Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 249/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-03-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 9, art. 10 § 1 i art. 79a § 1
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 15zzzzzn2 ust. 1 pkt 2 i ust. 2
journal: Dz.U. 2020 poz 374
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
article: art. 153
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Michał Kowalski (spr.) Sędzia NSA Małgorzata Grzelak Sędzia del. WSA Jacek Boratyn po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlk. z dnia 21 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Go 635/22 w sprawie ze skargi P. W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 września 2022 r. nr 110000/71/321075/2022 w przedmiocie zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim wyrokiem z dnia 21 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Go 635/22 na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualnie: Dz. U. 2023 r., poz. 1634 – dalej jako p.p.s.a.) w sprawie skargi P. W. uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 września 2022 r., nr 110000/71/321075/2022 oraz postanowienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 lipca 2022 r., nr 110000/0380907/2022 w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskiem z dnia 2 kwietnia 2020 r. skarżący wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zwolnienie z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy za okres maj 2020 r.

Decyzją z dnia 13 sierpnia 2020 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych działając na podstawie art. 31zo ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zm.; dalej jako ustawa o COVID-19), odmówił wnioskodawcy prawa do zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, ubezpieczenie chorobowe, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy za maj 2020 r.

Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosząc.

Dnia 29 września 2020 r. ZUS na podstawie art. 31zq ust. 3 ustawy o COVID-19 i art. 47 ust. 2a i ust. 2b ustawy z dna 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (DZ.U. z 2020 r. poz. 266) wydał decyzję, którą utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Na skutek złożonej od powyższej decyzji skargi wyrokiem z dnia 24 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Go 709/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. uchylił zaskarżoną decyzję. Sąd uznał za bezsporne w sprawie, że skarżący nie był zwolniony z obowiązku złożenia deklaracji. Następnie Sąd zwrócił uwagę na ciążący na organie obowiązek prowadzenia postępowania z zachowaniem wszystkich zasad i wymogów przewidzianych w k.p.a., m.in. zasady wynikającej z art. 10 k.p.a. i art. 79a § 1 k.p.a. stanowiącego konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a. W tym zakresie Sąd zauważył, że w niniejszej sprawie skarżący, przed wydaniem decyzji rozstrzygającej jego wniosek, nie otrzymał od organu informacji o braku przesłania wypełnionych w terminie dokumentów rozliczeniowych za maj 2020 r. Sąd dodał również, że organ nie poinformował o prawie złożenia wniosku o przywrócenie terminu, co naruszyło gwarancje strony w niniejszym postępowaniu, bezpośrednio wpływając na wynik sprawy. W konsekwencji Sąd stwierdził naruszenie przez organ przepisów art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 79a § 1 i art. 77 § 4 k.p.a. oraz art. 15 zzzzzn2 ustawy o COVID 19.

Ponownie rozpoznając sprawę ZUS w piśmie z dnia 22 kwietnia 2022 r. poinformował skarżącego w trybie art. 15zzzzzn2 ustawy o COVID o możliwości złożenia wniosku o przywrócenie terminu na złożenie dokumentów rozliczeniowych za maj 2020 r. w terminie 30 dni od dnia odebrania zawiadomienia. W odpowiedzi skarżący pismem z 10 maja 2022 r. wniósł o przywrócenie terminu do złożenia dokumentów rozliczeniowych za maj 2020 r. w uzasadnieniu podając, że uchybienie nastąpiło w związku z trwająca epidemią i problemami informatycznymi (zapchany system przesyłowy), na które to okoliczności strona nie miała wpływu.

Postanowieniem z dnia 7 lipca 2022 r., ZUS odmówił przywrócenia terminu do złożenia dokumentów rozliczeniowych DRA za 05/2020 r. Zdaniem organu, powołując się na przepis art. 58 § 1 k.p.a., strona nie spełniła "obiektywnego" miernika staranności i nie wykazała podnoszonych przez nią twierdzeń dotyczących przyczyn uchybienia terminu do złożenia deklaracji rozliczeniowych DRA.

Następnie ZUS decyzją z dnia 2 września 2022 r., ponownie odmówił prawa do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za miesiąc maj 2020 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim uchylając zaskarżonym wyrokiem decyzję z dnia 2 września 2022 r. oraz postanowienie z dnia 7 lipca 2022 r. stwierdził, że istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie ma fakt, że niniejsza sprawa była już przedmiotem orzekania przez tutejszy Sąd, który prawomocnym wyrokiem z dnia 24 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Go 709/21 uchylił zaskarżoną decyzję ZUS z dnia 29 września 2020 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z 13 sierpnia 2020 r.

WSA zwrócił również uwagę na art. 170 p.p.s.a., zgodnie z którym orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.

Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że co prawda zgodnie ze wskazaniami Sądu organ zastosował art. 15 zzzzzn2 ustawy o COVID-19. Jednakże w sytuacji złożenia przez skarżącego, zgodnie z otrzymaną od organu informacją, wniosku o przywrócenie terminu do złożenia dokumentacji rozliczeniowej za maj 2020 r., organ błędnie – na tle wyroku z dnia 24 listopada 2021 r. - dokonał oceny warunków i przesłanek przywrócenia terminu, o którym mowa w w/w przepisie. Oceny tej należało dokonać bowiem nie przez pryzmat standardowego miernika staranności wnioskującego o przywrócenie terminu, o którym mowa w art. 58 § 1 k.p.a., ale z uwzględnieniem tego, że to z winy organu, który przed wydaniem pierwszej decyzji w sprawie - co stwierdził Sąd w prawomocnym wyroku z 24 listopada 2021 r. – naruszył przepisy art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 79a § 1 i art. 77 § 4 k.p.a., nie została udzielona stronie należna jej ochrona, wobec czego doszło do odebrania skarżącemu "szansy" złożenia deklaracji rozliczeniowej w terminie.

W ocenie WSA organ powinien był uwzględnić wniosek i przywrócić termin do złożenia deklaracji za maj 2020 r. Inna interpretacja godzi bezpośrednio w istotę wyroku wydanego w tej sprawie i prowadzi do obejścia skutków stwierdzonych w nim naruszeń prawa. W sytuacji bowiem naruszenia przez organ w/w praw strony skarżącej w postępowaniu, organ nie powinien rozpoznając wniosek o przywrócenie terminu do złożenia deklaracji rozliczeniowej, wymagać od wnioskodawcy uprawdopodobnienia okoliczności uzasadniających brak jego winy w uchybieniu terminu.

Sąd pierwszej instancji zalecił aby ponownie rozpoznając sprawę organ, stosując się do określonego w art. 153 p.p.s.a. wymogu uwzględnienia oceny prawnej i wskazań Sądu zawartych w zaskarżonym wyroku oraz w wyroku z 24 listopada 2021 r., zobowiązany będzie ponownie rozpoznał wniosek skarżącego o przywrócenie terminu do złożenia deklaracji rozliczeniowej za maj 2020 r., przywracając w tym zakresie skarżącemu termin, a następnie merytorycznie rozpoznał sprawę zwolnienia z opłacania należności z tytułu należnych składek za maj 2020 r., przyjmując, że deklaracja rozliczeniowa została złożona w terminie.

W skardze kasacyjnej organ zaskarżył powyższy wyrok w całości wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:

1. prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w szczególności art. 15zzzzzn2 ust. 1-3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.), zwaną dalej ustawą o COVID-19, polegającego na uznaniu, że na podstawie w/w przepisu organ był zobowiązany zakomunikować stronie przed upływem ustawowego terminu określonego w art. 31zq ust. 3 ustawy o COVID-19, tj. przed 30 czerwca 2020 r., o niezłożeniu deklaracji rozliczeniowej;

2. prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. w szczególności:

- art. 153 p.p.s.a. poprzez uznanie, że ZUS nie wykonał zaleceń określonych w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dnia 24 listopada 2021 r., II SA/Go 709/21, pomimo zawiadomienia skarżącego o uchybieniu terminu zgodnie z art. 15 zzzzzn2 ust. 1 ustawy o COVID-19 oraz poinformowania o prawie do wglądu w akta sprawy i wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań,

- art. 106 § 3 i 4 p.p.s.a., 134 § 1 p.p.s.a., art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez uznanie, że organ w sposób istotny naruszył prawa (gwarancje) strony, o których mowa w szczególności w art. 15zzzzzn2 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy o COVID-19 oraz że organ powinien uwzględnić wniosek strony o przywrócenie terminu do złożenia deklaracji rozliczeniowej.

Strona przeciwna nie skorzystała z prawa do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest uzasadniona.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, co oznacza, że Sąd jest związany podstawami określonymi przez ustawodawcę w art. 174 p.p.s.a. i wnioskami skargi zawartymi w art. 176 p.p.s.a. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą kasacyjnie naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zatem sam autor skargi kasacyjnej wyznacza zakres kontroli instancyjnej wskazując, które normy prawa zostały naruszone (por. wyrok NSA z dnia 6 września 2012 r., sygn. akt I FSK 1536/11, LEX nr 1218336). Zasada związania granicami skargi kasacyjnej nie dotyczy jedynie nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a.; żadna jednak ze wskazanych w tym przepisie przesłanek w stanie faktycznym sprawy nie zaistniała.

W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że prawomocnym wyrokiem 24 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Go 709/21 WSA uchylił zaskarżoną decyzję ZUS z dnia 29 września 2020 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z 13 sierpnia 2020 r. w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za maj 2020 r. WSA w motywach wyroku wskazał, że organ przed wydaniem decyzji odmownej, nie wyjaśnił skarżącemu przesłanek, które nie zostały spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony, tak jak nakazuje to przepis art. 79a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm. – dalej: k.p.a.). WSA zaznaczył, że nie chodziło tu o blankietowe zawiadomienie, o którym mowa w art. 10 § 1 k.p.a., ale informację, że dla realizacji prawa strony konieczne jest złożenie deklaracji rozliczeniowej (za dany miesiąc) we wskazanym terminie, czyli do 30 czerwca 2020 r., zaś sama informacja powinna zostać udzielona skarżącemu przed upływem ustawowego terminu określonego przepisem art. 31zq ust. 3 ustawy o COVID-19, tj. przed 30 czerwca 2020 r., tak by skarżący mógł obowiązek ten wykonać. WSA stwierdził ponadto, że organ pominął w sprawie zastosowanie art. 15zzzzzn2 ust. 1 i ust. 2 ustawy o COVID-19, dotyczącego sytuacji, w której strona uchybiła terminowi do dokonania czynności kształtującej jej prawa i obowiązki, w tym także terminowi materialnoprawnemu, jak termin określony w art. 31zq ust. 3 ustawy o COVID-19. Przepis ten obejmuje stany faktyczne, które miały miejsce w okresie obowiązywania stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19, a zatem w dacie składania wniosku, deklaracji oraz rozpatrywania sprawy. W szczególności organ nie poinformował skarżącego o prawie złożenia wniosku o przywrócenie terminu, co naruszyło gwarancje strony w postępowaniu, bezpośrednio wpływając na wynik sprawy. W konsekwencji WSA stwierdził naruszenie przez organ przepisów art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 79a § 1 i art. 77 § 4 k.p.a. oraz art. 15zzzzzn2 ust. 1 i 2 ustawy o COVID-19, mające istotny wpływ na wynik sprawy. WSA nakazał, aby organ rozpatrując ponownie sprawę, uwzględnił zawartą w wyroku ocenę prawną i zastosował przepisy art. 15zzzzzn2 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy o COVID-19.

Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

Należy wyjaśnić, że ocena prawna, o której stanowi zacytowany przepis, to wyjaśnienie treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Ocena prawna o charakterze wiążącym musi dotyczyć właściwego zastosowania konkretnego przepisu czy też prawidłowej jego wykładni w odniesieniu do ściśle określonego rozstrzygnięcia podjętego w konkretnej sprawie; musi pozostawać w logicznym związku z treścią orzeczenia sądu administracyjnego, w którym została sformułowana. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci na przykład braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (A. Kabat [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II. LEX/el. 2021, art. 153). Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, wobec czego ani organ administracji publicznej ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu, gdyż ocena ta wiąże w sprawie. Uregulowanie zawarte w art. 153 p.p.s.a. oznacza, że orzeczenie sądu administracyjnego wywiera skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, bo jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w danej sprawie. Z kolei związanie samego sądu administracyjnego w rozumieniu art. 153 p.p.s.a. oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, które są sprzeczne z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się w pełnym wymiarze oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się organów administracji publicznej do wskazań w zakresie dalszego postępowania (zob. wyrok NSA z 21 marca 2014 r., sygn. akt I GSK 534/12). Podkreślenia wymaga, że ocena prawna wyrażona w prawomocnym wyroku sądu administracyjnego wiąże nie tylko ten sąd oraz organ, ale również Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający skargę kasacyjną od kolejnego wyroku wydanego w tej sprawie.

Warto przy tym nadmienić, że ocena prawna traci moc wiążącą tylko w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy (ale tylko zaistniałych po wydaniu wyroku, a nie w wyniku odmiennej oceny znanych i już ocenionych faktów i dowodów) oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia, zawierającego ocenę prawną. W ocenie NSA, w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła zmiana stanu faktycznego lub prawnego, która czyniłaby nieaktualną ocenę prawną oraz wskazania wyrażone w wyroku WSA z dnia 26 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Go 911/21.

Zdaniem NSA, Sąd I instancji prawidłowo uznał, że w sprawie doszło do naruszenia art. 153 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 10, art. 79a § 1 k.p.a. oraz art. 15zzzzzn2 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy o COVID-19.

Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 31zq ust. 3 ustawy o COVID-19 w brzmieniu obowiązującym w dniu złożenia przez skarżącego wniosku, warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do dnia 30 czerwca 2020 r., chyba że płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania.

W postępowaniu o zwolnienie z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne stosuje się przepisy k.p.a., co wynika z art. 180 k.p.a. oraz art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (zob. np. wyroki NSA z dnia 14 września 2022 r., sygn. I GSK 954/22, z dnia 30 listopada 2022 r., sygn. I GSK 1342/22). Oznacza to, że w postępowaniu tym zastosowanie mają m. in. art. 7, art. 9, art. 10 § 1 i art. 79a § 1 k.p.a. Stosownie do pierwszego z nich, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Z kolei z mocy art. 9 k.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Przepis art. 10 § 1 k.p.a. stanowi, że organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Wreszcie zgodnie z art. 79a § 1 k.p.a., w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony.

Zgodnie zaś z art. 15zzzzzn2 ust. 1 ustawy o COVID-19, w przypadku stwierdzenia uchybienia przez stronę w okresie obowiązywania stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 przewidzianych przepisami prawa administracyjnego terminów:

1) od zachowania których jest uzależnione udzielenie ochrony prawnej przed organem administracji publicznej,

2) do dokonania przez stronę czynności kształtujących jej prawa i obowiązki,

3) przedawnienia,

4) których niezachowanie powoduje wygaśnięcie lub zmianę praw rzeczowych oraz roszczeń i wierzytelności, a także popadnięcie w opóźnienie,

5) zawitych, z niezachowaniem których ustawa wiąże ujemne skutki dla strony,

6) do dokonania przez podmioty lub jednostki organizacyjne podlegające wpisowi do właściwego rejestru czynności, które powodują obowiązek zgłoszenia do tego rejestru, a także terminów na wykonanie przez te podmioty obowiązków wynikających z przepisów o ich ustroju

- organ administracji publicznej zawiadamia stronę o uchybieniu terminu.

W zawiadomieniu, o którym mowa w ust. 1, organ administracji publicznej wyznacza stronie termin 30 dni na złożenie wniosku o przywrócenie terminu (art. 15zzzzzn2 ust. 2).

W prawomocnym wyroku z dnia 24 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Go 709/21, WSA stwierdzając naruszenie przez organ art. 15zzzzzn2 ust. 1 i 2 ustawy o COVID oraz art. 8, 9, 10 § 1, 77 § 4 i 79a § 1 k.p.a., zawarł jednoznaczne wskazania co do dalszego postępowania. Stan faktyczny sprawy jest bowiem bezsporny: skarżący złożył wniosek o zwolnienie z obowiązku opłacania składek w dniu 9 kwietnia 2020 r., niedopełniając przy tym obowiązku przesłania deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych należnych za maj 2020 r., natomiast do dnia 30 czerwca 2020 r. (ostatni dzień terminu na złożenie ww. dokumentów), nie został przez organ powiadomiony o tym, że dokumenty takie nie wpłynęły. Konsekwencją powyższego była odmowa uwzględnienia wniosku skarżącego.

Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko WSA, zgodnie z którym organ administracji, związany oceną prawną i wskazaniami zawartymi w prawomocnym wyroku sądu, powinien przywrócić skarżącemu termin do złożenia deklaracji. Podstawę prawną takiego procedowania przez organy stanowi art. 2 Konstytucji RP, zgodnie z którym Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej - w powiązaniu z zasadą pewności prawa i bezpieczeństwa obrotu prawnego. Nie do zaakceptowania jest sytuacja, w której strona postępowania administracyjnego ponosi negatywne konsekwencje związane z wadliwym działaniem (zaniechaniem) organu, zwłaszcza w toku postępowania administracyjnego. W niniejszej sprawie taką negatywną konsekwencją wadliwego działania organu, polegającego na niezastosowaniu w sprawie art. 79a § 1 k.p.a., poprzez niepoinformowanie skarżącego, że jego deklaracje nie dotarły do ZUS (co było warunkiem uwzględnienia wniosku), okazał się upływ materialnoprawnego terminu, w którym powinno nastąpić przesłanie deklaracji rozliczeniowych. Wobec powyższego, nieuwzględnienie przez organ wniosku o przywrócenie terminu, narusza zasady pewności i bezpieczeństwa prawnego oraz zasadę zaufania do organów administracji. Skarżący nie może bowiem ponosić negatywnych skutków wadliwego działaniu organu, który prowadząc postępowanie, w sposób oczywisty naruszył przepisy art. 9 i art. 79a § 1 k.p.a. Podkreślenia wymaga, że organ przed upływem terminu określonego w art. 31zq ust. 3 ustawy o COVID-19 powinien mieć wiedzę, że skarżący nie złożył stosownej deklaracji, co z kolei powinno skłonić go do zastosowania art. 79a § 1 k.p.a. jeszcze przed dniem 30 czerwca 2020 r., tak aby stworzyć skarżącemu możliwość jej złożenia i uchronić go przed negatywnymi skutkami upływu terminu. Skoro wniosek wpłynął do organu w dniu 2 kwietnia 2020 r., organ miał wystarczająco dużo czasu aby zweryfikować, czy jest on kompletny, i czy zostały spełnione wszystkie wymogi formalne. Istotne przy tym są również cele, jakie przyświecały ustawodawcy przy uchwaleniu ustawy o COVID-19 (m. in. ochrona przedsiębiorców przed negatywnymi skutkami wprowadzonych ograniczeń konstytucyjnego prawa swobody działalności gospodarczej i możliwości zarobkowania), jak również sama wyjątkowa sytuacja spowodowana pandemią COVID-19 (trudności w dostępie do urzędów, brak możliwości potwierdzenia przez organy złożenia dokumentów, przeciążenie systemów teleinformatycznych).

Naczelny Sąd Administracyjny w pełni aprobuje więc stanowisko wyrażone m. in. w wyrokach NSA z dnia 15 marca 2023 r., sygn. akt I GSK 1395/22, z dnia 28 lutego 2023 r., sygn. akt I GSK 1794/22, z dnia 22 lutego 2023 r., sygn. akt I GSK 272/22, z dnia 13 maja 2022 r., sygn. akt I GSK 1536/21, z dnia 15 września 2021 r., sygn. akt I GSK 430/21, zgodnie z którym, niezastosowanie przez organ administracyjny art. 79a k.p.a. musi prowadzić do upadku powstałych w związku z powyższym zaniechaniem negatywnych konsekwencji o charakterze materialnoprawnym w postaci upływu terminu do przesłania deklaracji rozliczeniowych. W przeciwnym razie doszłoby bowiem do naruszenia zasady pewności i bezpieczeństwa prawnego oraz zasady zaufania do organów administracji publicznej.

Powyższe oznacza, że w niniejszej sprawie organ nieprawidłowo zrealizował wytyczne WSA, czym naruszył bezpośrednio art. 153 p.p.s.a. Należy podkreślić, że sąd administracyjny zobowiązany jest do konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się organów administracji publicznej do wskazań w zakresie dalszego postępowania, zaś działania naruszające zasadę wyrażoną w art. 153 p.p.s.a. muszą być eliminowane przez uchylanie wadliwych z tego powodu rozstrzygnięć administracyjnych.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny uznał za nieuzasadnione wszystkie zarzuty skargi kasacyjnej, i na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.