Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1206/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2025-01-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 10, art. 4 ust. 2, art. 25 ust. 2
journal: Dz.U. 2022 poz 1577
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - t.j.
article: art. 25, art. 26
journal: Dz.U. 2023 poz 103
law: Ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t. j.)
article: art. 33 par. 4
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi K.D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 lipca 2024 r. nr 010070/680/4463932/2022 w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 maja 2023 r.; 2) umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 22 lipca 2024 r., nr 010070/680/4463932/2022 (334304604) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS" lub "Organ odwoławczy") utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Organ I instancji" lub "ZUS") z 23 maja 2023 r. w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego.

Powyższa decyzja Prezesa ZUS zapadła w następującym stanie sprawy.

ZUS uchylił przyznane K. D. (dalej "Skarżąca") prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko M. D. na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Jako podstawę prawną decyzji z 23 maja 2023 r. ZUS wskazał art. 25 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r. poz. 1577 z późn. zm.; dalej "u.p.p.w.d.") oraz art. 26 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 103 z późn. zm.; dalej "u.o.p.o.U.").

Organ I instancji uzasadniając swoje rozstrzygnięcie podał, że Skarżąca nie odpowiedziała na wezwanie z 6 kwietnia 2023 r. dotyczące dostarczenia dokumentów potwierdzających sprawowanie przez nią opieki nad dzieckiem. Jednocześnie wskazał, że wypłacone Skarżącej świadczenie wychowawcze za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 marca 2023 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie, które Skarżąca zobowiązana jest wpłacić na rachunek bankowy ZUS, z którego świadczenie zostało wypłacone.

W odwołaniu od powyższej decyzji Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. poprzez uznanie, że Skarżąca nie działa w imieniu swojej matki, a zarazem matki uprawnionego do świadczenia brata Skarżącej, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego przyjęcia, że wypłacone jej świadczenie wychowawcze za okres od 1 marca 2022 r. do 31 marca 2023 oraz świadczenie "Dobry start" stanowią nienależnie pobrane świadczenie, o którym mowa w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d.

W uzasadnieniu odwołania Skarżąca wyjaśniła, że od momentu przybycia do Polski zamieszkuje z matką i swoim bratem. Ponieważ jej matka nie posługuje się językiem polskim, a także nie posiada umiejętności obsługi urządzeń elektronicznych, to ona wystąpiła w jej imieniu o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego oraz świadczenia "Dobry start". O takiej możliwości działania poinformował ich pracownik ZUS w czasie, gdy przebywali w ośrodku dla uchodźców. Zapewniła, że pozyskane stąd środki zostały spożytkowane na potrzeby brata, który dzięki nim może normalnie funkcjonować w środowisku rówieśników. Zauważyła, że środki te stanowią istotny element ich budżetu. Nie wystąpiła o ustanowienie jej opiekunem tymczasowym, ponieważ wspólnie zamieszkuje z matką i bratem. W tych okolicznościach wniosła o zastosowanie art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d., tj. odstąpienie od żądania zwrotu pobranych świadczeń. Do odwołania załączono oświadczenie matki Skarżącej.

Nie przychylając się do argumentacji odwołania, Prezes ZUS zaskarżoną obecnie decyzją utrzymał w mocy decyzję Organu I instancji. W uzasadnieniu podał, że Skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia wychowawczego w świetle art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. oraz art. 25 i art. 26 u.o.p.o.U. Mianowicie nie jest rodzicem małoletniego, jak również nie przedłożyła pełnomocnictwa do złożenia wniosku w imieniu matki dziecka, ani sądowego orzeczenia ustanawiającego ją opiekunem faktycznym lub tymczasowym wskazanego dziecka. Odnosząc się do okoliczności wskazujących na brak możliwości zgłoszenia wniosku przez matkę dziecka, stwierdzono, że w świetle przepisów u.p.p.w.d. nie stanowią one przesłanki upoważaniającej Skarżącą do zgłoszenia wniosku o świadczenie wychowawcze na dziecko. Prezes ZUS podniósł, że w opisanej przez Skarżącą sytuacji możliwe było uzyskanie pomocy w zakresie zgłoszenia wniosku przez matkę dziecka w każdej placówce ZUS.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Skarżąca zarzuciła decyzji Prezesa ZUS naruszenie art. 80 i art. 81a § 1 k.p.a. w związku z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. oraz art. 25 i art. 26 u.o.p.o.U. poprzez bezzasadne przyjęcie, że Skarżąca nie jest w myśl powyższych przepisów osobą uprawnioną do złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze na dziecko na okres świadczeniowy 01.06.2022 – 31.05.2023, choć wespół z matką opiekuje się dzieckiem, zarazem nie mają znaczenia okoliczności, jakie wpłynęły na złożenie przez nią, a nie matkę dziecka tegoż wniosku, jak i że bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy jest potwierdzenie przez matkę uprawnionego post factum dokonanych przez Skarżącą czynności w jej imieniu i na jej rzecz, a jakie nastąpiło po wydaniu decyzji Organu I instancji.

Na wypadek nieuwzględnienia powyższego zarzutu – Skarżąca podniosła także naruszenie art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. poprzez nierozważenie, czy w przedmiotowym stanie faktycznym przepis ten nie znajduje zastosowania, a w konsekwencji czy nie jest zasadnym z racji okoliczności sprawy związanych z sytuacją osobistą matki Skarżącej uznanie, iż Skarżąca nie jest zobowiązana do zwrotu pobranych świadczeń wychowawczych, w szczególności zważywszy na to, że przecież nie doszło do złożenia wniosków oraz przyznania i wypłaty świadczenia przez te dwie osoby (podwójnie).

Wobec tych zarzutów Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Złożyła również oświadczenie, że nie domaga się rozpatrzenia sprawy na rozprawie.

W uzasadnieniu skargi przywołano okoliczności, które zostały przedstawione w odwołaniu. Dodatkowo Skarżąca zauważyła, że art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. wśród osób uprawnionych do świadczenia wymienia opiekuna faktycznego. Zdaniem Skarżącej, kierując się wykładnią celowościową tego przepisu, można przyjąć, że była ona opiekunem faktycznym brata, gdyż wspólnie z nim zamieszkiwała i zajmowała się wszystkim sprawami, gdyż rozbita emocjonalnie matka nie radziła sobie m.in. ze sprawami urzędowymi.

Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej "p.p.s.a.").

Wyjaśnić należy także, że sprawę rozpoznano w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a., z uwagi na zgodny wniosek stron o zastosowanie tego trybu postępowania.

W wyniku kontroli zgodności z prawem decyzji organów obu instancji Sąd doszedł do przekonania, że zostały one wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.).

Przedmiotem sprawy jest ustalenie, czy zaistniały podstawy do uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 01.06.2022 r. – 31.05.2023 r. Według Prezesa ZUS, Skarżąca nie znajduje się w kręgu osób uprawnionych do pobierania tego świadczenia. Z kolei Skarżąca wyjaśnia, że występując z wnioskiem działała w imieniu matki, która nie posiada umiejętności korzystania z urządzeń elektronicznych, w tym wysyłania elektronicznej korespondencji.

Przystępując do rozważań wskazać przyjdzie, że stosownie do art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo 5) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2024 r. poz. 177, 742, 743 i 858). Opiekunem faktycznym dziecka jest zaś w myśl art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. osoba, która faktycznie opiekuje się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka.

Zauważyć ponadto należy, że przepisy u.o.p.o.U. rozszerzają grono osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego. W art. 26 ust. 4 u.o.p.o.U. wskazuje się, że świadczenie to przysługuje także opiekunowi tymczasowemu, o którym mowa w art. 25, oraz opiekunowi, o którym mowa w art. 251 ust. 1 u.o.p.o.U. Jak stanowi art. 25 ust. 1 u.o.p.o.U., małoletniego obywatela Ukrainy (przybyłego w związku z działaniami wojennymi), który przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bez opieki osób dorosłych odpowiedzialnych za niego zgodnie z prawem obowiązującym w Rzeczypospolitej Polskiej, reprezentuje oraz sprawuje pieczę nad jego osobą i majątkiem opiekun tymczasowy. Jest on ustanawiany przez sąd opiekuńczy właściwy ze względu na miejsce pobytu małoletniego (art. 25 ust. 4 u.o.p.o.U.). Z kolei w myśl art. 251 ust. 1 u.o.p.o.U. dziecko z ukraińskiej instytucjonalnej pieczy zastępczej reprezentuje oraz sprawuje pieczę nad jego osobą i majątkiem opiekun ustanowiony przez władze ukraińskie.

W świetle tych uregulowań nie ulega wątpliwości, że Skarżąca nie zalicza się do żadnej grupy osób uprawnionych do pobierania świadczenia wychowawczego. Niemniej jednak należy rozważyć, czy Skarżąca składając wniosek o przyznanie prawa do świadczenia działała w imieniu własnym, czy też w imieniu swej matki.

Zajmując się tym zagadnieniem zasadnym jest opowiedzenie się za drugim z rozwiązań, a mianowicie, że Skarżąca reprezentowała swoją matkę. Zauważyć należy w tym względzie, że po złożeniu wniosku 29 marca 2022 r. nie została ona wezwana do wykazania przynależności do grona osób uprawnionych do żądania świadczenia (np. poprzez przedstawienie orzeczenia sądu opiekuńczego o ustanowieniu jej opiekunem tymczasowym) lub do przedłożenia pełnomocnictwa do reprezentowania osoby z tego kręgu. Organ I instancji bez zweryfikowania tej kluczowej dla sprawy okoliczności wydał "Informację" z 11 maja 2022 r., którą przyznał świadczenie wychowawcze na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Podnieść przy tym należy, że Organ I instancji nie miał podstaw do zakładania, że podanie złożyła matka małoletniego. Z wniosku o świadczenie wychowawcze wynika bowiem, że różnica wieku pomiędzy Skarżącą a małoletnim wynosi zaledwie 9 lat. W tej sytuacji przyjąć należy, że ZUS uznał Skarżącą za dorozumianego pełnomocnika swej matki. Zaznaczyć należy, że w prawie procesowym istnieje podstawa ku temu. Mianowicie w myśl art. 33 § 4 k.p.a. w sprawach mniejszej wagi organ administracji publicznej może nie żądać pełnomocnictwa, jeśli pełnomocnikiem jest członek najbliższej rodziny lub domownik strony, a nie ma wątpliwości co do istnienia i zakresu upoważnienia do występowania w imieniu strony.

Wskazana wcześniej postawa Organu I instancji prezentowana po przesłaniu wniosku o przyznanie świadczenia, dawała więc prawo Skarżącej do pozostawania w przekonaniu, że uznano ją za pełnomocnika matki. Jedynie na marginesie należy zauważyć, że z oświadczenia matki Skarżącej z dnia 9 czerwca 2023 r. (załącznik do odwołania) jednoznacznie wynika, że jej córka działała w jej imieniu.

W takim stanie rzeczy uchylenie przez ZUS prawa do świadczenia wychowawczego nie znajduje uzasadnienia. Mianowicie przyczyną wydania zaskarżonej decyzji był fakt, że Skarżąca nie legitymuje się uprawnieniem do uzyskania przedmiotowego świadczenia, gdyż jest siostrą małoletniego. Tymczasem jak wykazano, Skarżąca była pełnomocnikiem swojej matki, która jest równocześnie matką małoletniego. Jako rodzic, zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. w związku z art. 26 ust. 1 pkt 2 u.o.p.o.U., legitymuje się prawem do otrzymania świadczenia wychowawczego na małoletniego syna.

W świetle tych dywagacji nie budzi wątpliwości, że matka Skarżącej, która była przez nią reprezentowana, była uprawniona do pobrania świadczenia wychowawczego. Zatem twierdzenie organów o wypłacie świadczenia osobie nieuprawnionej, pozbawione jest jakichkolwiek podstaw.

Niezależnie od powyższego należy wskazać, że pozbawienie Skarżącej prawa do wypłaconego (pobranego) świadczenia wychowawczego mogłoby nastąpić jedynie przy zastosowaniu instytucji świadczenia nienależnie pobranego, podlegającego zwrotowi (art. 25 u.p.p.w.d.). Decyzja uchylająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc, tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 11 sierpnia 2021 r., II SA/Łd 361/21; wyrok WSA w Warszawie z dnia 16 stycznia 2018 r., I SA/Wa 1759/17; wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 16 kwietnia 2019 r., II SA/Bd 70/19; wyrok NSA z dnia 7 lutego 2018 r., I OSK 1894/17 - opubl. w CBOSA). W trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega uchyleniu prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane, czyli świadczenie już pobrane.

Wobec powyższego zasadnym jest umorzenie postępowania administracyjnego jako bezprzedmiotowego w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. Tytułem porządku wskazać przyjdzie, że przepis art. 105 § 1 k.p.a. stanowi, że organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części, gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części.

Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w związku z art. 145 § 3 i art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Organu I instancji i umorzył postępowanie administracyjne.

Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Skarżąca nie była również reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Z tego też względu Sąd nie orzekł o zwrocie kosztów postępowania sądowego.