Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt I SA/Bk 155/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2024-06-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ulgi podatkowe
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3
journal: Dz.U. 2023 poz 1230
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j.)
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Marian Zalewski, Sędziowie sędzia WSA Paweł Janusz Lewkowicz (spr.), sędzia WSA Justyna Siemieniako, Protokolant starszy sekretarz sądowy Marta Marczuk, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 26 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi M. U. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 lutego 2024 r., nr UP-108/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 13 lutego 2024 r., nr UP-108/2024 Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bielsku-Białej (dalej: "Zakład Ubezpieczeń Społecznych" lub "ZUS") utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Łodzi z dnia 20 grudnia 2023r., nr 2646/2023 o odmowie umorzenia M.U. (dalej: "skarżąca") należności z tytułu składek.

Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym.

Zgodnie z Aktem Poświadczenia Dziedziczenia Repertorium A nr [...] z 2 lutego 2023 r. spadek po zmarłym w dniu 19 sierpnia 2021 r. W. W. na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza nabyła skarżąca oraz J. W. każde w 1/2 części.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku decyzją z 17 października 2023 r. nr 58/2023/Np. przeniósł na skarżącą oraz J. W. odpowiedzialność za zobowiązania po zmarłym W. W.

W dniu 4 października 2023 r. skarżąca zwróciła się do ZUS z wnioskiem o umorzenie zobowiązań z tytułu długu spadkowego. W uzasadnieniu powołała się na trudną sytuację zdrowotną, życiową i finansową. Jako podstawę prawną uzasadniającą prośbę wskazała § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. nr 141, poz. 1365, dalej: "rozporządzenie").

Zakład Ubezpieczeń Społecznych po przeprowadzeniu postępowania w sprawie umorzenia decyzją z 20 grudnia 2023 r. nr 2646/2023 odmówił skarżącej umorzenia należności z tytułu składek, ponieważ:

1) nie wykazała zgodnie z treścią art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1230 ze zm., dalej: "u.s.u.s."), że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych Pani gospodarstwa domowego;

2) nie wykazała, aby powstanie zadłużenia było następstwem jakiegoś szczególnego zdarzenia;

3) nie wykazała, aby przewlekła choroba lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiła skarżącą możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W dniu 15 stycznia 2024 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął wniosek skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności z tytułu składek wykazanych w decyzji ZUS z 20 grudnia 2023 r. nr 2646/2023. W uzasadnieniu oświadczyła, że szokujący jest dla niej stosunek ZUS do zwykłego, uczciwego obywatela, który znalazł się w skrajnie trudnej sytuacji nie z własnej winy, a wskutek działań osób trzecich. Zaznaczyła, że z niedowierzaniem przyjęła argument, że skoro spłaca wszystkie swoje zobowiązania finansowe płynnie to będą płacić także to, czego jej ojciec płacić nie chciał, bo nikt tego rzetelnie nie egzekwował. Podkreśliła, że jej ojciec przez 9 lat nie płacił i nikt mu nic nie zrobił. Oświadczyła, że jedynym podjętym przez ZUS działaniem było wysyłanie pism, których ojciec być może nawet nie otwierał oraz że oczekuje od ZUS odpowiedzi na pytanie, dlaczego nie wszystkie konta jej ojca były przez ZUS zajmowane. Z przesłanej bowiem dokumentacji wynika, że zajmował jedynie konto bankowe, z którego ojciec właściwie nie korzystał (PKO). Konto, z którego korzystał na bieżąco (Bank Spółdzielczy w C.) i na którym był jakikolwiek "ruch" zostało przez ZUS zajęte tylko raz (w 2015 r.) i zajęcie zostało bardzo szybko zdjęte - informację tę skarżąca pozyskała z Banku Spółdzielczego. Kolejną wątpliwością, która nasunęła się skarżącej podczas lektury uzasadnienia decyzji był wgląd ZUS do Ksiąg Wieczystych. Zapytała dlaczego nie doszło do zajęcia majątku jej ojca. Był właścicielem w [...] działki w T. i domu w rynku C. Miał też samochód. Gdyby ZUS podjął jakiekolwiek realne działania egzekwujące zadłużenie ojca, na pewno postarałby się szybko o spłatę swoich zobowiązań. Skarżąca podkreśliła nadto, że sprawdziła w Biurze Informacji Kredytowej, czy ojciec nie ma jakichś zadłużeń. Podkreśliła, że gdyby (choćby przy wypłacie zasiłku pogrzebowego) została przez ZUS poinformowana o tak ogromnym zadłużeniu ojca, prawdopodobnie nie przyjęłaby po nim spadku i tym samym zapewniła sobie i swojej rodzinie spokój i bezpieczeństwo finansowe. Dowiedziała się o nim jednak 10 dni przed 2 rocznicą jego śmierci, co oczywiście nie daje jej już jakichkolwiek szans decyzyjności w tej sprawie, ponieważ 6 miesięcy kiedy mogła zrzec się spadku dawno już wtedy upłynęło. Jest to działanie ze strony ZUS nie dość, że nieuczciwe, to najzwyczajniej opresyjne.

Skarżąca odniosła się również do swojej sytuacji zdrowotnej. Wspominała o urodzeniu w 2022 r. martwego dziecka. Po tym traumatycznym wydarzeniu nie była w stanie normalnie funkcjonować, musiała skorzystać z urlopu na poratowanie zdrowia, którego termin upływa w kwietniu 2024 r. i z przykrością musi podsumować, że jej stan zdrowia, między innymi przez sytuację z zadłużeniem ojca i bezwzględnym podejściem ZUS do uczciwych obywateli, na pewno nie uległ poprawie, a wydaje się, że zdążył się nawet pogorszyć. Skarżąca nie miała okazji odpocząć, zregenerować sił po wszystkich traumach, które dotknęły jej rodzinę, bo cały czas żyje pod presją tego, że będzie musiała spłacać dług, którego ZUS należycie nie egzekwował od jej ojca. Skarżąca podała również, że 17 grudnia 2023 r. dowiedziała się, że udało się jej po raz kolejny zajść w ciążę, którą tym razem chciałaby donosić i szczęśliwie w sierpniu urodzić dziecko. Wiadomo jednak powszechnie, jak długotrwały stres wpływa na zdrowie ciężarnej i przebieg ciąży. Nadmieniła również, że dochód rodziny generowany jest głównie przez jej męża, który prowadzi działalność gospodarczą, bo ona, jako nauczycielka, zarabia haniebnie mało. Nie chciałaby obciążać męża długami swojego ojca, gdyż uważa, że przez ostatnie lata i tak wystarczająco już ciężaru na siebie przyjął. Suma, którą zarabia mąż okupiona jest tym, że nierzadko pracuje on nawet 250 godzin miesięcznie, co również nie wpływa korzystnie na stan jego zdrowia — choruje na nadciśnienie tętnicze, pracuje pod presją czasu, w nieustannym stresie.

Po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, ZUS wydał zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazał, że z przedłożonego przez skarżącą oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z 27 października 2023 r. wynika, że: jest zamężna; od 1 października 2019 r. pracuje zarobkowo w Liceum Ogólnokształcącym im. R. T. w W. na podstawie umowy o pracę z wynagrodzeniem w wysokości 4.109,70 zł brutto tj. 3.041,90 zł netto; nie pobiera świadczeń emerytalnych, bądź rentowych; nie posiada dochodu z innych źródeł; nie posiada świadczeń z Urzędu Pracy, zasiłków z pomocy społecznej, ani nie korzysta z innych form pomocy; ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych w kwocie 250 zł, z tytułu kosztów związanych z leczeniem w kwocie około 500 zł oraz z tytułu innych wydatków w kwocie około 3.500 zł; prowadzi gospodarstwo domowe z mężem A. U., który osiąga miesięczny dochód w wysokości około 9.000 zł oraz z córką S. U.; posiada zobowiązania finansowe, które są spłacane w formie ratalnej i łączna miesięczna kwota spłaty wynosi 4.376 zł; posiada we współwłasności 1/2 części domu o powierzchni około 100 m2 położonego na [...] o numerze KW [...]; posiada w współwłasności 1/4 części gospodarstwa rolnego położonego w miejscowości [...],[...] o numerze KW [...]; posiada środki pieniężne na rachunku bankowym; nie posiada wierzytelności; nie widzi perspektyw na poprawę swojej sytuacji materialnej; jako prognozowany sposób uregulowania należności wskazała umorzenie.

Następnie organ wskazał, że w celu rozpatrzenia sprawy korzystano z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji Pojazdów; Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.

Z ustaleń Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wynika, że zgodnie z Aktem Poświadczenia Dziedziczenia 780/2023 spadek po zmarłym W. W. na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza nabyli skarżąca oraz J.W. każdy po ½ części; jako składniki masy spadkowej wskazano: udział obejmujący 2/6 części w nieruchomości niezabudowanej o powierzchni 10100 m2 i nr KW [...] położonej w miejscowości T., gmina C.; udział obejmujący 2/6 części w nieruchomości o powierzchni 87 m2 i nr KW [...] położonej w C. przy ulicy [...]. Łączna kwota spadku została określona na 146.666 zł. Decyzją z 17 października 2023 r. nr 58/2023/Np. ZUS przeniósł na skarżącą oraz J. W. odpowiedzialność za zobowiązania po zmarłym; skarżąca jest zgłoszona do ubezpieczeń jako pracownik z podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne za październik 2023 r. w wysokości 5.234,70 zł, za listopad 2023 r. w wysokości 4.189,50 zł, za grudzień 2023 r. w wysokości 4.149,60 zł, za styczeń 2024 w wysokości 4.680,90 zł; nie widnieje jako właścicielka żadnej nieruchomości, ani pojazdu; jej mąż prowadzi indywidualną działalność gospodarczą "A." w zakresie architektury.

Dalej organ wyjaśnił, że należności objęte wnioskiem są zgodnie z przepisami prawa wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. W toku postępowania skarżąca oświadczyła, że ze względu na stan zdrowia oraz zajście w ciążę została zmuszona zaprzestać świadczenia pracy i skorzystać ze zwolnień lekarskich, a następnie z przysługujących urlopów - od 3 października 2018 r. do 12 lutego 2019 r. przebywała na zwolnieniu lekarskim; od 13 lutego 2019 r. do 2 lipca 2019 r. przebywała na urlopie macierzyńskim; od 3 lipca 2019 r. do 11 lutego 202.0 r. przebywała na urlopie rodzicielskim; od 12 lutego 2020 r. do 21 kwietnia 2020 r. przebywała na urlopie wypoczynkowym; od 22 kwietnia 2020 r. do 31 sierpnia 2022 r. przebywała na urlopie wychowawczym; w związku z zajściem w ciążę, od 1 września 2022 r. do 17 września 2022 r. przebywała na zwolnieniu lekarskim; 18 września 2022 r. trafiła do szpitala w związku z poronieniem, w trakcie hospitalizacji zdiagnozowano u niej zaburzenia adaptacyjne oraz zaburzenia lękowe z napadami lęku, zalecono jej opiekę psychologiczną, konsultację psychiatryczną oraz podjęcie leczenia farmakologicznego; do 13 listopada 2022 r. przebywała na skróconym urlopie macierzyńskim; w związku z brakiem polepszenia stanu zdrowia i koniecznością podjęcia leczenia psychiatrycznego od października 2022 r. pozostaje pod opieką psychiatry i psychoterapeutki, zaś od 14 listopada 2022 r. do 9 kwietnia 2023 r. przebywała na zwolnieniu lekarskim; od 13 kwietnia 2023 r. do 12 kwietnia 2024 r. przebywa na urlopie dla poratowania zdrowia, który udzielił jej pracodawca; 17 grudnia 2023 r. dowiedziała się, że udało się po raz kolejny zajść w ciążę. Skarżąca przedłożyła dokumentację medyczną.

Organ wyjaśnił, że przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia dłużnika całkowicie możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Skarżąca uzyskuje wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę, nie jest pozbawiona dochodu. Nie powołała się na sprawowanie opieki nad ciężko chorym członkiem rodziny. Ograniczone możliwości płatnicze skarżącej, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, zdaniem organu nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. ZUS wyjaśnił, że przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste. Każda osoba przejściowo może wykazać, że znajduje się w trudnej sytuacji lecz ZUS jest obowiązany w sposób dokładny i racjonalny ocenić sytuację i podjąć decyzję, czy uznaje ją za przesłankę do zastosowania umorzenia należności, czy też nie. Skarżąca uzyskuje dochód w wysokości 3.041,90 zł, prowadzi gospodarstwo z mężem, który uzyskuje miesięczny dochód w wysokości około 9.000 zł netto oraz córką S. U.(5 lat). Organ założył, że rodzina pobiera na córkę świadczenie wychowawcze z programu "800+", zatem łączny dochód w jej gospodarstwie domowym plasuje się na poziomie około 12.841,90 zł. Minimum socjalne dla trzyosobowego gospodarstwa pracowniczego w III kwartale 2023 r. zostało określone na kwotę 4.302,44 zł, zatem dochody w gospodarstwie domowym skarżącej plasują się na poziomie znacznie wyższym. Nie można więc, zdaniem organu, stwierdzić zaistnienia sytuacji ubóstwa. Biorąc pod uwagę miesięczne opłaty eksploatacyjne w wysokości 250 zł, koszty związane z leczeniem w wysokości około 500 zł oraz inne wydatki w wysokości około 3.500 zł, ZUS uznał, że rodzina skarżącej posiada środki na pokrycie wykazanych wydatków.

Organ stanął na stanowisku, że sytuacja materialna gospodarstwa domowego skarżącej jest stabilna. Reguluje zobowiązania związane z jego utrzymaniem, zatem jej sytuacji finansowej nie można uznać za zagrażającej zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych. Wskazała, że posiada inne zobowiązania z tytułu podatków oraz w bankach. Oświadczyła, że spłaca powyższe zobowiązania zgodnie z harmonogramem i łączna, miesięczna kwota spłaty wynosi 4.376 zł. Odnosząc się do spłaty kredytu ZUS zaznaczył, że posiadanie innych zobowiązań finansowych nie stanowi przesłanki do umorzenia. Spłata innych zobowiązań jest ważna, jednak spłata należności z tytułu nieopłaconych składek również nie może być pomijana. Trudno przyjąć fakt, że spłaca swoje zobowiązania cywilnoprawne, a prosi o umorzenie należności z tytułu składek. Skoro pomimo powoływanej trudnej sytuacji finansowej udaje się zabezpieczyć środki na spłatę kredytu to powinna również dołożyć starań, by regulować niniejsze zadłużenie.

Reasumując, ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia należności. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej, przyjęte w spadku nieruchomości miały umożliwić jej i mężowi zakup własnego lokum. Organ nie dał wiary, że skarżąca nie wiedziała o zadłużeniu. Z przedłożonych dokumentów wynika, że przyjęła wraz z bratem spadek po zmarłym ojcu o wartości 146.666 zł wraz ze zobowiązaniami świadomie, zatem odpowiada za nie całym swoim majątkiem. Obowiązkiem wierzyciela jest przede wszystkim poszukiwanie możliwości odzyskania zaległych należności, możliwość ich umarzania przewidziana jest bowiem dla przypadków szczególnie trudnych. Dlatego jeśli organ dostrzega jakiekolwiek możliwości egzekwowania długu, choćby w dalszej perspektywie czasowej, to podjęcie w ramach uznania administracyjnego negatywnego dla wnioskodawcy rozstrzygnięcia, nie może być uważane za dowolne, a umorzenie należności z tytułu składek byłoby przedwczesne. Względy społeczne wymagają bowiem, aby zobowiązanie publicznoprawne było realizowane, a płatnik nie był pochopnie z niego zwalniany.

Nie zgadzając się z powyższą decyzją, skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku. W treści skargi zarzucono przedawnienie zobowiązania wobec braku czynności egzekucyjnych przez 5 lat. Skarżąca wyjaśniła, że jej ojciec nie płacił składek w latach 2012-2017, zmarł w 2021 r., a ZUS nie zrobił nic by te składki wyegzekwować. W latach 2015-2018 wysyłano ojcu skarżącej informacje o tytułach wykonawczych. Ostatni tytuł wystawiono 22 maja 2018 r., zaś pismo informujące o wszczęciu postępowania w sprawie dziedziczenia długów skarżąca otrzymała 7 sierpnia 2023 r. Ponadto ZUS zajmował konta bankowe, z których nic nie uzyskał. Skarżąca dodała, że ZUS od 2018 r. nie prowadził żadnych działań mających na celu wyegzekwowanie długu. Wyjaśniła, że wraz z mężem nigdy nie uchylała się od zobowiązań finansowych.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie oraz wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Skarga jest niezasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uregulowane jest w przepisach ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych jak również w rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu, tj. gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825, dalej: "u.p.u.");

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V u.p.u.;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie to jest wyczerpujące i stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Ponadto w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Przesłanki te precyzuje rozporządzenie z 31 lipca 2003 r., w którego § 3 wskazano, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z powyższych przepisów wynika, że należności z tytułu składek mogą być umarzane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w razie stwierdzenia całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s.) oraz w uzasadnionych przypadkach także pomimo braku całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a ustawy w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia). Podkreślenia wymaga, że dopuszczenie w podanych regulacjach możliwości umorzenia należności przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazuje na uznaniowy charakter wydawanych w tym przedmiocie decyzji, który polega na tym, że w przypadku zaistnienia którejkolwiek z przesłanek warunkujących możliwość umorzenia, organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Może zatem w przypadku stwierdzenia istnienia przesłanki umorzenia uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. Innymi słowy, jeśli ZUS ustali, że nie wystąpiła przesłanka umorzenia należności z tytułu składek określona we wskazanych przepisach, to ma obowiązek odmówić umorzenia tych należności i taka decyzja nie jest wydawana w ramach uznania administracyjnego. Dopiero w razie stwierdzenia, że ziściły się przesłanki umorzenia, ZUS wydaje decyzję w ramach uznania administracyjnego o umorzeniu lub o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

Rozstrzygnięcia w tego rodzaju sprawach nie mogą mieć charakteru dowolnego, lecz muszą być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, dalej: "k.p.a."), wyczerpującego zebrania oraz rozpatrzenia materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji. Dowolność tę wyklucza również brzmienie art. 6 k.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa.

Ze względu na powyższe regulacje, sądowej kontroli podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, a nie zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów k.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocena. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru. Istotne jest dokonanie oceny, czy zostały spełnione przesłanki umorzenia. Natomiast o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, rozstrzyga organ administracji publicznej.

Podkreślenia również wymaga, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza zawartą w art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 u.s.u.s. zasadę równego traktowania ubezpieczonych (por. wyroki NSA z 28 stycznia 2011 r., II GSK 99/10, LEX nr 952872 i z 25 lutego 2015 r., II GSK 193/14, LEX nr 1658374 - przytoczone w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na internetowej stronie bazy orzeczeń: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Należy mieć również na uwadze istotę Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, którego celem jest realizacja zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych, w tym wypłata świadczeń z ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, chorobowego oraz wypadkowego (art. 51, art. 52 i art. 54 u.s.u.s.). Ustawowym obowiązkiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest dochodzenie należności z tytułu składek i wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności.

Zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s. składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata nieopłacone w terminie, podlegają potrąceniu ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub ściągnięciu w trybie przepisów ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2023 r., poz. 2505, dalej: "u.p.e.a.").

Umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Z tych względów, tj. publicznoprawnego charakteru należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, ZUS jest zobowiązany do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również podejmowanych w warunkach uznania administracyjnego decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności. Organ zobowiązany jest do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym. Uzasadnia to również wyjątkowy charakter instytucji umorzenia należności z tytułu składek. Jeżeli zatem, tak jak w rozpatrywanej sprawie, istnieje możliwość wyegzekwowania zaległych składek, to podjęte w ramach uznania administracyjnego - negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie - nie może być uważane za dowolne.

Przedmiotem oceny sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 13 lutego 2024 r. wydana w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek, za które skarżąca jest odpowiedzialna zgodnie z decyzją o przeniesieniu odpowiedzialności z 17 października 2023 r. w łącznej kwocie 93.748,43 zł.

Jak wynika z akt sprawy, w dniu 22 sierpnia 2016 r. zostało wszczęte postępowanie egzekucyjne wobec ojca skarżącej), które trwało do dnia jego zgonu, tj. 19 sierpnia 2021 r., wobec czego nie doszło do przedawnienia zobowiązania. Zgodnie bowiem z art. 25 ust. 5b u.s.u.s. (z uwzględnieniem zmian brzmienia i okresu dotyczącego przedmiotowej sprawy) bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Stosownie natomiast do art. 24 ust. 6 u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia śmieci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmieci spadkodawcy.

W rozpoznawanej sprawie zarejestrowanie aktu poświadczenia dziedziczenia miało miejsce 2 lutego 2023 r., zaś decyzja o przeniesieniu odpowiedzialności na skarżącą została wydana 17 października 2023 r. Zgodnie natomiast z art. 25b ust. 5d u.s.u.s., przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następcy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. Sąd zatem za całkowicie chybiony uznał zarzut przedawnienia spornych należności.

W toku przeprowadzonego postępowania nie zostały również ustalone przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 usus. W sprawie nie wystąpiły również przesłanki warunkujące umorzenie zaległości przewidziane w z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Dogłębnie przeanalizowana została sytuacja finansowa oraz zdrowotna skarżącej.

Sąd podziela stanowisko organu, że instytucja umorzenia stworzona jest dla przypadków szczególnie trudnych, gdy ze względu na wiek czy inne nadzwyczajne okoliczności zobowiązany nie jest w stanie spłacić zadłużenia. W niniejszej sprawie trudno doszukać się cech wyjątkowości. Skarżąca świadomie przyjęła na siebie odpowiedzialność za długi ojca przyjmując jednocześnie majątek wart 146.666 zł. Jest osobą młodą, mogącą być przez wiele lat aktywną zawodowo. Uzyskiwany wraz z mężem dochód plasuje się na poziomie około 12.841,90 zł miesięcznie, co nie daje podstaw do uznania, że spłata należności zagroziłaby jej egzystencji.

Skarżąca nie wykazała również, że powstanie zadłużenia było wynikiem nadzwyczajnego zdarzenia, czy klęski żywiołowej. Jej sytuacja zdrowotna nie wskazuje, że jest ona dotknięta przewlekłą chorobą pozbawiającą możliwości uzyskiwania dochodu i spłaty zadłużenia. Przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia dłużnika całkowicie możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Skarżąca nie powołała się także na sprawowanie opieki nad ciężko chorym członkiem rodziny.

Wysokość zadłużenia z tytułu niepłaconych składek przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, wynoszącą zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z 5 stycznia 2021 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz. U. z 2021 r., poz. 67) w dacie wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia 16 zł, nie ma więc zastosowania także przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a ustawy.

Ponadto naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, nie zachodzi więc przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s.

Odnosząc się do przesłanki opisanej w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie jest oczywistym, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Skarżąca - zgodnie z informacjami zgromadzonymi w aktach administracyjnych sprawy - dysponuje składnikiem majątkowym w postaci m.in. nieruchomości, a dodatkowo osiąga wynagrodzenie za pracę. Możliwości przymusowego dochodzenia zaległości nie zostały zatem wyczerpane.

Z treści regulacji § 3 rozporządzenia wynika, że to zobowiązany ma wykazać przesłanki uzasadniające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Wykazanie tych okoliczności, a nie tylko ich wskazanie, oznacza, że to zobowiązany ma je udowodnić. Konstrukcja tego przepisu nie wyklucza realizacji ciążącej na organie administracyjnym zasady prawdy materialnej, jednak w sposób istotny modyfikuje pozycję procesową strony postępowania administracyjnego, włączając ją do czynnego udziału w postępowaniu dowodowym, celem wykazania przesłanek określonych w § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia (por. wyrok NSA z 5 marca 2019 r., I GSK 3467/18, LEX nr 2645010). W konsekwencji to strona powinna wykazać konkretne okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia.

Z akt sprawy nie sposób również wywieść, aby strona poniosła straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, które to powodowałyby, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności. Nie mógł zatem znaleźć zastosowania § 3 ust. 2 rozporządzenia.

W ocenie sądu skarżąca nie wykazała, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić spornych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanej i jej rodziny. Z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej wynika, że jest zamężna, pracuje zarobkowo i osiąga z tego tytułu wynagrodzenie w wysokości 3.041,90 zł netto; ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych w kwocie 250 zł, z tytułu kosztów związanych z leczeniem w kwocie około 500 zł oraz z tytułu innych wydatków w kwocie około 3.500 zł; prowadzi gospodarstwo domowe z mężem A. U., który osiąga miesięczny dochód w wysokości około 9.000 zł oraz z córką S.U.; posiada zobowiązania finansowe, które są spłacane w formie ratalnej i łączna miesięczna kwota spłaty wynosi 4.376 zł; posiada we współwłasności 1/2 części domu o powierzchni około 100 m2, dla którego prowadzona jest KW [...] oraz 1/4 części gospodarstwa rolnego o numerze KW [...]. Posiada środki pieniężne na rachunku bankowym. Jakkolwiek ani sąd, ani organy administracji nie podważają stanu zdrowia skarżącej po poronieniu, to wystąpienie przesłanki dotyczącej sytuacji zdrowotnej uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości pozyskiwania dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia. Przesłanka zdrowotna nie została zatem spełniona, gdyż skarżąca jest zatrudniona w liceum ogólnokształcącym.

Za prawidłową sąd uznaje więc dokonaną przez organ analizę stanu faktycznego i wyprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia.

Podsumowując, organ wydając zaskarżoną decyzję nie naruszył przepisów postępowania w aspekcie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Właściwa jest ocena organu, że w okolicznościach sprawy nie zachodzą wobec skarżącej przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie.

Na marginesie sąd zaznacza, że każda zmiana okoliczności faktycznych, w szczególności sytuacji majątkowej, rodzinnej lub zdrowotnej osoby zobowiązanej, może być zawsze podstawą do ponownego wystąpienia z wnioskiem o umorzenie zaległości w myśl art. 28 u.s.u.s. (ewentualnie z wnioskiem o rozłożenie należności na raty w myśl art. 29 u.s.u.s.), bowiem odmowa ich umorzenia nie stwarza sytuacji powagi rzeczy osądzonej i zobowiązany do uiszczenia zaległości może występować o jej umorzenie tak długo, jak długo zaległość ta istnieje zwłaszcza, jeśli jego sytuacja ulegnie pogorszeniu (por. wyrok NSA z 18 lutego 2000 r., III SA 398/99, LEX nr 1693323; wyrok WSA w Gdańsku z 8 lutego 2012 r., I S/Gd 1057/11, LEX nr 1122920).

Reasumując, z zebranego materiału dowodowego wynika, że nie miała miejsce sytuacja całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. ani też częściowej nieściągalności określonej w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Organ administracji w sposób wszechstronny rozważył cały zebrany materiał dowodowy w kontekście przepisów regulujących zasady umarzania należności z tytułu składek. Wyjaśnił dlaczego wniosek skarżącej nie został uwzględniony zaś ocenie organu, w ramach uznania administracyjnego, nie można postawić zarzutu dowolności.

Wobec niestwierdzenia przez sąd naruszenia przez organ administracji przepisów prawa materialnego, bądź przepisów postępowania administracyjnego mogących mieć wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skarga została oddalona.