Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt I SA/Sz 326/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2023-10-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1 pkt.3, art. 28 ust.2 , 3, 3a,32
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
article: art. 145 par. 1 pkt. 1 lit.c
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Dziel Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Achrymowicz Sędzia WSA Bolesław Stachura (spr.) Protokolant Sekretarz sądowy Emilia Szeliga-Rydzewska po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 4 października 2023 r. sprawy ze skargi Z. A. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] kwietnia 2023 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej też "organ", "ZUS" lub "Zakład") na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2,3, i 3a oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009, zw. dalej: "u.s.u.s.") odmówił Z. A. (dalej też "Strona", "Skarżący") umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie: [...] zł, w tym na:

1. ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie: [...] zł, w tym z tytułu:

- składek za okres 10-12/2021 - w kwocie: [...] zł,

- odsetek za zwłokę naliczonych na [...] stycznia 2023 r. przypadających od ww. składek w kwocie: [...] zł,

2. ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie: [...] zł, w tym z tytułu:

- składek za okres [...], [...] w kwocie: [...] zł,

- odsetek za zwłokę naliczonych na [...] stycznia 2023 r. przypadających od ww. składek w kwocie: [...] zł.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że Skarżący prowadził działalność gospodarczą i nie wywiązał się z obowiązku opłacania wymaganych składek, wobec czego, na jego koncie rozliczeniowym powstały zaległości. W dniu [...] stycznia 2023 r. do ZUS wpłynął wniosek Skarżącego, w którym zwrócił się on z prośbą o umorzenie zaległych należności. W jego uzasadnieniu Skarżący wskazał, że razem z żoną miesięcznie otrzymują łącznie [...] zł netto renty. Miesięczne wydatki związane z utrzymaniem to: ogrzewanie gazowe [...] zł, prąd [...] zł, woda [...] zł, śmieci [...] zł, telefon i internet [...] zł, lekarstwa [...] zł, [...] zł tygodniowo na benzynę oraz [...] zł rocznie podatek od nieruchomości – (łącznie: [...] zł miesięcznie). Skarżący dodał, że po odjęciu kosztów pozostaje [...] zł dziennie na jedzenie. Skarżący wskazał także, że ma do wymiany staw biodrowy oraz tętniaki i zakrzepy w obu nogach. Zaznaczył, że ze względu na stan nóg oraz bioder nie może obyć się bez auta (porusza się o kuli). Żona Skarżącego jest po ciężkim zawale serca i dlatego Skarżący musi się nią opiekować.

W dodatkowych wyjaśnieniach Skarżący wskazał, że żona jest bardzo słaba i przez to w ogóle nie wychodzi z domu. Nadto oświadczył, że nie jest w stanie nic załatwić bez samochodu, a roczny koszt utrzymania pojazdu to według GUS [...] zł (koszty benzyny, OC, napraw, przeglądu, wymiany oleju z filtrami). Ze względu na stan zdrowia swój i żony, niezbędne są dwa telefony do porozumiewania się.

Do akt sprawy Skarżący dołączył: oświadczenie o stanie rodzinnymi majątkowym oraz sytuacji materialnej z [...] lutego 2023 r., dodatkowe wyjaśnienia dotyczące sprawy, 2 wezwania do zapłaty oraz 2 upomnienia,11 faktur ponoszonych wydatków, plan płatności PGNiG, 2 potwierdzenia płatności za rachunki, druk ZUS ZLA, 8 blankietów recept, dokumentację medyczną dotyczącą stanu swojego zdrowia oraz zdrowia żony, oświadczenie o zapoznaniu się z aktami sprawy.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał także własnych ustaleń na podstawie: informacji z Centralnej Ewidencji Pojazdów, informacji z Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych, informacji z CEIDG, REGON oraz notatki służbowej z [...] lutego 2023 r.

Dokonując analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy organ wskazał, że Skarżący utrzymuje się z renty/emerytury w wysokości [...] zł netto miesięcznie. Skarżący nie pracuje zarobkowo, nie posiada żadnych innych źródeł dochodu, nie ma zasiłku z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy. W bazie danych ZUS figuruje jako emeryt/rencista. Organ ustalił, że Skarżący pobiera emeryturę w kwocie [...]zł brutto, [...] zł netto. Świadczenie jest wolne od potrąceń. Skarżący jest żonaty i gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną A. A. uzyskującą dochód [...] zł netto. A. A. figuruje w bazie danych ZUS jako emeryt/rencista i pobiera emeryturę w kwocie [...]zł brutto/netto.

W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym Skarżący określił stałe wydatki związane z utrzymaniem:

- z tytułu miesięcznych opłat (czynsz, bez opłat eksploatacyjnych) - ([...]) tj. [...] zł;

- opłaty eksploatacyjne (energia elektryczna, gaz, woda, węgiel itp.) – [...] zł ( w rozmowie telefonicznej z pracownikiem Zakładu Skarżący wyjaśnił, że wpisał kwotę roczną, a miesięczne wydatki na opłaty eksploatacyjne to [...] zł);

- koszty związane z leczeniem (np. wykup leków, badania, wizyty lekarskie) - [...] zł.

Skarżący wskazał wydatki na poziomie [...] zł.

Z dokonanych przez organ ustaleń wynika, że poza należnościami wobec ZUS, Skarżący posiada również zobowiązania pieniężne z tytułu zaciągniętych kredytów w kwocie około [...] zł. Skarżący zaznaczył, że z powodów zdrowotnych nie jest w stanie spłacać należności. Nadto oświadczył, że posiada (na zasadach współwłasności z córką) samochód H. z 2003 r., nie posiada natomiast nieruchomości, innych składników mienia ruchomego i wierzytelności. Skarżący nie wykazał posiadania praw majątkowych.

Organ ustalił, że według informacji z Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych, skarżący nie jest właścicielem nieruchomości.

Organ wskazał że z przedstawionej dokumentacji lekarskiej wynika, że Skarżący pozostaje pod opieką lekarską z powodu nadciśnienia tętniczego, zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa, stawów kolanowych, stawów biodrowych, wielopoziomowej dyskopatii kręgosłupa szyjnego lędźwiowo - krzyżowego, stłuszczenia wątroby i trzustki. Skarżący jest po leczeniu operacyjnym nerki prawej (2020 r.), leczeniu operacyjnym i implantacji stentu do tętnicy szyjnej wewnętrznej lewej (2020 r.) oraz jest pod stałą opieką chirurga naczyniowego z powodu obustronnych niedrożności zwężeń i tętniaków tętnic kończyn dolnych. Skarżący wymaga stosowania leków. Z dokumentacji lekarskiej dotyczącej żony Skarżącego wynika m.in., że żona choruje na ostry zespół wieńcowy, nadciśnienie tętnicze, dyslipidemię, hiperurykemię, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc. Pozostaje także w leczeniu z powodu stłuszczenia wątroby i dyskopatii kręgosłupa szyjnego. Wymaga stosowania leków na stałe celem podtrzymywania zdrowia i życia oraz systematycznej rehabilitacji.

Organ wskazał, że należności o umorzenie których Skarżący wnioskuje dotyczą okresów [...] i [...], są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. W stosunku do zadłużenia nie zostało jeszcze wdrożone postępowanie egzekucyjne.

W dniu [...] maja 2022 r. zawarto umowę nr [...] o rozłożenie na raty należności z tytułu składek. Zobowiązanie zostało rozłożone na [...] rat w kwotach po około [...] zł miesięcznie. Skarżący dokonał wpłat na poczet [...] rat układu. Od listopada 2022 r. nie odnotowano kolejnych wpłat. [...] stycznia 2023 r. Zakład wysłał do Skarżącego monit, który został doręczony [...] stycznia 2023 r.

Wniosek skarżącego został rozpoznany w oparciu o wszystkie przepisy prawne mogące mieć zastosowanie w przedmiotowej sprawie, tj.: art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s., których treść organ powołał.

Organ wskazał, że analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie wykazała okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem zobowiązania na podstawie ww. przepisów. W stosunku do działalności Skarżącego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c, nie zachodzą. Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1. Zobowiązanie Skarżącego jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a również nie zachodzi. Skarżący nie prowadzi już działalności gospodarczej. Pobiera emeryturę w kwocie brutto [...] zł, [...] zł netto. W stosunku do należności objętych wnioskiem nie zostało wdrożone przymusowe dochodzenie, a z uzyskiwanego świadczenia istnieje możliwość prowadzenia skutecznego postępowania egzekucyjnego. Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie można zatem stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W związku z powyższym, wykluczeniu podlegają również przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 ustawy u.s.u.s.

Zdaniem organu, możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały przez organ rentowy wyczerpane. Z tych powodów, nie zachodzą wobec Skarżącego, przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Organ wskazał, że zgodnie z ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365 – dalej też "rozporządzenie") zostały zawarte przesłanki umożliwiające pozytywne rozpatrzenie wniosku o umorzenie, pod kątem których, organ również ocenił sytuację Skarżącego, nie znajdując jednak przesłanek uzasadniających umorzenie zaległych należności.

Organ wskazał, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia w stosunku do Skarżącego nie zachodzi, ponieważ Skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej.

Odnosząc się zawartej § 3 ust. 1 pkt. 3 ww. rozporządzenia przesłanki przemawiającej za umorzeniem pomimo braku całkowitej nieściągalności jaką jest przewlekła choroba osoby zobowiązanej lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu organ wskazał, że za przewlekłą chorobę należy uznać jedynie chorobę o długotrwałym charakterze i nie każdą, a tylko taką, która uniemożliwia uzyskiwanie dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Organ wskazał, że według przedstawionych zaświadczeń, Skarżący wraz z żoną jest objęty opieką lekarską Podstawowej Opieki Zdrowotnej i innych poradni specjalistycznych. Skarżący i żona Skarżącego, chorują przewlekle i wymagają stosowania leków na stałe celem podtrzymywania zdrowia i życia oraz systematycznej rehabilitacji. Organ wskazał, że nie kwestionuje sytuacji zdrowotnej Skarżącego i jego żony, jednak uznał, iż stan zdrowia Skarżącego jak również powołana konieczność sprawowania opieki nad żoną nie stanowią podstawy do umorzenia należności. Okoliczności dotyczące stanu zdrowia miałyby zastosowanie wówczas, gdyby pozbawiały Skarżącego możliwości pozyskiwania dochodu. Aktualnie Skarżący pobiera świadczenie emerytalne (wypłacane niezależnie od sytuacji zdrowotnej). Z uwagi na powyższe, organ wykluczył omawianą przesłankę.

Organ rozważył również możliwość umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową, która w przypadku konieczności opłacenia zadłużenia pozbawiałaby Skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych ( § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia).

Z dokonanych przez organ ustaleń wynika, że źródłem utrzymania Skarżącego jest emerytura w kwocie [...]zł brutto, [...] zł netto. Wspólne gospodarstwo domowe prowadzi skarżący z żoną A. A. osiągającą dochód około [...] zł. W oświadczeniu Skarżący określił stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem na łączną kwotę: [...] zł (we wniosku [...] zł). Poza należnościami wobec ZUS, Skarżący posiada również zobowiązania pieniężne z tytułu zaciągniętych kredytów w kwocie około [...] zł. Skarżący zaznaczył, że z powodów zdrowotnych nie jest w stanie spłacać należności.

Organ wskazał, że podstawowymi wskaźnikami służącymi do oceny sytuacji finansowej osoby zobowiązanej są kwoty określające minimum socjalne oraz minimum egzystencji. Dla 2-osobowego gospodarstwa emeryckiego minimum socjalne wynosi [...] zł (obliczenia IPiSS na podstawie danych GUS za III kwartał 2022 r.). Z kolei minimum egzystencji to [...] zł. Dochód gospodarstwa domowego Skarżącego to około [...] zł, zatem wykazane środki finansowe stanowią kwotę niższą niż określone minimum socjalne, jednocześnie przewyższają kwotę minimum egzystencji. Organ zaznaczył przy tym, że ww. kwoty minimum socjalnego i minimum egzystencji uwzględniają wydatki na żywność, mieszkanie (użytkowanie i energię, wyposażenie), edukację, kulturę i rekreację, odzież i obuwie, ochronę zdrowia, higienę osobistą, transport i łączność oraz pozostałe wydatki.

Istotne zdaniem organu jest także, że Skarżący nie wykazał aby korzystał z zasiłków stałych, okresowych czy celowych z opieki społecznej dedykowanych osobom znajdującym się w trudnej bytowej. Korzystanie z takiej formy wsparcia, stanowi bowiem dodatkowe potwierdzenie, że dochody osoby zobowiązanej nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych (Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z 17 stycznia 2020 r., sygn. akt I SA/Łd 925/19).

Organ wskazał, że w toku postępowania Skarżący wykazał także, że posiada znaczne zobowiązania kredytowe. W tym miejscu organ zwrócił uwagę na fakt, że posiadanie innych zobowiązań nie stanowi podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. Zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem publicznoprawnym jakim jest zapłata składek na ubezpieczenia.

W ocenie organu, w przedmiotowej sprawie nie istnieją opisane w treści ww. rozporządzenia, szczególne okoliczności przemawiające za natychmiastowym uwolnieniem Skarżącego od ciążącej zaległości. Organ podkreślił, że skorzystanie z prawa umorzenia należności z tytułu składek uzasadnione jest wówczas, gdy faktycznie nie ma szansy na odzyskanie tych należności. Skarżący dysponuje natomiast stałym dochodem w postaci świadczenia emerytalnego, które może stanowić źródło stopniowej spłaty zobowiązania względem ZUS. W sprawie zaległości figurujących na koncie Skarżącego, objętych niniejszym wnioskiem nie zostało jeszcze wdrożone postępowanie egzekucyjne, zatem możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały przez Zakład wyczerpane.

Organ zauważył także, że wysokość potrąceń, jaka może być dokonywana ze świadczenia emerytalnego oznacza, że w przypadku Skarżącego nie zachodzi obawa zagrożenia egzystencji. Jak bowiem wynika z przepisów art. 140 w zw. z art. 139 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z emerytury mogą być dokonywane potrącenia w wysokości 25% świadczenia, zaś wysokość świadczenia odpowiadająca 50% kwoty najniższej emerytury pozostaje wolna od egzekucji i potrąceń. Oznacza to, że świadczenie emerytalne nie będzie mogło być przedmiotem zajęcia w całości, lecz jedynie do kwoty pozwalającej na zapewnienie płatnikowi minimum socjalnego, które nie jest progiem ubóstwa, lecz kategorią socjalną, mierzącą koszty utrzymania gospodarstw domowych, uwzględniającą podstawowe potrzeby bytowo- konsumpcyjne. Ponadto, w przypadku trudności w jednorazowej spłacie narosłych zaległości można podjąć starania w kierunku polubownego wywiązania się z obowiązku ich uregulowania.

W ocenie organu, na podstawie zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów Skarżący nie udowodnił, że jego sytuacja materialno-bytowa i rodzinna całkowicie i trwale uniemożliwia spłatę składek wobec ZUS. Organ dostrzega możliwość wyegzekwowania należności z tytułu składek, chociażby niewielkimi kwotami, bez uszczerbku dla sytuacji materialnej Skarżącego i jego najbliższych, zatem podjęcie decyzji o umorzeniu należności na chwilę obecną byłoby przedwczesne i nieuzasadnione.

Organ wskazał, że o istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria. Rozpatrując wniosek o umorzenie, organ bierze pod uwagę nie tylko interes dłużnika, ale również Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem środki uzyskane przez ZUS z tytułu opłaconych składek przeznaczane są w znacznej części na wypłaty świadczeń społecznych osobom ubezpieczonym, w tym wypłaty rent i emerytur. Interes społeczny, jakim jest zapewnienie wymienionych świadczeń będących źródłem utrzymania dużej grupy społeczeństwa, przemawia za odmową umorzenia zaległych składek.

Organ zaznaczył, że korzystanie z systemu ubezpieczeń społecznych (pobieranie świadczenia emerytalnego) oraz z ubezpieczenia zdrowotnego (leczenie się w publicznych placówkach służby zdrowia) i jednoczesne nieregulowanie zaległości w odprowadzaniu składek, narusza interes społeczny i uderza w solidarność ubezpieczonych, albowiem osoba z jednej strony korzysta ze świadczeń a poprzez zaległości składkowe nie dokłada się w pełni do systemu, z którego mają korzystać pozostali.

Końcowo organ wskazał, że odmowa umorzenia powstałych zaległości nie nakłada na zobowiązanego żadnych dodatkowych obowiązków, które nie ciążyły na nim do tej pory i których nałożenie spowodowałoby pogorszenie obecnej sytuacji materialnej i osobistej. Rozstrzygnięcie organu odmawia natomiast przyznania "przywileju" polegającego na zwolnieniu z obowiązku opłacania składek. Umorzenie w konsekwencji oznaczałoby uprzywilejowanie względem innych podmiotów, które regulują zobowiązania wynikające z nieopłaconych w terminie składek. Zasada sprawiedliwości społecznej i równości obywateli wobec prawa nie pozwala ZUS na obecnym etapie postępowania na umorzenie powstałych zobowiązań.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania celem należytego rozpoznania przesłanek umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne.

Nadto, Skarżący wniósł o zwrot kosztów postępowania sądowego.

W uzasadnieniu skargi Skarżący wskazał, że rozpoznając wniosek o umorzenie należności z tytułu wymienionych składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, organ nie rozpoznał należycie, a właściwie w ogóle przesłanki określonej w rozporządzeniu MGPiPS z 31 lipca 2003 r. w postaci zagrożenia egzystencji zobowiązanego i jego rodziny - zapłacenie kwot wymienionych decyzji - przy bardzo niskiej kwocie emerytury - pozbawia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

W ocenie Skarżącego, organ nie rozpoznał w wydanej decyzji należycie tej przesłanki i nie odniósł się do niej i ustalonej sytuacji zobowiązanego w uzasadnieniu decyzji, w sposób umożlwiający weryfikację wydanej zasadności rozstrzygnięcia. Nie uwzględniono bowiem, że zapłata składek nie pozwoli już Skarżącemu na realizację zobowiązań wymaganych dla bieżącego funkcjonowania, a to oznacza, że zagrożeniu ulegnie egzystencja rodziny zobowiązanego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Przedmiotem kontroli sądowej jest w niniejszej sprawie decyzja ZUS utrzymująca w mocy decyzję własną, którą odmówiono Skarżącemu umorzenia zaległości z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie: [...] zł.

W przedmiotowej sprawie Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem analiza procesu decyzyjnego organu wskazuje, że narusza ona przepisy prawa.

Materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek jest powołany w decyzji art. 28 u.s.u.s. Wskazany przepis daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Jednocześnie na postawie art. 32 u.s.u.s., przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228 i 2320);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Ponadto, należności z tytułu składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w cytowanym na wstępie rozporządzeniu. Przepis § 3 ust. 1 ww. aktu stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w następujących przypadkach:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z treści przywołanych przepisów wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter, przy czym uznanie administracyjne nie może być dowolne, ale powinno wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Organ zobowiązany jest zatem do rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero przeprowadzona w taki sposób analiza stanu faktycznego sprawy stanowić może podstawę wydania przez organ decyzji o charakterze uznaniowym (por. wyrok NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., II GSK 321/07).

Takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego a w szczególności, czy wydano ją na podstawie prawidłowo zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności.

Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Zwłaszcza negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności z tytułu składek powinno być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały wszechstronnie rozważone i zbadane (art. 7 k.p.a.).

Prawidłowość powyższych działań organu podlega kontroli sądowej, w ramach której sąd ocenia, czy zgromadzony został wystarczający materiał dowodowy dla ustalenia istnienia (lub nieistnienia) przesłanek umorzenia oraz czy zgromadzony materiał został prawidłowo oceniony, a następnie, czy z oceny tej zostały wyciągnięte wnioski właściwe pod względem logicznym i pod względem prawnym. Podkreślić przy tym należy, że sąd nie zastępuje organów i nie umarza należności z tytułu składek, pełni wyłącznie funkcje kasacyjne, badając zgodność rozstrzygnięcia z prawem.

Badając zaskarżoną decyzję w tak zakreślonych ramach prawnych Sąd stwierdza, że organ dokonał błędnej wykładni § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, a nadto nie dokonał rzetelnej analizy wszelkich okoliczności sprawy, co w konsekwencji prowadziło do stwierdzenia naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy.

W pierwszym rzędzie Sąd zatem podkreśla, ze organ zaprezentował błędną wykładnię § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.

Zgodnie ze wskazanym przepisem Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Zdaniem organu wyrażonym w zaskarżonej decyzji, przepis ten w przypadku Skarżącego nie może mieć zastosowania. Organ wskazał, że za przewlekłą chorobę należy uznać jedynie chorobę o długotrwałym charakterze i nie każdą, a tylko taką, która uniemożliwia uzyskiwanie dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Zdaniem organu okoliczności dotyczące stanu zdrowia miałyby zastosowanie wówczas, gdyby pozbawiały Skarżącego możliwości pozyskiwania dochodu, a w sytuacji gdy Skarżący pobiera świadczenie emerytalne (wypłacane niezależnie od jego sytuacji zdrowotnej) należy wykluczyć zaistnienie tej przesłanki.

Zdaniem Sądu taka argumentacja nie może zostać zaakceptowana. Omawiana przesłanka występuje w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Ocena sytuacji wnioskodawcy w kontekście wskazanej przesłanki wymaga rozważenia czy choroba nie pozbawia Strony możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ nie zwrócił uwagi na fakt, że gdyby Skarżący był zdrowy, to (także jako emeryt) mógłby podjąć pracę i uzyskać dodatkowy dochód, zwiększając tym samym swoje możliwości płatnicze, umożliwiające spłatę należności wobec ZUS. Tym samym sam fakt, że Skarżący jest emerytem i uzyskuje z tego tytułu stały dochód nie oznacza, że jego niekwestionowany zły stan zdrowia (przewlekła choroba zobowiązanego) oraz konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, nie pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania (dodatkowego) dochodu, takiego właśnie który umożliwiłby opłacenie należności zaległych wobec ZUS. Tym samym organ przedwcześnie uznał, że wskazany przepis § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia nie znajduje zastosowania w przypadku Skarżącego tylko z samego powodu uzyskiwania przez niego dochodów z emerytury. Okoliczności stanowiące przesłanki zastosowania tego przepisu winny być przez organ wyjaśnione.

Dodatkowo Sąd zauważa, że organ nie wyjaśnił w pełni badanej sprawy, co dotyczy sytuacji majątkowej Skarżącego. W szczególności nie wyjaśnił kwestii tytułu prawnego przysługującego Skarżącemu do mieszkania w którym wraz z żoną zamieszkuje, położonego przy ulicy [...] w S.. Organ ustalił bowiem w decyzji, że Skarżący nie jest właścicielem nieruchomości i tak samo oświadczył sam Skarżący. Jednak z akt sprawy wynika, że Skarżący jako jeden z ponoszonych wydatków wskazał płacony podatek od nieruchomości – co potwierdził przedkładając upomnienie wystawione przez Prezydenta Miasta S. wobec żony A. A.. Skarżący przedłożył nadto dokumenty z których wynika że opłaty eksploatacyjne od lokalu przy ul. [...] są uiszczane w imieniu skarżącego (gaz) i jego żony (energia elektryczna, woda i ścieki, podatek od nieruchomości). Organ nie wyjaśnił jednak, na jakiej podstawie skarżący z żoną korzystają z przedmiotowego lokalu, czy może ww. lokal jest wynajmowany czy jest to własność odrębna żony, a może skarżący dysponuje tą nieruchomością na jeszcze innej zasadzie i czy łączy się z tym obowiązek ponoszenia dodatkowych kosztów. Powyższe wskazuje, że kwestia sytuacji majątkowej Skarżącego nie została rozważona w sposób rzetelny i wnikliwy oraz nie pozwala na uzyskanie pełnego obrazu w tym zakresie. Należy podkreślić, że ustalenia, iż strona jest w stanie opłacić należności i nie pociągnie to za sobą zbyt ciężkich skutków dla niej, wymaga odniesienia się do wyników postępowania dowodowego w konkretnej sprawie i nie mogą być oparte na ogólnikach, a w szczególności organ powinien wyjaśnić, dlaczego uważa, że w sytuacji finansowej zobowiązanego spłata należności nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok NSA z 10 maja 2017 r., sygn. akt II GSK 5568/16).

Wobec powyższego w ocenie Sądu, organ nie zastosował się do zasad wynikających z art. 7 , art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zakresie prowadzonego postępowania dowodowego.

Dostrzegając wskazane uchybienia, wynikające z braku należytego ustalenia i oceny wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, co niewątpliwie miało istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd uznał za zasadne uchylenie zaskarżonej decyzji celem ponownego rozpatrzenia sprawy z pełnym poszanowaniem zasad procedury administracyjnej (art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.).

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ powinien wszechstronnie rozważyć sytuację Skarżącego w kontekście podnoszonych przez niego okoliczności i zgromadzonych dowodów, dokonując o ile uzna to za konieczne ewentualnie dodatkowych ustaleń, a następnie podejmie decyzję znajdującą prawidłowe oparcie w przedmiotowych ustaleniach.

Sąd wyjaśnia jednocześnie, iż nie uwzględnił przekazanego w dniu rozpoznania sprawy wniosku Strony o odroczenie rozprawy, z uwagi na oczywistą wadliwość zaskarżonej decyzji, która skutkowała koniecznością jej uchylenia, niezależnie od ewentualnych dodatkowych argumentów Strony które mogłaby podnieść w trakcie rozprawy.

Mając powyższe okoliczności na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję.