 2011 r. do 16 czerwca 2013 r.; od 18 stycznia 2018 r. do 10 marca 2019 r. (w tym w okresie od 10 września 2000 r. do 10 marca 2021 r. pobierała zasiłek dla bezrobotnych). Natomiast okresy, w których podejmowała zatrudnienie są krótkotrwałe (od 1 lutego 2005 r. do 30 listopada 2006 r. w firmie C. oraz od 11 marca 2019 r. do 31 października 2019 r. w D.). Zatem świadczenie, które obecnie otrzymuje jest stałym dochodem, który znacząco wpływa na poprawę sytuacji finansowej.

Odnosząc się do kwestii, że zadłużenie powstało w okresie kiedy skarżąca pozostawała w związku małżeńskim, a były mąż pozbawiał ją środków finansowych ZUS podkreślił, że dla zastosowania instytucji umorzenia zaległości nie mają znaczenia okoliczności związane z jej powstaniem. W postępowaniu w sprawach o umorzenie należności analizie nie podlegają przyczyny powstania zadłużenia, ocenie podlega wyłącznie sytuacja wnioskodawcy w kontekście przesłanek umorzenia, określonych w przytoczonych przepisach. Skarżąca swoją wieloletnią, bierną postawą w stosunku do spłaty zadłużenia przyczyniła się do tego, że na kwotę zadłużenia w znacznej mierze składają się odsetki za zwłokę, zaległości dotyczą bowiem lat 2008-2011.

Organ wskazał, że w dniu 13 listopada 2018 r. skarżąca złożyła wniosek o rozłożenie na raty należności z tytułu składek. Od czasu zawarcia umowy ratalnej z ZUS, tj. 7 stycznia 2019 r. systematycznie dokonuje wpłat, ostatnia wpłata dokonana została 21 lipca 2023 r. w wysokości 524,80 zł. Zadłużenie zostało rozłożone na 96 rat, jeżeli zmieni się sytuacja finansowa, to strona może złożyć wniosek o zmianę warunków udzielonej ulgi. W tej sytuacji zmieni się wysokość opłaty prolongacyjnej, natomiast wysokość odsetek nie ulegnie zmianie. W ramach zmiany warunków umowy można wydłużyć, bądź skrócić okres spłaty należności, zmienić termin płatności rat lub ich wysokość.

ZUS zwrócił również uwagę, że skarżąca miała możliwość podjąć się spłaty zadłużenia w momencie złożenia 22 marca 2013 r. wniosku o umorzenie należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność na podstawie tzw. ustawy abolicyjnej. Z uwagi na fakt, że skarżąca nie spełniła warunków wynikających z mocy ustawy abolicyjnej, ZUS wydał decyzję odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek, która uprawomocniła się 7 lipca 2016 r.

Reasumując ZUS podkreślił, że analiza zgromadzonego w sprawie materiału nie pozwala na stwierdzenie, że sytuacja materialno-bytowa całkowicie i trwale uniemożliwia skarżącej spłatę zaległych należności. Skarżąca spłaca należności w ramach układu ratalnego, co świadczy, że dysponuje środkami finansowymi na ten cel. Skorzystanie z prawa do umorzenia zobowiązań wobec ZUS uzasadnione jest wówczas, gdy faktycznie nie ma szansy na odzyskanie tych należności. Podjęcie zatem decyzji o umorzeniu, biorąc pod uwagę powyższą argumentację, w chwili obecnej byłoby przedwczesne i nieuzasadnione. ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o przepisy rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W ocenie organu okoliczności w nich wymienione nie zachodzą.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi D. Ś. zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów prawa, tj. art. 28 ust. 3 u.s.u.s przez jego niezastosowanie i przyjęcie, że posiada majątek, podczas gdy z przedłożonych do akt sprawy dokumentów (tj. m.in. oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej) wynika, że nie pracuje zawodowo, nie prowadzi działalności gospodarczej, a jedynym źródłem utrzymania jest zasiłek z pomocy społecznej przyznany z tytułu rezygnacji z zatrudnienia na rzecz sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem.

Skarżąca wniosła o załączenie do akt umów sprzedaży dwóch pojazdów marki Volvo V30 i Opla Insignia na okoliczność braku posiadania majątku, jak również o zmianę zaskarżonej decyzji i umorzenie należności z tytułu składek.

W uzasadnieniu skargi podniosła, że zaskarżona decyzja jest błędna, niesprawiedliwa i sprzeczna z prawem. Zdaniem skarżącej, ZUS posiada wiedzę, że już w 2016 r. Urząd Skarbowy w Bełchatowie umorzył postępowanie egzekucyjne z powodu braku majątku, a wcześniej, to samo uczynił komornik sądowy przy Sądzie Rejonowym w B..

Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że na kwotę zadłużenia w znacznej mierze składają się odsetki za zwłokę. Skarżąca podniosła, że od 2011 r., nie prowadzi działalności gospodarczej z powodu upadłości firmy i w różny sposób próbuje spłacić powstałe zadłużenie, które powstało w latach 2008-2011. Do 2019 r., wpłaciła kilkanaście tysięcy zł, a od 2019 r. do 2023 r. kolejne 15 000 zł, co wskazuje, że pomimo trudności stara się spłacać zadłużenie. Podniosła, że byłoby to możliwe dalej ale ze względu na pogarszający się stan zdrowia, związany między innymi ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem, jej możliwości majątkowe wyczerpały się. Wskazując na problemy zdrowotne podała, że w lipcu 2023 r., sprzedała dwa samochody, a środki finansowe z tytułu sprzedaży samochodu marki Volvo przeznaczyła na leczenie, w tym na zakup aparatów słuchowych dla mamy i wydatki codzienne. Środki natomiast ze sprzedaży samochodu marki Opel Insignia zostały przekazane na rozliczenie z byłym partnerem w ramach bezpodstawnego wzbogacenia.

Skarżąca podkreśliła, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej, jej syn – P. wymaga całodobowej opieki, od urodzenia jest leczony z powodu wady serca, ma problemy neurologiczne, psychiatryczne i jest leczony dermatologicznie. Zdiagnozowanego guza w głowie, który ze względu na umiejscowienie jest na razie pod obserwacją lekarzy. Syn legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności ze względu na całościowe zaburzenia organizmu.

W odpowiedzi na skargę ZUS podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie, wniósł o jej oddalenie.

Na rozprawie 28 marca 2024 r. skarżąca popierając wniesioną skargę oświadczyła, że pieniądze ze sprzedaży samochodu oddała swojej matce, ponieważ to ona przeznaczyła środki na jego zakup, a drugie auto faktycznie było własnością męża, któremu musiała zwrócić pieniądze z tytułu sprzedaży.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634), dalej p.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Przedmiotem kontroli sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 7 września 2023 r. utrzymująca w mocy własną decyzję z 7 lipca 2023 r. w przedmiocie odmowy umorzenia D. Ś. należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 39 939,12 zł oraz należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej wysokości 39 641,30 zł.

Na wstępie wskazać należy, że w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. ustalona została zasada, zgodnie z którą należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Sytuacje całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 2 u.s.u.s., zostały enumeratywnie wyliczone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228 ze zm.);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Podkreślić należy, że wyliczenie zawarte w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.

Z treści cyt. art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. jednoznacznie wynika, że aby ZUS mógł wydać rozstrzygnięcie w ramach uznania administracyjnego musi wcześniej poczynić ustalenia, że w sprawie zachodzi stan całkowitej nieściągalności. Dopiero bowiem zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 u.s.u.s., pozwala ZUS przejść do rozważania dalszych okoliczności, które będą uzasadniały umorzenie zadłużenia, bądź odmowę umorzenia.

Wobec treści wniosku skarżącej, w sprawie zastosowanie miał także art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zostały uregulowane w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zgodnie z powołanym przepisem, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przytoczone powyżej regulacje wskazują, że decyzja Zakładu w przedmiocie umorzenia należności z tytułu należności składkowych ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ przy zaistnieniu choćby jednej z przesłanek może, ale nie musi umorzyć należności z tytułu składek. Rozstrzygnięcie nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Dowolność tę wyklucza również brzmienie art. 6 k.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa.

W takich przypadkach, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów k.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę.

Należy w tym miejscu również podkreślić, że w szczególności decyzje odmowne (negatywne) dla wnioskodawcy powinny być przez organ przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały należycie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z uzasadnienia decyzji musi zatem wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy dowodów lub nie dokonał ich oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego.

Zdaniem sądu, w rozpatrywanej sprawie doszło do naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz przepisów prawa materialnego, tj. § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 cyt. rozporządzenia, skutkujących koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z 7 lipca 2023 r.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że sąd nie podziela stanowiska organu, że w stosunku do skarżącej nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności tylko z tego powodu, iż w stosunku do zaległości z tytułu składek nie jest aktualnie prowadzone przez ZUS postępowanie egzekucyjne, 7 stycznia 2019 r. skarżąca zawarła z ZUS układ ratalny (umowa nr [...]), który jest nadal realizowany, a ponadto posiada majątek ruchomy (dwa samochody osobowe) o wartości umożliwiającej ustanowienie zastawu. Zaprezentowanych argumentów organ nie powiązał jednak z aktualną sytuacją materialną, rodzinną i zdrowotną skarżącej i jej rodziny oraz nie przedstawił prognoz, co do efektywności egzekucji w przyszłości. Zdaniem sądu, powoływanie się przez organ jedynie na fakt, że wobec skarżącej nie toczy się z inicjatywy ZUS postępowanie egzekucyjne, a skarżąca posiada majątek ruchomy umożliwiający ustanowienie zastawu (czego organ nie sprawdził) i spłaca układ ratalny jest niewystarczające do wykazania, że nie występuje całkowita nieściągalność należności, o której mowa w art. 28 u.s.u.s. Obowiązkiem organu było wykazanie, na jakiej podstawie opiera swój wniosek, że należność będzie przez dłużnika uregulowana w dalszej lub bliższej perspektywie czasowej biorąc pod uwagę m.in. okoliczność, że przesłanka, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., występowała w rozpatrywanym przypadku, jak stwierdził sam ZUS w "pewnym okresie czasu". Organ ma obowiązek skonfrontowania bieżącej sytuacji strony z wysokością zaległej należności. W kontrolowanej sprawie, niewątpliwie kwota zaległości wobec ZUS (łącznie około 80 000 zł) w kontekście możliwości finansowych skarżącej stanowi znaczne obciążenie finansowe, w sytuacji, gdy jedynym źródłem jej utrzymania jest świadczenie pielęgnacyjne z MOPS z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem w wysokości 2 458 zł miesięcznie, zasiłek rodzinny w wysokości 124 zł miesięcznie, dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnoprawnego w kwocie 110 zł miesięcznie, świadczenie 500+ oraz nieregularne alimenty w wysokości 500 zł. Aktualny budżet w dwuosobowym gospodarstwie domowym wynosi zatem łącznie 3 907,84 zł. Poza sporem jest również, że małoletni syn skarżącej jest dzieckiem nieuleczalnie chorym od urodzenia, legitymuje się orzeczonym stopniem niepełnosprawności i wymaga stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Dziecko leczone jest kardiologicznie z powodu wady serca, psychiatrycznie, neurologicznie (zespół Aspergera), dermatologicznie (atopowe zapalenie skóry), a także w związku z innymi stwierdzonymi dolegliwościami, m.in. guz w głowie, co oznacza, że oprócz stałych wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem, rodzina ponosi wysokie wydatki na leczenie (tj. koszty wizyt lekarskich, zakup leków i specjalnych środków czystości i dojazdy na wizyty lekarskie). Skarżąca również jest osobą schorowaną, leczy się kardiologicznie oraz gastrologicznie, wykryto u niej guzy w płucach, torbiele na wątrobie i istnieje również podejrzenie tętniaka. Sprawuje ponadto opiekę nad matką, u której w związku z chorobą nowotworową przeprowadzono w 2022 r. operację narządów rodnych i pozostaje pod stałą kontrolą lekarską. Matka skarżącej ma problemy z poruszaniem się (jest diagnozowana neurologicznie), ze słuchem i ujawniła się także choroba Parkinsona.

W związku z powyższym podkreślić należy, że sytuacja finansowa, majątkowa, rodzinna, a w szczególności zdrowotna skarżącej i jej niepełnosprawnego syna może stanowić samoistną przesłankę umorzenia zaległości, dlatego też należało szczegółowo rozważyć, czy ewentualna egzekucja należności nie doprowadzi do niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb skarżącej i jej syna oraz nie spowoduje konieczności korzystania w jeszcze szerszym zakresie z pomocy społecznej. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem obywatela i jednocześnie nie jest zgodna z interesem publicznym.

Odnosząc się natomiast do kwestii oceny przez organ spełnienia przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, należy wskazać, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dominuje pogląd, że celem tych regulacji jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z 24 stycznia 2017 r., sygn. akt II GSK 1234/15).

Z akt sprawy wynika, że na podstawie decyzji Wojewody Łódzkiego z 13 stycznia 2023 r. skarżąca pobiera świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad synem w okresie od 1 stycznia 2023 r. do 31 maja 2024 r. w wysokości 2 458 zł miesięcznie. Powyższej okoliczności nie można jednak, jak czyni to organ, zinterpretować jako "poprawa sytuacji materialnej rodziny". Organ pomija fakt, że uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego jest uzależnione od "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" w celu sprawowania opieki. Powyższe świadczenie ma na celu pomóc podopiecznemu, a w następstwie jedynie częściowo zrekompensować utracony dochód. Chodzi bowiem o możliwość opieki nad osobą trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji i co oczywiste środki te winny być przeznaczane na utrzymanie tej osoby, a nie poprawę sytuacji materialnej rodziny (por. m.in. wyrok NSA z 23 maja 2023 r., sygn. akt I GSK 862/22, Lex nr 3575671).

Wyjaśnić w tym miejscu należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 390), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Wskazać zatem należy, że skoro skarżącej przyznano świadczenie pielęgnacyjne, to oznacza, że wystąpiła przesłanka "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", jako przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1 cyt. ustawy. Warunkiem bowiem nabycia prawa do świadczenia jest, aby ubiegający się o nie, nie podejmował prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, a w razie jej podjęcia, aby z takiej działalności zrezygnował, w celu sprawowania opieki. Przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jest zatem okolicznością, którą organ powinien rozważyć celem oceny wystąpienia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Nie do zaakceptowania jest bowiem stanowisko ZUS, który nie stwierdził przesłanki umorzenia związanej z koniecznością opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającą zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu i jednocześnie uznał, że świadczenie pielęgnacyjne będzie mogło stanowić źródło sukcesywnej spłaty zadłużenia wobec ZUS.

Zdaniem sądu, organ w rozpoznawanej sprawie nie przeanalizował także ogólnego warunku wynikającego z powyższego rozporządzenia, a mianowicie nie wykazał, że skarżąca jest w stanie opłacić należności i nie pociągnie to za sobą zbyt ciężkich skutków dla niej i jej rodziny. Ustalenie powyższych okoliczności wymaga bowiem odniesienia się do wyników postępowania dowodowego i nie może być oparte na ogólnikowych sformułowaniach. W szczególności organ powinien wyjaśnić, na czym opiera przekonanie o efektywności egzekucji oraz dlaczego uważa, że w obecnej sytuacji finansowej skarżącej, spłata należności nie pobawi ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Hipotetyczne rozważania dotyczące możliwości podjęcia w przyszłości zatrudnienia i tym samym dochodzenia zaspokojenia z przyszłych dochodów nie zostały poparte jakąkolwiek rzeczową analizą sytuacji strony, tzn. jakie konkretne okoliczności faktyczne miałyby wskazywać na poprawę sytuacji finansowej skarżącej w przyszłości, biorąc pod uwagę jej pogarszający się stan zdrowia i konieczność sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem ze znacznie ograniczoną możliwością do samodzielnej egzystencji.

Organ ustalił, że do dyspozycji strony pozostają środki, które wystarczają na zaspokojenie potrzeb życiowych, ponieważ budżet rodziny jest wyższy niż poziom minimum socjalnego dla dwuosobowego gospodarstwa domowego, nie dokonał jednak pełnej oceny sytuacji finansowej i rodzinnej strony. Zestawiając obecne dochody skarżącej i całokształt okoliczności związanych z sytuacją zdrowotną rodziny, (tj. m.in. wysokie, ponadprzeciętne koszty utrzymania dziecka niepełnosprawnego u którego rozpoznano wiele chorób i schorzeń) nie sposób jest uznać, by mogła dokonać spłaty zaległości bez istotnego uszczuplenia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Cytowany powyżej § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wskazuje bowiem na konieczność oceny możliwości opłacenia składek w kontekście zachowania przez dany podmiot m.in. możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Przepis ten wyraźnie wskazuje, że nie tylko stan majątkowy, ale i sytuacja rodzinna wnioskodawcy jest istotna dla oceny, czy zapłata nie pociągnie dla strony (jej rodziny) zbyt ciężkich skutków, w tym nie pozbawi strony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ powinien zatem w sposób wyczerpujący rozważyć, czy zapłata należności do tych niekorzystnych skutków nie doprowadzi i czy jest to zgodne z interesem publicznym. Nie jest bowiem interesie publicznym (społecznym) z jednej strony dochodzenie należnej kwoty, w sytuacji gdy trudności płatnicze skarżącej wynikają nie tylko z niskich dochodów, ale związane są przede wszystkim z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem, a z drugiej potencjalne wspieranie skarżącej, w jeszcze szerszym zakresie ze środków publicznych (pomocy społecznej), w przypadku gdy środki jakimi dysponuje strona będą niewystarczające do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych rodziny. Podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga zaś by interes publiczny i interes zobowiązanego zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej i życiowej zobowiązanego, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny.

Reasumując zdaniem sądu, organ nie przeprowadził rzetelnej analizy sytuacji materialnej skarżącej, uwzględniającej również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania zbyt ciężkich skutków dla skarżącej i jej rodziny. Istotne jest i co należy szczególnie podkreślić w niniejszej sprawie, dokonując oceny wniosku o umorzenie organ ma obowiązek uwzględnić sytuację rodzinną i materialną osoby zobowiązanej, przede wszystkim na podstawie okoliczności istniejących w dniu orzekania na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, nie zaś w oparciu o założenia wskazujące na potencjalną możliwość dokonania spłaty zadłużenia. W sytuacji zaś, kiedy przedstawiony we wniosku materiał dowodowy nie jest dostateczny lub budzi wątpliwości organu, należy w toku prowadzonego postępowania materiał dowodowy uzupełnić, pouczając w tym zakresie stronę.

Rozpoznając sprawę ponownie, organ zobowiązany będzie w pierwszej kolejności zbadać powtórnie, zgodnie z art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a., w sposób wyczerpujący aktualną sytuację skarżącej i jej rodziny, a następnie ocenić, w świetle zebranego materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), czy istnieją przesłanki umorzenia, w tym przewidziane w art. 28 u.s.u.s., ale w szczególności w kontekście przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Dokonując oceny przesłanek wymienionych w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, organ dokładnie ustali faktyczną (a nie przyszłą, hipotetyczną) sytuację materialną, rodzinną i zdrowotną skarżącej i szczegółowo rozważy, czy przymusowa spłata należności w zestawieniu z aktualnym dochodem nie spowoduje zagrożenia egzystencji skarżącej i jej rodziny oraz konieczności korzystania ze środków pomocy społecznej w jeszcze szerszym, niż dotychczas zakresie. Ocena, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie, zawierające wyczerpujące omówienie co do oceny zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, wykładni zastosowanych przepisów i oceny przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa jest istotne z punktu widzenia stosowania zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a.

Z przedstawionych powyżej względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 7 lipca 2023 r.

R. T-M.