Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1867/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2024-04-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 504
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Piotr Borowiecki (spr.), Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Protokolant starszy specjalista Ewa Kielak-Niedźwiedzka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi małoletniej Z. M. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2023 r., nr [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej także: "Prezes ZUS" lub "organ") - działając na podstawie przepisu art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm. - dalej: "k.p.a.") w związku z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm. - dalej także: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS") - w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy - utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] sierpnia 2022 r., nr [...], odmawiającą przyznania małoletniej Z. M. (dalej także: "skarżąca" lub "strona skarżąca"), reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego - matkę M. M., renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu J. K..

Zaskarżona decyzja Prezesa ZUS została wydana w następującym stanie faktycznym.

Wnioskiem z dnia [...] lipca 2022 r. małoletnia Z. M. , reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego - matkę M. M. , wystąpiła do Prezesa ZUS z wnioskiem o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym w dniu [...] marca 2022 r. ojcu J. K..

W uzasadnieniu wniosku skarżąca wskazała, że nie została przyznana jej renta rodzinna po zmarłym ojcu w trybie zwykłym, z uwagi na brak wystarczających okresów składkowych i nieskładkowych w ostatnich 5 latach. Ponadto, przedstawicielka ustawowa strony skarżącej podniosła, że córka Z. ukończyła szkołę podstawową z wynikiem bardzo dobrym i renta rodzinna jest jej niezbędna do kontynuowania nauki w liceum. Matka skarżącej zauważyła, że świadczenia z Programu 500+ oraz jej dochody nie są wystarczające do tego, aby córka mogła się kształcić i dorastać w odpowiednich warunkach. Przedstawicielka ustawowa strony skarżącej wskazała jednocześnie, że do dnia śmierci ojca (tj. do dnia [...] marca 2022 r.) małoletnia córka otrzymywała alimenty w kwocie 500 złotych z Funduszu Alimentacyjnego, ale po śmierci ojca środki te wygasły.

W wyniku rozpatrzenia powyższego wniosku skarżącej, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - działając na podstawie przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS - decyzją z dnia [...] sierpnia 2022 r. odmówił stronie skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia w postaci renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu.

W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS, powołując się na treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - wskazał, że z powyższego przepisu wynika, iż przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki:

- wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną, w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

- wnioskodawca nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,

- wnioskodawca nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

- wnioskodawca nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Jednocześnie, Prezes ZUS podkreślił, że warunki określone w powołanym wyżej przepisie cyt. ustawy muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, co w konsekwencji powoduje, że w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Dokonując analizy zgromadzonej w niniejszej sprawie dokumentacji rentowej, organ zauważył, że z przedmiotowej dokumentacji wynika, iż strona skarżąca udokumentowała tylko 6 lat, 9 miesięcy i 1 dzień okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 46 lat.

Ponadto, Prezes ZUS wskazał, że w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok i 20 dni łącznych okresów składkowych.

Organ zauważył jednocześnie, że pierwsze udowodnione zatrudnienie ojca dziecka nastąpiło w dniu [...] października 1999 r., tj. w wieku 23 lat. Organ podkreślił, że w latach 1999-2002, 2010-2013, 2014-2017, 2018-2020, a także 2021-2022 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dziecka zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Mając na względzie zgromadzony materiał dowodowy, Prezes ZUS uznał, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w ubezpieczeniu wobec ojca dziecka nic orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wskazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

Organ zauważył, że przez pojęcie szczególnych okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które - wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego - stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.

W konsekwencji, organ stwierdził, że w tym stanie faktycznym nie znalazł podstaw do przyznania skarżącej, jako małoletniemu dziecku, renty rodzinnej po zmarłym ojcu, albowiem nie zostały spełnione warunki ustawowe przewidziane w przepisie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS.

Organ na marginesie podniósł, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna strony skarżącej, z tym, że - jak podkreślił organ - nie mogła ona stanowić jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 cyt. ustawy.

W piśmie z dnia [...] listopada 2022 r. strona skarżąca wniosła do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W uzasadnieniu strona skarżąca powołała się na zatrudnienie ojca w [...], a także na okres jego pracy przed 1999 r. Skarżąca zwróciła jednocześnie uwagę na pobyt zmarłego ojca w Areszcie Śledczym i Zakładzie Karnym, a także na oświadczenie jego matki, z którego wynika, że ojciec skarżącej małoletniej miał problemy psychiczne (depresję), która przyczyniła się ostatecznie do jego niespodziewanej śmierci. Skarżąca zauważyła jednocześnie, że ojciec małoletniej zmagał się z alkoholizmem.

W konsekwencji, skarżąca uznała, że spełnia wszystkie przesłanki pozwalające przyznać jej rentę w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Strona skarżąca wskazała, że jako niepełnoletnia, nie może podjąć pracy ze względu na wiek 15 lat i nie posiada niezbędnych środków na utrzymanie. Ponadto, skarżąca stwierdziła, że spełnia kryterium braku niezbędnych środków utrzymania. Jednocześnie, skarżąca wskazała, że przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku można wziąć pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia zmarłego ojca (w przypadku zmarłego ojca małoletniej skarżącej jest to około 16 lat okresów składkowych i nieskładkowych), a nie okres w ostatnim dziesięcioleciu przed śmiercią.

Strona skarżąca zaapelowała do Prezes ZUS o odstąpienie od wymogów przewidzianych w przepisach ustawy emerytalnej i uznanie za "szczególne okoliczności", o których jest mowa w art 83 cyt. ustawy, pobyt ojca skarżącej w Areszcie Śledczym i Zakładzie Karnym, który w konsekwencji doprowadził do jego złego stanu zdrowia uniemożliwiającego mu podjęcie zatrudnienia przed dniem śmierci. Zdaniem strony skarżącej, również pandemia nie ułatwiała ojcu skarżącej zdobycia pracy i było to zdarzenie o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowiło niemożliwy do przezwyciężenia problem w wykonaniu zatrudnienia wyuczonego zawodu.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Prezes ZUS - działając na podstawie przepisu art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - decyzją z dnia [...] lipca 2023 r., nr [...], utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] sierpnia 2022 r. odmawiającą przyznania małoletniej skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu.

W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS wskazał, że na podstawie przedłożonej przez skarżącą dodatkowej dokumentacji uwzględniono dodatkowe okresy ubezpieczenia jej zmarłego ojca.

Organ uznał zatem, że strona skarżąca udowodniła 15 lat, 6 miesięcy i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 13 lat i 23 dni okresów składkowych, 13 dni okresów nieskładkowych (przebytych w Polsce) oraz 2 lata, 5 miesięcy i 5 dni okresów składkowych (przebytych w [...]) ojca dziecka, który zmarł w wieku 46 lat.

Organ zauważył, że świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Organ uznał, że okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku ojca dziecka, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 929/16, LEX nr 2299951, a także wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 240/14, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Prezes ZUS wskazał, że w 10-leciu przed dniem śmierci ojca dziecka - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - strona skarżąca udowodniła jedynie 2 lata, 3 miesiące i 18 dni okresów składkowych, w tym 1 rok i 20 dni okresów składkowych (przebytych w [...]) oraz 1 rok, 2 miesiące i 28 dni okresów składkowych ([...] w [...]).

Organ wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje krótki okres, usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 listopada 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 1056/07).

Ponadto, organ podniósł, że w okresach od dnia [...] stycznia 1995 r. do [...] czerwca 1996 r., od dnia [...] grudnia 1999 r. do [...] lutego 2002 r., od dnia [...] lutego 2014 r. do [...] lipca 2017 r., od dnia [...] lutego 2018 r. do [...] listopada 2020 r. oraz od dnia [...] lutego 2021 r. do [...] marca 2022 r., tj. do dnia śmierci, ojciec skarżącej małoletniej nie wykonywał pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

W tym miejscu, Prezes ZUS zauważył wprawdzie, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, niemniej jednak - jak wskazał organ - przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 października 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 714/09).

Prezes ZUS stwierdził, że z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby we wskazanych przerwach ojciec dziecka nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Organ zauważył, że w wykazanych okresach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia.

Ponadto, organ uznał, że nie zostały również udokumentowane przez stronę skarżącą inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dziecka, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec.

Ustosunkowując się do argumentów strony skarżącej podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, w ramach których skarżąca jako okoliczność uzasadniającą przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu wskazywała jego chorobę alkoholową, Prezes ZUS zauważył, że negatywnych skutków alkoholizmu ojciec dziecka mógł uniknąć podejmując się leczenia odwykowego. Organ wskazał, że uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Organ podniósł ponadto, że choroba alkoholowa nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02, LEX nr 142371).

Odnosząc się z kolei do stanowiska strony skarżącej, która stwierdził, że przerwa w ubezpieczeniu ojca dziecka spowodowana było między innymi jego pobytem w zakładzie karnym oraz wynikała z trudności w znalezieniu pracy w związku ze statusem osoby skazanej, organ podniósł, iż fakt przebywania przez ojca dziecka w zakładzie karnym nie może być uznany za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła wykonywanie zatrudnienia w wymiarze pozwalającym na przyznanie ustawowych świadczeń, skoro nie była to okoliczność od niego niezależna, lecz wynikała ze świadomego naruszania prawa (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2001 r., sygn. akt II SA 899/01, LEX nr 54537).

Ponadto, organ zauważył, że wprawdzie strona skarżąca podniosła we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że zły stan zdrowia ojca dziecka uniemożliwiał mu podjęcie zatrudnienia, to jednak - jak wskazał organ - skarżąca nie przedłożyła żadnej dokumentacji, która potwierdziłaby chorobę ojca dziecka. Tymczasem, jak podniósł organ, jedynie konkretne dowody podjęcia leczenia, świadczące o istniejących dolegliwościach, mogłyby wskazywać na obiektywne trudności uzasadniające przerwy w zatrudnieniu. Organ wyjaśnił dodatkowo, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Organ zauważył, że subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 grudnia 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 1317/07).

Odnosząc się do podnoszonej przez stronę skarżącą trudnej sytuacji finansowej, Prezes ZUS wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna. Organ podkreślił jednak, iż wspomniana sytuacja nie może stanowić jedynego kryterium do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS stwierdził, że trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, albowiem świadczenie z art. 83 ust. 1 cyt. ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb wnioskodawcy, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

W związku z powyższym, Prezes ZUS uznał, że w wyniku ponownego przeanalizowania wszystkich okoliczności sprawy pod kątem zaistnienia przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie znalazł podstaw do przyznania małoletniej Z. M. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu.

W piśmie z dnia [...] sierpnia 2023 r. skarżąca, reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego w osobie matki, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2023 r.

Wnosząc w petitum skargi o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] sierpnia 2022 r., strona skarżąca zarzuciła organowi:

1) naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - poprzez błędne zastosowanie tych przepisów i nieuzasadnione utrzymanie w mocy decyzji z dnia [...] sierpnia 2022 r., pomimo zaistnienia przesłanek uzasadniających jej zmianę;

2) naruszenie art. 7 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a., art. 11 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. w związku z art. 107 § 3 k.p.a. oraz w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - poprzez:

a) nieustosunkowanie się przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji do wszystkich argumentów przedstawianych przez skarżącą w toku postępowania, m.in. w celu wykazania, że w niniejszej sprawie zachodzą "szczególne okoliczności" uzasadniające przyznanie małoletniej skarżącej prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku, w szczególności z uwagi na:

- brak odniesienia się do twierdzeń skarżącej dotyczących stanu zdrowia psychicznego ojca J. K., mogącego stanowić konsekwencję jego pobytu w zakładzie karnym oraz choroby alkoholowej, które to twierdzenia zostały poparte pisemnym oświadczeniem matki J. K., gdy tymczasem - zdaniem skarżącej - wspomniany stan zdrowia uniemożliwiał ojcu małoletniej nabycie prawa do świadczenia w trybie zwykłym i stanowi szczególną okoliczność pozwalającą obecnie na przyznanie stronie skarżącej prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu,

- brak odniesienia się do twierdzeń skarżącej dotyczących sytuacji panującej w czasie trwania stanu epidemii Covid-19, która to sytuacja - zdaniem skarżącej - również uniemożliwiała ojcu małoletniej nabycie prawa do świadczenia w trybie zwykłym i stanowi kolejną szczególną okoliczność pozwalającą obecnie na przyznanie stronie skarżącej prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu,

b) niepoczynienie przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jakichkolwiek ustaleń odnośnie sytuacji osobistej i majątkowej skarżącej, a także jej uzasadnionych potrzeb niemożliwych obecnie do zaspokojenia z uwagi na brak wystarczających środków finansowych, co - zdaniem skarżącej - uległoby zmianie w przypadku przyznania wnioskowanej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu,

c) niepoczynienie przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jakichkolwiek ustaleń odnośnie sytuacji osobistej i majątkowej skarżącej;

3) naruszenie art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a.. art. 11 k.p.a., 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - polegające m.in. na niepoinformowaniu skarżącej o konieczności szczegółowego udowadniania stanu zdrowia psychicznego zmarłego ojca i niepodjęciu przez organ administracyjny jakichkolwiek działań z urzędu w tym zakresie, a następnie wyciąganie z tego faktu negatywnych konsekwencji dla skarżącej, co m.in. podważa zaufanie skarżącej jako uczestniczki postępowania do władzy publicznej;

4) naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - poprzez błędną wykładnię tego przepisu i błędne uznanie, że wskazywane przez skarżącą okoliczności, tj. choroba alkoholowa oraz pobyt ojca w zakładzie karnym, a także trudności w znalezieniu pracy po opuszczeniu tego zakładu, nie stanowią "szczególnych okoliczności", przez które ojciec skarżącej nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, co skutkowało odmową przyznania stronie skarżącej wnioskowanego świadczenia;

5) naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - poprzez błędną wykładnię tego przepisu i błędne uznanie, że ustalony w niniejszej sprawie staż pracy ojca małoletniej w realiach tej sprawy uniemożliwia obecnie przyznanie małoletniej prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku w sytuacji, gdy wskazany przepis nie uzależnia możliwości przyznawania świadczeń od stażu pracy, zaś ojciec skarżącej w czasie swojego życia był aktywny zawodowo przez 15 lat. 6 miesięcy i 11 dni, zaś zdecydowaną większość tego okresu stanowiły okresy składkowe, a także poprzez błędne uznanie przez organ, że oceniając w niniejszej sprawie, czy możliwe jest przyznanie skarżącej renty rodzinnej po zmarłym ojcu w drodze wyjątku, powinno się brać pod uwagę staż pracy zmarłego ojca wyłącznie w okresie 10 lat przed dniem jego śmierci, gdy tymczasem - zdaniem skarżącej - organ powinien mieć na uwadze staż pracy w całym ponad 15 -letnim okresie;

6) naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - poprzez błędną wykładnię tego przepisu i błędne uznanie, że brak orzeczenia wobec zmarłego ojca skarżącej całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był jego stan zdrowia, szczególnie w sytuacji, gdy organ w ogóle nie ocenił i nie odniósł się do stanu zdrowia psychicznego ojca skarżącej.

W uzasadnieniu skargi strona skarżąca zauważyła na wstępie, że zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. W tej sytuacji, strona skarżąca stwierdziła, że organ, podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach, jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania, co oznacza, że podstawowym jego obowiązkiem jest dokładne ustalenie stanu faktycznego sprawy.

Ponadto, strona skarżąca wskazała, że organ jest zobowiązany także do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Strona skarżąca zauważyła, że zasada oficjalności, obligująca organ administracyjny do zebrania materiału dowodowego, nie może co prawda prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania dowodów na fakty podnoszone przez stronę, jednakże - jak podkreśliła skarżąca - na organie spoczywa, zgodnie z wyrażoną w art. 8 k.p.a. zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa, obowiązek udzielenia wnioskodawcy należytych i wyczerpujących informacji, a w szczególności wyjaśnienia zasadności przesłanek, którymi organ kieruje się przy załatwieniu sprawy (por. wyroki WSA w Warszawie z dnia 16 lutego 2006 r., sygn. akt VI SA/Wa 1744/05, LEX nr 193914, z dnia 25 maja 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 418/07, LEX nr 470110, czy też z dnia 22 marca 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 45/07, LEX nr 338239). Strona podniosła, że takie działanie organu pozwala na uniknięcie sytuacji, w której istotne elementy stanu faktycznego będą wskazywane przez stronę, z powodu braku należytej informacji, dopiero po wydaniu decyzji.

Strona skarżąca podkreśliła także, że żaden przepis ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie. W tej sytuacji, zdaniem skarżącej, skoro każda sprawa winna być oceniana indywidualnie z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, które mogą mieć istotne znaczenie w sprawie, to uznać trzeba, iż niewystarczające jest zatem proste zsumowanie okresów składkowych i nieskładkowych wnioskodawcy, wskazanie przerw w tych okresach i sprawdzenie, czy w okresie tych przerw wnioskodawca był zdolny do pracy. Według strony skarżącej, takiej analizie musi towarzyszyć również sprawdzenie, czy w danym przypadku istnieją także inne okoliczności. Każdy przypadek powinien zatem być analizowany i oceniany indywidualnie z uwzględnieniem jego specyfiki (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 925/20).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy, strona skarżąca zarzuciła, że Prezes ZUS, wydając zaskarżoną decyzję, nie sprostał przedstawionym wyżej wymaganiom wynikającym zarówno z przepisów prawa materialnego, tj. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jak również z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, naruszając te przepisy w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Strona skarżąca stwierdziła, że Prezes ZUS błędnie uznał, że okoliczności podnoszone przez skarżącą albo nie mają charakteru "szczególnych okoliczności" albo nie zostały w niniejszej sprawie udowodnione.

Jednocześnie, skarżąca zarzuciła, że organ - wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi - nie informował strony skarżącej o przesłankach istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, a także nie żądał dokumentów w celu udowodnienia tych przesłanek (np. w celu wykazania stanu zdrowia psychicznego ojca skarżącej), a także nie podejmował działań w celu ustalenia wskazanych okoliczności z urzędu.

Zdaniem skarżącej, Prezes ZUS, podejmując decyzję w niniejszej sprawie, działał schematycznie i ze szkodą strony skarżącej, pomimo, iż ta spełnia wszystkie przesłanki pozwalające przyznać jej rentę rodzinną po zmarłym ojcu w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W przesłanym do Sądu piśmie procesowym z dnia [...] listopada 2023 r. strona skarżąca, reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego - wskazała, że potrzebuje niezbędnych środków finansowych, aby móc kontynuować edukację, a także by zaspokoić swoje potrzeby związane z dorastaniem. Skarżąca stwierdziła, że w niniejszej sprawie zaistniały zdarzenia o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli jej ojca, które pozbawiły go możliwości zatrudnienia. Strona skarżąca uznała, że takimi okolicznościami były zarówno problemy ze zdrowiem psychicznym oraz alkoholizmem, które związane były z odbywaniem przez ojca kary pozbawienia wolności w zakładzie karnym. Strona skarżąca stwierdziła, że szczególne okoliczności związane są nie tylko ze zdarzeniami o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców.

Z kolei w przesłanym do Sądu piśnie procesowym z dnia [...] kwietnia 2024 r. strona skarżąca, reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego przedłożyła dodatkowe oświadczenia osób bliskich dla zmarłego ojca, w których osoby te potwierdziły problemy psychiczne zmarłego, z którymi zmagał się z powodu pobytu w Areszcie Śledczym i Zakładzie Karnym, a czego konsekwencją była choroba alkoholowa, która przyczyniła się w ostateczności do niespodziewanej śmierci. Skarżąca wskazała, że choć jej ojcem nie legitymował się orzeczeniem o niezdolności do pracy, to uznać należy, że jego choroba alkoholowa i stan zdrowia stawiały go w pozycji gorszej niż osobę zdrową. Dodatkowo strona skarżąca zauważyła, że w ostatnim czasie przed śmiercią ojca panowała pandemia Covid-19, która w latach 2020-2022 wielu osobom utrudniała znalezienie pracy. W konsekwencji, skarżąca uznała, że wszystkie przywołane przez nią niefortunne zdarzenia losowe (pobyt w Areszcie Śledczym oraz Zakładzie Karnym, depresja i choroba alkoholowa) przyczyniły się do tego, że jej ojciec nie wypełniał należycie obowiązków ubezpieczeniowych. Skarżąca stwierdziła, że nie może jednak ponosić negatywnych konsekwencji tego, że jej zmarły ojciec z powodu błędów i wskazanych powyżej nadzwyczajnych okoliczności nie mógł wypracować odpowiednich okresów składkowych potrzebnych do uzyskania świadczenia. Skarżąca uznała, że renta rodzinna w drodze wyjątku powinna być właśnie przyznawana takim osobom, jak ona, a więc dla dzieci zdolnych i ambitnym, którym przyznane pieniądze pozwolą na kontynuowanie edukacji i dalszy rozwój.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

W świetle powołanych przepisów cyt. ustawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w zakresie swojej właściwości, ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną, postanowienie, czy też inny akt lub czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z punktu widzenia ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego aktu lub podjęcia spornej czynności. Chodzi więc o kontrolę aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywaną wyłącznie pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności, czy też zgodności z zasadami współżycia społecznego.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (vide: art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity Dz. U. z 2024 r., poz. 935 - dalej także: "P.p.s.a.").

W ocenie Sądu, analizowana pod tym kątem skarga małoletniej Z. M., reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego - matkę M. M., nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2023 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję tego organu z dnia [...] sierpnia 2022 r. odmawiającą przyznania skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - nie narusza obowiązujących przepisów prawa.

Sąd uznał, że Prezes ZUS, wydając zarówno sporną decyzję administracyjną z dnia [...] lipca 2023 r., jak i utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] sierpnia 2022 r. nie dopuścił się naruszenia zarówno wiążących ten organ przepisów prawa materialnego, jak i istotnych regulacji postępowania administracyjnego, w stopniu mającym jakikolwiek istotny wpływ na końcowy wynik sprawy.

Przede wszystkim, przyjąć należy, że wydając obie sporne decyzje odmawiające skarżącej przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, Prezes ZUS nie dopuścił się - mogącego mieć zasadniczy wpływ na wynik sprawy - naruszenia przepisów procedury administracyjnej, a w szczególności art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., a także art. 107 § 3 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, albowiem wyjaśnił wszystkie okoliczności istotne dla prawidłowego i pełnego rozstrzygnięcia sprawy, a także dokonał właściwej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, przeprowadzając jednocześnie ową ocenę w kontekście właściwie zastosowanych przepisów prawa materialnego.

Sąd uznał, że - wbrew zarzutom strony skarżącej - w uzasadnieniu wydanych decyzji Prezes ZUS wyjaśnił w sposób dostatecznie jasny i przekonywujący motywy ich podjęcia, zaś przytoczona w tym zakresie argumentacja jest wyczerpująca i w pełni odnosząca się do stanowiska strony skarżącej podniesionego zarówno we wniosku inicjującym postępowania z dnia [...] lipca 2022 r., jak i we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia [...] listopada 2022 r.

Jednocześnie, w wyniku przeprowadzenia analizy stanowiska organu zaprezentowanego w uzasadnieniu obu wskazanych powyżej decyzji administracyjnych, Sąd stwierdził, że organ nie naruszył art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, albowiem - wbrew zarzutom strony skarżącej - prawidłowo przyjął, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki wskazane w tym przepisie, które dawałyby podstawę do pozytywnego uwzględnienia wniosku skarżącej z dnia [...] lipca 2022 r. i przyznania jej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu.

W tej sytuacji, wskazać należy, że w działaniu Prezesa ZUS, jako organu administracji publicznej wydającego analizowane decyzje, Sąd nie dopatrzył się jakichkolwiek istotnych nieprawidłowości, zarówno, gdy idzie o ustalenie stanu faktycznego sprawy, jak i o zastosowanie do jego oceny przepisów prawa materialnego, w szczególności wspomnianego art. 83 ust. 1 cyt. ustawy.

W konsekwencji, zdaniem Sądu, uznać trzeba, że Prezes ZUS, wydając zaskarżoną decyzję administracyjną - nie dopuścił się w powyższym zakresie istotnego naruszenia zasady praworządności wyrażonej w przepisach art. 6 k.p.a. i art. 7 in principio k.p.a. oraz art. 7 Konstytucji RP.

Przechodząc do merytorycznej oceny legalności zarówno zaskarżonej decyzji z dnia [...] lipca 2023 r., jak i poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] sierpnia 2022 r., należy zauważyć na wstępie, że przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest kwestia prawidłowości ustaleń organu w zakresie należytego wykazania przez stronę skarżącą, jako wnioskodawcę, że spełnione są przesłanki ustawowe do uzyskania świadczenia w postaci renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Nie ulega wątpliwości, że z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami.

Po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku.

Po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych wyżej przesłanek.

W tej sytuacji, brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Ocena, czy w danej sprawie wskazane powyżej przesłanki zostały spełnione należy do Prezesa ZUS, który okoliczności danej sprawy musi poddać należytej analizie, czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego, które mają w tych sprawach zastosowanie z uwagi na odesłanie zawarte w art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Niemniej, należy jednocześnie wyraźnie wskazać, że to jednak przede wszystkim podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania w sprawie przyznania danego świadczenia w drodze wyjątku powinien wykazać wszelkie okoliczności, wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Nie ulega bowiem wątpliwości, że nałożony na organ obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego - zgodnie z regułami określonymi w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. - nie zwalnia strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku.

Warto jednocześnie wyraźnie zauważyć, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. W tej sytuacji, brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia on wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne.

Konieczne jest zatem wykazanie, że zmarły ojciec małoletniej skarżącej, którego praca stanowiłaby źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

Ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje wprawdzie, jak należy rozumieć "szczególne okoliczności", zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Nie ulega jednak wątpliwości, że dokonując wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, żeby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych.

W tym miejscu warto zauważyć, że w dotychczasowym orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które - wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego - stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Innymi słowy, "szczególne okoliczności" to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb, czy też niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.

Należy zauważyć, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 130/10, wskazał, że przesłanka "szczególnych okoliczności" określona została przez ustawodawcę w postaci zwrotu ocennego, wymagającego od organu ustalenia odpowiednich faktów oraz ich oszacowania co do skali, czy też natężenia ich wystąpienia tak, aby można było tym faktom przypisać status okoliczności szczególnych. Dopiero, kiedy ma miejsce ustalenie wystąpienia powyższych przesłanek, uruchomiona zostaje konstrukcja decyzji uznaniowej, na gruncie której organ może przyznać przedmiotowe świadczenie. Oznacza to, że nawet wówczas, gdy przesłanki te wystąpią, decyzja organu nie musi być decyzją przyznającą świadczenie, jeśli jakieś inne okoliczności (np. stan środków finansowych), to uniemożliwiają. Ponadto, świadczenie to może być przyznane "na zasadzie wyjątku", co wzmacnia uznaniowy charakter decyzji oraz wskazuje na zaostrzenie sposobu szacowania w ramach oceny faktów "szczególnych okoliczności", stanowiących najistotniejszą przesłankę merytoryczną, decydującą o zaktualizowaniu się możliwości przyznania tego świadczenia.

Za "szczególną okoliczność" na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź też trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.

Należy zauważyć, że w rozpoznawanej sprawie Prezes ZUS odmówił przyznania stronie skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, ponieważ stwierdził, że w przypadku zmarłego ojca małoletniej skarżącej nie wykazano, aby niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym było spowodowane szczególnymi okolicznościami.

W ocenie Sądu, w aktach postępowania brak jest jednoznacznych dowodów, które potwierdzałyby, że przykładowo stan zdrowia uniemożliwiał zmarłemu ojcu skarżącej podjęcie zatrudnienia w ustalonych w toku postępowania okresach przerw, w których nie wykonywał on pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne.

Jak wynika z materiału zgromadzonego w niniejszej sprawie, strona upatrywała istnienia szczególnych okoliczności w sytuacji zdrowotnej zmarłego ojca (choroba alkoholowa) i w fakcie przebywania w zakładzie karnym.

Zdaniem Sądu, nie ulega wątpliwości, że sam fakt uzależnienia od alkoholu nie stanowi szczególnej okoliczności, która uniemożliwiła zmarłemu ojcu skarżącej podjęcia zatrudnienia. Uznać należy, iż negatywnych skutków uzależnienia od alkoholu zmarły ojciec małoletniej skarżącej mógł uniknąć poddając się leczeniu odwykowemu.

W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. W sytuacji choroby alkoholowej dopiero podjęcie leczenia przez ojca strony skarżącej, które okazałoby się z przyczyn od niego niezależnych nieskuteczne, można byłoby ewentualnie rozważyć jako "szczególną okoliczność uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia".

Sąd uznał jednocześnie, że jeśli chodzi o odbywanie kary pozbawienia wolności, to w tym przypadku trudno również przyjąć, iż jest to sytuacja, która może usprawiedliwiać brak aktywności zawodowej podlegającej ubezpieczeniu, albowiem popełnienie przestępstwa za które zmarły został osadzony w zakładzie karnym nie może być uznane za okoliczność niezależną od jego woli.

Nie ulega wątpliwości, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oceniając prawidłowość zastosowania przez Prezesa ZUS przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie mógł zignorować faktu, że zarówno w doktrynie, jak i w dotychczasowym orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, iż wprawdzie przepisy cyt. ustawy nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, albowiem świadczenie w drodze wyjątku jest nadal świadczeniem związanym ze stażem zatrudnienia oraz z okresem odprowadzania składek na to ubezpieczenie (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 4 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1196/10). Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od wielkości stażu ubezpieczeniowego, ale ocena zasadności wniosku o jego przyznanie nie powinna być czyniona w całkowitym oderwaniu od długości tych okresów, gdyż świadczenie to może być bowiem przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 października 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1046/10). W konsekwencji, przyjmuje się więc, że inaczej należy oceniać sytuację osoby mającej niewielki okres ubezpieczenia od osoby, która udowodniła okresy ubezpieczenia niewiele odbiegające od wymaganych ustawowo (por. m.in. Łukasz Prasołek /w:/ Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, pod red. B. Gudowskiej i dr hab. K. Ślebzaka, wyd. 1, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013 i cyt. tam orzecznictwo, w tym m.in. wyrok NSA z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 1023/08).

Tymczasem, z dokumentacji rentowej zgromadzonej w niniejszej sprawie wynika, że na przestrzeni 46 lat życia, zmarły ojciec skarżącej udokumentował jedynie 15 lat, 6 miesięcy i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 13 lat i 23 dni okresów składkowych, 13 dni okresów nieskładkowych (przebytych w [...]) oraz 2 lata, 5 miesięcy i 5 dni okresów składkowych (przebytych w [...]), przy czym w 10-leciu przypadającym przed dniem jego śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 2 lata, 3 miesiące i 18 dni okresów składkowych, w tym 1 rok i 20 dni okresów składkowych (przebytych w [...]) oraz 1 rok, 2 miesiące i 28 dni okresów składkowych (przebytych w [...]).

Zdaniem Sądu, wskazać należy jednocześnie, że nie bez znaczenia pozostaje fakt istotny dla rozstrzygnięcia sprawy, że pierwsze udowodnione objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi ojca dziecka nastąpiło dopiero w dniu [...] października 1999 r., tj. w wieku 23 lat.

Sąd uznał za ważne dla oceny legalności zaskarżonej decyzji również to, że w latach 1999-2002, 2010-2013, 2014-2017, 2018-2020 a także 2021-2022 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca małoletniej skarżącej zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Organ słusznie przyjął, że z analizy akt sprawy nie wynika, aby we wskazanych powyżej przerwach ojciec skarżącej nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Pomijając już sam fakt, że w wykazanych okresach przerw wobec ojca skarżącej nie orzeczono całkowita niezdolność do pracy, to warto podkreślić, że sama strona skarżąca nie udokumentowała jakichkolwiek innych zdarzeń zewnętrzne, niezależnych od woli jej ojca, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec.

W tej sytuacji, oceniając legalność zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS na dzień jej wydania, Sąd stwierdził, że organ zasadnie uznał, iż nie doszło do spełnienia wszystkich (kumulatywnie) przesłanek niezbędnych do przyznania małoletniej skarżącej wnioskowanego przez nią świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym ojcu.

Należy podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, a zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę skarżącą o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. W myśl art. 2 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, pomocą społeczną są obejmowane osoby, które same, przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości nie są w stanie przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych.

W tym miejscu, Sąd pragnie zwrócić uwagę, że w pełni zdaje sobie sprawę z tego, iż skarżąca, jako osoba małoletnia, będąc dzieckiem obarczonym pewnymi problemami zdrowotnymi, kształcąc się i wchodząc powoli w dorosłe życie, wymaga stosownego zabezpieczenia finansowego. Niemniej wskazać należy jednocześnie, że Sąd nie mógł tej okoliczności traktować, jako nadzwyczajnej i tym samym przesądzającej na korzyść skarżącej.

Warto ponadto wyjaśnić w tym miejscu, że sąd administracyjny nie ma kompetencji do merytorycznego rozstrzygania spraw administracyjnych, co oznacza, że nie może zastępować, ani też wyręczać organów administracji publicznej w realizacji powierzonych im zadań w tym zakresie. To do organów administracyjnych, w tym wypadku Prezesa ZUS, należy prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy i zastosowanie prawidłowo zinterpretowanego przepisu prawnego. Postępowanie sądowoadministracyjne nie jest kontynuacją postępowania administracyjnego. W tym postępowaniu sąd administracyjny jedynie kontroluje działania organu administracji i opiera się na materiale dowodowym gromadzonym przez organ. Co do zasady, nie jest możliwe prowadzenie postępowania dowodowego przed sądem administracyjnym, który - jak wspomniano - kontrolę legalności opiera na materiale dowodowym zgromadzonym w postępowaniu przed organem administracji wydającym zaskarżoną decyzję (art. 133 § 1 P.p.s.a.). Niemniej, w świetle art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić jedynie dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. W ocenie Sądu, w okolicznościach niniejszej sprawy nie było konieczne prowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego. Warto również zauważyć, że przed sądem administracyjnym postępowanie dowodowe jest ograniczone do możliwości przeprowadzenia dowodu z dokumentu, zarówno urzędowego, jak i prywatnego. W tej sytuacji, stwierdzić trzeba, iż w postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie może być prowadzone postępowanie dowodowe z zeznań świadków (por. m.in. B. Dauter /w:/ B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Wolters Kluwer, 2016 i powołany tam wyrok NSA z dnia 25 lutego 2000 r., sygn. akt I SA 428/99, LEX nr 55767).

Warto jednocześnie podkreślić, że Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji życiowej (zdrowotnej i finansowej) skarżącej. Rozumie jej położenie, jednakże oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdzić trzeba, że skarżąca nie spełnia wszystkich (kumulatywnie) przesłanek niezbędnych do przyznania jej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Należy wyraźnie stwierdzić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego i nie może opierać się wyłącznie na aktualnych potrzebach osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one tak zwyczajnie, po ludzku, uzasadnione.

Należy podkreślić, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności.

Ważne jest to, że - wbrew sugestiom strony skarżącej - nie jest zadaniem Prezesa ZUS samodzielne poszukiwanie materiału dowodowego, albowiem to strona wnioskująca o przyznanie spornego świadczenia powinna przekazać wszelkie możliwe dowody dotyczące ewentualnych okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych.

W tej sytuacji, skoro skarżąca nie wykazała innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które jej zmarły ojciec nie miał wpływu, to również sama trudna sytuacja materialna strony skarżącej, choć brana pod uwagę przy podejmowaniu spornej decyzji, nie mogła stanowić wystarczającej przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Mając powyższe na względzie, Sąd uznał, że organ przeprowadził prawidłowo postępowanie w tej sprawie, nie naruszając przy tym fundamentalnych zasad określonych w przepisach art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Sąd stwierdził zatem, że Prezes ZUS zasadnie odmówił stronie skarżącej przyznania wnioskowanej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, albowiem w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o prawidłowo zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ słusznie przyjął, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Według Sądu, zaskarżona decyzja Prezesa ZUS mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez organ przekroczone.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ zawarł, w zgodzie z dyspozycją przepisu art. 107 § 3 k.p.a., szczegółowe uzasadnienie faktyczne, odwołując się do dowodów, w oparciu, o które dane fakty zostały ustalone.

Zdaniem Sądu, ustalone okoliczności faktyczne zostały rozpatrzone w kontekście przesłanek mogących uzasadniać prawo do świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 cyt. ustawy, zaś argumentacja organu przedstawiona w tym zakresie nie budzi jakichkolwiek zastrzeżeń.

Tym samym, Sąd uznał również, że Prezes ZUS nie dopuścił się w toku postępowania administracyjnego naruszenia zasady pogłębiana zaufania obywateli do organów praworządnego państwa, o której mowa w art. 8 § 1 k.p.a., albowiem prowadząc postępowanie w kontekście zastosowania przepisu art. 83 powołanej wyżej ustawy, wszechstronnie wyjaśnił wszelkie istotne okoliczności dotyczące analizowanej sprawy, jak również wyjaśnił w sposób precyzyjny i jednoznaczny zarazem, dlaczego - w świetle wskazanego przepisu - nie zachodzą podstawy do przyznania stronie skarżącej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku, pomimo przedstawionych przez nią argumentów.

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku, działając na podstawie art. 151 P.p.s.a.