Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 112/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-07-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6181 Zajęcie nieruchomości i wejście na nieruchomość, w tym pod autostradę
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 105 par. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 129 ust. 5 pkt 3
journal: Dz.U. 2023 poz 344
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t. j.)
article: art. 35 ust. 1
journal: Dz.U. 1974 nr 10 poz 64
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 25 lipca 2024 roku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Asesor WSA Arkadiusz Skomra Protokolant: sekr. sąd. Elżbieta Polody po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 lipca 2024 roku sprawy ze skargi L. C., B. R., S. M. na decyzję Wojewody z dnia 14 grudnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Starosta [...] decyzją z dnia 26 czerwca 2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775; dalej: "K.p.a.") w zw. z art. 129 ust. 5 pkt 3, art. 128 ust. 4, art. 130 ust. 2, art. 131 ust. 1, art. 132 ust. 1a i 2 i art. 134 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. 2023 r., poz. 344; dalej: "u.g.n."), orzekł o: (1) ustalił na rzecz L. C., B. R. i S. M. odszkodowanie w łącznej kwocie [...]zł z tytułu posadowienia napowietrznej sieci elektroenergetycznej 220 kV relacji L. - P. na nieruchomości położonej w miejscowości W., gmina S., oznaczonej w ewidencji gruntów: obręb: W., arkusz mapy [...], działka nr [...] (aktualnie podzielonej na działki nr [...] i nr [...]), o pow. 2.6100 ha, zapisanej w księdze wieczystej nr [...] oraz obręb: W., arkusz mapy [...], działka nr [...], o pow. 2.5000 ha, zapisanej w księdze wieczystej nr [...], w trybie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. (punkt I decyzji), (2) ustalił, że przyznane w pkt I odszkodowanie wypłacone zostanie w następujący sposób: na rzecz L. C. do 1/3 udziału w kwocie [...]zł, na rzecz B. R. do 1/3 udziału w kwocie [...]zł i na rzecz S. M. do 1/3 udziału w kwocie [...]zł (punkt II decyzji), (3) ustalił, że określone w punktach I i II odszkodowanie wypłacone zostanie solidarnie przez spółkę E.P. sp. z o.o. z siedzibą w P. i spółkę E. S.A. z siedzibą w P. na rzecz L. C., B. R. i S. M. jednorazowo w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja o ustaleniu odszkodowania stanie się ostateczna (pkt III decyzji).

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że wnioskiem z dnia 23 września 2022 r. L. C., B. R. i S. M. wystąpili do Starosty [...] z wnioskiem o ustalenie odszkodowania z tytułu ograniczenia w sposobie korzystania z wyżej opisanych nieruchomości w trybie art 129 ust 5 pkt 3 u.g.n. w zw. z art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1958 r., nr 17, poz. 70, tekst jedn.: Dz. U. 1974 r., Nr 10, poz. 64 ze zm.; dalej: "u.z.w.n."). Podstawą wniosku był fakt pobudowania na wskazanych nieruchomościach sieci elektroenergetycznej 220 kV relacji L. - P. na podstawie decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 6 lutego 1961 r., sygn. [...]

Dalej organ I instancji wskazał, że w pierwszej kolejności podjął działania zmierzające do ustalenia, czy wnioskodawcy posiadają legitymację prawną do dochodzenia odszkodowania. W toku prowadzonego postępowania administracyjnego organ I instancji przeprowadził dowód z ksiąg wieczystych nr [...] i nr [...] oraz stwierdził, że aktualnie ujawnionymi właścicielami w dziale II tych ksiąg są L. i S. M.. Podstawą nabycia prawa własności tych nieruchomości stanowiących gospodarstwo rolne była umowa przekazania gospodarstwa rolnego z dnia [...] listopada 1985 r. (Rep. A Nr [...]) zawarta pomiędzy dotychczasowymi właścicielami, tj. A. R. oraz Z. i J. małż. M. , a S. i L., małż. M. w trybie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. 1989 r., Nr 24, poz. 133 ze zm.). Przeniesienie prawa własności gospodarstwa rolnego nastąpiło więc w formie sukcesji syngularnej, co oznacza, że na nowych właścicieli przeszło wyłącznie prawo własności gospodarstwa rolnego zapisanego w księdze wieczystej nr [...] i nr [...] o określonym oznaczeniu geodezyjnym wraz z prawami i obowiązkami związanymi z prowadzeniem tego gospodarstwa, a nie z wszelkimi prawami i obowiązkami odnoszącymi się do przedmiotowej nieruchomości.

Niemniej jednak organ I instancji zauważył, że wniosek złożyli L. C., B. R. i S. M., którzy na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w G. z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I Ns [...], nabyli spadek po zmarłym Z. M. i na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w G. z dnia 21 sierpnia 2020 r., sygn. akt I Ns [...], nabyli spadek po zmarłej J. M.. Zdaniem organu I instancji wnioskodawcy nabyli więc prawo do odszkodowania za ograniczenie prawa własności nieruchomości pod uniwersalnym tytułem dziedziczenia, wstępując w ogół praw i obowiązków o charakterze cywilnoprawnym poprzedniego właściciela.

Dalej organ I instancji wyjaśnił, że postanowieniem z dnia 27 października 2022 r., sygn. [...], powołał rzeczoznawcę majątkowego K. M., która wykonała operat szacunkowy z dnia 16 grudnia 2022 r. określający wartość praw do nieruchomości objętej niniejszym postępowaniem administracyjnym. Organ I instancji przyjął go jako podstawę do ustalenia odszkodowania uznając, że wskazany operat został sporządzony zgodnie z wymaganiami art. 175 ust. 1 u.g.n. Łączna wartość odszkodowania została określona na poziomie [...] zł.

W kwestii podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania organ I instancji wyjaśnił, że w wyniku przekształcenia Zakładu Energetycznego [...] (który pierwotnie był właścicielem posadowionej sieci elektroenergetycznej) w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa, na podstawie ustawy z 5 lutego 1993 r. o przekształceniach własnościowych niektórych przedsiębiorstw państwowych o szczególnym znaczeniu dla gospodarki państwa (Dz. U. z 1993 r. nr 16 poz. 69) oraz zarządzenia nr 193/Org/93 Ministra Przemysłu i Handlu z 9 lipca 1993 r., powstała E. P. S.A. Z uwagi na brzmienie art. 5 ust. 1 i 3 tej ustawy, niewątpliwie w wyniku przekształcenia doszło do przeniesienia własności urządzeń linii elektroenergetycznej 220 kV relacji L. - P. na następcę prawnego Zakładu Energetycznego P.. Uwzględniając fakt, że E. P. S.A. była jedynym następcą Zakładu Energetycznego P. oraz przejęła cały majątek, należący uprzednio do tego podmiotu, należy przyjąć, że w całości przeszły na nią obowiązki związane z decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 6 lutego 1961 r., zezwalającą Zakładowi Energetycznemu w P. na zajęcie terenu celem założenia linii elektroenergetycznej relacji L. - P.. Późniejsze zmiany, tj. połączenie E. P. S.A. z Energetyką S. S.A., Zakładem Energetycznym G. S.A., Z. Zakładem Energetycznym S.A. oraz Zakładem Energetycznym B. S.A., które to w trybie art. 491 i następnych ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz. U. 2022 r., poz. 1467 ze zm.), wniosły swoje majątki do E. P. S.A. oraz zmiana nazwy z E. P. S.A. na Grupa Energetyczna E. S.A. (i dalej na E. S.A.) nie przeniosły tego obowiązku na inne podmioty. Kolejne, istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy wydarzenie miało natomiast miejsce w dniu 30 czerwca 2007 r., kiedy to zawarto umowę, mocą której E. S.A. zbyła na rzecz E. [...] sp. z o.o. aport w postaci oddziału E. S.A. W umowie wskazano, powtarzając treść art. 554 Kodeksu cywilnego, że nabywca przedsiębiorstwa jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Odpowiedzialność nabywcy ogranicza się do wartości nabytego przedsiębiorstwa według stanu w chwili nabycia, a według cen w chwili zaspokojenia wierzyciela. Z powyższego wynika zatem, że finalnie obowiązek odszkodowawczy, wynikający z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.s.g., leży zarówno po stronie E. S.A., jak i E. [...] sp. z o.o. Pomimo tego, że aktualnie właścicielem linii elektroenergetycznej 220 kV relacji L. - P. jest spółka [...] Sieci Elektroenergetyczne S.A. z siedzibą w K. , to obowiązek zapłaty odszkodowania ciąży solidarnie na spółkach E. S.A. z siedzibą w P. i E. [...] sp. z o.o. z siedzibą w P., ponieważ nie doszło do zmiany podmiotowej w zakresie odpowiedzialności odszkodowawczej w trybie administracyjnym zarówno na poziomie prawodawczym, jak i indywidualnych umów pomiędzy spółkami.

W odwołaniu z dnia 30 czerwca 2023 r. E. [...] Sp. z o.o. z siedzibą w P. wniosła o uchylenie decyzji w całości i odmowę przyznania odszkodowania na rzecz wnioskodawców w całości, bądź zobowiązanie do wypłacenia odszkodowania [...] Sieci Elektroenergetyczne S.A. w miejsce solidarnego zobowiązania E. [...] sp. z o. o. i E. S.A., względnie uchylenie decyzji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 7, art. 8, art. 77 i art. 80 K.p.a., art. 129 ust. 5 pkt 3, art. 130 ust. 2, art. 131 ust. 1, art. 132 ust. 1a, 2 i 6 oraz art. 134 u.g.n., a także art. 118 Kodeksu cywilnego.

W uzasadnieniu spółka skupiła się na wywiedzeniu, że to aktualny beneficjent decyzji wywłaszczeniowej, tj. spółka [...] Sieci Elektroenergetyczne S.A. z siedzibą w K. jest podmiotem odpowiedzialnym odszkodowawczo.

W odwołaniu z dnia 11 lipca 2023 r. E. S.A. z siedzibą w P. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez ustalenie, że nie zachodzą przesłanki ustalenia od odwołującej odszkodowania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Zaskarżonej decyzji spółka zarzuciła naruszenie art. 6 K.p.a., art. 28 K.p.a. w zw. z art. 128 ust. 4 oraz w zw. z art. 132 ust. 6 u.g.n., art. 80 K.p.a., art. 7, art. 77 § 1, art. 89 i art. 107 § 3 K.p.a., art. 132 ust. 6 i art. 132 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 124 ust. 1 i art. 124b ust. 1 u.g.n., art. 129 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 i art. 36 u.z.w.n., a także art. 129 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 u.z.w.n.

W uzasadnieniu spółka podniosła, że w postępowaniu doszło do błędnego przyznania odwołującej statusu strony. Z okoliczności sprawy wynika, że zaskarżona decyzja nie dotyczy jego interesu prawnego, bowiem to nie odwołująca powinna być zobowiązana do zapłaty odszkodowania. Jedynym podmiotem zobowiązanym do zapłaty ewentualnego odszkodowania wnioskodawcom powinna być spółka [...] Sieci Elektroenergetyczne S.A. z siedziba w K. , jako aktualny beneficjent wydanej uprzednio decyzji administracyjnej.

Wojewoda decyzją z dnia 14 grudnia 2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a., uchylił zaskarżoną decyzję i umorzył postępowanie przed organem I instancji w całości.

Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że nieruchomości położone w miejscowości W. oznaczone geodezyjnie jako działki nr [...], [...] i [...] w dacie wydania decyzji ograniczającej sposób korzystania z nieruchomości należały do A. R., po którym (jak wynika z treści umowy przekazania gospodarstwa rolnego z dnia [...] listopada 1985 r.) spadek nabyli: żona A. R. w 1/4 części oraz córka J. M. (zd. R. ) w 3/4 części. Natomiast wniosek o ustalenie odszkodowania wnieśli: L. C., B. R. i S. M.. Należało więc ustalić czy wnioskodawcom przysługuje prawo do ubiegania się o odszkodowanie za ograniczenie w sposobie korzystania z nieruchomości.

W kontekście powyższego organ odwoławczy wyjaśnił, że chociaż roszczenie o odszkodowanie nie uległo przedawnieniu, a więc należało je rozpatrywać z uwzględnieniem u.g.n., to jednak nie jest skuteczne względem każdego właściciela nieruchomości, ponieważ nie ma charakteru roszczenia obciążającego nieruchomość i niedopuszczalne jest domaganie się odszkodowania przez każdego z kolejnych nabywców nieruchomości. Obowiązek zapłaty odszkodowania wiąże się ściśle z faktem doznania uszczerbku w przysługującym danemu podmiotowi prawie własności. Na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. uprawnionymi do odszkodowania są jedynie osoby wywłaszczone oraz ich sukcesorzy pod tytułem uniwersalnym, a nie singularnym.

Dalej organ odwoławczy wskazał że z osób, na których rzecz przekazano gospodarstwo rolne w 1985 r. wnioskodawcą jest jedynie S. M.. Pozostali wnioskodawcy - L. C. i B. R. nie nabyli przedmiotowego gospodarstwa rolnego, w skład którego wchodziły działki nr [...], [...] i [...]. Jednakże należy też podkreślić, że przedmiotowe nieruchomości nie wchodziły w skład spadku, który został odziedziczony przez wnioskodawców po Z. M. oraz po J. M.. Wnioskodawczynie L. C. i B. R. nie nabyły przedmiotowych nieruchomości, nie są ich współwłaścicielami, a także nie nabyły prawa do odszkodowania w związku z ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości, bowiem prawo to nie było objęte spadkiem z racji zawarcia umowy przekazania gospodarstwa rolnego w 1985 r. Same prawa związane z nieruchomościami wchodzącymi w skład tego gospodarstwa nie mogły "przejść" na spadkobierców, skoro same nieruchomości nie były przedmiotem masy spadkowej. Mając na uwadze powyższe należało uznać, że L. C. i B. R. nie mają legitymacji do ustalenia na ich rzecz odszkodowania za szkody związane z ograniczeniem sposobu korzystania z przedmiotowych nieruchomości.

Legitymacji nie posiada również S. M., który nabył przedmiotowe nieruchomości w drodze umowy przekazania gospodarstwa rolnego, czyli w drodze sukcesji singularnej, a nabycie spadku po zmarłych Z. M. i J. M. nie miało znaczenia w przedmiotowej sprawie, bowiem nabycie nieruchomości nastąpiło znacznie wcześniej, w dniu 18 listopada 1985 r. Jak już natomiast wskazano, tylko nabycie nieruchomości w drodze sukcesji uniwersalnej prowadzi do "przejścia" na spadkobiercę również praw związanych z tą nieruchomością. S. M. nabył przedmiotowe nieruchomości w 1985 r. w drodze umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego, zatem późniejsze nabycie spadku po poprzednich właścicielach nieruchomości nie miało wpływu na przedmiotową sprawę, bowiem przedmiotem nabytego przez wnioskodawcę spadku nie były sporne nieruchomości i prawa z nimi związane.

W związku z powyższym zdaniem organu odwoławczego żadnemu z wnioskodawców nie przysługuje legitymacja do ustalenia na jego rzecz odszkodowania za szkody związane z ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości, wobec czego niniejsze postępowanie jest bezprzedmiotowe.

W skardze z dnia 18 stycznia 2024 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu L. C., B. R. i S. M. wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy, względnie uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie art. 128 i art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., art. 64 i art. 21 Konstytucji RP oraz art. 77 § 1, art. 80 § 1 i art. 105 § 1 K.p.a.

W uzasadnieniu skarżący wskazali, że z konstytucyjnej zasady, iż wywłaszczenie może nastąpić jedynie wówczas gdy dokonywane jest na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem oraz konstytucyjnej zasady ochrony prawa dziedziczenia wynika, że odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia, które jest prawem majątkowym o charakterze kompensacyjnym, mogą nabyć spadkobiercy osoby wywłaszczonej, która zmarła przed nabyciem odszkodowania. Przyjęcie odmiennego stanowiska powodowałoby, że spadkobiercy osoby wywłaszczonej, którzy jako sukcesorzy pod tytułem ogólnym (uniwersalnym) wstępują w ogół praw i obowiązków zmarłego właściciela, w tym również praw i obowiązków związanych z wywłaszczoną już nieruchomością, pozbawieni zostaliby udziału w niezaspokojonych prawach majątkowych swojego spadkodawcy przysługujących mu z tytułu wywłaszczenia własności nieruchomości, a konsekwencją tego stanu rzeczy byłoby wywłaszczenie bez odszkodowania. Zdaniem skarżących należy przy tym odróżnić prawo do nieruchomości od prawa do odszkodowania. Te prawa odrębnie wchodzą do masy spadkowej. Konkluzja dokonana przez organ odwoławczy na podstawie powołanego w uzasadnieniu decyzji wyroku NSA jest niezgodna z realiami społeczno-gospodarczymi związanymi z prawidłowym zarządzaniem gospodarstwami rolnymi. Ciężko bowiem oczekiwać, że ewentualni spadkobiercy i spadkodawcy nie będą korzystać np. z umowy dożywocia. Nie mogą oni bowiem przypuszczać jakie poważne konsekwencje prawne w przyszłości spowoduje skorzystanie z przysługujących uprawnień.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddanie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

W piśmie procesowym z dnia 26 marca 2024 r. E. S.A. z siedzibą w P. wniosła o oddalenie skargi w całości.

W piśmie procesowym z dnia 28 marca 2024 r. spółka [...] Sieci Elektroenergetyczne S.A. z siedzibą w K. wniosła o oddalenie skargi w całości i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W piśmie procesowym z dnia 2 kwietnia 2024 r. E. [...] sp. z o.o. z siedzibą w P. wniosła o oddalenie skargi oraz zasądzenie od skarżących kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga okazała się niezasadna.

Kontroli Sądu poddano decyzję Wojewody z dnia 14 grudnia 2023 r., nr [...], uchylającą decyzję Starosty [...] z dnia 26 czerwca 2023 r., nr [...], którą ustalono odszkodowanie na rzecz L. C., B. R. i S. M. z tytułu posadowienia napowietrznej sieci elektroenergetycznej 220 kV relacji L.-P. na nieruchomościach położonych w miejscowości W., gmina S., oznaczonych w ewidencji gruntów jako działka nr [...] (aktualnie podzielonej na działki nr [...] i [...]) oraz działka nr [...] i umarzającą postępowanie przed organem I instancji w całości.

Podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowi art. 105 § 1 K.p.a., zgodnie z którym gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, określona w tym przepisie, odnosi się do sytuacji, gdy brak jest któregoś z elementów materialnego stosunku prawnego, a wobec tego nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę poprzez jej rozstrzygnięcie co do istoty. Bezprzedmiotowość może mieć w szczególności charakter podmiotowy i tak jak w niniejszej sprawie dotyczyć braku legitymacji wnioskodawców do ustalenia na ich rzecz odszkodowania za szkody związane z ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości, co stanowi kwestię sporną w niniejszej sprawie.

Zdaniem Sądu w składzie orzekającym należy podzielić stanowisko Wojewody z przyczyn wskazanych poniżej.

Jak trafnie dostrzegł organ odwoławczy, zagadnienie związane z podmiotami uprawnionymi do uzyskania odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności było przedmiotem uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OPS 1/20 (wszystkie powołane w niniejszym wyroku orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W uchwale tej Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, że: "1.Odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.), może być od dnia 1 stycznia 1998 r. ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2020 r. poz. 65 ze zm.) dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. 2. Odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, nie może być ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2020 r. poz. 65 ze zm.) na rzecz nabywcy nieruchomości w drodze umowy zawartej po dniu czasowego zajęcia tej nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości."

Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu cytowanej uchwały analizując zagadnienie dotyczące ustalenia podmiotu uprawnionego do otrzymania odszkodowania z tytułu wywłaszczenia, polegającego również na ograniczeniu prawa własności, stwierdził, że nie można poprzestać na wykładni językowej przepisów ustawy określających osobę uprawnioną do otrzymania odszkodowania z tytułu wywłaszczenia, ale należy zweryfikować wyniki tej wykładni z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi. W szczególności wynikającymi z art. 21 ust. 1 i art. 64 ust. 1 Konstytucji RP równorzędnej ochrony własności i prawa dziedziczenia. Tym samym NSA wywiódł, że odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia, które jest prawem majątkowym o charakterze kompensacyjnym, mogą nabyć spadkobiercy osoby wywłaszczonej, która zmarła przed nabyciem odszkodowania. Natomiast nabywca nieruchomości w drodze czynności cywilnoprawnej nabywa ją już w takim stanie prawnym, jaki wynika z dokonanego ograniczenia prawa własności. W konsekwencji, skutek wydanej wcześniej decyzji w postaci ograniczenia prawa nie spowodował ograniczenia praw nabywcy, który ich wówczas nie posiadał, natomiast ukształtował stan prawny nieruchomości w ten sposób, że prawo własności nieruchomości zostało ograniczone i w takim kształcie prawnym nabywca nabył nieruchomość. Z żądaniem ustalenia odszkodowania może wystąpić podmiot wywłaszczony oraz spadkobiercy wywłaszczonego, lecz nie mogą wystąpić aktualni właściciele nieruchomości, którzy prawo własności nabyli w drodze czynności prawnej, a więc następstwa, które ma charakter następstwa pod tytułem szczególnym (sukcesji singularnej). W konsekwencji powyższych ustaleń w przywołanej uchwale ustalono, że odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 u.z.w.n. może być od 1 stycznia 1998 r. ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 u.z.w.n., ale nie może być ustalone na rzecz nabywcy nieruchomości w drodze umowy zawartej po dniu czasowego zajęcia tej nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 u.z.w.n.

Powyższa uchwała jest wiążąca dla składów sądu administracyjnego, a Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni ją podziela.

Dalej, z akt sprawy wynika, że nieruchomości położone w miejscowości W. oznaczone geodezyjnie jako działki nr [...], [...] i [...], w dacie wydania decyzji ograniczającej sposób korzystania z nieruchomości należały do A. R., po którym spadek nabyli: w majątku odrębnym żona A. R. w 1/4 części oraz zamężna córka J. M. (z domu R. ) w 3/4 części. Następnie w dniu [...] listopada 1985 r. została zawarta umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego, na mocy której A. R. oraz Z. i J. M. przenieśli nieodpłatnie własność i posiadanie gospodarstwa rolnego na rzecz – odpowiednio wnuka i jego żony oraz syna i synowej – S. i L. małż. M.. Z materiałów zgromadzonych w aktach sprawy wynika także, że Z. M. zmarł w dniu [...] lipca 2013 r. i spadek po nim na podstawie ustawy nabyli: żona J. M. w 1/4 oraz dzieci: S. M. w 1/4, L. C. w 1/4 i B. R. w 1/4, natomiast J. M. z domu R. zmarła w dniu [...] grudnia 2014 r. i spadek po niej na podstawie ustawy nabyły jej dzieci: B. R. w 1/3, S. M. w 1/3 i L. C. [...] w 1/3 części. Z wnioskiem o ustalenie odszkodowania wystąpił obecny właściciel nieruchomości S. M., który nabył prawo własności spornych nieruchomości na mocy umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego, i który w terminie późniejszym stał się spadkobiercą Z. M. i J. M. oraz L. C. i B. R., spadkobierczynie Z. M. i J. M..

Odnosząc się w pierwszej kolejności do wniosku złożonego przez S. M. wskazać należy, że skarżący nie mógł ubiegać się o odszkodowanie na tej podstawie, że nabył sporne nieruchomości na mocy umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego w dniu [...] listopada 1985 r., co jasno wynika z zacytowanej powyżej uchwały. Także to, że skarżący jest spadkobiercą Z. M. i J. M. nie może mieć znaczenia w sprawie, skoro skarżący przed śmiercią spadkodawców nabył prawo własności spornych nieruchomości na podstawie umowy przekazania gospodarstwa rolnego. Nie można uznać, że w przypadku S. M. nastąpił zbieg sukcesji (zarówno singularnej, jak również uniwersalnej) i skarżący mógł skutecznie dochodzić odszkodowania jako spadkobierca. Nie można bowiem pomijać skutku wcześniejszego wyzbycia się przez osobę uprawnioną od odszkodowania nieruchomości na mocy umowy oraz faktyczny skład majątku podlegającego dziedziczeniu. Sąd podziela w tym zakresie stanowisko konsekwentnie wyrażane w orzecznictwie sądowoadmininistracyjnym, że przejście prawa do żądania odszkodowania możliwe jest wyłącznie w razie, gdy spadkobierca w drodze spadkobrania nabywa własność nieruchomości, z którą jest związane roszczenie o odszkodowanie. W tym znaczeniu prawo do odszkodowania jest związane z prawem własności nieruchomości (por. wyrok NSA z dnia 23 lipca 2021 r., sygn. akt I OSK 2922/18, wyrok NSA z dnia 14 września 2021 r., sygn. akt I OSK 2253/18, wyrok NSA z dnia 1 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 941/21, wyrok NSA z dnia 21 października 2022 r., sygn. akt I OSK 2181/19, wyrok NSA z dnia 12 marca 2024 r., sygn. akt I OSK 2171/22). Dlatego wstąpienie przez skarżącego z tytułu spadkobrania w prawa i obowiązki Z. M. i J. M. nie mogło dotyczyć nieruchomości objętych wnioskiem o ustalenie odszkodowania, ponieważ nie weszły one do masy spadkowej z tego powodu, że zostały nabyte przez skarżącego od spadkodawców (będących spadkobiercami osoby wywłaszczonej) wcześniej w drodze umowy. W tych okolicznościach w drodze spadkobrania nie mogło przejść na skarżącego S. M. roszczenie o odszkodowanie, o którym mowa w art. 128 u.g.n. Innymi słowy, jeżeli najpierw dokonano przekazania gospodarstwa rolnego w drodze umowy, a potem doszło do nabycia spadku, to w skład tego spadku nie wchodziło gospodarstwo rolne, którego częścią składową były sporne nieruchomości. W związku z tym, skarżącemu nie przysługuje legitymacja do ustalenia na jego rzecz odszkodowania za szkody związane z ograniczeniem sposobu korzystania z tych nieruchomości, a w konsekwencji postępowanie z wniosku skarżącego stało się bezprzedmiotowe.

Powyższe rozważania należy konsekwentnie odnieść do wniosku złożonego przez L. C. i B. R.. Sporne nieruchomości nie weszły w skład spadku, który został odziedziczony przez skarżące po Z. M. oraz po J. M.. Skarżące nie nabyły przedmiotowych nieruchomości w drodze dziedziczenia i nie są ich współwłaścicielkami, a w konsekwencji nie nabyły prawa do odszkodowania w związku z ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości. Prawo to nie było objęte spadkiem, z racji zawarcia umowy przekazania gospodarstwa rolnego w 1985 r. Same prawa związane z nieruchomościami nie mogły natomiast "przejść" na spadkobierców, skoro same nieruchomości nie były przedmiotem masy spadkowej. Mając na uwadze powyższe organ odwoławczy słusznie uznał, że L. C. i B. R. nie mają legitymacji do ustalenia na ich rzecz odszkodowania za szkody związane z ograniczeniem sposobu korzystania ze spornych nieruchomości.

Reasumując, przejście prawa do żądania odszkodowania możliwe jest wyłącznie w razie, gdy spadkobierca w drodze spadkobrania nabywa własność nieruchomości, z którą jest związane roszczenie o odszkodowanie. W tym znaczeniu prawo do odszkodowania jest związane z prawem własności nieruchomości. Dlatego ewentualne wstąpienie przez skarżących z tytułu spadkobrania w prawa i obowiązki Z. M. oraz J. M. nie mogło dotyczyć nieruchomości objętych wnioskiem o ustalenie odszkodowania, ponieważ nie weszły one już do masy spadkowej, z tego powodu, że zostały nabyte przez S. M. od A. R. i Z. i J. M. wcześniej w drodze umowy.

Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935; dalej: "P.p.s.a."), oddalił skargę.

Odnosząc się do wniosku uczestników postępowania [...] Sieci Elektroenergetyczne S.A. z siedzibą w K. oraz E. [...] sp. z o.o. z siedzibą w P. o zwrot kosztów postępowania wskazać należy, że na mocy art. 200 i 201 P.p.s.a. jedynym podmiotem, od którego Sąd I instancji może zasądzić koszty postępowania, jest organ. Nie może być nim skarżący w razie oddalenia skargi.

/