Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 213/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-05-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2 ust. 3, ust. 3a
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, 8, 11, 77, 80, 107 par. 3
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

|Sygn. akt I SA/Kr 213/23 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 maja 2023 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Inga Gołowska, Sędzia: WSA Piotr Głowacki, Sędzia: WSA Waldemar Michaldo (spr.), Protokolant: st. sekr. sąd. Renata Trojnar, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 maja 2023 r., sprawy ze skargi J. G., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 3 stycznia 2023 roku Nr 9/2023, w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek, -uchyla zaskarżoną decyzję-


UZASADNIENIE

W dniu 17 października 2022 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Krakowie wpłynął wniosek J.G. o umorzenie należności z tytułu składek. W treści wniosku wnioskodawca podał, że w dniu 25 stycznia 2022 r. zawiesił działalność gospodarczą, a zlikwidował ją ostatecznie w dniu 12 maja 2022 r. Powodem tego był stan zdrowia wnioskodawcy, u którego w lutym 2021 r. zdiagnozowano [...]. J. G. wskazał, że obecnie pozostaje pod opieką [...] hospicjum [...], a na leczenie wydaje ok. 300 - 500 zł miesięcznie. Ponadto ponosi opłaty mieszkaniowe oraz spłaca kredyt. Wnioskodawca wskazał także, że posiada rozdzielność majątkową z żoną, a na dzieci wydaje ok. 300 zł miesięcznie.

Decyzją z dnia 3 stycznia 2023 r. nr 9/2023 Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Łodzi na podstawie:

1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009) odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 1808,43 zł, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne - za okres grudzień 2021 r. – styczeń 2022 r. w łącznej kwocie 619,27 zł, w tym z tytułu: składek - 541,27 zł oraz odsetek - 78,00 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres listopad 2021 r. – styczeń 2022 r. w łącznej kwocie 1187,20 zł, w tym z tytułu: składek - 1059,20 zł oraz odsetek - 128,00 zł,

c) Fundusz Pracy i Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres październik 2021 r. – styczeń 2022 r. w kwocie 1,96 zł z tytułu składek.

2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 141, poz. 1365) odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek za okres: listopad 2021 r. – styczeń 2022 r., w łącznej kwocie 1163,20 zł, w tym z tytułu: składek - 1059,20 zł oraz odsetek - 104,00 zł.

W uzasadnieniu swojej decyzji organ wyjaśnił, że podjął niezbędne działania w celu dokładnego wyjaśnienia sprawy. Przeprowadzono wnikliwą analizę wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS informacji oraz wykorzystano dane zaewidencjonowane w rejestrach centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG), Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców (CEPiK) oraz Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. W oparciu o uregulowania zawarte w art. 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych Zakład ustalił, że nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone.

Następnie ZUS stwierdził, że jak wynika z analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy, J. G. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną (z którą ma rozdzielność majątkową) oraz z dwoma pełnoletnimi synami (lat 18). Wnioskodawca jest zgłoszony do ubezpieczeń przez pracodawcę M. w K. na podstawie umowy o pracę. Ponadto świadczył on, że miał przyznane świadczenie rehabilitacyjne do 30 listopada 2022 r. w kwocie 3326,40 zł. Wskazał także, że pobiera zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł. Z kolei I. G. zgodnie z oświadczeniem osiąga dochód w wysokości ok. 4000,00 zł. Rodzina ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem, tj.: czynsz w kwocie 498,68 zł, opłaty eksploatacyjne w kwocie 350,00 zł, koszty leczenia w kwocie 400,00 zł, inne wydatki w łącznej kwocie 494,00 zł, tj. utrzymanie dzieci 300,00 zł oraz telefony 194,00 zł. J. G. posiada również zobowiązania wobec innych wierzycieli: z tytułu zaciągniętych kredytów za okres kwiecień 2022 r. – styczeń 2027 r. w kwocie [...] zł - miesięcznie 1605,80 zł; w bankach (karty kredytowe) w kwocie ok. [...] zł - miesięcznie 300,00 zł; u osób fizycznych za okres kwiecień 2022 r. w kwocie 2900,00 zł - miesięcznie w przedziale od 100,00 zł do 200,00 zł. Zobowiązania są spłacane w układzie ratalnym oraz w formie dobrowolnych wpłat, w łącznej miesięcznej kwocie w przedziale od 2005,80 zł do 2105,80 zł. Organ stwierdził, że zgodnie z Centralną Ewidencją Pojazdów oraz Centralną Bazą Ksiąg Wieczystych wnioskodawca nie figuruje jako właściciel/ współwłaściciel pojazdów i nieruchomości.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że wniosek został rozpatrzony w oparciu o wszystkie przepisy prawne mogące mieć zastosowanie w sprawie, tj.: art. 28 ust. 3 i 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Organ przytoczył treść art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i stwierdził, że w stosunku do działalności J. G. nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4,4b, 4c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, nie zachodzą w stosunku do ww. zadłużenia. Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Zdaniem organu, oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych również nie ma zastosowania w tej sytuacji.

Organ wyjaśnił również, że zgodnie z art. 24 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. Zakład nie wyczerpał możliwości przymusowego dochodzenia należności. Od 7 września 2022 r. (doręczone 15 września 2022r.) Zakład podejmuje bowiem działania przedegzekucyjne mające na celu wydanie decyzji określającej wysokość zadłużenia. Prawomocna decyzja będzie stanowiła podstawę do wdrożenia postępowania egzekucyjnego. Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie można zatem stwierdzić, zdaniem organu, aby okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zaistniały w tym przypadku. Zdaniem organu, nie zachodzą zatem wobec wnioskodawcy przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Brak jest więc podstaw prawnych do umorzenia należności z tytułu składek w oparciu o wskazane kryterium.

Następnie ZUS przeszedł do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i wydanym na tej podstawie rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. ZUS przytoczył treść § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia i stwierdził, że fakt posiadania przez wnioskodawcę rozdzielności majątkowej z żoną nie ma wpływu na rozważania związane z analizą sytuacji finansowej rodziny. Małżonkowie prowadzą bowiem wspólne gospodarstwo domowe i wspólnie ponoszą koszty z tym związane, a ustrój rozdzielności majątkowej zabezpiecza jedynie jedną ze stron przed odpowiedzialnością za długi współmałżonka w przypadku prowadzonych postępowań egzekucyjnych do majątku dłużnika. Zatem na dochód całego gospodarstwa domowego składa się również dochód osiągany przez żonę wnioskodawcy.

Organ wskazał, że rodzina ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 1836,68 zł, tj. czynsz w kwocie 498,68 zł, opłaty eksploatacyjne w kwocie 350,00 zł, koszty leczenia w kwocie 400,00 zł, inne wydatki w kwocie 494,00 zł w tym utrzymanie synów 300,00 zł oraz telefony 194,00 zł. Ponadto rodzina reguluje zobowiązania wobec innych wierzycieli w przedziale od 2005,80 zł do 2105,80 zł. W opinii Zakładu sytuacja finansowa J. G. może stwarzać trudności w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych, lecz nie nosi znamion trwałego ubóstwa.

Odnosząc się do ponoszonych przez wnioskodawcę wydatków ZUS wyjaśnił, że ponoszenie kosztów z tytułu miesięcznych opłat nie stanowi podstawy do umorzenia należności. Zdaniem organu, nie można uznać, że opłaty np. za czynsz i energię są to nadzwyczajne, czy nieprzewidziane wydatki. Według organu, również wydatki ponoszone na wychowanie i utrzymanie dzieci nie stanowią podstawy do umorzenia należności. Są to bowiem wydatki ponoszone przez ogół społeczeństwa. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem. Organ zaznaczył przy tym, że w toku postępowania wnioskodawca nie dołączył do akt sprawy dokumentów wskazujących na występowanie trudności w terminowym wywiązywaniu się z podstawowych i bieżących opłat. Zdaniem organu, ograniczone możliwości płatnicze nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości, a trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona. ZUS podkreślił, że niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych powinna być brana pod uwagę przy umarzaniu zaległości, jeśli wynika ona z przyczyn niezależnych, obiektywnych, którym strona nie jest w stanie się przeciwstawić, mimo podjętego w tym kierunku wysiłku. Umorzenie należności w tej sprawie byłoby, zdaniem organu, wsparciem socjalnym, a nie taki charakter mają przepisy regulujące umorzenie należności z tytułu składek.

Ponadto organ zaznaczył, że choć spłata zobowiązań wobec innych wierzycieli jest ważna, to wnioskodawca nie powinien pomijać spłaty zadłużenia wobec ZUS. Nie można bowiem poczytywać za spełniające przesłanki do umorzenia należności przez osoby, które nie dysponują środkami na wykonanie zobowiązań publicznoprawnych jedynie z uwagi na preferowanie wykonania zobowiązań cywilnoprawnych, nawet jeśli niewykonanie tych zobowiązań wiązałoby się z daleko idącymi konsekwencjami dla osoby zobowiązanej.

Odnośnie kwestii złego stanu zdrowia wnioskodawcy organ wskazał, że stan zdrowia lub fakt pozostawania w stałym leczeniu z powodu przewlekłych schorzeń nie jest samoistną przesłanką do umorzenia należności w oparciu o obowiązujące przepisy, gdyż przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ stwierdził, że aktualnie J. G. figuruje jako osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, a z uwagi na stan zdrowia miał przyznane świadczenie rehabilitacyjne.

Po przeanalizowaniu przedłożonych przez J. G. dokumentów Zakład Ubezpieczeń Społecznych stanął na stanowisku, iż aktualna sytuacja finansowa i zdrowotna wnioskodawcy nie jest przesłanką do umorzenia należnych zobowiązań w oparciu o omawiane przepisy prawa (§ 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia). Organ zaznaczył, że także przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania, gdyż zaprzestano prowadzenia działalności. Organ uznał zatem, że przedstawione informacje nie wskazują, że wystąpiły w niniejszej sprawie przesłanki umorzenia należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Podsumowując Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że odmówił uwzględnienia wniosku strony przedkładając interes społeczny nad interes osoby zobowiązanej. Powodem powyższego były, według organu, następujące okoliczności:

* sytuacja materialna wnioskodawcy nie nosi znamion trwałego ubóstwa, a więc nie jest wystarczającym argumentem do wydania pozytywnej decyzji w zakresie umorzenia zaległych składek;

* ZUS jest instytucją powołaną do rzetelnego dysponowania zasobami funduszu ubezpieczeń społecznych, a w związku z tym podejmowania decyzji z ograniczeniem negatywnych dla społeczeństwa skutków prawnych podjętego rozstrzygnięcia; ubezpieczenia mają solidarny charakter co oznacza konieczność finansowania obecnych i przyszłych świadczeń wszystkich świadczeniobiorców;

- akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek nie tylko godzi w prawa innych płatników lecz również narusza zasadę równego traktowania ubezpieczonych.

Organ podkreślił, iż umorzenie należności stanowi wyraz definitywnej rezygnacji ZUS z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności oraz uwzględniając cele, na jakie składki są przeznaczone, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczegółowej staranności i ostrożności w procesowaniu spraw z zakresu umarzania należności z tytułu składek. W związku z powyższym ZUS uznał, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie wskazuje przesłanek do stwierdzenia, że zachodzą okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem należności z tytułu składek.

W skardze na powyższą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych J. G. zarzucił organowi, że nie rozpatrzył rzetelnie jego wniosku o umorzenie składek, gdyż nie wziął pod uwagę jego poważnej choroby ([...]), jak i poziomu jego dochodu oraz zobowiązań finansowych i wydatków na leczenie. Skarżący wskazał także, że zaległości podatkowe, które powstały w tym samym czasie zostały mu umorzone przez urząd skarbowy.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych podtrzymał swoje stanowisko w sprawie i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wskazać należy, że w myśl art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Normatywnym potwierdzeniem sprawowania przez sądy administracyjne kontroli działalności administracji publicznej jest również art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.), stanowiący ponadto, że sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie.

Zaznaczenia wymaga, że stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Co więcej, pozostaje zobowiązany do wzięcia z urzędu pod rozwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych niepodniesionych w skardze, pozostających jednak w związku z materią zaskarżonych aktów administracyjnych. Orzekanie odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.

Na podstawie art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa, w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga jeżeli jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy. Oznacza to zatem, że w przypadku zaistnienia takiej konieczności, uchylone może zostać nie tylko orzeczenie organu wydane w postępowaniu odwoławczym, które zostało zaskarżonego do wojewódzkiego sądu administracyjnego, ale i orzeczenie wydane na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Poruszając się w tak zakreślonych ramach kontroli zgodności z prawem, Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja narusza prawo w sposób powodujący konieczność jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

Jedną z podstaw prawnych zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 28 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009 ze zm., zwanej dalej u.s.u.s.). Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl ust. 3 art. 28 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228 z późn. zm.);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W przedmiotowej sprawie zastosowanie miał także przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. nr 141 poz. 1365), zgodnie z którym ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającej opłacenie należności.

Wskazać należy, że powyższe wyliczenie przesłanek zawartych w § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. jest wyliczeniem przykładowym i podstawą umorzenia zadłużenia w oparciu o ten przepis mogą być również inne okoliczności, które będą stanowiły podstawę do uznania, że dłużnik ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny.

Z treści powyższych przepisów wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu administracji publicznej co do rozstrzygnięcia, o czym świadczą określone w tych przepisach przesłanki podejmowania decyzji w tej materii. Katalog tych przesłanek pozwalających na umorzenie składek został określony jasno i precyzyjnie i w ten sposób zakreśla granice swobodnego uznania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. uzasadnienie wyroku NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 321/07 - wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności. Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdyby dokonał wykładni występujących w przepisach określających przesłanki umorzenia należności składkowych pojęć niezgodnie z ogólnymi zasadami prawa. Zwłaszcza negatywne rozstrzygnięcie, dotyczące umorzenia należności z tytułu składek, powinno być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały wszechstronnie rozważone i zbadane (art. 7, art. 11 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm., zwanej dalej k.p.a.). Ocena, czy przesłanki umorzenia występują w konkretnej sprawie (art. 80 k.p.a.) może być dokonana po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, a poprzedzać ją powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 k.p.a.). Dopiero wówczas organ jest uprawniony do wyboru określonego rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności. Zarówno poczynione ustalenia w sprawie oraz ich analiza z punktu widzenia przesłanek umorzenia, jak i motywy wyboru rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności, powinny przy tym znajdować pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Przepis ten stanowi, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Uzasadnienie decyzji spełnia szczególnie istotną rolę w przypadku decyzji podejmowanej w ramach tzw. uznania administracyjnego, skoro pozwala na dokonanie oceny, czy decyzja nie została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności, czy organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, czy nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, materiałów dowodowych, czy nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Prawidłowe uzasadnienie decyzji wiąże się ponadto z realizacją zasady przekonywania, sformułowanej w art. 11 k.p.a. Wyjaśnianie stronom zasadności przesłanek, którymi kieruje się organ przy załatwieniu sprawy ma bowiem ograniczyć konieczność stosowania środków przymusu przy jej wykonaniu. Co więcej, w zgodzie z art. 8 k.p.a. organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania, i bez uzasadnionej przyczyny nie odstępują od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym.

W ocenie Sądu, badając spełnienie tych przesłanek organ nie dokonał prawidłowego ustalenia sytuacji majątkowej skarżącego. Na podstawie zebranych dokumentów organ ustalił, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną (z którą ma rozdzielność majątkową) i dwoma pełnoletnimi synami. Na dochód rodziny skarżącego na dzień składania wniosku składały się pobierane przez niego świadczenie rehabilitacyjne w kwocie 3326,40 zł (przyznane do 30 listopada 2022 r.) i zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł oraz dochód żony w kwocie 4000 zł. Skarżący nie posiada żadnego majątku. Z kolei na stałe miesięczne wydatki rodziny skarżącego składają się: czynsz w kwocie 498,68 zł, opłaty eksploatacyjne w kwocie 350 zł, koszty leczenia w kwocie 400 zł, utrzymanie dzieci 300 zł, telefony 194 zł. Skarżący posiada zobowiązania wobec innych wierzycieli: z tytułu zaciągniętych kredytów ([...] zł) – rata 1605,80 zł miesięcznie; spłata karty kredytowej (ok. [...] zł) – rata 300 zł miesięcznie; zobowiązania wobec osób fizycznych (2900 zł) – rata 100 -200 miesięcznie. Skarżący spłaca zobowiązania w układzie ratalnym oraz w formie dobrowolnych wpłat w łącznej miesięcznej kwocie w przedziale od 2005,80 zł do 2105,80 zł. Po zsumowaniu wszystkich powyższych wydatków skarżącego otrzymujemy kwotę 3748,48 zł. Z kolei dochód rodziny skarżącego wynosi 4215,84 zł (zasiłek pielęgnacyjny + dochód żony). Skarżący pobierał również co prawda świadczenie rehabilitacyjne, ale zostało ono przyznane do dnia 30 listopada 2022 r., a zatem na dzień wydania zaskarżonej decyzji brak informacji czy świadczenie to mu nadal przysługiwało. Przed wydaniem zaskarżonej decyzji organ nie podjął żadnych działań i nie zweryfikował, czy skarżący pobierał świadczenie rehabilitacyjne po dniu 30 listopada 2022r., a jeśli nie to czy otrzymywał inne świadczenia. Po odjęciu zatem sumy wydatków od dającego się jednoznacznie ustalić dochodu rodziny skarżącego pozostawałaby jej kwota 467,36 zł.

Należy jednak zauważyć, że powyższa kwota wydatków (3748,48 zł) nie obejmuje wszystkich wydatków rodziny skarżącego. Organ nie ustalił bowiem comiesięcznych wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem skarżącego i jego rodziny. W zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że ponoszenie kosztów z tytułu miesięcznych opłat na czynsz i energię, a także na wychowanie i utrzymanie dzieci nie ma charakteru nadzwyczajnego i nie stanowi nieprzewidzianego wydatku, stanowiącego podstawę do umorzenia należności, gdyż ponosi je ogół społeczeństwa.

Powyższe stanowisko organu jest błędne, gdyż ustalając sytuację majątkową dłużnika ZUS nie powinien uwzględniać tylko wydatków o charakterze nadzwyczajnym, ale przede wszystkim niezbędne wydatki związane z koniecznym utrzymaniem skarżącego i jego rodziny tworzącej razem z nim wspólne gospodarstwo domowe. Wyjaśnić należy, że do wydatków związanych z niezbędnym utrzymaniem zalicza się nie tylko opłaty za media (prąd, gaz, woda, ogrzewanie), czy też koszty leczenia, ale także np. koszty zakupu: żywności, odzieży, środków czystości i higieny osobistej.

Zdaniem Sądu, nieustalenie przez organ wysokości comiesięcznych wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem skarżącego i jego rodziny powoduje, że obraz sytuacji materialnej skarżącego jest niepełny i nie pozwala na jednoznaczne ustalenie, czy jest on w stanie uregulować zaległe składki bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Podkreślić należy, że ustalając sytuację materialną skarżącego organ powinien pomniejszyć jego miesięczny dochód netto o sumę jego comiesięcznych koniecznych wydatków związanych z niezbędnym utrzymaniem gospodarstwa domowego, a następnie ocenić, czy kwota jaka pozostaje pozwala skarżącemu na chociażby częściowe uregulowanie zaległych zobowiązań względem ZUS, bez pozbawienia zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W zaskarżonej decyzji brak jest takiej analizy. Dokonana przez organ ocena sytuacji materialnej skarżącego w oparciu o niepełne dane jest dowolna, albowiem nie uwzględnia kosztów jakie skarżący i członkowie jego rodziny muszą obiektywnie ponosić w celu zaspokojenia niezbędnych, podstawowych potrzeb życiowych.

Ponadto Sąd uznał, że w zaskarżonej decyzji organ dokonał błędnej oceny braku zaistnienia w niniejszej sprawie przesłanki umorzenia należności z tytułu składek, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r., tj. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającej opłacenie należności. Omawiana przesłanka występuje w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Ocena sytuacji wnioskodawcy w kontekście wskazanej przesłanki wymaga rozważenia czy choroba nie pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Innymi słowami czy zapłata zaległości przez skarżącego, z uwagi na jego problemy zdrowotne, jest w ogóle możliwa.

Jak wynika z akt sprawy w lutym 2021 r. u skarżącego rozpoznano [...]. Od 2 czerwca 2021 r. skarżący jest objęty opieką Poradni Medycyny Paliatywnej w Hospicjum [...] w [...] (pismo T. [...] k. 41 akt administracyjnych). Pomimo to organ uznał, że przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia nie zachodzi w niniejszej sprawie, gdyż skarżący figuruje jako osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, a z uwagi na stan zdrowia miał przyznane świadczenie rehabilitacyjne. Powyższe stanowisko organu jest błędne. Jeszcze raz należy przypomnieć, że świadczenie rehabilitacyjne zostało przyznane skarżącemu do dnia 30 listopada 2022 r., a przed wydaniem zaskarżonej decyzji organ nie podjął żadnych działań celem ustalenia, czy świadczenie to skarżący pobierał nadal po tym okresie. Ponadto organ nie wziął pod uwagę zalegającego w aktach sprawy na k. 39 orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 27 października 2021 r. nr [...]. Z treści tego orzeczenia wynika, że skarżący został zaliczony do stopnia niepełnosprawności znacznego i jest niezdolny do pracy. Ponadto w pkt 7 tego orzeczenia wskazano, że skarżący wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zdaniem Sądu, treść tego orzeczenia jednoznacznie wskazuje, że stan zdrowia skarżącego pozbawia go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Orzeczenie to zostało jednak wydane do dnia 31 października 2022 r., a zatem na dzień wydania zaskarżonej decyzji już nie obowiązywało. Natomiast organ przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie podjął żadnych działań celem ustalenia, czy toczy się postępowanie w przedmiocie wydania dla skarżącego nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, a jeżeli zostało już zakończone to jakie zostało wydane orzeczenie w tym zakresie.

Wskazane braki wskazują na naruszenie przepisów art. 7, art. 11 i art. 77 § 1 k.p.a. w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, które obligowały Sąd do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z porządku prawnego. Należy przy tym zauważyć, że niniejszy wyrok nie przesądza kwestii umorzenia zaległości składkowych, gdyż wskazane braki akt sprawy uniemożliwiają Sądowi odniesienie się do twierdzeń organu o braku spełnienia przez skarżącego przesłanek umorzenia należności z tytułu składek.

Na podstawie art. 153 p.p.s.a., przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, organy winny uwzględnić przedstawioną powyżej ocenę prawną Sądu i wyeliminować wskazane powyżej uchybienia. W szczególności organy winny ustalić i przedstawić w uzasadnieniu decyzji pełną i wyczerpującą ocenę sytuacji materialnej i zdrowotnej skarżącego w odniesieniu do prawidłowo zbadanych przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. oraz z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r.

Mając na uwadze, iż zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa procesowego Sąd działając w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł o jej uchyleniu – jak w sentencji wyroku.