Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1262/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-04-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6540
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2016 poz 1575
law: Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.) Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 stycznia 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 752/18 w sprawie ze skargi H. M. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 19 marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie udostępnienia kopii dokumentów oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 8 stycznia 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 752/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi H. M., w pkt 1 uchylił decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 19 marca 2018 r. oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Dyrektora Oddziału w Katowicach Instytutu Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 9 października 2017 r. oraz w pkt 2 uchylił decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 4 września 2017 r. w przedmiocie udostępnienia kopii dokumentów.

Wyrok zapadł na tle następujących okoliczności sprawy:

Wnioskiem z dnia 9 lutego 2017 r. H. M. wystąpił o udostępnienie do wglądu kopii dokumentów na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2018 r., poz. 2032), zwanej dalej "ustawą o IPN".

Decyzją z dnia 10 lipca 2017 r., Dyrektor Oddziału w Katowicach Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu udostępnił skarżącemu do wglądu w formie kopii dotyczące go dokumenty w postaci: (1) z akt operacyjnych, teczki pracy tajnego współpracownika o sygnaturze [...] karty o numerach: 13-15, 26-28, (2) z akt operacyjnych, z mikrofilmu tajnego współpracownika o sygnaturze [...] klatkę o numerze: 32.

Skarżący wystąpił pismem z dnia 24 lipca 2017 r. – wniesionym w terminie do złożenia odwołania – do Prezesa IPN o podjęcie działań mających na celu oczyszczenie go od zniesławiającego zarzutu bycia tajnym współpracownikiem i donoszenia na kolegów, który został zawarty w raporcie Komisji Historycznej [...].

Decyzją z dnia 4 września 2017 r., Prezes IPN uchylił decyzję Dyrektora Oddziału z dnia 10 lipca 2017 r. oraz przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że Dyrektor Oddziału w sposób prawidłowy udostępnił skarżącemu w formie kopii dokument w postaci klatki z mikrofilmu o numerze 32, natomiast pozostałe wskazane w tej decyzji dokumenty nie powinny zostać udostępnione skarżącemu z uwagi na to, iż nie dotyczą go bezpośrednio. Organ wskazał przy tym, że przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN należy interpretować w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 października 2005 r. sygn. akt K 31/04, co sprawia, że udostępnieniu podlegają wyłącznie te dokumenty, których wnioskodawca jest obiektem.

W ocenie Prezesa IPN, dokumenty wskazane w punkcie 1 sentencji decyzji Dyrektora Oddziału z dnia 10 lipca 2017 r. zostały wprawdzie wytworzone przez wnioskodawcę lub przy jego udziale, jednakże nie dotyczą go bezpośrednio, bowiem ich treść nie odnosi się do niego, lecz związana jest z działalnością [...] to jest ówczesnym miejscem pracy skarżącego.

Skarżący wystąpił pismem z dnia 5 października 2017 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie ze skargą na decyzję z dnia 4 września 2017 r.

Decyzją z dnia 9 października 2017 r., Dyrektor Oddziału udostępnił skarżącemu do wglądu w formie kopii dotyczące go dokumenty w postaci klatki o numerze 32 z akt operacyjnych, z mikrofilmu tajnego współpracownika o sygnaturze [...].

Następnie skarżący wystąpił z odwołaniem od decyzji z dnia 9 października 2017 r., wnosząc jednocześnie o zawieszenie postępowania odwoławczego do czasu rozpoznania skargi na decyzję z dnia 4 września 2017 r. przez sąd administracyjny.

Postanowieniem z dnia 18 grudnia 2017 r. Prezes IPN zawiesił postępowanie administracyjne w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wydał w dniu 19 grudnia 2017 r. postanowienie o sygn. akt II SA/Wa 1840/17, którym odrzucił skargę na decyzję z dnia 4 września 2017 r., z uwagi na niedopuszczalność drogi sądowoadministracyjnej w odniesieniu do decyzji wydawanych przez Prezesa IPN na podstawie art. 31 ust. 1 pkt 2 ustawy o IPN.

Po podjęciu postępowania, Prezes IPN wydał decyzją z dnia 19 marca 2018 r., którą utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Oddziału z dnia 9 października 2017 r.

W uzasadnieniu powtórzył argumentację przedstawiona uprzednio w decyzji z dnia 4 września 2017 r., zgodnie z którą skarżącemu można było udostępnić jedynie kopie tych dokumentów, których był on obiektem, bowiem tylko wówczas można uznać, że dotyczą go one bezpośrednio.

Ponadto organ podniósł, że w postępowaniu z wniosku o udostępnienie kopii dokumentów na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN, organ nie bada autentyczności dokumentów, nie prowadzi również postępowania dowodowego w celu ustalenia prawdziwości faktów opisanych w tych dokumentach.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję z dnia 19 marca 2018 r. skarżący zarzucił naruszenie art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przesłanką udostępnienia do wglądu dokumentów jest to, że dokument musi bezpośrednio dotyczyć wnioskodawcy jako obiektu i nie jest wystarczające, aby dokument był jedynie związany z wnioskodawcą.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględniając skargę wskazał, że nie można przyjąć, że posłużenie się przez ustawodawcę w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN stwierdzeniem "dotyczących wnioskodawcy" w odniesieniu do dokumentów wytworzonych przez wnioskodawcę lub przy jego udziale, należy zawęzić tylko do tych dokumentów, które dotyczą wnioskodawcy wyłącznie jako obiektu działalności organów bezpieczeństwa państwa, nie obejmując nim natomiast innych dokumentów, które są związane z wnioskodawcą. Dokumenty, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN muszą jedynie "dotyczyć wnioskodawcy", co nie jest równoznaczne z tym, że muszą dotyczyć wnioskodawcy wyłącznie jako "obiektu" i jednocześnie nie mogą dotyczyć osób trzecich będących w zainteresowaniu organów bezpieczeństwa państwa, pod warunkiem oczywiście, że zostały one wytworzone przez wnioskodawcę lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych w związku z jego pracą lub służbą w organach bezpieczeństwa państwa albo w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji.

Sąd uznał również za zasadne uchylenie decyzji Prezesa IPN z dnia 4 września 2017 r. – jako aktu wydanego w granicach niniejszej sprawy, podkreślając że Prezes IPN nie wskazał w uzasadnieniu decyzji z dnia 4 września 2017 r., w jakim zakresie organ I instancji miałby "ponownie rozpatrzyć" sprawę.

Dostrzeżono także, że decyzja z dnia 4 września 2017 r. wydana została w istocie na niekorzyść odwołującego się, bowiem w jej uzasadnieniu Prezes IPN wskazał na węższy zbiór dokumentów, które podlegają udostępnieniu, niż nastąpiło to na podstawie decyzji z dnia 10 lipca 2017 r. Uchylając decyzję z dnia 4 września 2017 r. Sąd miał również na uwadze to, że skarżący podjął próbę jej bezpośredniego zaskarżenia do sądu administracyjnego, jednakże jego skarga została odrzucona z uwagi na stwierdzoną niedopuszczalność drogi sądowej w przypadku decyzji wydanych na podstawie art. 31 ust. 1 pkt 2 ustawy o IPN.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, zarzucając naruszenie:

1) przepisów postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy o IPN, polegające na jego niezastosowaniu i błędnym przyjęciu, że w przedmiotowej sprawie nie zaistniały przesłanki do wydania przez organ II instancji decyzji kasatoryjnej, pomimo braku koniecznych do wyjaśnienia w sprawie okoliczności mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy;

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez niezastosowanie art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a. co spowodowało rozpoznanie skargi, a w konsekwencji wydanie zaskarżonego wyroku nastąpiło z naruszeniem prawa powodującym nieważność postępowania (art. 183 § 2 pkt 1 p.p.s.a.);

3) prawa materialnego, poprzez naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN polegające na jego błędnej wykładni i przyjęciu, że udostępnieniu wnioskodawcy podlegają kopie wszystkich dokumentów dotyczących jego osoby, tj. zawierające informacje o wnioskodawcy, kiedy tymczasem udostępnieniu wnioskodawcy podlegają jedynie kopie dokumentów wytworzonych przez wnioskodawcę lub przy jej udziale w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora, dotyczących tej osoby wyłącznie jako "obiektu działalności organów bezpieczeństwa państwa, a nie w przypadku innych dokumentów związanych z tą osobą.

Wskazując na powyższe skarżący kasacyjnie wniósł o:

1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie;

2) zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych;

3) rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

H. M. w piśmie z dnia 27 maja 2019 r. wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.), Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej w dniu 21 lutego 2022 r. sprawę skierował do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.

W dniu 28 kwietnia 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny powziął informację o śmierci w dniu 16 kwietnia 2022 r. H. M.

W związku z powyższym zwrócono się do właściwego Urzędu Stanu Cywilnego o nadesłanie odpisu skróconego aktu zgonu po skarżącym.

W dniu 3 czerwca 2022 r. do akt sprawy wpłynął odpis skrócony aktu zgonu ww., a następnie w dniu 13 lipca 2022 r. akt poświadczenia dziedziczenia, z którego wynika, że następcą prawnym zmarłego jest żona spadkodawcy – J. M.

Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje:

Zaznaczyć należy, że w niniejszej sprawie mimo śmierci wnioskodawcy H. M., skarga kasacyjna Prezesa IPN mogła być rozpoznana, albowiem na podstawie art. 35a ust. 4 ustawy o IPN uprawnienia wynikające z art. 30 tej ustawy, czyli wystąpienie z wnioskiem do IPN o udostępnienie dokumentów może wykonywać osoba najbliższa zmarłego w rozumieniu art. 115 § 11 Kodeksu karnego, do których należy małżonek, w tej sprawie żona zmarłego J. M.

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 z późn. zm. - dalej jako "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Aby odnieść się do zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących naruszenia przepisów postępowania wskazać należy na decyzje jakie zostały wydane przed wniesieniem skargi do WSA.

Mianowicie decyzją nr [...] z dnia 10 lipca 2017 r. Dyrektor Oddziału w Katowicach udostępnił H. M. do wglądu w formie kopii dotyczące go dokumenty, a mianowicie: pkt 1. z akt operacyjnych, teczki tajnego współpracownika o sygnaturze [...] karty o numerach: 13-15, 26-28, pkt 2. z akt operacyjnych, z mikrofilmu tajnego współpracownika o sygnaturze [...] klatkę o nr. 32.

Od decyzji tej odwołanie złożył H. M. Prezes IPN po rozpatrzeniu odwołania decyzją nr [...] z dnia 4 września 2017 r. w pkt 1 uchylił decyzję nr [...] z dnia 10 lipca 2017 r., a w pkt 2 przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Organ I instancji Dyrektor Oddziału w Katowicach decyzją nr [...] z dnia 9 października 2017 r. udostępnił H. M. do wglądu w formie kopii dotyczący go dokument, a mianowicie pkt 1. z akt operacyjnych, z mikrofilmu tajnego współpracownika o sygnaturze [...] klatkę o nr 32.

Natomiast na decyzję Prezesa IPN nr [...] z dnia 4 września 2017 r. H. M. wniósł skargę do WSA w Warszawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 19 grudnia 2017 r. sygn. akt II SA/Wa 1840/17 odrzucił skargę na decyzję nr [...] Prezesa IPN z dnia 4 września 2017 r.

Prezes IPN decyzją nr [...] z dnia 19 marca 2018 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia 9 października 2017 r. nr [...].

Decyzja Prezesa IPN z dnia 19 marca 2018 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi wniesionej przez H. M. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i w wyniku jej rozpoznania został wydany zaskarżony wyrok z dnia 8 stycznia 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 752/18. Wyrokiem tym Sąd w: pkt 1 uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa IPN z dnia 18 marca 2018 r. nr [...] i utrzymaną nią w mocy decyzję Dyrektora Oddziału z dnia 9 października 2017 r. nr [...], w pkt 2 uchylił decyzję Prezesa IPN z dnia 4 września 2017 r. nr [...].

W konsekwencji w obrocie prawnym pozostała decyzja Dyrektora Oddziału z dnia 10 lipca 2017 r. nr [...] i konieczność ponownego rozpatrzenia przez Prezesa IPN złożonego odwołania.

W zarzutach skargi kasacyjnej dotyczących naruszenia przepisów postępowania w pkt 1 wskazano na naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy o IPN polegające na jego niezastosowaniu i błędnym przyjęciu, że w prawie nie zaistniały przesłanki do wydania przez organ II instancyjny decyzji kasatoryjnej, zaś w pkt 2 wskazano na naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez niezastosowanie art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a. co spowodowało rozpoznanie skargi, a w konsekwencji wydanie zaskarżonego wyroku nastąpiło z naruszeniem prawa powodującym nieważność postępowania (art. 183 § 2 pkt 1 p.p.s.a.).

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podano: "Wyrokiem z dnia 8 stycznia 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzję Prezesa IPN z dnia 19 marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji Dyrektora Oddziału IPN w Katowicach z dnia 4 września 2017 r. nr [...] oraz przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji w przedmiocie udostępnienia dokumentów". Z powyższego zdania wynika, że skarżący pomylił decyzje, które były przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i o których orzekał Sąd w wyroku z dnia 8 stycznia 2019 r. Mianowicie przedmiotem skargi w niniejszym postępowaniu była decyzja Prezesa IPN z dnia 19 marca 2018 r. nr [...], którą utrzymana została w mocy decyzja Dyrektora Oddziału IPN w Katowicach z dnia 9 października 2017 r. nr [...] o udostępnieniu H. M. do wglądu kopii dotyczącego go dokumentu a mianowicie: 1 z akt operacyjnych, mikrofilmu tajnego współpracownika o sygnaturze [...], klatkę o numerze 32. Tym samym zaskarżona decyzja Prezesa IPN z dnia 19 marca 2018 r. nr [...], która była przedmiotem kontroli Sądu nie była decyzją kasacyjną, nie była decyzją o której mowa w art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy o IPN, ale była decyzją o której mowa w art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy czyli była decyzją utrzymującą w mocy decyzję, o której mowa w art. 31 ust. 1 czyli decyzją udostępniającą kopie dokumentów. Zgodnie zaś z art. 32 ust. 2 ustawy o IPN wnioskodawcy przysługuje skarga do sądu administracyjnego na decyzję, o której mowa w ust. 1 pkt 1, w terminie określonym w art. 53 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego decyzja Prezesa IPN z dnia 19 marca 2018 r. nr [...] jest decyzją o której mowa w art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy (decyzją utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji, tj. Dyrektora Oddziału IPN w Katowicach z dnia 9 października 2017 r. nr [...]), a od takiej decyzji przysługuje skarga do WSA.

Natomiast w uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący odwołuje się do decyzji Prezesa IPN nr [...] z dnia 4 września 2017 r., którą uchylono decyzję Dyrektora Oddziału IPN w Katowicach z dnia 10 lipca 2017 r. nr [...] i przekazano sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Na decyzję Prezesa IPN nr [...] z dnia 4 września 2017 r. H. M. wniósł skargę do WSA w Warszawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w warszawie postanowieniem z dnia 19 grudnia 2017 r. sygn. akt II SA/Wa 1840/17 odrzucił skargę na decyzję nr [...] Prezesa IPN z dnia 4 września 2017 r., a podstawą prawną odrzucenia był art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 32 ust.1 pkt 2 ustawy o IPN, czyli brak skargi na decyzję Prezesa IPN uchylającą decyzję organu o której mowa w art. 31 ust. 1 i przekazującą sprawę do ponownego rozpoznania.

Stąd też zarzuty dotyczące naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy o IPN, a także art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a. są oczywiście niezasadne, albowiem należy jeszcze raz podkreślić, że w rozpoznawanej sprawie skarga została wniesiona na decyzję Prezesa IPN z dnia 19 marca 2018 r. nr [...], którą utrzymana została w mocy decyzja Dyrektora Oddziału IPN w Katowicach z dnia 9 października 2017 r., a więc skarga została złożona na decyzję o której mowa w art. 32 ust.1 pkt 1 ustawy o IPN.

Natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku z dnia 8 stycznia 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 752/18, po rozpoznaniu skargi H. M. na decyzję Prezesa IPN z dnia 19 marca 2018 r. nr [...], w pkt 1 uchylił decyzję Prezesa IPN z dnia 19 marca 2018 r. nr [...] oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Dyrektora Oddziału IPN w Katowicach z dnia 9 października 2017 r. nr [...], a w pkt 2 uchylił decyzję Prezesa IPN z dnia 4 września 2017 r. nr [...]. Należy natomiast w tym miejscu wyjaśnić, że uchylenie przez Sąd I instancji decyzji Prezesa IPN z dnia 4 września 2017 r. nr [...] nastąpiło na podstawie art. 135 p.p.s.a., zgodnie z którym sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunków do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postepowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Zatem należy jeszcze raz podkreślić, że zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy o IPN, a także art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a. są niezasadne.

Natomiast w zarzucie skargi kasacyjnej dotyczącym naruszenia prawa materialnego wskazano art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN. Naruszenie art. 30 ust. 2 pkt 1 polega na jego błędnej wykładni i przyjęciu, że udostępnieniu wnioskodawcy podlegają kopie wszystkich dokumentów dotyczących jego osoby, tj. zawierające informacje o wnioskodawcy, wytworzonych przez wnioskodawcę lub przy jego udziale w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora, natomiast zdaniem skarżącego kasacyjnie Prezesa IPN udostępnieniu wnioskodawcy podlegają jedynie kopie dokumentów wytworzonych przez wnioskodawcę lub przy jej udziale w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora, dotyczących tej osoby wyłącznie jako "obiektu działalności organów bezpieczeństwa państwa", a nie w przypadku innych dokumentów związanych z tą osobą.

Spór w niniejszej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonał prawidłowej wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN, który stanowił materialnoprawną podstawę decyzji Prezesa IPN.

Przypomnieć zatem należy, iż zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o IPN, każdy ma prawo wystąpić z wnioskiem do Instytutu Pamięci Narodowej o udostępnienie do wglądu dotyczących go dokumentów będących w zasobach Instytutu. Z kolei w myśl art. 30 ust. 2 ustawy o IPN, Instytut Pamięci Narodowej udostępnia dokumenty, o których mowa w ust. 1, dotyczące wnioskodawcy lub kopie tych dokumentów, jeżeli stan fizyczny zachowania dokumentów nie pozwala na ich udostępnienie lub jeżeli o dostęp do tych samych dokumentów ubiega się jednocześnie wiele osób lub gdy dysponuje wyłącznie kopiami tych dokumentów, przy czym: pkt 1 Instytut Pamięci udostępnia kopie dokumentów, o których mowa w ust. 1, dotyczących wnioskodawcy i wytworzonych przez wnioskodawcę lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych w związku z jego pracą lub służbą w organach bezpieczeństwa państwa albo w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji.

Z językowej wykładni omawianych regulacji wynika zatem, iż do wydania decyzji o udostępnieniu wnioskodawcy dotyczących go dokumentów w formie kopii konieczne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek: po pierwsze, dokumenty muszą dotyczyć wnioskodawcy, po drugie dokumenty te muszą być wytworzone przez wnioskodawcę lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych w związku z jego pracą lub służbą w organach bezpieczeństwa państwa albo w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji.

Ze wskazanego art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN wynika zatem, że udostępnienie dokumentów, o których mowa w ust. 1 może nastąpić po spełnieniu dwóch wskazanych wyżej przesłanek. Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest pierwsza przesłanka, czyli spór dotyczy ustalenia pojęcia dokumenty dotyczące wnioskodawcy. Skarżący kasacyjnie podnosi, że pojęcie to należy interpretować w ten sposób, iż mają to być dokumenty dotyczące wnioskodawcy jako "obiektu" , czyli nie dokumenty związane z tą osobą w jakikolwiek sposób, ale wyłącznie te których osoba zainteresowana jest obiektem. Swoje stanowisko skarżący kasacyjnie wywodzi między innymi z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 października 2005 r. sygn. akt K 31/04. Z tą wykładnią nie zgadza się Wojewódzki Sąd Administracyjny, zdaniem którego pojęcie dokumenty dotyczące wnioskodawcy nie jest równoznaczne z tym, że dokumenty te muszą dotyczyć wnioskodawcy wyłącznie jako "obiektu". W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, co zasadnie podniósł Sąd I instancji, że powoływany wyrok Trybunał Konstytucyjnego został wydany w oparciu o inny stan prawny. W dacie orzekania przez Trybunał Konstytucyjny, tj. 26 października 2005 r. art. 30 ust. 1 ustawy o IPN miał następującą treść: "Pokrzywdzonemu należy na jego wniosek, udzielić informacji o posiadanych i dostępnych dotyczących go dokumentach". Na podstawie powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, z dniem 4 listopada 2005 r. art. 30 ust. 1 w zakresie, w jakim pozbawia osoby zainteresowane - inne niż pokrzywdzony - prawa do uzyskania informacji o posiadanych i dostępnych, dotyczących ich dokumentach, a także o sposobie uzyskania w nie wglądu, został uznany za niezgodny z art. 47 oraz art. 51 ust. 3 i 4 Konstytucji RP. Zaznaczyć należy, że po wyroku Trybunału Konstytucyjnego miała miejsce nowelizacja przepisów ustawy o IPN, w tym art. 30, która dokonana została ustawą z dnia 18 października 2006 r. (Dz. U. Nr 218, poz. 1592), która weszła w życie z dniem 15 marca 2007 r. oraz kolejna nowelizacja przeprowadzona ustawą z dnia 18 marca 2010 r. (Dz. U. Nr 79, poz. 522), która weszła w życie 27 maja 2010 r. Należy zwrócić uwagę, że o ile art. 30 ust. 1 ustawy w brzmieniu obowiązującym na datę wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 października 2005 r. stanowił, że pokrzywdzonemu należy na jego wniosek, udzielić informacji o posiadanych i dostępnych, dotyczących go dokumentów, to po nowelizacji ustawy w 2007 r. art. 30 ust. 1 stanowił, że każdy ma prawo wystąpić z wnioskiem do Instytutu Pamięci o udostępnienie do wglądu kopii dotyczących go dokumentów, natomiast ust. 2 regulował jakie dokumenty, o których mowa w ust. 1 dotyczące wnioskodawcy nie są udostępniane były to dokumenty: 1) wytworzone przez wnioskodawcę lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych w związku z jego pracą lub służbą w organach bezpieczeństwa państwa albo w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji; 2) z których treści wynika, że wnioskodawca: a) był traktowany przez organy bezpieczeństwa jako tajny informator lub pomocnik przy operacyjnym zdobywaniu informacji, b) zobowiązał się do dostarczania informacji organowi bezpieczeństwa państwa lub świadczenia takiemu organowi jakiejkolwiek pomocy w działaniach operacyjnych, c) realizował zadania zlecone przez organ bezpieczeństwa państwa, a w szczególności dostarczał temu organowi informacji. Natomiast kolejna nowelizacja ustawy, która miała miejsce w 2010 r., a która weszła w życie w dniu 27 maja 2010 r. w sposób istotny zmieniła art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy. Zgodnie z art. 30 ust. 1, każdy ma prawo wystąpić z wnioskiem do Instytutu Pamięci o udostępnienie do wglądu dotyczących go dokumentów będących w zasobach Instytutu Pamięci. Ust. 2. Instytut Pamięci udostępnia dokumenty, o których mowa w ust. 1, dotyczące wnioskodawcy lub kopie tych dokumentów, jeżeli stan fizyczny zachowania dokumentów nie pozwala na ich udostępnienie lub jeżeli o dostęp do tych samych dokumentów ubiega się jednocześnie wiele osób lub gdy dysponuje wyłącznie kopiami tych dokumentów, przy czym: 1) Instytut Pamięci udostępnia kopie dokumentów, o których mowa w ust. 1, dotyczących wnioskodawcy i wytworzonych przez wnioskodawcę lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych w związku z jego pracą lub służbą w organach bezpieczeństwa państwa albo w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji (pkt 2 utracił moc).

Treść będącego przedmiotem sporu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy została ukształtowana przedstawioną wyżej nowelizacją z 2010 r. Nawet pobieżna lektura art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy w brzmieniu sprzed nowelizacji i po nowelizacji w 2010 r. pokazuje zasadniczą zmianę stanu prawnego dotyczącego udostępniania dokumentów.

Warto zatem sięgnąć do uzasadniania projektu ustawy nowelizującej z 2010 r. W uzasadnieniu wskazano, że "projekt nowelizacji wprowadza zasadniczą zmianę dotyczącą zasad udostępniania dokumentów. Będą one udostępnianie w znacznie szybszym tempie niż do tej pory i według bardziej przejrzystych reguł, co będzie efektem m.in. opublikowania inwentarzy archiwalnych. Zniesione zostaną także ograniczenia w udostępnianiu akt osobom, które IPN uznawał za osobowe źródła informacji komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Dotychczas ustawodawca próbował tak skonstruować rozwiązania prawne, by zagrodzić byłym funkcjonariuszom i byłym osobowym źródłom informacji drogę do poznania wytworzonych przez nich akt. Chodziło o ochronę pokrzywdzonych przed możliwymi nadużyciami czy ujawnieniem materiałów niepożądanych przez dawnych funkcjonariuszy i współpracowników komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Ta intencja stanęła jednak w kolizji z prawem do obrony oskarżonych o współpracę z organami bezpieczeństwa. Praktyka działania IPN pogłębiła jeszcze ten problem przez przyjęcie rozszerzających i arbitralnych kryteriów odmowy dostępu do dokumentów. Proponowane rozwiązanie udostępnia więc dokumenty wszystkim zainteresowanym i uwalnia IPN od obowiązku orzekania, który dokument można udostępnić i komu, a który nie. Przedkładany projekt stanowi w tym zakresie również wykonanie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego".

Zasygnalizowana wyżej zmiana stanu prawnego dotycząca art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy o IPN jaka dokonała się w czasie od wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 października 2005 r. sygn. akt K 31/04 do nowelizacji ustawy z 2010 r., która weszła w życie 27 maja 2010 r., a także wskazane w uzasadnieniu projektu ustawy nowelizującej motywy jej podjęcia sprawiają, że dokonując wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy w zakresie spornego pojęcia "dokumenty dotyczące wnioskodawcy" nie można wskazanych okoliczności nie brać pod uwagę, albowiem na zakres i sposób interpretacji spornego pojęcia ma również wpływ zmieniające się bezpośrednie otoczenie prawne, w którym pojęcie to funkcjonuje.

Stąd też należy jeszcze raz zwrócić uwagę na treść art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy w brzmieniu obowiązującym na dzień 15 maja 2007 r. Instytut Pamięci udostępnia kopie dostępnych dokumentów, o których mowa w ust. 1 dotyczących wnioskodawcy, z wyjątkiem dokumentów: 1) wytworzonych przez wnioskodawcę lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych w związku z jego praca lub służbą w organach bezpieczeństwa państwa albo w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji, tej szczególnej uwagi wymaga określenie "z wyjątkiem dokumentów".

Natomiast art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy w brzmieniu obowiązującym na dzień 27 maja 2010 r. ma następującą treść: "Instytut Pamięci udostępnia dokumenty o których mowa w ust. 1 dotyczące wnioskodawcy lub kopie tych dokumentów, jeżeli stan fizyczny zachowania dokumentów nie pozwala na ich udostępnienie lub jeżeli o dostęp tych samych dokumentów ubiega się jednocześnie wiele osób lub gdy dysponuje wyłącznie kopiami tych dokumentów, przy czym: 1) Instytut Pamięci udostępnia kopie dokumentów, o których mowa w ust. 1 dotyczących wnioskodawcy i wytworzonych przez wnioskodawcę lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych w związku z jego pracą w organach bezpieczeństwa państwa albo w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji, z kolei w tym brzmieniu w miejsce "z wyjątkiem dokumentów" został wprowadzony spójnik "przy czym" jest to spójnik wprowadzający informację uzupełniającą. Ta subtelna, aczkolwiek bardzo istotna i brzemienna w skutki zmiana stanu prawnego wskazuje, że zakres pojęcia dokumenty dotyczące wnioskodawcy, które udostępnia IPN uległ rozszerzeniu.

Stąd też w orzecznictwie sądowoadministracyjnym zwraca się uwagę, że dokumenty, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN muszą dotyczyć wnioskodawcy, co nie jest równoznaczne z tym, że muszą dotyczyć wnioskodawcy wyłącznie jako "obiektu" działalności organów bezpieczeństwa państwa, nie obejmując natomiast innych dokumentów, które są związane z wnioskodawcą. I jednocześnie przy założeniu, że dokumenty te zostały wytworzone przez wnioskodawcę lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych w związku z jego pracą lub służbą w organach bezpieczeństwa państwa albo w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji dokonał prawidłowej wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN, a w konsekwencji zasadnie uznał, iż w świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN, wnioskodawcy należy udostępnić kopie wszelkich dokumentów, które go dotyczą, czyli zawierają w swej treści informacje o wnioskodawcy, choćby poprzez samo wskazanie, że zostały przez niego sporządzone. W konsekwencji zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN poprzez jego błędną wykładnię jest niezasadny.

Zaznaczyć jeszcze należy, że odwoływanie przez skarżącego kasacyjnie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej do pojęcia dokumentu uregulowanego w art. 7 ustawy o IPN pozostaje poza przedmiotem sprawy. W świetle art. 7 ustawy o IPN dokumentami, w rozumieniu ustawy, są: 1) wszelkie nośniki informacji, niezależnie od formy przechowywania informacji, w tym w szczególności: akta, kartoteki, rejestry, pliki komputerowe, pisma, mapy, plany, filmy i inne nośniki obrazu, nośniki dźwięku i wszelkich innych form zapisu, a także kopie, odpisy i inne duplikaty tych nośników informacji, 2) niezbędne do analizy informacji środki pomocnicze, a w szczególności programy na użytek zautomatyzowanego przetwarzania danych. Treść artykułu 7 w powyższym brzmieniu została ukształtowana przez art. 39 pkt 6 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U Nr 218, poz. 1592) z dniem 15 marca 2007 r. i w takim kształcie nadal obowiązuje. Artykuł 30 ustawy o IPN regulujący problematykę udostępniania dokumentów używa pojęcia dokument w rozumieniu ustawy, albowiem nie zawiera żadnych zmian w stosunku do ustawowej definicji. Natomiast podkreślić należy, definicja dokumentu w rozumieniu ustawy zawarta w art. 7 ustawy nie była, ani przedmiotem wykładni, ani przedmiotem rozważań, ani przedmiotem wątpliwości zarówno na etapie postępowania administracyjnego jak i postępowania przed Sądem I instancji, co wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji jak i uzasadniania wyroku Sądu I instancji.

Mając powyższe na uwadze, zasadnie Sąd I instancji uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa IPN z dnia 19 marca 2018 r. jak również poprzedzającą ją decyzję Dyrektora Oddziału IPN w Katowicach z dnia 9 października 2017 r., albowiem decyzje te naruszają prawo materialne i nie mogą ostać się w porządku prawnym. Stąd też zasadne było również uchylenie przez Sąd I instancji decyzji Prezesa IPN z dnia 4 września 2017 r. jako aktu wydanego w granicach niniejszej sprawy na podstawie art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. Nadto co do uchylonej decyzji Prezesa IPN z dnia 4 września 2017 r. Sąd I instancji wskazał na inne naruszenia o charakterze procesowym takie jak: naruszenie zakazu reformationis in peius z art. 139 k.p.a., czy też brak wskazań w jakim zakresie organ I instancji miały ponownie rozpatrzyć sprawę, natomiast kwestie te nie są objęte zarzutami skargi kasacyjnej.

Wskazując na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zarzuty skargi kasacyjnej są niezasadne i dlatego skarga kasacyjna na podstawie art. 184 p.p.s.a. została oddalona.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku nie rozstrzygnął o kosztach postępowania kasacyjnego na skutek wniosku złożonego przez pełnomocnika H. M. w piśmie z dnia 27 maja 2019 r. w związku z tym, że odpowiedź na skargę kasacyjną została wniesiona po terminie, o którym mowa w art. 179 P.p.s.a.