Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 46/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-04-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 3 ust. 21 i 22, art. 17 ust. 1, ust. 1b i ust. 5 pkt 2
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 23b ust. 1 pkt 5, art. 23b ust. 2-4
journal: Dz.U. 2021 poz 573
law: Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 25 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi M. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 listopada 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia 30 października 2023 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Burmistrz [...], decyzją z dnia 30 października 2023 r., nr [...], na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1, ust. 1b, ust. 3 i ust. 3d, art. 20, art. 24 ust. 1, 2 i 4, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm., dalej: u.ś.r.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks Postępowania Administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r., poz. 775 z późn. zm., dalej: K.p.a.) odmówił przyznania M. H. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad L. T..

W uzasadnieniu organ wskazał, iż dnia 2 października 2023 r. M. H. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem L. T.. Organ ustalił, iż wnioskodawczyni mieszka z mężem [...], córką A. oraz rodzicami J. i L.. L. T. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w [...] dnia 20 września 2023 r. na stałe. Dalej organ ustalił, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki istnieje od 2023 r., czyli w momencie jej ustalenia L. T. miał 87 lat.

Organ I instancji wskazał, iż zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Organ wyjaśnił, że wprawdzie T. K. wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. poz. 1443) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji, jednak skutkiem powyższego wyroku nie jest powstanie prawa opiekuna do żądania przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli niepełnosprawność powstała w wieku dorosłym. Z tej przyczyny nie można przyznać świadczenia pielęgnacyjnego z pominięciem regulacji art. 17 ust. 1b u.ś.r., która nadal obowiązuje.

Dalej organ I instancji wskazał, że z przeprowadzonego w dniu 17 października 2023 r. wywiadu środowiskowego wynika, iż ojciec wnioskodawczyni L. T. zaniemógł zdrowotnie i wymaga całodobowej pomocy i opieki ze strony córki. M. H. złożyła oświadczenie, że nigdy nie pracowała zawodowo, nie była zarejestrowana w urzędzie pracy, pracowała w gospodarstwie rolnym, najpierw jako domownik, a od 1991 r. przejęła prowadzenie gospodarstwa. Wnioskodawczyni jest rolnikiem, opłaca składki w KRUS. Jednocześnie sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem. M. H. oświadczyła ponadto, że jej matka nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, chociaż choruje, ma zdiagnozowaną chorobę nowotworową i sama wymaga pomocy.

Reasumując, zdaniem organu I instancji brak było podstaw do przyznania M. H. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem L. T..

M. H., pismem z dnia 3 listopada 2023 r. wniosła do Samorządowego Kolegium Odwoławczego odwołanie od powyższej decyzji. W odwołaniu podniosła, iż nie zgadza się z decyzją organu I instancji. Wyjasniła, iż jej ojciec ma znaczny stopień niepełnosprawności i że jest ona jedyną osobą, która się nim opiekuje. M. H. wskazała, iż żona osoby wymagającej opieki nie jest w stanie się nią opiekować, ponieważ sama jest schorowana, w dodatku ostatnio wykryto u niej złośliwy nowotwór.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia 28 listopada 2023 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, iż przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazaną przez organ I instancji w zaskarżonej decyzji była okoliczność, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Kolegium uznało to stanowisko za nietrafne wskazując, że w wyroku z dnia 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. akt K 38/13 (LEX nr 1523271) T. K. orzekł, iż art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W powyższym zakresie ukształtowała się już utrwalona linia orzecznicza, zgodnie z którą w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji (np. wyroki NSA: z dnia 6 lipca 2016 r. o sygn. akt I OSK 223/16, LEX nr 2100585, z dnia 2 marca 2017 r. o sygn. akt I OSK 2407/16, LEX nr 2282068 i z dnia 26 kwietnia 2019 r. o sygn. akt I OSK 8/19, LEX nr 2676639). Kolegium podkreśliło, że pominięcie przez organ I instancji w rozpoznawanej sprawie derogacyjnego skutku orzeczenia T. K. w postaci eliminacji niekonstytucyjnej treści normatywnej z art. 17 ust. 1 b u.ś.r. i oparcie decyzji odmownej na przesłane wieku powstania niepełnosprawności stanowi naruszenie prawa materialnego.

Niemniej jednak Kolegium wskazało, iż L. T. pozostaje w związku małżeńskim z J. T., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dalej Kolegium wyjaśniło, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Prawidłowy kierunek wykładani tego przepisu wytycza podjęta dnia 14 listopada 2022 r. uchwała 7 sędziów NSA (sygn. I OPS 2/22). Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.stanowi jedną z przesłanek wyłączających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej: K.r.o.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 K.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 K.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Dopóki zatem istnieje związek małżeński - co w niniejszej sprawie jest bezsporne - osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi – prawnej więzi – małżeństwa. Rygory te nie są wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej.

Okoliczność zaistnienia rzeczywistej i stale sprawowanej przez odwołującą opieki nad niepełnosprawnym ojcem nie jest kwestionowana, jednakże dopóki odwołująca nie wykaże, że małżonka L. T. – J. T. – legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to samo realne wypełnianie obowiązków w formie opieki nad ojcem, nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. W świetle podjętej uchwały, nielegitymowanie się przez małżonkę osoby chorej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na dzień złożenia wniosku o przyznanie tego świadczenia, wyklucza dalszego członka rodziny od możliwości ubiegania się oświadczenie pielęgnacyjne – bez względu na podnoszone okoliczności dotyczące stanu zdrowia tegoż małżonka. Jedynie legitymowanie się orzeczeniem niepełnosprawności otwiera drogę do ubiegania się o to świadczenie innemu członkowi rodziny zobowiązanemu do alimentacji.

Reasumując, Kolegium stwierdziło, że w rozpatrywanej sprawie brak było podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawczyni na niepełnosprawnego ojca, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Pismem z dnia 12 grudnia 2023 r. skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła M. H.. Skarząca wskazała, iż jej mama, a żona osoby wymagającej opieki, nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności jednak jest ona osobą, która ciężko choruje od kilku lat. Nie jest ona zdolna do opieki nad swoim mężem L. , ponieważ sama tej opieki wymaga, w ostatnim czasie zdiagnozowano u niej chorobę nowotworową. Skarżąca wyjaśniła, że stara się uzyskać orzeczenia o niepełnosprawności swojej matki.

Do skargi skarżąca dołączyła orzeczenie lekarza rzeczoznawcy K. R. U. S. z dnia 15 lipca 2020 r., w którym stwierdzono trwałą niezdolność badanej J. T. do samodzielnej egzystencji.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi.

Argumentując swoje stanowisko Kolegium wskazało, że przesłanką odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia był fakt, iż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z J. T., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej z dnia 18 października 2023 r. J. T. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. M. H. wraz ze skargą przedłożyła wypis z treści orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy Kasy nr [...] z dnia 15 lipca 2020 r., w którym stwierdza się trwałą niezdolność J. T. do samodzielnej egzystencji. Niemniej jednak, zdaniem Kolegium, w przedmiotowej sprawie nadal istnieje jedna z negatywnych przesłanek, które nie pozwala na przyznanie wnioskowanego świadczenia skarżącej, mianowicie przepis art. 17 u.ś.r. wymaga, aby osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne zrezygnowała z zatrudnienia lub go nie podejmowała wyłączenie w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Tymczasem skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia, rozważenia natomiast wymaga czy niepodejmowanie przez nią zatrudnienia pozostaje w ścisłym związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. W oświadczeniu z dnia 18 października 2023 r. skarżąca podała: "Nigdy nie pracowałam zawodowo, w urzędzie pracy nie byłam zarejestrowana. Najpierw byłam domownikiem w gospodarstwie. A od 1991 roku przejęłam gospodarstwo rolne. Jestem rolnikiem – opłacam składki w Krus. Jednocześnie sprawuję opiekę nad niepełnosprawnym ojcem". Tak więc skarżąca na żadnym etapie postępowania nie wskazała, aby kiedykolwiek była zatrudniona lub podejmowała jakąkolwiek pracę zarobkową w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r., jak również że wykonywała pracę w gospodarstwie rolnym lub prowadziła gospodarstwo rolne. Oznacza to, że do momentu rozpoczęcia sprawowania opieki nad ojcem skarżąca nigdy nie była aktywna zawodowo. Zdaniem Kolegium, biorąc pod uwagę wiek skarżącej (56 lat), oraz brak okresu aktywności zawodowej uzasadnione jest stanowisko, że opieka nad ojcem nie jest wyłącznym powodem niepodejmowania zatrudnienia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga okazała się zasadna.

Kontrolą Sądu w niniejszej sprawie objęta była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 listopada 2023 r., nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza [...] z dnia 30 października 2023 r., nr [...], którą odmówiono przyznania M. H. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem L. T..

Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej: u.ś.r.).

Zgodnie z art. 3 ust. 21 u.ś.r., Ilekroć w ustawie jest mowa o znacznym stopniu niepełnosprawności - oznacza to: a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z F. U. S., c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach, d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów, e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z F. U. S. lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Z kolei art. 3 ust. 22 u.ś.r. stanowi, iż ilekroć w ustawie jest mowa o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Należy jednak zauważyć, iż stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Z kolei, jak stanowi art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu.

W niniejszej sprawie osoba wymagająca opieki, tj. ojciec skarżącej L. T., legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym z dnia 20 września 2023 r., wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w W., przy czym ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 2023 r.

Odmawiając skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, organ I instancji, powołując się na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Tymczasem z orzeczenia o niepełnosprawności ojca skarżącej, wydanego w dniu 11 stycznia 2023 r. wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 2023 r., więc niepełnosprawność ustalona została w wieku 87 lat. Dodatkowo organ I instancji wskazał, że L. T. pozostaje w związku małżeńskim z J. T., a M. H. oświadczyła, iż jej matka orzeczenia o niepełnosprawności nie posiada.

Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu I instancji w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium wskazało, iż w kontekście wyroku T. K. z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, powstanie niepełnosprawność osoby wymagającej opieki po 18 roku życia nie mogło stanowić przesłanki do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Niemniej jednak organ odwoławczy – utrzymując decyzję organu I instancji w mocy – wskazał, iż przesłanką odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia jest fakt, iż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z J. T., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium podniosło, że ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a dotyczy sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność.

Zdaniem Sądu w składzie orzekającym, stanowisko organu odwoławczego w tym zakresie jest – co do zasady – trafne. Odnosząc się do argumentacji organów obu instancji w pierwszej kolejności wyjaśnić zatem należy, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże, jak słusznie wskazał organ II instancji, przepis ten winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku T. K. z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18. roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji uprawnienie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która z dniem wejścia w życie wyroku T. K., tj. z dniem 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Wobec powyższego, stanowisko organu I instancji dotyczące wystąpienia podstawy do odmowy przyznania świadczenia ze względu na niespełnienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. było nieprawidłowe. W tym zakresie zaskarżona decyzja organu II instancji jest prawidłowa.

W dalszej kolejności ocenie należało poddać stanowisko Kolegium co do zaistnienia negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Przepis ten stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie ze stanowiskiem Kolegium wyrażonym w zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługiwało skarżącej, gdyż osoba wymagająca opieki L. T. pozostaje w związku małżeńskim z J. T., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Należy zauważyć, iż N. S. A. w uchwale z 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 (dostępna w CBOSA na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl), orzekł, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę zgadza się ze stanowiskiem wyrażonym w przywołanej powyżej uchwale NSA, szczegółowo umotywowanym w jej uzasadnieniu. Wobec tego przyjąć należy, że w stanie prawnym, w którym wydano zaskarżoną decyzję, niedopuszczalne jest przeprowadzenie innych dowodów niż orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczenie równorzędne na okoliczność potwierdzenia braku możliwości pełnienia opieki w ramach alimentacji przez osoby do tego zobowiązane w pierwszej kolejności, czyli osoby wskazane w art. 17 ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Czyniąc istotne w powyższym zakresie ustalenia faktyczne, to jest stwierdzając, że J. T. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ani innym równoważnym, Kolegium powołało się na znajdujące się w aktach sprawy oświadczenie skarżącej w brzmieniu "mama orzeczenia o niepełnosprawności nie posiada - mimo tego iż choruje. Diagnoza z ostatnich dni to choroba nowotworowa. Sama wymaga pomocy". Niemniej jednak, wraz ze skargą skarżąca dołączyła orzeczenie lekarza rzeczoznawcy K. R. U. S. z dnia 15 lipca 2020 r., w którym stwierdzono trwałą niezdolność badanej J. T. do samodzielnej egzystencji. W świetle art. 3 ust. 21 u.ś.r., przez znaczny stopień niepełnosprawności należy rozumieć również niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z F. U. S. lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Tym samym należy stwierdzić, iż J. T. – żona osoby wymagającej opieki a matka skarżącej – w dniu decyzji przez organy obu instancji posiadała, wbrew ustaleniom tych organów, orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zdaniem Sądu orzekające w sprawie organy nie były uprawnione do oparcia ustaleń faktycznych w analizowanym obecnie zakresie wyłącznie na informacjach uzyskanych od strony postępowania. Nie można bowiem wykluczyć, że skarżąca nie miała pełnej wiedzy o powyższych okolicznościach, bądź też o tym, czy dokumentacja medyczna dotycząca żony osoby wymagającej opieki kwalifikuje się w świetle ustawy o świadczeniach rodzinnych jako orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podkreślić trzeba, że okoliczność, czy małżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (spełnienie przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) powinna być przez organ ustalona z urzędu, we własnym zakresie. Według art. 23b ust. 1 pkt 5 u.ś.r. organ właściwy ustalający prawo do świadczeń rodzinnych jest obowiązany do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji w sposób podany w tym przepisie informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r. poz. 573 z późn. zm., dalej: u.r.z.s.), obejmującej następujące dane:

a) datę i rodzaj wydanego orzeczenia,

b) wskazania, o których mowa w art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 u.r.z.s.,

c) datę powstania niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności,

d) datę złożenia wniosku o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności,

e) okres, na jaki zostało wydane orzeczenie.

Dopełnieniem powyższego są regulacje z art. 23b ust. 2-4 u.ś.r. Zasadą jest bowiem samodzielne ustalenie przez organ stanu faktycznego sprawy w zakresie informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, a wyjątkiem sytuacja, w której dokumenty obrazujące stan faktyczny w tym zakresie powinien dostarczyć wnioskodawca (por. wyrok WSA w Gliwicach z 30 sierpnia 2023 r., sygn. akt II SAB/Gl 87/23, WSA w Poznaniu z 18 listopada 2023 r., sygn. akt IV SA/Po 639/23, CBOSA). Jak przewiduje art. 23b ust. 3 u.ś.r. w przypadku braku w Elektronicznym Krajowym Systemie Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności informacji, o której mowa w ust. 1 pkt 5, organ właściwy prowadzący postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych wzywa osobę, o której mowa w art. 23 ust. 1 u.ś.r., do dołączenia orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności. W konsekwencji przed rozstrzygnięciem sprawy organy miały przede wszystkim obowiązek samodzielnie ustalić, czy i jakiego rodzaju orzeczeniem legitymuje się J. T., a dopiero w razie braku w tym względzie informacji mogły wystąpić do skarżącej o dołączenie stosownego orzeczenia. W takiej sytuacji - o ile w postępowaniu w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego byłoby wykazane, iż skarżąca sprawuje opiekę nad ojcem i zrezygnowała w związku z tym z zatrudnienia lub z podejmowania pracy zarobkowej, brak byłoby przeszkód do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego od daty złożenia wniosku.

Niemniej jednak należy zauważyć, iż w niniejszej sprawie organ odwoławczy w uzasadnieniu swej decyzji wskazał, iż zgodnie z dokumentami wydruku z Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, J. T. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Biorąc z kolei pod uwagę fakt, ż dokumentacja medyczna J. T. została przedstawiona przez skarżącą dopiero w momencie wniesienia skargi, należy przyjąć, że zastosowanie w niniejszej sprawie ma art. 145 § 1 ust. 5 K.p.a. Przepis ten stanowi, iż w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję.

Jak wskazał N. S. A. w wyroku z dnia 26 marca 2024 r., sygn. III OSK 3411/21, przez "nową okoliczność istotną" dla sprawy - w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. - należy rozumieć taką okoliczność, która mogła mieć wpływ na odmienne rozstrzygnięcie sprawy. Okoliczności te muszą mieć charakter prawotwórczy, z punktu widzenia znajdującego zastosowanie w sprawie przepisu prawa materialnego. Równocześnie taka "nowa, istotna okoliczność" musiała istnieć w dniu wydania decyzji ostatecznej i nie mogła być znana organowi, który wydał decyzję. W wyroku z dnia 26 kwietnia 2018 r., sygn. II OSK 1631/16, N. S. A. zauważył, że przez nowe istotne okoliczności dla sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. należy rozumieć tylko okoliczności o takim znaczeniu, że ich istnienie lub brak bezpośrednio wpływają na treść rozstrzygnięcia. Co więcej, jak wskazał N. S. A. w wyroku z dnia 25 stycznia 2024 r., sygn. I FSK 1208/20, kontrola działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem w rozumieniu art. 184 Konstytucji RP i art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawa o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 z późn. zm.) obejmuje ocenę zaskarżonego do sądu aktu administracyjnego co do zgodności z przepisami, które mają zastosowanie w danej sprawie administracyjnej. Wydanie aktu administracyjnego, którego podstawę stanowi decyzja lub orzeczenie sądu, w odniesieniu do których stwierdzono ich niezgodność z prawem, oznacza wydanie aktu z naruszeniem przepisów, a w takim wypadku w odniesieniu do tegoż aktu zachodzą podstawy do stwierdzenia zaistnienia naruszenia prawa w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm. dalej P.p.s.a.). Nie można bowiem pojęcia "naruszenia prawa", o jakim mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a., ograniczać do sytuacji, gdy zachodzi prosta sprzeczność między treścią przepisu, a sposobem jego zastosowania przez organ administracji. W postępowaniu administracyjnym przez wydanie decyzji (postanowienia) z naruszeniem prawa rozumie się także takie sytuacje, w których organowi administracji nie można postawić zarzutu naruszenia przepisów w chwili wydawania decyzji (postanowienia). Dotyczy to na przykład niektórych podstaw wznowienia postępowania administracyjnego. Tak więc w razie stwierdzenia przez sąd, że akt kontrolowany narusza prawo, a naruszenie to daje podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, to zachodzi podstawa do uchylenia takiego aktu w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a., bowiem dyspozycja tego przepisu ma na celu przede wszystkim ochronę obiektywnego porządku prawnego.

Odnosząc się do okoliczności i argumentacji przywołanych przez Kolegium w odpowiedzi na skargę, należy wyjściowo zauważyć, że odpowiedź organu na skargę, jakkolwiek stanowi ustosunkowanie się do zarzutów strony skarżącej, to nie może zarazem następczo konwalidować braków zaskarżonej decyzji w zakresie rozpatrzenia materiału dowodowego i umotywowania rozstrzygnięcia. Jak zauważył N. S. A. m.in. w wyroku z dnia 11 stycznia 2023 r. sygn. akt III OSK 6549/21, pisma procesowe, jakimi są odpowiedź na skargę i odpowiedź na skargę kasacyjną nie mogą zastępować, czy też uzupełniać uzasadnienia decyzji. Jedynie uzasadnienie decyzji ostatecznej stanowi wyłączną podstawę oceny jej zgodności z prawem. Dlatego też przytoczenie nowej argumentacji czy też uzupełnienie okoliczności dopiero w odpowiedzi na skargę, pozbawia stronę możliwości odniesienia się do nich w toku postępowania administracyjnego i nie może być skuteczne.

Z tych wszystkich powodów Sąd uznał, że według stanu zachodzącego na dzień rozpatrzenia sprawy nie znajdowała dostatecznego uzasadnienia teza organu odwoławczego, że w niniejszej sprawie skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, gdyż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Spóźnione też było stanowisko organu II instancji przedstawione w odpowiedzi na skargę, że brak jest związku pomiędzy brakiem podejmowania przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.

W tym stanie rzeczy wobec stwierdzenia zaistnienia w przedmiotowej sprawie przesłanki wznowieniowej określonej w art. 145 § 1 ust 5 K.p.a., Sąd w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia 30 października 2023 r.

Ponownie rozpatrując sprawę należy uwzględnić fakt, iż J. T. posiada orzeczenie równoważne orzeczeniu o niepełnosprawności w stopniu znacznym oraz wszechstronnie rozważyć pozostałe okoliczności wskazane w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na mocy art. 119 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 120 P.p.s.a.