Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 604/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-09-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 1  par. 1  i 2
journal: Dz.U. 2024 poz 1267
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.)
article: Art. 3  par. 1, art. 134  par. 1, art. 151
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędziowie: SWSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) ASR WSA Magdalena Gawlikowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 10 września 2024 r. sprawy ze skargi A. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 6 lutego 2024 r. znak SKO.ŚR/4111/1001/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącego A. I. 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 6 lutego 2024 r. znak: SKO.ŚR/4111/1001/2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1, ust 1b, ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.; dalej: u.ś.r.) w zw. z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Kalwarii Zebrzydowskiej z dnia 7 sierpnia 2023 r. orzekającą o odmowie przyznania A. I. (dalej: skarżący) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pacy zarobkowej w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym bratem J. I., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Skarżący w dniu 18 lipca 2023 r. złożył wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem J., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 20 lipca 2022 r. wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Wadowicach, z którego wynika, że brat skarżącego posiada stopień niepełnosprawności ustalony od 15 czerwca 2022 r., natomiast nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje.

W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia organ I instancji stwierdził, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od daty powstania niepełnosprawności, o czym stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. Organ I instancji stwierdził, że mimo wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, w którym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim zróżnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności jest sprzeczny z art. 32 ust. 1 Konstytucji, to przepisy te nie zostały zmienione, co oznacza, że organ jest nimi związany.

Organ I Instancji stwierdził, że na podstawie zebranych dokumentów w sprawie, w szczególności wywiadów środowiskowych, potwierdzono fakt, iż niepełnosprawność brata skarżącego powstała po ukończeniu przezeń 18. roku życia, a zatem nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., co uniemożliwia przyznanie żądanego świadczenia.

W odwołaniu wniesionym od ww. decyzji skarżący podniósł, że jego brat urodził się jako zdrowe dziecko, a w wieku kilku miesięcy po szczepieniu zachorował na zapalenie opon mózgowych, którą to chorobę przechodził bardzo ciężko. Rozwijał się wolno, tak że ukończył jedynie podstawową szkołę specjalną i nie został zakwalifikowany do dalszej nauki. Powyższe wskazuje, że upośledzenie nastąpiło w wieku niemowlęcym. Opiekę nad bratem sprawowali rodzice, którzy nie zadbali, by brat otrzymał rentę socjalną. Po ich śmierci opiekę nad bratem sprawował skarżący. W tym czasie żona skarżącego prowadziła działalność gospodarczą, a sam skarżący zajmował się opieką nad bratem (codzienna higiena, przygotowanie posiłków, leków codzienne spacery, wizyty u lekarzy). W grudniu 2022 r. żona skarżącego zlikwidowała z przyczyn ekonomicznych swą działalność gospodarczą - sklep. Skarżący podjął prace w 2023 r. w celu utrzymania rodziny, ale nie mógł pogodzić z nią opieki nad bratem. Dnia 17 lipca 2023 r. skarżący zrezygnował z pracy, by tylko zająć się bratem, niewykonalne bowiem było łączenie opieki nad bratem z pracą zawodową.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

Na wstępie Kolegium powołało art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym, zgodnie z którym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe.

Następnie odnosząc się do wskazanej przez organ I instancji przeszkody w przyznaniu świadczenia, tj. niemożliwości oceny, od kiedy powstała niepełnosprawność brata skarżącego, Kolegium przyznało rację skarżącemu i zwróciło uwagę na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, zgodnie z którym art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny orzekł o niekonstytucyjności części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy. Kolegium zwróciło uwagę na liczne orzeczenia sądów administracyjnych, które stoją zgodnie na stanowisku, że pomimo niezmienionego stanu prawnego (tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r.) sądy wprost i bezpośrednio, a organy administracji publicznej - pośrednio w pełni powinny stosować się do kierunku trybunalskiej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określonych w art. 17 cyt. ustawy.

Tym samym obecnie nie jest dopuszczalne wydanie decyzji administracyjnej na podstawie literalnego brzmienia art. 17 ust. 1b u.ś.r., albowiem z uwagi na wejście w życie od dnia 23 października 2014 r. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 38/13 - art. 17 ust. 1b nie może być stosowany w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy Kolegium stwierdziło, że ustalenie daty powstania niepełnosprawności brata skarżącego nie może stanowić przeszkody dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W pozostałym zakresie Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji zawarte w uzasadnieniu decyzji organu I instancji.

Kolegium wskazało, że świadczenie pielęgnacyjne, skierowane jest nie do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, a tylko tych spełniających określone ustawowo warunki, tj. takich, które decydują się na brak aktywności zawodowej właśnie w celu sprawowania czynności opiekuńczych. Jest pewnego rodzaju surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego na podstawie decyzji administracyjnej, a nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy. Celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną.

W dalszej kolejności organ odwoławczy wyjaśnił, że w trakcie postępowania organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe oraz wywiad środowiskowy. Nadto Kolegium wezwało stronę do uzupełnienia materiału dowodowego. Ze zgromadzonego materiału wynika, iż w dniu 21 lipca 2023 r. pracownik socjalny przeprowadził wywiad środowiskowy ze skarżącym w miejscu jego zamieszkania. Na podstawie zebranych informacji ustalono, iż ww. pracował na umowę o pracę w Zakładzie [...] "K." od 16.01.2023 r. do 14.04.2023 r. a następnie od 18.04 2023 r. do 17.07.2023 r. w Formie S. [...], i musiał zrezygnować z zatrudnienia z powodu pogarszającego się stanu zdrowia swojego brata. Poprzednio pracował do roku 2012, kiedy to zmarła jego matka, i musiał wówczas zająć się bratem, a to uniemożliwiło mu kontynuowanie pracy. Brat skarżącego choruje na upośledzenie umysłowe, stan po zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych, podejrzenie zespołu psychoorganicznego, krótkowzroczność obu oczu, żylaki kończyn dolnych po przebytym zapaleniu zakrzepowe obu kończyn. Znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 15.06.2022 r. Skarżący przygotowuje wszystkie posiłki. Dba o higienę brata. Wykupuje i dawkuje lekarstwa. Chodzi z bratem na wizyty lekarskie. Zajmuje się zakupami żywnościowymi, pomaga bratu przy kąpieli , raz w miesiącu obcina włosy i paznokcie. Wspólnie wychodzą na spacery. Brat skarżącego nie jest pampersowany, toaletę codzienną wykonuje sam, skarżący służy jedynie pomocą przy kąpieli. Skarżący ma żonę, która jednak choruje i obecnie nie pracuje. Wraz ze skarżącym mieszka jego zamężna córka i jej dzieci. Syn skarżącego nie mieszka w K., dużo pracuje, a więc skarżący nie może liczyć na ich pomoc.

Kolegium wyjaśniło następnie, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Z normy art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem Kolegium w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością opieki nad osobą wymagającą opieki.

Kolegium nie neguje, że brat skarżącego ze względu na schorzenia i niepełnosprawność powinien w miarę możności mieć stałą opiekę i pomoc w czynnościach dnia codziennego takich jak: przygotowanie posiłków, robienie zakupów, towarzyszenie podczas wizyt lekarskich, pomoc w czynnościach higienicznych. Jednak do czynności typowo opiekuńczych spośród wymienionych przez skarżącego można zaliczyć przygotowywanie i podawanie lekarstw, pomoc w utrzymaniu higieny. Natomiast takie czynności jak: przygotowywanie posiłków, wykupywanie lekarstw, zapewnienie transportu do lekarzy, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo, i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.

Zdaniem Kolegium na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego nie można przyjąć, że skarżący stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawnym bratem, zatem nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ma być trwała. Ponadto Kolegium zaznaczyło, że brat skarżącego pomimo swojej niepełnosprawności jest w stanie - poruszać się samodzielnie spożywać posiłki i korzystać z toalety, a więc nie jest osobą obłożnie chorą (leżącą i pampersowaną).

W ocenie organu przyznanie skarżącemu świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa ale także z zasadami współżycia społecznego ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który z mocy prawa w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach osoby wymagającej opieki. W rezultacie odbywałoby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to, aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców.

Końcowo Kolegium stwierdziło, że brak jest podstaw do uwzględnienia żądania skarżącego również w oparciu o aktualne brzmienie art. 17 ust. 1 u.ś.r., ponieważ z treści tego przepisu wynika, że obecnie świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w związku z opieką nad osobą w wieku do ukończenia 18 roku życia.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił naruszenie:

a) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to: art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., poprzez:

- błędne ustalenie, że w realiach niniejszej sprawy nie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny skarżącego, gdyż rzekomo ciąży on na zstępnych jego brata, podczas gdy brat skarżącego nie posiada dzieci, co skutkowało bezzasadnym odmówieniem skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, co skutkowało wadliwym zastosowaniem art. 17 ust 1 pkt 4 u.ś.r.;

- błędne oraz w sposób dowolny ustalenie, że w niniejszej sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jego niepodejmowaniem, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym bratem, gdyż rzekomo sprawowana przez niego opieka nie koliduje z możliwością podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a zakres przedmiotowej opieki sprowadza się do typowych czynności dnia codziennego, które wykonują także osoby pracujące, podczas gdy w realiach niniejszej sprawy zaistniał związek przyczynowy między rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź jego niepodejmowaniem, a podjęciem i sprawowaniem opieki nad bratem; ponadto skarżący jest zmuszony pozostawać w ciągłej dyspozycji brata, co skutkowało wadliwym zastosowaniem art. 17 ust 1 pkt 4 u.ś.r.;

- art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. przez wadliwe utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, podczas gdy spełnione były wszystkie przesłanki dla pozytywnego rozpatrzenia przedmiotowego odwołania, co skutkowało bezpodstawnym nie zastosowaniem art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.,

- art. 79a § 1 k.p.a. w zw. z art 10 § 1 i 2 k.p.a. przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na tym, że organy obu instancji nie zapewniły stronie możliwości wykazania zakwestionowanej dopiero w decyzji odwoławczej okoliczności faktycznej, a to, iż opieka sprawowana nad bratem nie ma charakteru stałego i nieprzerwanego - gdyby skarżący miał rzeczoną możliwość to podjąłby on stosowną inicjatywę dowodową celem wykazania, iż opieka sprawowana nad bratem ma charakter stały i nieprzerwany (zakres czynności opiekuńczych, jakich wymaga brat skarżącego oraz wymiar sprawowanej przez skarżącego opieki nad jego bratem uniemożliwia podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej), co skutkowało wadliwym zastosowaniem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i wadliwym pozbawieniem skarżącego prawa do przedmiotowego świadczenia,

b) przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, a to art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a to bezpodstawne utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, podczas gdy skarżący spełnił wszystkie przesłanki do jego przyznania, w tym zaistniał związek przyczynowy między rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jego niepodejmowania, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym bratem, co skutkowało wadliwym pozbawieniem skarżącego prawa do przedmiotowego świadczenia.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Skarżący wniósł także o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentu, tj. oceny wg skali Barthel, skali Rankina, karty informacyjnej z leczenia szpitalnego z dnia 23.11.2023 r. – wszystkie na okoliczność ich treści.

W uzasadnieniu skargi skarżący zarzucił, że organ II instancji przytacza wzajemnie sprzeczne i wykluczające się twierdzenia. Z jednej strony twierdzi, że brat skarżącego wymaga pomocy, z drugiej zaś strony twierdzi, że "są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo, i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu".

Skarżący podniósł także, że w treści skali Rankina jednoznacznie wskazano, iż cyt. "Bardzo ciężki stopień inwalidztwa. Pacjent całkowicie zależny od otoczenia. Konieczna stała pomoc osoby drugiej". Z kolei w treści karty informacyjnej z leczenia szpitalnego z dnia 23.11.2023 r. wskazano, iż brat skarżącego doznał omdlenia i zapaści, co determinuje, iż nie należy go zostawiać samego, bez opieki.

Zdaniem skarżącego kierując się zwykłymi zasadami zdrowego rozsądku przyjąć należy, że zakres czynności opiekuńczych, jakich wymaga jego brat uniemożliwia wykonywanie pracy przez skarżącego.

Skarżący zarzucił, że organ II instancji naruszył art. 79a § 1 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1 i 2 k.p.a., gdyż nie zapewnił mu możliwości wykazania zakwestionowanej dopiero w decyzji odwoławczej okoliczności faktycznej, tj. iż brak jest w sprawie bezpośredniego związku między rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź jego niepodejmowania przez skarżącego, a sprawowaną przez niego opieką nad bratem. Gdyby skarżący miał rzeczoną możliwość, to podjąłby stosowną inicjatywę dowodową celem wykazania, iż zakres czynności opiekuńczych, jakich wymaga brat oraz wymiar sprawowanej opieki nad bratem uniemożliwia skarżącemu podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W szczególności celem wykazania rzeczonych okoliczności skarżący wnioskowałaby o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z: karty informacyjnej z leczenia szpitalnego z dnia 23.11.2023 r.; skali Barthela oraz skali Rankina, na okoliczność ich treści oraz dowodu z zeznań skarżącego - na okoliczność wykazania, iż zakres czynności opiekuńczych, jakich wymaga brat oraz wymiar sprawowanej przez skarżącego opieki nad jego bratem uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Powyższe uchybienia uniemożliwiły skarżącemu dokonanie ww. czynności procesowych. Podjęcie rzeczonej inicjatywy mogłoby skutkować przyznaniem przedmiotowego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarga jest uzasadniona.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji, stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2809, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

W niniejszej sprawie niewątpliwie spełnione zostały dwie z ustawowych przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącego i jego brata w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym.

Co do znacznego stopnia niepełnosprawności, "orzeczenie lekarskie o niepełnosprawności wydane w trybie ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721) jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 2 k.p.a., a więc jest dowodem tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Nie podlega ono weryfikacji przez organ administracji publicznej w prowadzonym przez niego postępowaniu o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Dokument urzędowy, który spełnia wymogi określone w przepisach, ma szczególną moc dowodową w postępowaniu. Polega ona na przyjęciu dwóch domniemań, tzn. prawdziwości oraz zgodności z prawdą twierdzeń w nim zawartych. W konsekwencji organ nie może odrzucić - bez przeprowadzenia przeciwdowodu - istnienia faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym. W orzecznictwie podkreśla się, że skoro dokumenty urzędowe są najbardziej wiarygodnymi środkami dowodowymi, to dowody przeciwne muszą być zdecydowanie przekonywające (por. wyrok NSA z 3 marca 2011 r., II OSK 389/2010, Lexis.pl nr 2535296; wyrok WSA we Wrocławiu, z 14 maja 2013 r., IV SA/Wr 178/13, CBOSA)" (B. Godlewska-Bujok, Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz - LexisNexis 2014, komentarz do art. 17).

Jak wynika z akt sprawy, brat skarżącego legitymuje się o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 20 lipca 2022 r. wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Wadowicach, z którego wynika, że brat skarżącego posiada stopień niepełnosprawności ustalony od 15 czerwca 2022 r., natomiast nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje.

Sąd wskazuje, że systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.

Tymczasem zaskarżona decyzja nie zawiera wyczerpującego i precyzyjnego ustalenia stanu faktycznego i odniesienia się do treści dokumentów zgromadzonych w aktach postępowania administracyjnego.

Na karcie 35 akt administracyjnych znajduje się wynik badania neuropsychologicznego brata skarżącego z dnia 30 czerwca 2022 r., w którym wskazano, że "otępienie nie budzi wątpliwości, możliwości adaptacyjne Chorego są tak niewielkie, że nie pozwalają na samodzielną egzystencję. Pacjent wymaga opieki ze strony osób drugich i gdyby nie opieka Rodziny musiałby pozostawać w opiece instytucjonalnej (dom opieki)", tymczasem w zaskarżonej decyzji brak jest odniesienia się do tego dokumentu, ani wskazania istnienia kontrdowodu, który miałby wskazywać, że stan brata skarżącego pozwala na jego pozostawanie bez opieki czy dozoru ze strony opiekuna przez część dnia potrzebną do podjęcia zatrudnienia przez opiekuna.

Sąd podzielił także zarzut skarżącego, że w wypadku uznania w/w wyniku badania neuropsychologicznego brata skarżącego z dnia 30 czerwca 2022 r. za niewystarczające, organy nie wezwały skarżącego do złożenia brakujących dokumentów dla wykazania czy jego brat może funkcjonować samodzielnie przez część dnia potrzebną do podjęcia pracy przez skarżącego choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, czy też ze względu na przyczynę niepełnosprawności, potrzebna jest stała obecność opiekuna; podczas gdy, zgodnie z art. 79a k.p.a., w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony (w rozpoznawanej sprawie wydaniem decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego). Tymczasem załączona do skargi ocena brata skarżącego na 5 pkt w skali Rankina dokonana przez lek. med. R. G. wskazuje na "Bardzo ciężki stopień inwalidztwa. Pacjent całkowicie zależny od otoczenia. Konieczna stała pomoc osoby drugiej", co potwierdza wnioski zawarte w wyniku badania neuropsychologicznego brata skarżącego z dnia 30 czerwca 2022 r. znajdującego się w aktach administracyjnych.

Uzasadnienie zaskarżonej decyzji, w ocenie Sądu nie spełnia zatem prawem przewidzianych wymogów. "W orzecznictwie trafnie podnosi się, że podejmowane przez organy administracji decyzje winny spełniać standardy wskazane w art. 107 § 1 k.p.a., w tym muszą zawierać powołanie podstawy prawnej oraz uzasadnienie faktyczne i prawne. Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa (art. 107 § 3 k.p.a.). Właściwe uzasadnienie prawne i faktyczne stanowi ważny element każdej decyzji administracyjnej, jest jej integralną częścią i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia stanowiącego dyspozytywną część decyzji. Motywy decyzji winny więc odzwierciedlać rację decyzyjną i wyjaśniać tok rozumowania prowadzący do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego do rzeczywistej sytuacji faktycznej. Obowiązek sporządzenia uzasadnienia decyzji odpowiadającego wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. stanowi realizację w postępowaniu administracyjnym zasady przekonywania, określonej w art. 11 k.p.a. Prawidłowo sporządzone uzasadnienie daje możliwość pełnej i merytorycznej weryfikacji decyzji w postępowaniu sądowym, w toku którego nie jest możliwe uzupełnienie przeprowadzonego postępowania administracyjnego o stosowną argumentację prawną, i wyręczanie w ten sposób organów administracji w dokonaniu oceny w kwestii spełnienia przesłanek ustawowych, uzasadniających wydanie konkretnej decyzji (wyrok NSA z 17 stycznia 2018 r. I OSK 1668/17, Lex 2458448)" (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 stycznia 2021 r., sygn. I OSK 3071/18, opubl. w CBOSA). Wielokrotnie w orzecznictwie sądów administracyjnych (zob. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2017 r. sygn. I OSK 2815/15 i z dnia 2 sierpnia 2022 r., I GSK 1737/21, opubl. w CBOSA), jak również w doktrynie wskazano, iż cechą dobrego - prawidłowego uzasadnienia jest logiczny związek, zgodność z rozstrzygnięciem i jego treścią, brak wywodów sprzecznych lub rozbieżnych z rozstrzygnięciem, ścisłość i dokładność wywodów, ich zwięzłość i prostota ujęcia oraz kompletność motywów (por. Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. B. Adamiak, J. Borkowski wyd. 8. C.H. Beck str. 520). Wadliwe sformułowane uzasadnienie decyzji przeczy zasadom działania organów administracji publicznej, jak zasada pogłębiania zaufania obywatela do państwa (art. 8 k.p.a.), czy też zasada przekonywania, zgodnie z którą organy administracji publicznej powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy, aby w ten sposób w miarę możności doprowadzić do wykonania przez strony decyzji bez potrzeby stosowania środków przymusu (art. 11 k.p.a.). Przywołana zasada z art. 8 k.p.a. znajduje również swoje odzwierciedlenie w treści art. 107 § 3 k.p.a., który przewiduje, że uzasadnienie decyzji powinno zawierać ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych przepisów oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa. Prawidłowo zredagowane uzasadnienie decyzji administracyjnej jest istotne również z uwagi na zasadę przekonywania wyrażoną w art. 11 k.p.a., zgodnie z którą organ administracji publicznej winien wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Tym samym powinien informować strony postępowania o stanie prawnym oraz o wszystkich okolicznościach faktycznych mających znaczenie dla sprawy, przekazywać informacje zmierzające do wykazania racjonalności, słuszności i skuteczności rozstrzygnięcia. Zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 24 kwietnia 2018 r., sygn. I OSK 1351/16 i z dnia 6 października 2020 r., sygn. I OSK 3235/18 (opubl. w CBOSA) podkreślił, że do naruszenia art. 107 § 3 k.p.a. dochodzi wtedy, gdy uzasadnienie decyzji nie zawiera wszystkich elementów, wymienionych w tym przepisie albo gdy mimo formalnej poprawności jego treść - ze względu np. na ogólnikowość stwierdzeń i argumentów - nie pozwala na skontrolowanie poprawności rozstrzygnięcia sprawy, a tym samym czyni w stopniu istotnym wątpliwym poprawność przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w sprawie.

Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że zaskarżona w sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego została sporządzona w sposób wadliwy, bowiem odbiorca tej decyzji jest pozbawiony możliwości zapoznania się z rozstrzygnięciem w sprawie oraz motywami jakimi kierował się organ rozpoznając sprawę.

Decyzja organu, jako akt prawny jest wynikiem przeprowadzonych przez ten organ działań, analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego, ustaleń w szczególności faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Tym samym, decyzja organu powinna być spójna, logiczna i poukładana, bowiem odbiorca tej decyzji, jako również Sąd w przypadku jej zaskarżenia, musi mieć możliwość zapoznania się z jej treścią i możliwością dokonania oceny przeprowadzonego postępowania. Bowiem to właśnie wynik tego postępowania znajduje odzwierciedlenie w treści decyzji i zawartego w niej uzasadnienia.

W tym stanie sprawy, uznając że skarga jest usprawiedliwiona, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji. O kosztach postępowania w pkt II sentencji, Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.