Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 513/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2024-10-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 30 ust. 1 i ust. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Asesor sądowy Maciej Gapski (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 października 2024 r. sprawy ze skargi A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 25 kwietnia 2024 r., znak: SKO.41/1123/OS/2024 w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza Miasta Świdnik z dnia 19 stycznia 2024 r., znak: OP.IV.ŚR.421.ZZ.000255.01.2024; II. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 25 kwietnia 2024 r. znak: SKO.41/1123/OS/2024, po rozpatrzeniu odwołania A. P. (dalej także jako: skarżąca lub strona) od decyzji Burmistrza Miasta Świdnik z dnia 19 stycznia 2024 r. nr OP.IV.ŚR.421.ZZ.000255.01.2024 w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych na synów A. i D. P. w okresie od września do października 2023 r. wraz z dodatkiem do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej dla córki K. P. w łącznej wysokości 930,00 zł oraz żądania zwrotu tych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

Rozstrzygnięcie powyższe zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z dnia 13 grudnia 2022 r. znak: OP.IV.ŚR.421.ZR.002037.12.2022 Burmistrz Miasta Świdnik, przyznał skarżącej na okres od 1 listopada 2022 r. do 31 października 2023 r. świadczenia rodzinne w postaci zasiłków rodzinnych na dzieci K. P., A. P. i D. P. wraz z dodatkami.

W dniu 19 stycznia 2024 r. Burmistrz Miasta Świdnik wydał decyzję, w której stwierdził, że zasiłki rodzinne wypłacone A. P. na synów A. i D. P. wraz z dodatkami z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytuły wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na K. P. w łącznej wysokości 930,00 zł należy uznać za świadczenia nienależnie pobrane. W konsekwencji powyższego zobowiązano skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że synowie strony w roku szkolnym 2023/2024 rozpoczęli naukę w szkole wyższej (Politechnika Lubelska), co stanowiło zmianę mającą wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych w świetle art. 25 ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej jako: u.ś.r.), o której nie poinformowano organu wypłacającego świadczenia. Zdaniem Burmistrza skarżąca została prawidłowo pouczona o warunkach przyznawania świadczeń rodzinnych wraz z dodatkami zarówno we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń złożonym w dniu 29 września 2022 r., jak i w decyzji przyznającej świadczenia. Organ I instancji podniósł, że strona nie poinformowała o fakcie podjęcia przez jej synów nauki w szkole wyższej. Fakt podjęcia nauki w szkole wyższej miał wpływ na prawo do świadczeń, gdyż zasiłek rodzinny przysługuje w myśl art. 4 ust. 1 pkt 1 i 2 u.ś.r. w zw. z art. 3 pkt 18 u.ś.r. do ukończenia przez dziecko 18 roku życia lub nauki w szkole, jednak nie dłużej niż do ukończenia 21 roku życia. Organ zauważył, że kontynuowanie nauki w szkole wyższej, nie jest nauką w szkole, o której mowa w powołanych powyżej przepisach. W sytuacji, gdy od września 2023 r. zasiłki nie przysługiwały na rzecz synów skarżącej również wypłacany od tego miesiąca dodatek z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej był świadczeniem nienależnie pobranym.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie nie znalazło podstaw do jego uwzględnienia i powołaną na wstępie decyzją ostateczną z dnia 25 kwietnia 2024 r. (zaskarżoną do Sądu) utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Kolegium podzieliło ocenę organu pierwszej instancji, że w związku z podjęciem przez synów skarżącej nauki w szkole wyższej od września 2023 r. strona straciła uprawnienie do przyznanych na nich świadczeń rodzinnych oraz dodatku z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej. W uzasadnieniu wyjaśniono, że skarżąca była prawidłowo pouczona o zasadach dotyczących przyznawania i wypłaty świadczeń oraz o konieczności informowania organów wypłacających świadczenia o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do świadczeń. Zdaniem Kolegium pomimo prawidłowego pouczenia strona nie poinformowała organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, dlatego też ziściły się przesłanki ustawowe do uznania wypłaconych we wrześniu i październiku świadczeń rodzinnych na synów A. i D. P. za nienależnie pobrane. Wniosek ten dotyczł również dodatku do zasiłku z tytułu wychowywania K. P. w rodzinie wielodzietnej.

Skargę do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Lublinie na wskazaną powyżej decyzję Kolegium złożyła A. P.. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. sprzeczność ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego polegającą na subiektywnym przyjęciu przez SKO, że dochowany został wymóg prawidłowego pouczenia zamieszczonego na druku wniosku SR-1, podczas gdy w treści przedmiotowego formularza występują wprowadzające w błąd pouczenia o odmiennej treści, zaś decyzję swoją SKO oparło jedynie na pewnej części pouczeń, zamieszczonych ponadto w sposób zawiły pomiędzy pouczeniami dotyczącymi zasiłku pielęgnacyjnego i z pominięciem, że w części I.2 formularza na stronie 2 zamieszone zostało pouczenia o treści wprost sugerującej, jakoby dodatek rodzinny przysługiwał również na dziecko studiujące, co wynika z zapisu cyt. "oświadczam, że będzie uczęszczał do szkoły/szkoły wyższej w roku szkolnym/akademickim";

2. nierozpoznania istotny sprawy, ze względu na brak odniesienia się w treści uzasadnienia do poodnoszonej w odwołaniu okoliczności, że świadczenie za październik 2023 r. zostało wypłacone przez CUS w Świdniku, pomimo pełnej wiedzy tego organu o podjęciu przez synów A. i D. studiów na Politechnice Lubelskiej;

3. nierozpoznanie istoty sprawy ze względu na błędne tezy zamieszczone w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji, jakoby złożone odwołanie dotyczyło prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy dotyczyło ono zasiłku rodzinnego.

Na podstawie powyższych zarzutów wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. W uzasadnieniu skarżąca opisała stan sprawy i przedstawiła argumenty świadczące jej zdaniem o zasadności złożonego środka zaskarżenia. Skarżąca przedstawiła ponadto dodatkową argumentację w piśmie z dnia 26 lipca 2024 r.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie organ odwoławczy wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej jako p.p.s.a.), Sąd rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji z dnia 19 stycznia 2024 r. zostały bowiem wydane z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Materialnoprawną podstawę kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w szczególności zaś art. 30 ust. 1 u.ś.r., który stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Organy obu instancji uznały przy tym za zasadne zastosować art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., z którego wynika, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Norma prawna wynikająca z przywołanego wyżej przepisu ustanawia trzy kumulatywne przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Stan taki będzie mieć miejsce gdy:

1) zaistniały okoliczności powodujące ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części;

2) mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone;

3) osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Powołany przepis ma zatem zastosowanie w odniesieniu do świadczeń, które zostały wypłacone pomimo wcześniejszego (poprzedzającego moment wypłaty) wystąpienia okoliczności powodujących utratę prawa do świadczenia, które w momencie jego wypłaty nie były organowi znane. Ponadto kwalifikacja określonego świadczenia jako nienależnie pobranego w rozumieniu ww. unormowania, jest możliwa wyłączenie w razie łącznego spełnienia wszystkich trzech zawartych w tym przepisie przesłane, a zatem zaistnienie okoliczności powodującej utratę prawa do świadczenia samoistnie nie przesądza o zakwalifikowaniu danego świadczenia jako świadczenie nienależnie pobrane. Samo bowiem odpadnięcie podstawy wypłaconego świadczenia nie wyczerpuje jeszcze dyspozycji powołanego przepisu. Konieczne ku temu jest również ustalenie, że świadczeniobiorca w momencie pobrania świadczenia był świadomy, iż pobiera je nienależnie. W tym kontekście w orzecznictwie podkreśla się, że z art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. wynika, iż obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależne świadczenie", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Jak wyjaśnił Naczelny Sad Administracyjny w wyroku z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09, świadczenie będzie nienależnie pobrane rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża więc tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy. W odniesieniu do tej przesłanki zakwalifikowania świadczenia jako nienależnie pobrane, zwraca się uwagę w szczególności na konieczność zbadania, czy świadczeniobiorca był właściwie pouczony o okolicznościach mających wpływ na jego prawo do świadczenia oraz o obowiązku poinformowania organu o wystąpieniu takich okoliczności (por. także wyroki NSA: z dnia 19 października 2021 r., sygn. akt I OSK 539/21, LEX nr 3274140; z dnia 21 września 2021 r., sygn. akt I OSK 4327/18, LEX nr 3279225; wyrok WSA w Łodzi z dnia 19 lutego 2021 r., sygn. akt II SA/Łd 607/20, LEX nr 3146680; wyrok WSA w Olsztynie z dnia 4 kwietnia 2023 r., sygn. akt II SA/Ol 112/23, LEX nr 3520325; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 22 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Gd 707/22, LEX nr 3511723).

Wina (świadomość) świadczeniobiorcy w ujęciu subiektywnym stanowi zatem kluczowy element uznania świadczenia za pobrane nienależnie (tak NSA w wyroku z dnia 17 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 921/21, LEX nr 3339849).

Uwzględniając powyższe rozważania w okolicznościach niniejszej sprawy, za błędną uznać należy ocenę organów obu instancji, wedle której świadczenia rodzinne na synów oraz dodatek z tytułu wychowania dziecka (córki) w rodzinie wielodzietnej wypłacone skarżącej we wrześniu i październiku 2023 r., stanowiły świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Przypomnieć należy, że u podstaw uznania świadczeń rodzinnych wypłaconych skarżącej w wskazanym wyżej okresie, za świadczenie nienależnie pobrane, legło powzięcie przez organ pierwszej instancji informacji, iż synowie skarżącej podjęli od września 2023 r. naukę na Politechnice Lubelskie, a więc uczą się w szkole wyższej. Prawidłowo organy uznały, że stosownie do art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2 u.ś.r. w zw. z art. 3 pkt 18 u.ś.r. od miesiąca, w którym synowie skarżącej podjęli naukę w szkole wyższej (września 2023 r.) wypłacane zasiłki rodzinne oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej stały się świadczeniami nienależnymi. Jednakże fakt ten nie przesądza, w świetle powołanych powyżej rozważań, że były to świadczenia nienależnie pobrane przez A. P.

Należy zwrócić uwagę, że już sama sentencja decyzji przyznającej świadczenia rodzinne z dnia 13 grudnia 2022 r. mogła sugerować skarżącej, że świadczenia przyznane dla A. i D. P. na okres zasiłkowy od listopada 2022 r. do października 2023 r. będą jej przysługiwały przez cały ten okres. W sentencji wskazano, że organ przyznaje w formie: "zasiłek rodzinny na dziecko w wieku 18-24 lat A. P.w kwocie 135,00 zł miesięcznie, na okres od 2022-11-01 do 2023-10-31", tożsamy zapis w sentencji zawarto w odniesieniu do D. P. Powyższa decyzja nie była uzasadniona, stosownie do treści art. 107 § 4 k.p.a. Z sentencji tej wynika, że zasiłek rodzinny dla synów skarżącej będzie wypłacany, jeżeli nie ukończą oni 24 roku życia. W pouczeniu zawartym pod decyzją, która została doręczona skarżącej w dniu 3 stycznia 2024 r., zawarto wyłącznie ogólne sformułowania bez precyzowania o konieczności powiadomienia organu przez stronę o fakcie zakończenia przez jej synów nauki w szkole. W pouczeniu wskazano: "w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych uprawniona do świadczeń rodzinnych jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r.". Zawarte pouczenie we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego, który został złożony przez skarżącą w dniu 29 września 2022 r. (formularz SR-1) jest na tyle rozbudowane i nieczytelne (odnosi się do wszystkich świadczeń wypłacanych na podstawie u.ś.r.), że tylko osoba na co dzień zajmująca się tego rodzaju świadczeniami może je właściwie zinterpretować. Należy również zauważyć, że strona, która składa wniosek na formularzu SR-1 nie otrzymuje tego pouczenia, ale pozostawia je w organie przyznającym świadczenie. Nie ma więc możliwości, aby w trakcie trwania okresu wypłaty świadczeń osoba uprawniona mogła w przypadku wątpliwości zrewidować samodzielnie swoje prawo do świadczenia.

Mając na uwadze sentencję decyzji oraz bardzo ogólne pouczenie zawarte pod decyzją, a także nieprecyzyjne, odnoszące się do wszystkich świadczeń rodzinnych pouczenie zawarte we wniosku (druk SR-1) złożonym w organie I instancji nie można zasadnie uznać, aby skarżąca była świadoma, że do września 2023 r. utraciła prawo do zasiłków rodzinnych na synów i w konsekwencji do dodatku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego oraz dodatku do zasiłku z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie wykazał, aby skarżąca w sposób świadomy nie poinformowała organu o podjęciu przez jej synów nauki w szkole wyższej. Okoliczność ta była podstawą do uchylenia decyzji organów obu instancji.

Dodatkowo należy zauważyć, że informacja o rozpoczęciu nauki w szkole wyższej została przekazana organowi I instancji we wniosku o przyznanie świadczeń rodzinnych na okres zasiłkowy 2023-2024. Skarżąca stwierdziła, że wniosek został przez nią złożony we wrześniu 2023 r., a organ pomimo wiedzy o tym fakcie wypłacił świadczenia za październik 2023 r. – jest do dodatkowy argument świadczący o braku spełnienia przesłanek do uznania świadczeń rodzinnych wypłaconych skarżącej w październiku 2023 r. za świadczenia nienależnie pobrane.

Sąd podkreśla również, że postępowanie organów w sprawie świadczeń nienależnie pobranych było prowadzone z naruszeniem podstawowych reguł wynikającym w szczególności z art. 7, art. 10 § 1 k.p.a., art. 61 § 4 k.p.a., art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Organ I instancji nie powiadomił skarżącej o wszczęciu tego postępowania. Pierwszym pismem w sprawie świadczeń nienależnie pobranych, które uzyskała A. P. była decyzja stwierdzająca ten fakt i nakazująca zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Strona nie miała możliwości wypowiedzenia się w sprawie, w której faktycznie nie zebrano żadnych istotnych dowodów. Organ uzyskał (pobrał) jedynie informację o D. P. i A. P. z systemu informatycznego MEN, z którego wynika, że nie przypisano ich do oddziału, czyli nie kontynuują oni edukacji w placówce podległej MEN (k. 27-28). Postępowaniem wyjaśniającym nie objęto innych okoliczności w sprawie. Jednakże zgormadzone w sprawie dokumenty dotyczące przyznania świadczeń rodzinnych poprzedzających decyzję z dnia 13 grudnia 2022 r. pozwoliły tut. Sądowi na ocenę okoliczności dotyczących właściwego pouczenia o warunkach przyznania i utraty prawa do świadczeń rodzinnych.

W tym stanie rzeczy zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia 19 stycznia 2024 r., należało uchylić na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" w zw. z art. 135 p.p.s.a.

Jednocześnie, wobec braku podstaw do stwierdzenia nienależnego pobrania przez skarżącą zasiłku rodzinnego i dodatków z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na synów oraz wskazanego powyżej dodatku na córkę, postępowanie administracyjne w tej sprawie należało umorzyć jako bezprzedmiotowe, stosownie do art. 145 § 3 p.p.s.a.

Mając powyższe na względzie Sąd orzekł, jak w sentencji.