Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 343/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-12-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
article: art. 107 par. 1 i 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a;  art. 200; art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Wesołowska, Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Lenart, sędzia WSA Łukasz Trochym (spr.), , po rozpoznaniu w dniu 23 grudnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R. W. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2020 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz R. W. kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] grudnia 2020 r., nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej jako "Minister/organ"), po rozpatrzeniu odwołania R. W., od decyzji Wojewody [...] (dalej jako "Wojewoda/organ I instancji") z [...] września 2020 r., nr [...] odmawiającej J. W., E. W. oraz R. W. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. W. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości K,, gmina Z., powiat p., dawne województwo [...], obecnie B. – utrzymał w mocy ww. decyzję organu I instancji.

Zaskarżona decyzja organu została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskiem z [...] grudnia 1992 r. J. W. wystąpił w imieniu w własnym oraz na rzecz braci – T. W. oraz J. W., o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. W. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości K., gmina Z., powiat p., dawne województwo [...], obecnie B. Wnioskodawca wyjaśnił m.in, że spadkobiercy po A. W.(żona A. W. oraz dzieci: J. W., T. W. i J. W.), który został zamordowany w S., repatriowali się do Polski w 1944 r. i zgłaszają obecnie roszczenie o rekompensatę za pozostawione mienie zabużańskie.

Jak ustaliły w sprawie organy, postanowieniem Sądu Grodzkiego w B. z [...] sierpnia 1948 r., sygn. akt [...], A. W. został uznany za zmarłego, a jako chwilę jego śmierci przyjęto dzień [...] maja 1946 r.

Natomiast prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z [...] października 2017 r., sygn. akt [...] - uchylono postanowienie Sądu Grodzkiego w B. z [...] sierpnia 1948 r. sygn. akt [...] w przedmiocie uznania A. W. za zmarłego z dniem [...] maja 1946 r. o godz. [...] (pkt 1) i stwierdzono, że A. W. (syn A. i W. z P., ur. [...] maja 1894 r. w [...], ostatnio stale zamieszkały w B.) zmarł [...] maja 1940 r. o godz. [...] w C.

Zgodnie z kolei z prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w K. z [...] stycznia 1993 r., sygn. akt [...], spadek po A. W. zgodnie z ustawowym porządkiem dziedziczenia nabyli: wdowa A. W. oraz dzieci J. W., T. W. i J. W. po 1/4 części każde z nich.

Z dokumentacji przekazanej przez Centralne Archiwum Wojskowe (za pismem z [...] października 2015 r.) wynika, że A. W. był osadnikiem wojskowym i nadano mu w miejscowości K., gmina Z., działkę ziemi Nr [...] o pow. [...] lub [...] ha z domem mieszkalnym i stodołą, na podstawie uchwały z [...] lipca 1924 r., a wprowadzono w posiadanie w dniu [...] lutego bądź kwietnia 1925 r. W dokumentach archiwalnych osadnictwa wojskowego odnotowano również, że w stosunku do ww. działki został wydany Akt Nadawczy [...]. W kwestionariuszu A. W. z [...] kwietnia 1934 r., zgromadzonego w aktach sprawy, w pkt 16 jako posiadany majątek została wskazana działka osadnicza. Z kolei w protokole przesłuchania z [...] sierpnia 2015 r. J. W. wskazał, że A. W. bezpośrednio zarządzał nieruchomością w K., korzystał też w momentach swojej nieobecności w K. z usług zarządcy, który kierował nią w jego imieniu. Wszystkie dochody przekazywał na utrzymanie i rozbudowę majątku w K.

Decyzją z [...] września 2020 r., nr [...] Wojewoda odmówił potwierdzenia J. W., E. W. i R. W. (spadkobiercom A. W.) prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. W. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości K., gmina Z., powiat p., dawne województwo [...], obecnie B. W uzasadnieniu swojej decyzji organ I instancji przytoczył brzmienie i wyjaśnił mające zastosowanie w niniejszej sprawie przepisy ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Następnie organ I instancji wskazał, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że na dzień 1 września 1939 r. właścicielem nieruchomości w miejscowości K., gmina Z., był A. W., który zmarł po wybuchu II Wojny Światowej, dnia [...] maja 1940 r. i nie powrócił na obecne terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. Zdaniem Wojewody, A. W. nie spełnił więc zasadniczego warunku opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. oraz powrotu na terytorium RP w obecnych, powojennych granicach. Okoliczność ta ma, w ocenie Wojewody, zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez spadkobierców A. W. prawa do rekompensaty. Organ I instancji wyjaśnił bowiem, że nabycie powyższego prawa przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.

Pismem z [...] września 2020 r. R. W., reprezentowany przez adwokata S. K., złożył odwołanie od ww. decyzji Wojewody z [...] września 2020 r.

Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, decyzją z [...] grudnia 2020 r., nr [...], Minister utrzymał w mocy decyzję Wojewody z [...] września 2020 r., nr [...]. W jej uzasadnieniu Minister szczegółowo zrelacjonował dotychczasowy przebieg postępowania w niniejszej sprawie oraz ustalenia w nim poczynione przez organ I instancji. Dalej wyjaśnił, że w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty zarówno strony postępowania, jak i właściciele pozostawionych nieruchomości muszą spełnić łącznie wszystkie przesłanki wynikające z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., a niespełnienie choćby jednej z przesłanek skutkuje wydaniem przez organ administracji decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Organ podniósł, że z treści art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Następnie organ wyjaśnił kiedy przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona. Minister podniósł następnie, że jak wynika ze zgormadzonego w sprawie materiału dowodowego A. W. opuścił byłe tereny Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. - zmarł bowiem [...] maja 1940 r. o godz. [...] w C., jednakże nie przesiedlił się w granice powojennej Polski, a więc nie spełnił warunku zawartego w art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Konsekwencją powyższego Minister stwierdził, że następcy prawni A. W. nie mogli posiadać (nabyć) więcej praw niż ich poprzednik prawny.

Skargę na powyższą decyzję Ministra z [...] grudnia 2020 r. wywiódł R. W.(dalej jako "Skarżący"), reprezentowany przez adwokata S. K., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody z [...] września 2020 r. oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucił natomiast:

I. naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy w postaci:

1) art. 1 i 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że dla uzyskania przez strony niniejszego postępowania prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej niezbędna była repatriacja A. W., podczas gdy prawidłowa interpretacja tych przepisów nie prowadzi do takiego wniosku w przedmiotowym stanie faktycznym,

2) art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że z treści tego przepisu wynika, że dla uzyskania przez strony niniejszego postępowania prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej niezbędna jest repatriacja A. W., podczas gdy przepis ten nie formułuje przesłanek do nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej, które są określone w innej części ustawy,

3) ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez błędną wykładnię ustawy i przyjęcie, że celem ustawy jest pomoc w zagospodarowaniu się obywatelom powracającym do kraju w jego nowych granicach po okresie wojny, podczas gdy mając na uwadze upływ ponad 75-ciu lat od zakończenia działań wojennych do czasu wydania zaskarżonej decyzji, jak również upływ czasu od zakończenia działań wojennych do czasu uchwalenia ustawy to uznać należy, że cel socjalny ustawy się zdezaktualizował i rzeczywistą funkcją ustawy jest rekompensata za straty wynikające z utraty mienia znajdującego się poza obecnymi granicami Polski,

4) art. 3 ust. 2 w zw. z art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty dotyczył nieruchomości pozostawionej przez A. W., podczas gdy wobec wykazania przez skarżącego jego śmierci organ winien uwzględnić tę zmianę i uznać, że wniosek dotyczy nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Polski przez spadkobierców A. W. tj. A. W., J. W., T. W. oraz J. W.;

II. naruszenia innych przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w postaci:

1) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu I instancji,

2) art. 8 § 1 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania administracyjnego w sposób podważający zaufanie jego uczestników do organów władzy publicznej poprzez formułowanie przez organ administracji przesłanki warunkującej nabycie prawa do rekompensaty, która nie ma oparcia w ustawie, a w konsekwencji wydanie wadliwej decyzji,

3) art. 7 k.p.a. poprzez przeprowadzenie postępowania administracyjnego zakończonego wydaną zaskarżoną decyzją z naruszeniem zasad praworządności poprzez formułowanie przesłanki warunkującej nabycie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, która nie ma oparcia w ustawie,

4) art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie całego materiału dowodowego wobec apriorycznego założenia, iż wnioskodawcom nie przysługuje prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, wobec formułowania przez organ administracji przesłanki warunkującej nabycie prawa do rekompensaty, która nie ma oparcia w ustawie,

5) art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. poprzez uzasadnienie przez organ II instancji wydanej w sprawie decyzji w sposób ogólnikowy i nie odnoszący się do zarzutów stawianych w odwołaniu, a w konsekwencji utrudniający pełną i merytoryczną kontrolę instancyjną zaskarżonej decyzji.

W obszernym uzasadnieniu skargi wskazano argumenty na wykazanie zasadności postawionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 18 listopada 2021 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, o czym strony zostały powiadomione.

Pismem z [...] grudnia 2021 r. pełnomocnik Skarżącego przedstawił dodatkowe stanowisko w sprawie, podtrzymując wnioski zawarte w skardze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuję:

skarga jest zasadna, aczkolwiek nie wszystkie wskazane w niej zarzuty okazały się słuszne.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2167 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.

z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), dalej jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach kontroli działalności administracji publicznej sąd uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, określającego prawa i obowiązki stron oraz prawa procesowego, regulującego postępowanie przed organami administracji publicznej.

Kontrola legalności decyzji Ministra z [...] grudnia 2020 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody z [...] września 2020 r., przeprowadzona przez Sąd orzekający

w niniejszej sprawie wykazała, że ww. decyzje naruszają obowiązujące przepisy prawa w stopniu skutkującym koniecznością wyeliminowania ich z obrotu prawnego.

Materialnoprawną podstawą podjętych przez organy obu instancji rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r., poz. 2097, dalej jako "ustawa zabużańska/ustawa"). Zgodnie z art. 2 ustawy zabużańskiej, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych

z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55,

o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489) – opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;

2) posiada obywatelstwo polskie.

Przepis art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej stanowi z kolei, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (wymóg obywatelska polskiego).

W rozpatrywanej sprawie, Wojewoda uznał, że A. W. nie spełnił warunku opuszczenia terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., a następnie nie powrócił na obecne terytorium RP. Minister z kolei podniósł, że choć A. W. opuścił byłe tereny Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (został zamordowany [...] maja 1940 r. w C.), to jednak nie przesiedlił się w granice powojennej Polski, a więc nie spełnił warunku zawartego w art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Z tego też powodu Minister odmówił uznania uprawienia spadkobierców A. W. do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną przez niego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości K., gmina Z., powiat p., dawne województwo [...], obecnie B. Zdaniem Ministra, brak repatriacji w rozumieniu ustawy oznacza, że właściciel nie pozostawił nieruchomości, a co za tym idzie nie nabył prawa do rekompensaty. Nie można zatem mówić o pozostawieniu nieruchomości w przypadku osób, które nigdy nie przesiedliły się na tereny obecnej Rzeczypospolitej.

Sąd orzekający podziela stanowisko organów jedynie w takim zakresie w jakim uznały, że z treści art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ustawy zabużańskiej wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 cyt. ustawy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona wtedy, gdy właściciel nieruchomości utracił do niej prawo w następstwie wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie:

- układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski,

- układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski,

- układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski,

- umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR.

Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 1a i 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., a także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Sądowi znane są przy tym wyrażane przez Naczelny Sąd Administracyjny oraz Sąd Najwyższy poglądy z których wynika, że warunkiem uzyskania prawa do rekompensaty jest wymóg przemieszczenia się obywatela polskiego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w powojennych granicach. Warunek ten wynika, jak wskazują Sądy, z celu ustawy – potrzeby zapewnienia środków na zagospodarowanie się osobom w nowej sytuacji życiowej wobec utraty (pozostawienia) całego majątku poza granicami Polski, utworzonymi po II wojnie światowej. Ten socjalny charakter świadczenia uzasadnia, zdaniem Sądu Najwyższego (uchwała z 10 kwietnia 1991 r. III CZP 84/90, uchwała z 5 czerwca 1990 r III CZP 4/90) przyjęcie konstrukcji, w której pomoc ta należna była wyłącznie tym obywatelom polskim którzy pozostali w Polsce. Sądowi znany jest także pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyroki: z 9 października 2013 r. I OSK 2763/13, z 9 października 2014 r. I OSK 2763/13, z 7 lipca 2017 r. I OSK 2488/16 czy 27 lutego 2020 r. I OSK 1794/18), zgodnie z którym uznano socjalny charakter świadczenia rekompensacyjnego (nie zaś odszkodowawczy jak podnosi pełnomocnik Skarżący) i możliwość jego przyznania tylko tym osobom, które osiedliły się na terenach obecnej Polski.

Wskazać należy również na najnowsze orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego w tym obszarze, które w ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, kontynuują powyższą linie orzeczniczą, stając się przez to poglądem dominującym. Zgodnie z nim, dla uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej konieczne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości warunku określanego w orzecznictwie jako warunek repatriacji, przesiedlenia, a dokładniej - warunek powrotu byłego właściciela nieruchomości położonej na "byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" na terytorium "w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego warunek ten nie jest, warunkiem pozaustawowym, nieistniejącym, czy też warunkiem jedynie dorozumianym. Na jego istnienie wskazuje, zdaniem NSA, zarówno literalne brzmienie art. 1 ustawy zabużańskiej (wykładnia językowa), jak również cel i sens ustawy, czyli jej ratio legis (wykładnia celowościowa), a także analiza historyczna wcześniejszych regulacji prawnych (wykładnia historyczna). Rezultat tych metod wykładni prowadzi do jednoznacznego rezultatu, a mianowicie, że warunek powrotu na terytorium Polski w jej obecnych granicach właściciela nieruchomości pozostawionej na Kresach jest konieczny dla przyznania uprawnienia przewidzianego ustawą zabużańską (por. np. wyroki NSA: z 15 stycznia 2019 r. I OSK 462/17, z 27 lutego 2020 r. I OSK 1794/18, z 11 sierpnia 2020 r. I OSK 3343/19, czy z 8 grudnia 2020 r. I OSK 3077/19). Sąd aprobuje powyższe stanowisko NSA.

Z powyższych względów jako niezasadne Sąd ocenił zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów prawa materialnego w tym zakresie (zarzuty skargi z pkt I ppkt 1-3).

Sąd stwierdza następnie, że w niniejszej sprawie nie istnieją wątpliwości w zakresie ustalenia miejsca i daty zgonu A. W.. Jak wynika bowiem z treści prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w S. z [...] października 2017 r., sygn. akt [...], w przedmiocie uznania A. W. za zmarłego, które znajduję się aktach sprawy – A. W. zmarł [...] maja 1940 r. o godz. [...] w C. A. W. był bowiem ofiarą zbrodni katyńskiej zamordowaną w C. Sąd podziela zatem stanowisko Ministra, że opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez A. W. nastąpiło na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 1 ust. 1a i 2 ustawy).

Przechodząc do oceny pozostałych aspektów niniejszej sprawy Sąd stwierdza ponadto, że A. W. niewątpliwie na dzień 1 września 1939 r. był właścicielem majątku K., działki ziemi nr [...], o powierzchni [...] lub [...] ha, z domem mieszkalnym i stodołą, gmina Z., powiat p., dawne województwo [...], który w następstwie zmiany granic po II wojnie światowej, nie wszedł w skład obecnego Państwa Polskiego – znalazł się bowiem na terytorium Białorusi. Poza sporem jest także, że A. W. legitymował się na dzień [...] września 1939 r. obywatelstwem polskim. Nie ulega wątpliwości, że centrum życiowym A. W. był K., niezależnie od miejsc pełnienia przez niego zawodowej służbowy wojskowej, w związku z którą czasowo przebywał również w innym lokalizacjach (m.in. P. czy B.). Nie ulega również wątpliwości, że A. W. obiektywnie nie mógł powrócić na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, po tym jak w trakcie kampanii wrześniowej w 1939 r. trafił do sowieckiej niewoli, a następnie został zamordowany w C. w maju 1940 r.

Wobec powyższego, za prawidłowe uznać należy ustalenia organów, zgodnie z którymi, A. W. nie repatriował się na obecne terytorium Polski, co skutkuje z kolei tym, że wobec A. W. nie został spełniony warunek powrotu na terytorium Polski w jej obecnych granicach, konieczny dla przyznania uprawnienia przewidzianego ustawą zabużańską. Z tego względu Sąd również nie podziela zarzutów Skarżącego naruszenia przepisów procedury administracyjnej ukierunkowanych na podważenie prawidłowości ustaleń faktycznych organów obu instancji w tym zakresie.

Sąd orzekający nie podziela jednak stanowiska organów co do tego, że skoro A. W., będący przedwojennym właścicielem nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie spełnił warunku repatriacji, to jego spadkobiercy nie są uprawnieni do rekompensaty, ponieważ to nie oni pozostawili tam mienie (na obecnym terytorium Białorusi).

Zdaniem Sądu, z art. 2 ustawy wynika, że "właściciel nieruchomości pozostawionych", to osoba, która była właścicielem nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich przed wojną rozpoczętą w 1939 r. i zachowała to prawo w momencie jej wybuchu lub która nabyła takie nieruchomości po wybuchu tej wojny, a przed ich pozostawieniem. Nie ma przy tym znaczenia utrata mienia w wyniku jego przejęcia przez ZSRR wbrew woli właściciela poprzez konfiskatę, włączenie nieruchomości do kołchozu lub nacjonalizację. Istotne jest to, aby wnioskodawca przedstawił dowody świadczące o pozostawieniu przez właściciela nieruchomości poza obecnymi granicami RP z przyczyn, o których mowa w art. 1 (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy). Z kolei, art. 1 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 ustawy dotyczą obywateli polskich, który poddali się procedurom ewakuacyjnym i przesiedlili się na obecne terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, ale także tych, którzy po wybuchu wojny rozpoczętej 1 września 1939 r. nie mogli się takim procedurom poddać z przyczyn od nich niezależnych (np. w przypadku aresztowania i deportacji w głąb ZSRR) i powrócić na byłe terytorium RP.

Jak wskazano powyżej, A. W. na dzień [...] września 1939 r. był właścicielem majątku K., działki ziemi nr [...], o powierzchni [...] lub [...] ha, z domem mieszkalnym i stodołą, gmina Z., powiat p., dawne województwo [...]. Jednakże na skutek działań wojennych w 1939 r. trafił do niewoli sowieckiej, z której już nie powrócił – został bowiem zamordowany w C. 12 maja 1940 r. A. W. nie przemieścił się zatem na obecne terytorium RP, zmarł jeszcze w trakcie działań wojennych oraz przed uruchomieniem I fali repatriacji obywateli polskich przeprowadzonej w latach 1944-1946.

Wobec tego, zdaniem Sądu w realiach niniejszej sprawy za współwłaścicieli pozostawionej nieruchomości – majątku K., działki nr [...], o powierzchni [...] lub [...] ha z domem mieszkalnym i stodołą należało uznać: A. W., J. W., T. W. oraz J. W., które to osoby na skutek spadkobrania stały się współwłaścicielami przedmiotowej nieruchomości po śmierci A. W. w 1940 r. (vide: prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] w K. z [...] stycznia 1993 r., sygn. akt [...]).

Oznacza to tym samym, że wdowa po A. W. – A. W. oraz ich wspólne dzieci: J. W., T. W. i J. W. były osobami, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Z powyższych względów Sąd uznał sformułowany w pkt I ppkt 4 skargi zarzut naruszenia prawa materialnego za zasadny. Organy dokonały bowiem wadliwej wykładni art. 2 ustawy przyjmując, że właścicielem nieruchomości pozostawionej w rozumieniu tego przepisu mógł być jedynie obywatel polski, który wykazał swój status właścicielski na dzień 1 września 1939 r., a nie mogły być nim osoby, które nabyły taką nieruchomość po dacie wybuchu wojny rozpoczętej w 1939 r. Odmawiając zatem J. W., E. W. oraz R. W. prawa do rekompensaty, orzekające w sprawie organy naruszyły przepis prawa materialnego - art. 2 ustawy, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Wszak we wniosku z [...] grudnia 1992 r. spadkobiercy zmarłego w 1940 r. A. W. zgłosili de facto roszczenie o rekompensatę za pozostawione również przez nich mienie zabużańskie.

Rozpoznając ponownie sprawę Wojewoda weźmie pod uwagę ocenę prawną wyrażoną w uzasadnieniu niniejszego wyroku, w szczególności przyjmie, że współwłaścicielami pozostawionego majątku K., działki ziemi nr [...], o powierzchni [...] lub [...] ha, z domem mieszkalnym i stodołą, gmina Z., powiat p., dawne województwo [...], byli: A. W., J. W., T. W. i J. W. Wojewoda dokona również oceny spełnia pozostałych przesłanek prawa do rekompensaty przez powyższych współwłaścicieli (obywatelstwo, miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, przyczyny oraz fakt opuszczenia byłego terytorium RP i przybycia na obecne terytorium RP), a podjęte w sprawie rozstrzygnięcie starannie umotywuję, stosownie do wymagań art. 107 § 1 i § 3 k.p.a.

W tej sytuacji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., Sąd orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania sądowego (pkt 2 sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.) - obciążając Ministra obowiązkiem zwrotu Skarżącemu kosztów postępowania sądowego w kwocie [...] zł (wpis od skargi - [...] zł, wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika - [...] zł, opłata skarbowa od udzielenia pełnomocnictwa - [...] zł).

Stosownie do brzmienia art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.), rozpoznanie niniejszej sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym – por. uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 1/20 (CBOSA).