Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 182/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2024-04-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6010 Pozwolenie na budowę, użytkowanie obiektu lub jego części,  wykonywanie robót budowlanych innych niż budowa obiektu, prz
Hasła tematyczne: Budowlane prawo
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 32 ust. 1 pkt 2, , art. 39 ust. 3 i ust. 4,
journal: Dz.U. 2021 poz 2351
law: Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane - t.j.
article: art. 6 ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2023 poz 977
law: Ustawa z dnia 27 marca 2003 r.  o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (t. j.)
article: art. 7 pkt 4
journal: Dz.U. 2022 poz 840
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami  (t.j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Judecki (spr.) Asesor sądowy WSA Remigiusz Mazur Protokolant St. inspektor sądowy Joanna Szyndrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Wojewody Opolskiego z dnia 23 listopada 2023 r, nr IN.I.7721.1.8.2022.MO w przedmiocie odmowy udzielenia pozwolenia na rozbiórkę oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej przez B. B. (dalej jako: "skarżąca", "strona" bądź "inwestor") jest decyzja Wojewody Opolskiego (dalej również jako: "organ odwoławczy") z dnia 23 listopada 2023 r., nr IN.I.7721.1.8.MO, którą utrzymano w mocy decyzję Starosty Brzeskiego (dalej także jako: "organ I instancji") z dnia 29 września 2022 r., nr 400/22, w przedmiocie odmowy udzielenia pozwolenia na rozbiórkę.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z dnia 8 sierpnia 2022 r. skarżąca zwróciła się do Starosty Brzeskiego o udzielenie pozwolenia na rozbiórkę budynku nieużytkowego położonego w B. przy ul. [...] oraz [...].

Pismem z dnia 23 sierpnia 2022 r. Starosta Brzeski zwrócił się do Powiatowego Konserwatora Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu o zajęcie stanowiska w sprawie ww. zamierzenia budowlanego wobec ustalenia, że wnioskowany do rozbiórki budynek znajduje się w gminnej ewidencji zabytków.

Postanowieniem z dnia 22 września 2022 r. Powiatowy Konserwator Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu odmówił wydania postanowienia uzgadniającego. W podstawie prawnej postanowienia własnego powołał m.in. art. 39 ust. 3 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U z 2021 r. poz. 2351, z późn. zm. - zwanej dalej jako: "ustawa Prawo budowlane") i porozumienie z dnia 16 kwietnia 2018 r. w sprawie powierzenia przez Wojewodę Opolskiego Powiatowi Brzeskiemu prowadzenia niektórych zadań z zakresu administracji rządowej, należących do właściwości Opolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Opolu (Dz. Urz. Woj. Opol. poz. 1363, z późn. zm. – dalej jako: "Porozumienie z dnia 16 kwietnia 2018 r.").

Decyzją z dnia 29 września 2022 r. Starosta Brzeski odmówił zatwierdzenia projektu rozbiórki i wydania pozwolenia na rozbiórkę budynku. W uzasadnieniu decyzji własnej wskazał m.in., że nie mógł udzielić inwestorowi pozwolenia na rozbiórkę z uwagi na postanowienie Powiatowego Konserwatora Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu z dnia 22 września 2022 r.

W odwołaniu od decyzji Starosty Brzeskiego z dnia 29 września 2022 r. B. B. zarzuciła jej oparcie na nieprawomocnym postanowieniu Powiatowego Konserwatora Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu z dnia 22 września 2022 r.

Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego postanowieniem z dnia 16 października 2023 r. utrzymał w mocy postanowienie Powiatowego Konserwatora Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu z dnia 22 września 2022 r.

Wojewoda Opolski, zaskarżoną do tut. Sądu decyzją z dnia 23 listopada 2023 r., utrzymał w mocy decyzję Starosty Brzeskiego z dnia 29 września 2022 r. W jej uzasadnieniu wskazał dwa zasadnicze tego powody.

W pierwszej kolejności wyjaśnił, że Powiatowy Konserwator Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu postanowieniem z dnia 22 września 2022 r. odmówił wydania postanowienia uzgadniającego, które zostało utrzymane w mocy przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego postanowieniem z dnia 16 października 2023 r. Powołując się na art. 30b ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 pkt 2 i art. 39 ust. 3 ustawy Prawo budowlane stwierdził, że brak uzgodnienia z wojewódzkim konserwatorem zabytków czyniło zasadnym odmowę udzielenia pozwolenia na rozbiórkę.

Niezależnie od powyższego wskazał, że teren inwestycji obejmuje uchwała Rady Miejskiej w Brzegu z dnia 28 marca 2019 r., Nr VII/85/19 w sprawie zmiany miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego miasta Brzeg. Wskazał na jej § 40 ust. 3 pkt 1 lit. a dotyczący zabytków - budynków wpisanych do gminnej ewidencji zabytków obejmujący m.in.: "(...) 9.1_B.1-d. budynek [...]. Przytoczył obowiązujące w sprawie postanowienia § 40 ust. 3 pkt 2 tej uchwały. Stwierdził, że dotyczą one przedmiotowego budynku i wskazują na konieczność zachowania zasadniczych jego elementów m. in.: bryły, wysokości, historycznej geometrii dachu oraz wszystkich jego elementów konstrukcyjnych. Wyjaśnił, że formą ochrony zabytków z art. 7 pkt 4 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (na dzień wydania decyzji przez organ odwoławczy: Dz. U. z 2022 r. poz. 840, z późn. zm.) są m.in. ustalenia ochrony wyrażone w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Forma ochrony zabytków, co do zasady chroni zabytek dopóki stopień jego zniszczenia nie osiągnie takiego rozmiaru, który pozwoli uznać, że obiekt nie przedstawia żadnych wartości historycznych, artystycznych lub naukowych. Natomiast z poczynionych w sprawie ustaleń zawartych w rozstrzygnięciach organów ochrony zabytków nie wynika, aby przedmiotowy obiekt w związku ze stanem technicznym utracił swoje wartości. Kontynuując Wojewoda Opolski wskazał, że uchwałodawcza, posługując się zwrotem "ustala się zachowanie historycznej bryły", wykluczył możliwość rozbiórki przedmiotowego budynku. Jednocześnie, w przekonaniu organu, nie ma podstaw do przyjęcia, że w postępowaniu o pozwolenie na rozbiórkę można ignorować ustalenia planu miejscowego w zakresie ochrony konserwatorskiej.

W skardze na decyzję Wojewody Opolskiego z dnia 23 listopada 2023 r. skarżąca zarzuciła naruszenie szeregu przepisów postępowania (tj. art. 6, art. 7, art. 8 § 1, art. 11, art. 80, art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.) mających w jej ocenie niewątpliwy i istotny wpływ na wynik spraw; naruszenie przepisu prawa materialnego (tj. art. 39 ust. 3 ustawy Prawo budowlane w zw. z art. 106 § 1 k.p.a.) polegające na jego błędnym zastosowaniu oraz naruszenie art. 64 ust. 1 i ust. 2 oraz ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez dokonanie przez organy administracji publicznej ingerencji w prawo własności naruszające jego istotę. Skarżąca podniosła m.in., że Starosta Brzeski decyzję własną z dnia 29 września 2022 r. oparł na nieprawomocnym i nieostatecznym postanowieniu Powiatowego Konserwatora Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu z dnia 22 września 2022 r. Wada ta nie mogła być – w ocenie skarżącej - konwalidowana w toku postępowania odwoławczego. Z kolei wydane w drugiej instancji postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 16 października 2023 r. nie zostało jej doręczone i jako takie: nie ma mocy wiążącej w stosunku do skarżącej, nie ma przymiotu ostateczności, nie rozpoczął biec termin jego zaskarżenia do sądu administracyjnego, a wynik potencjalnego postępowania sądowoadministracyjnego winien mieć wpływ na postępowanie "główne". Dlatego w skardze podniesiono, że decyzja organu odwoławczego została wydana przedwcześnie, z naruszeniem zasad dwuinstancyjności, bez merytorycznego ustosunkowania się do tak sformułowanych zarzutów odwołania. Dalej w skardze zarzuciła m.in., że Wojewoda Opolski zignorował, iż budynek objęty projektem rozbiórki jest w bardzo złym stanie technicznym, co potwierdzają ekspertyzy techniczne. Wynika z nich, że rewitalizacja przedmiotowego obiektu jest nie tylko rażąco nieopłacalna ekonomicznie, ale przede wszystkim technicznie niemożliwa, co wskazuje na konieczność dokonania jego rozbiórki. W tych okolicznościach decyzja odmowna narusza istotę prawa własności, powodując de facto zobligowanie skarżącej do pozostawienia nieruchomości bez jakichkolwiek czynności, czy aktywności właścicielskich, do zrezygnowania z efektywnego korzystania z przysługującego prawa własności nieruchomości. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji organu odwoławczego oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda Opolski, podtrzymując stanowisko w sprawie, wniósł o jej oddalenie.

W piśmie procesowym z dnia 19 marca 2024 r. pełnomocnik skarżącej wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie przez Sąd dowodu z protokołu kontroli stanu technicznego obiektu budowlanego z dnia 1 marca 2024 r. na okoliczność stanu technicznego budynku.

Na rozprawie sądowej pełnomocnik skarżącej popierał skargę i wywodził jak w jej treści. Ponadto podtrzymał wniosek dowodowy o dopuszczenie dowodu z protokołu oględzin spornego budynku z dnia 1 marca 2024 r. (protokół kontroli stanu technicznego obiektu), który, z uwagi na datę jego powstania, nie mógł zostać zgłoszony w postępowaniu administracyjnym. Akcentował, że do tej pory skarżącej nie doręczono odpisu postanowienia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 16 października 2023 r.

Pełnomocnik organu popierał treść i wnioski odpowiedzi na skargę. Akcentował, że postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego zostało doręczone Wojewodzie i weszło do obrotu prawnego. Wojewoda nie ma wpływu na pozostałe doręczenia, ale mógł zapoznać się z postanowieniem wydanym w tym incydentalnym postępowaniu na potrzeby własnego rozstrzygnięcia. Wnosił o oddalenie wniosku dowodowego zgłoszonego przez skarżącą, gdyż oględziny nastąpiły po wydaniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, z późn. zm. - dalej jako: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, czyli badają zaskarżone akty pod względem zgodności z prawem, w tym decyzje administracyjne. Z treści art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że sąd uchyla zaskarżone orzeczenie, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, gdy naruszenie prawa daje podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego oraz gdy sąd stwierdzi naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Według zaś art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (niemającym tu zastosowania).

Przeprowadzona przez Sąd, według wskazanych wyżej kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji organu odwoławczego wykazała, że skarga nie jest zasadna, gdyż zaskarżona decyzja administracyjna nie narusza prawa materialnego i procesowego w stopniu skutkującym jej uchyleniem.

Wyjaśnienie takiej oceny Sądu poprzedzić należy zwróceniem uwagi, że zasadnicze znaczenie dla każdego postępowania administracyjnego ma należyte ustalenie stanu faktycznego sprawy, co obejmuje przestrzeganie przepisów postępowania regulujących tryb dochodzenia organu do prawdy materialnej, bowiem tylko w takim przypadku możliwe jest prawidłowe zastosowanie prawa materialnego i ustalenie zakresu praw oraz obowiązków strony takiego postępowania. W sytuacji zatem sądowej kontroli decyzji w pierwszej kolejności podlegają rozpoznaniu przez Sąd kwestie dotyczące naruszenia przepisów postępowania. W sprawie zarzut naruszenia prawa procesowego został wprost podniesiony w skardze.

Przedmiotem kontroli w sprawie jest decyzja Wojewody Opolskiego z dnia 23 listopada 2023 r. utrzymująca w mocy decyzję Starosty Brzeskiego z dnia 22 września 2022 r. odmawiającą udzielenia skarżącej pozwolenia na rozbiórkę budynku nieużytkowego położonego w B. przy ul. [...] oraz [...]. W zakresie istotnych dla sprawy faktów ustalono, że budynek objęty odmową udzielenia pozwolenia na rozbiórkę, został objęty ochroną konserwatorską. Nie jest to kwestionowane, ma potwierdzenie w aktach administracyjnych i nie budzi wątpliwości Sądu. Wojewoda Opolski prawidłowo w tym zakresie ustalił, że:

Objęty zamierzeniem budowlanym inwestora obiekt to budynek [...] w B. Został on wpisany do gminnej ewidencji zabytków nieruchomych na mocy zarządzenia Burmistrza Brzegu z dnia 17 października 2019 r., Nr 781/19 w sprawie zmiany przyjęcia gminnej ewidencji zabytków nieruchomych z terenu miasta Brzegu pod pozycją [...] w Załączniku nr 1 do Zarządzenia Nr 781/19. Jednocześnie, na mocy uchwały Rady Miejskiej w Brzegu z dnia 28 marca 2019 r., Nr VII/85/19 w sprawie zmiany miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego miasta Brzeg, uchwalonych uchwałami Rady Miejskiej w Brzegu z dnia: 19 grudnia 2003 r., Nr XVIII/142/03; z dnia 30 maja 2014 r., Nr LIV/372/14; z dnia 29 kwietnia 2011 r., Nr IX/55/11 oraz uchwałą z dnia 4 marca 2011 r., Nr VII/25/11, dla obszaru w granicach uchwalonego Parku Kulturowego Książęce Miasto Brzeg oraz przyległych obszarów w rejonach ul. Chocimskiej, ul. Błonie, ul. Kępy Młyńskiej i Placu Drzewnego (Dz. Urz. Woj. Opol. poz. 1596 – dalej jako: "Plan miejscowy"), w jej § 40 ust. 3 pkt 1 lit. a tiret pierwsze, w ustaleniach dotyczących: "zasad ochrony dziedzictwa kulturowego i zabytków, w tym krajobrazów kulturowych oraz dóbr kultury współczesnej", objęty zamierzeniem inwestycyjnym budynek został ujęty jako: "zabytki - budynki wpisane do gminnej ewidencji zabytków: 9.1_B.1 – d. budynek [...]". Według § 40 ust. 3 pkt 2 lit. a – e Planu miejscowego postanowiono: "(...) w obrębie zabytków - budynków wpisanych do gminnej ewidencji zabytków ustala się: a) zachowanie historycznej wysokości, b) zachowanie historycznej bryły, c) zachowanie historycznej geometrii dachu oraz wszystkich jego elementów konstrukcyjnych, d) zachowanie historycznego zamysłu kompozycyjnego elewacji wraz z jego elementami oraz historycznego detalu architektonicznego, e) zakaz przebudowy elewacji w zakresie historycznego umiejscowienia i rozmiarów otworów okiennych i drzwiowych oraz zmiany ich umiejscowienia".

Wobec powyższego prawidłowym jest też ustalenie organu odwoławczego, że do oceny wniosku inwestora o zezwolenie na rozbiórkę budynku, stosownie do wskazanych w zaskarżonej decyzji przepisów, w tym ustawy Prawo budowlane, niezbędnym było uzyskanie stanowiska (uzgodnienia) wojewódzkiego konserwatora zabytków.

Jak wynika bowiem z art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy Prawo budowlane pozwolenie na budowę lub rozbiórkę obiektu budowlanego może być wydane m.in. po uprzednim: uzyskaniu przez inwestora, wymaganych przepisami szczególnymi, pozwoleń, uzgodnień lub opinii innych organów. Przepis ten koresponduje z art. 39 ustawy Prawo budowlane wprowadzający - z uwagi na konieczność ochrony zabytków - dodatkowe wymogi, które musi spełnić inwestor, aby uzyskać stosowne pozwolenie organu administracji architektoniczno – budowlanej. W stosunku do obiektów budowlanych oraz obszarów niewpisanych do rejestru zabytków, a ujętych w gminnej ewidencji zabytków, pozwolenie na budowę lub rozbiórkę obiektu budowlanego wydaje organ administracji architektoniczno-budowlanej w uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków (art. 39 ust. 3 ustawy Prawo budowlane). Wojewódzki konserwator zabytków jest obowiązany zająć stanowisko w sprawie wniosku o pozwolenie na budowę lub rozbiórkę obiektów budowlanych, o których mowa w ust. 3, w terminie 30 dni od dnia jego doręczenia. Niezajęcie stanowiska w tym terminie uznaje się jako brak zastrzeżeń do przedstawionych we wniosku rozwiązań projektowych (art. 39 ust. 4 ustawy Prawo budowlane).

W przedmiotowej sprawie, postanowieniem z dnia 22 września 2022 r., z zachowanie 30-dniowego terminu, Powiatowy Konserwator Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu odmówił uzgodnienia rozbiórki budynku nieużytkowego położonego w B. przy ul. [...] oraz [...]. Uzasadniając swoje stanowisko wskazał, że przedmiotowy budynek powstał około 1920 r. i został umieszczony w gminnej ewidencji zabytków. W przeszłości był wykorzystywany m.in. jako [...], a następnie (po II wojnie światowej) po adaptacji na potrzeby armii radzieckiej był użytkowany jako obiekt [...]. Ponadto przedmiotowy budynek posiada także dużą wartość artystyczną, wyrażającą się m.in. zachowaniem czytelnych elementów wystroju zewnętrznego oraz, iż obiekt spełnia przesłanki, które decydowały o jego ujęciu w gminnej ewidencji zabytków, a co za tym idzie istnieje ważny interes społeczny decydujący o potrzebie jego zachowania i ochrony. Stwierdził, że dobre zachowanie pierwotnej substancji zabytkowej - w tym elementów wystroju zewnętrznego i wewnętrznego oraz czytelność funkcji w kontekście zachowanych elementów koszar, sprawia, że budynek stanowi cenny materiał źródłowy badań naukowych, służących rozumieniu historii rozwoju ziemi brzeskiej, w tym zachodzących na niej procesów społecznych. Jego zdaniem realizacja inwestycji doprowadziłaby do całkowitej destrukcji autentycznego obiektu, świadczących o historii miasta Brzeg oraz ziemi brzeskiej, co jest sprzeczne z interesem społecznym.

Należy nadmienić, że Powiatowy Konserwator Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu działał na podstawie Porozumienia z dnia 16 kwietnia 2018 r. Jego mocą Wojewoda Opolski powierzył, a Powiat Brzeski przyjął, prowadzenie następujących spraw należących do właściwości Opolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Opolu. Obejmowało ono m.in. przekazanie zadań z ustawy Prawo budowlane w zakresie: "uzgadnianie pozwoleń na budowę lub rozbiórkę w stosunku do obiektów budowlanych oraz obszarów niewpisanych do rejestru zabytków, a ujętych w gminnej ewidencji zabytków (art. 39 ust. 3 ustawy)" (por. § 1 ust. 1 pkt 2 lit. a Porozumienia z dnia 16 kwietnia 2018 r.). Wynika z niego również, że: "(...) zadania określone w § 1 będą wykonywane na stanowisku Powiatowego Konserwatora Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu" (por. § 2 ust. 1 Porozumienia z dnia 16 kwietnia 2018 r.). Powiatowy Konserwator Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu wydając postanowienie z dnia 22 września 2022 r. działał jako organ administracji publicznej wykonujący kompetencje wojewódzkiego konserwatora zabytków ujęte w art. 39 ust. 3 ustawy Prawo budowlane.

Postanowienie Powiatowego Konserwatora Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu z dnia 22 września 2022 r., po jego zaskarżeniu przez B. B., zostało utrzymane w mocy przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego postanowieniem z dnia 16 października 2023 r. Informację o jego wydaniu oraz jego kopie przekazał Wojewodzie Opolskiemu: Starosta Brzeski (pismem z dnia 19 października 2023 r.) oraz Opolski Wojewódzki Konserwatora Zabytków (pismem z dnia 6 listopada 2023 r.). Pisma te znajdują się w aktach sprawy (k. 77 – 83, 98 – 102 akt administracyjnych Wojewody Opolskiego).

Sąd dostrzega przy tym, że B. B. została zawiadomiona przez Wojewodę Opolskiego pismem z dnia 19 października 2023 r., odebranym przez nią osobiście w dniu 26 października 2023 r., na podstawie art. 10 § 1 oraz art. 73 § 1 k.p.a., że do dnia wydania decyzji ma możliwość: zapoznania się z aktami sprawy, wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Z prawa tego nie skorzystała (k. 93 – 97 akt administracyjnych Wojewody Opolskiego).

W ocenie Sądu wadliwym było działanie Starosty Brzeskiego, który decyzję własną z dnia 29 września 2022 r. oparł na postanowieniu organu współdziałającego nieposiadającym waloru ostateczności. W dniu wydania decyzji przez Starostę Brzeskiego postanowienie Powiatowego Konserwatora Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu z dnia 22 września 2022 r. nie było ostateczne. Ma rację skarżąca, że z uwagi na treść art. 39 ust. 3 ustawy Prawo budowlane w związku z art. 106 § 1 k.p.a. organ I instancji nie mógł wydać decyzji w sprawie głównej przed ostatecznym "zajęciem stanowiska" przez organ konserwatorski w postępowaniu wpadkowym prowadzonym w trybie art. 106 k.p.a. Dostrzec należy za skarżącym, iż Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale, podjętej w składzie siedmiu sędziów w dniu 9 listopada 1998 r. sygn. akt OPS 8/98 rzeczywiście przyjął, że jeżeli przepis prawa uzależnia wydanie decyzji od zajęcia stanowiska przez inny organ, wydanie decyzji przed rozpoznaniem zażalenia na postanowienie w przedmiocie zajęcia stanowiska, o którym mowa w art. 106 § 5 k.p.a., narusza przepis art. 106 § 1 k.p.a. Z tym poglądem Sąd w pełni zgadza się.

W realiach kontrolowanej sprawy stan faktyczny jest jednak inny niż ten do którego odnosi się ww. uchwała NSA. Kontrolowana przez Sąd jest bowiem decyzja ostateczna Wojewody Opolskiego z dnia 23 listopada 2023 r. W dacie jej wydania postanowienie współdziałającego organu konserwatorskiego miało walor ostateczności (wniosek z art. 16 § 1 k.p.a.). Opisana wadliwość, występująca niespornie na etapie postępowania pierwszoinstacyjnego, została konwalidowana na etapie postępowania odwoławczego. Realnie nie mogła mieć wpływy na wynik sprawy głównej.

Wojewoda Opolski trafnie wyjaśnił przyczynę takiego stanu rzeczy wskazując na wydane w sprawie postanowienia organów konserwatorskich obu instancji i prawidłowo uznał, że: "(...) W związku z powyższym należy uznać, iż rozbiórka przedmiotowego budynku nie została uzgodniona z organami ochrony zabytków. (...) nie uzyskano uzgodnienia z wojewódzkim konserwatorem zabytków co skutkuje koniecznością odmowy udzielenia pozwolenia na rozbiórkę".

Wbrew zarzutom skargi Wojewoda Opolski odniósł się zatem merytorycznie do zarzutów odwołania koncentrujących się na wykazaniu wadliwości tkwiących w trybie współdziałania i w rozstrzygnięciu pierwszoinstancyjnym. Uczynił to zwięźle i w stopniu wystarczającym. Skoro bowiem postanowienie Powiatowego Konserwatora Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu z dnia 22 września 2022 r. zostało utrzymane w mocy postanowieniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 16 października 2023 r. to było ono wiążące dla organu administracyjno-budowlanego drugiej instancji, tj. dla Wojewody Opolskiego.

Błędne jest stanowisko skargi, że zaskarżona decyzja jest wadliwa, bo "przedwczesna", skoro skarżąca "(...) nie otrzymała postanowienia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego" i "(...) postanowienie to jako niedoręczone nie ma mocy wiążącej w stosunku do strony(...) nie rozpoczął biec termin zaskarżenia tegoż postanowienia". Tak przedstawiony w skardze dotyczy oceny sytuacji, w której postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 16 października 2023 r. nie zostało doręczono stronie, ale zostało doręczone organom biorącym udział w postępowaniu wpadkowym oraz Wojewodzie Opolskiemu. Rozstrzygnięcie tej spornej kwestii wymaga uprzedniej analizy obowiązującego w sprawie prawa procesowego.

Sąd podziela pogląd prawny wyrażony w wyroku WSA w Opolu z dnia 3 września 2021 r., (sygn. akt I SA/Op 125/21) i NSA z dnia 25 sierpnia 2022 r. (sygn. akt I GSK 1750/21). Przytacza ten pogląd w dalszej części uzasadnienia. Dotyczy on co prawda decyzji administracyjnej ale zachowuje swój walor prawny także do postanowień akcesoryjnych wydawanych w trybie współdziałania, do których ma zastosowanie, przywołany w tych judykatach, art. 110 k.p.a. w zw. art. 126 k.p.a. I tak zwraca się uwagę, że należy odróżnić dwa pojęcia - wydanie decyzji i skuteczne jej doręczenie stronie administracyjnej (wejście decyzji do obrotu prawnego).

Jak stanowi art. 110 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej, który wydał decyzję, jest nią związany od chwili jej doręczenia lub ogłoszenia, o ile kodeks nie stanowi inaczej. Trzeba podkreślić, że ww. przepis wyraźnie odróżnia fakt wydania decyzji od faktu jej doręczenia lub ogłoszenia. Za datę wydania decyzji administracyjnej i w konsekwencji załatwienie sprawy, należy uznać datę, w której decyzja została zaopatrzona we wszystkie niezbędne elementy dla tej formy działania administracji publicznej. W innym przypadku nie miałoby wówczas uzasadnienia rozróżnianie wydania decyzji i jej doręczenia. Chwilą wydania decyzji jest nie data doręczenia stronie, lecz data jej sporządzenia, czyli w przypadku decyzji pisemnej dzień podpisania decyzji.

Z przepisu art. 110 § 1 k.p.a. nie można wywieść w sposób uprawniony wniosku, że decyzja niedoręczona lub doręczona nieprawidłowo jest decyzją nieistniejącą w sensie prawnym. Przyjęcie, że niedoręczona decyzja nie istnieje w sensie prawnym oraz że doręczenie decyzji jest równoznaczne z jej wydaniem, pozbawia art. 110 § 1 k.p.a. nie tylko logicznego, lecz także normatywnego sensu. Decyzja istnieje w sensie prawnym od dnia jej podpisania przez upoważnioną osobę i tylko istniejąca decyzja może być skutecznie doręczona. Taka decyzja jest decyzją, którą organ wydał i jest on związany tą wydaną decyzją od dnia jej doręczenia lub ogłoszenia, "o ile kodeks nie stanowi inaczej", czyli że związanie od chwili doręczenia lub ogłoszenia nie jest związaniem bezwzględnym. Ponadto, nie kwestionując istotnego znaczenia doręczenia lub ogłoszenia decyzji stronie, podkreślić należy, że wszystkie skutki doręczenia lub ogłoszenia mogą dotyczyć tylko decyzji uprzednio istniejącej, tj. takiej, która nie tylko została sporządzona, lecz także podpisana. Nie można, mówić że przed doręczeniem, nie ma decyzji.

Z kolei koncepcja "wejścia decyzji do obrotu prawnego" decyzji administracyjnej nie jest związana z prawidłowym, tj. zgodnym z przepisami prawa, doręczeniem decyzji, lecz z dokonaniem czynności doręczenia polegającej na uzewnętrznieniu woli organu wobec podmiotu usytuowanego poza organem administracji i to niekoniecznie nawet wobec jej adresata. Decyzja rozpoczyna swój byt prawny z chwilą jej wydania (sporządzenia i podpisania), jednak skutki prawne wywołuje dopiero z chwilą doręczenia, stosownie do art. 110 k.p.a. Bez względu jednak na datę doręczenia stronie decyzja już istnieje (jest wydana) i organ administracji jest nią związany także w okresie między jej wydaniem a jej doręczeniem (por. także wyrok NSA z 15 czerwca 2021 r., sygn. III OSK 3440/21).

Przenosząc powyższe na grunt kontrolowanej decyzji Sąd stwierdza:

W niniejszej sprawie postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 16 października 2023 r. zostało utrwalone w formie papierowej, podpisane elektronicznie i doręczone, zgodnie z rozdzielnikiem, co najmniej dwóm organom biorącym udział w postępowaniu toczącym się w trybie art. 106 k.p.a.: Staroście Brzeskiemu oraz Opolskiemu Wojewódzkiemu Konserwatorowi Zabytków w Opolu. Organy te przekazały informację o wydaniu postanowienia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 16 października 2023 r. i jego kopię Wojewodzie Opolskiemu przy ww. pismach. Wskazane postanowienie Ministra zostało zatem ujawnione podmiotom zewnętrznym. Wola organu współdziałającego została uzewnętrzniona. Jako takie postanowienie Ministra zostało wydane, istnieje i weszło do obrotu prawnego nawet jeśli nie zostało ono doręczone skarżącej do dnia sporządzenia skargi. Wojewoda Opolski jest nim zatem związany jako postanowieniem ostatecznym. Wbrew zarzutom skargi ma ono przymiot ostateczności, bo nie służy na nie zażalenie w administracyjnym toku instancji (por. art. 16 § 1 k.p.a.). Dopóki z obrotu prawnego nie zostanie wyeliminowane we właściwym trybie i w jego miejsce nie zostanie podjęte inne, Wojewoda Opolski, prowadząc postępowanie główne, ma obowiązek uwzględnić postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 16 października 2023 r., rozstrzygając sprawę główną.

Zdaniem Sądu istotne jest zatem to, że w dniu wydania przez Wojewodę Opolskiego decyzji załatwiającej ostatecznie sprawę główną (tj. w dniu 23 listopada 2023 r.) obowiązywało ostateczne postanowienie organu konserwatorskiego. Brak waloru ostateczności postanowienia na etapie postępowania pierwszoinstacyjnego (co jest niesporne) nie może stanowić podstawy do uchylenia decyzji Wojewody Opolskiego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. ze wskazanymi w skardze przepisami postępowania (art. 6, art. 7, art. 8 § 1, art. 11, art. 80, art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.) i prawa materialnego (art. 39 ust. 3 ustawy Prawo budowlane w związku z art. 106 § 1 k.p.a.), skoro brak ten został konwalidowany na etapie postępowania odwoławczego i przed jego ostatecznym zakończeniem. Podkreślić bowiem należy, że zamierzony skutek skarga mogłaby odnieść tylko wówczas, gdy wykazane zostałoby, że takiemu naruszeniu przez Wojewodę Opolskiego przepisów można przypisać możliwy wpływ na wynik sprawy (przy zarzucie naruszenia prawa materialnego) lub mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy (przy zarzucie naruszenia przepisów postępowania). Taka sytuacja w sprawie nie miała miejsca. Wadliwość działania Starosty Brzeskiego nie prowadziła do wadliwości kontrolowanej przez Sąd decyzji Wojewody Opolskiego, skoro postanowienie Powiatowego Konserwatora Zabytków w Starostwie Powiatowym w Brzegu z dnia 22 września 2022 r. zostało ostatecznie utrzymane w mocy postanowieniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 16 października 2023 r.

W ocenie Sądu powyższe nie może też stanowić podstawy do uchylenia decyzji Wojewody Opolskiego w trybie wznowienia postępowania w ramach naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 6 i art. 106 § 1 k.p.a. Sąd podziela pogląd prawny, że organ właściwy może wydać decyzję w sprawie wymagającej współdziałania po zakończeniu postępowania organu współdziałającego, a zatem gdy zapadło ostateczne postanowienie, jeżeli w dniu wydania decyzji ostatecznej obowiązywało ostateczne postanowienie organu współdziałającego (wyrok NSA z dnia 13 stycznia 2009 r., sygn. akt II OSK 1792/07).

W sprawie nie ma też znaczenia prawnego to, czy skarżącej doręczono postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 16 października 2023 r. w kontekście podniesionych w skardze skutków procesowych jego doręczenia: rozpoczęcia lub nie biegu terminu jego zaskarżenia do sądu administracyjnego. Jego prawomocność nie ma bowiem znaczenia w sprawie głównej. Znaczenie prawne ma jego ostateczność.

Także druga przyczyna odmowy, szeroko omówiona w zaskarżonej decyzji, jest zasadna. Wojewoda Opolski w decyzji własnej trafnie wskazał, że sprawie sporny budynek został objęty jedną z form ochrony przewidzianej w cytowanym przez niego przepisie art. 7 pkt 4 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Zgodnie z tym przepisem formami ochrony zabytków są m.in. ustalenia ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Zgodnie z art. 19 ust. 3 tej ustawy w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego gminy ustala się - w zależności od potrzeb - strefy ochrony konserwatorskiej obejmujące obszary, na których obowiązują określone ustaleniami planu ograniczenia, zakazy i nakazy, mające na celu ochronę znajdujących się na tym obszarze zabytków.

Dalej Wojewoda Opolski prawidłowo: przytoczył obowiązujące w sprawie postanowienia § 40 ust. 3 pkt 2 uchwały; stwierdził, że dotyczą one przedmiotowego budynku i wskazują na konieczność zachowania zasadniczych jego elementów m. in.: bryły, wysokości, historycznej geometrii dachu oraz wszystkich jego elementów konstrukcyjnych. Jest prawidłowym jego pogląd prawny, że ta forma ochrony zabytków, co do zasady chroni zabytek dopóki stopień zniszczenia obiektu zabytkowego nie osiągnie takiego rozmiaru, który pozwoli uznać, że obiekt nie przedstawia żadnych wartości historycznych, artystycznych lub naukowych. Natomiast z poczynionych w sprawie ustaleń zawartych w rozstrzygnięciach organów ochrony zabytków nie wynika, aby przedmiotowy obiekt w związku ze stanem technicznym utracił swoje wartości. Kontynuując Wojewoda Opolski słusznie wskazał, że uchwałodawca lokalny posługując się zwrotem "ustala się zachowanie historycznej bryły" wykluczył możliwość rozbiórki przedmiotowego budynku. Kwestia przedstawionej wykładni zapisów miejscowego planu w tym przedmiocie nie budzi wątpliwości Sądu. Jednocześnie nie ma podstaw do przyjęcia, że w postępowaniu o pozwolenie na rozbiórkę można ignorować ustalenia planu miejscowego w zakresie ochrony konserwatorskiej.

W ocenie Sądu powoływana jako dowód przez stronę skarżącą ekspertyza stanu technicznego obiektu nie może stanowić podstawy do uznania, iż stracił on swą wartość zabytkową. Z ekspertyzy tej istotnie wynika zły stan techniczny budynku. Jednakże wniosek, że z przyczyn techniczno-ekonomicznych najwłaściwsza byłaby jego rozbiórka nie może być powodem uznania, że zachodzą przesłanki do rozbiórki obiektu historycznego.

Sąd podziela pogląd, że o braku konieczności ochrony zabytku nie może zatem decydować niedostateczny stan techniczny obiektu powodujący np. nieopłacalność remontu. Istotne jest natomiast czy zabytek nadal zachowuje swoje walory. Zły stan techniczny obiektu nie przesądza o utracie wartości zabytkowej, a rozbiórkę zabytku uzasadnia stwierdzenie jedynie takiego rozmiaru zniszczenia obiektu zabytkowego, który łączy się z uznaniem, że obiekt nie przedstawia już żadnych wartości, dla których został objętych ochroną prawną i nie da się go zachować. Rozbiórka zabytku powinna być więc ostatecznością. Tak też wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, a mianowicie, że o ile wojewódzki konserwator zabytków może uzgodnić roboty budowlane prowadzące np. do zmiany wyglądu zabytku, to wyłącznie szczególnie uzasadnione powody powinny stać za tym, by w drodze uzgodnienia zostały zatwierdzone projektowane przez inwestora roboty budowlane, których następstwem będzie nie tylko utrata przez zabytek nieruchomy jego dotychczasowej wartości, które ujęcie w ewidencji miało za zadanie chronić, ale również doprowadzenie do likwidacji zabytku nieruchomego (por. wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2018 r., sygn. akt II OSK 1446/16).

W tym miejscu podnieść należy, że kwestia złego stanu technicznego budynków była przedmiotem rozważań wyspecjalizowanego organu ochrony zabytków - Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego przy podejmowaniu postanowienia z dnia 16 października 2023 r. Stwierdził on w uzasadnieniu, że autorzy opracowań wskazywali na: występujące pęknięcia ścian magistralnych, fundamentów i nadproży, w strefie przyziemia elewacji zjawisko zlasowania cegły i zaprawy, zawilgocenia wysolenia i zagrzybienia murów, występowania samosiejek na ścianach zewnętrznych, bardzo głęboką korozję konstrukcji metalowej i drewnianej dachu, dewastację wnętrza obiektu, jednak nie przeanalizowali możliwości podjęcia konkretnych metod naprawczych i konserwatorskich w odniesieniu do przedmiotowego budynku. Natomiast teza zawarta w ekspertyzie konstrukcyjno-budowlanej z lipca 2022 r. o nieodwracalności odkształceń w postaci rys, pęknięć i odspojeń ścian od pionu nie została przez autora ekspertyzy poparta merytoryczną argumentacją. Zatem uszkodzenia substancji materialnej opisane w dokumentacji oraz stwierdzone podczas oględzin zrealizowanych przez Starostę Brzeskiego nie mogły wpłynąć na czytelność pierwotnej formy budynku, który w dalszym ciągu posiada wartości zabytkowe, ponieważ jego historyczna forma architektoniczna jest w dalszym ciągu w pełni czytelna.

Odnosząc się do zarzutów skargi koncentrujących się wokół nieuzasadnionej – zdaniem skarżącej - nadmiernej ingerencji w jej prawo własności Sąd zwraca uwagę, że ochronę tego prawa zapewniają przepisy art. 21 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Nie jest to jednak ochrona bezwzględna i prawo to doznaje określonych ograniczeń. Dopuszcza je sama Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, stanowiąc w art. 64 ust. 3, że własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w takim zakresie, w jakim nie narusza to istoty prawa własności. Z kolei stosownie do regulacji art. 31 ust. 3 Konstytucji ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, w tym prawa własności, mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ingerencja w sferę prawa własności pozostawać musi w racjonalnej i odpowiedniej proporcji do wskazanych wyżej celów, dla osiągnięcia których ustanawia się określone ograniczenia. Przepisami uzasadniającymi taką ingerencję w prawo własności jest niewątpliwie przytoczony powyżej art. 7 pkt 4 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w zw. z art. 6 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. z 2023 r. poz. 977, z późn. zm. – dalej jako: "u.p.z.p."). Ten ostatni przepis przewiduje, że ustalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego kształtują, wraz z innymi przepisami, sposób wykonywania prawa własności nieruchomości. Ustalenia zawarte w planie miejscowym mogą więc w znacznym stopniu ograniczać prawo własności terenów objętych tym planem. Każdy ma bowiem prawo, w granicach określonych ustawą, do zagospodarowania terenu, do którego ma tytuł prawny, zgodnie z warunkami ustalonymi w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego albo decyzji o warunków zabudowy i zagospodarowania terenu, jeżeli nie narusza to chronionego prawem interesu publicznego oraz osób trzecich (art. 6 ust. 2 pkt. 1 u.p.z.p.). Z ostatnio wymienionego przepisu wynika więc, że prawo własności może być wykonywane tylko w granicach określonych ustawą i miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego a nadto w sposób nienaruszający chronionego prawem interesu publicznego i osób trzecich. Przepis ten jest zharmonizowany z art. 140 k.c. stanowiącym, iż w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego właściciel może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa.

Na tej podstawie prawnej budynkowi objętemu zamierzeniem budowlanym inwestorski została udzielona przez uchwałodawcę lokalnego prawna ochrona zabytku w postaci ustaleń jego ochrony zawartych w planie miejscowym. Jej skonkretyzowanym obecnie źródłem są postanowienia tego aktu. Jeżeli zatem skarżąca zarzuca nadmierną ingerencję w prawo własności, to w istocie stawia zarzuty wobec planu miejscowego. Dodać w tym miejscy wypada, że podważenie legalności aktu prawa miejscowego (tu: planu miejscowego), w zakresie udzielonej w nim ochrony konserwatorskiej, nie jest wykluczone. Jednak zarzucana w skardze wadliwość planu miejscowego może być przedmiotem oceny wyłącznie w postępowaniu nakierowanym na jego wzruszenie w trybie art. 101 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2023 r. poz. 40, z późn. zm.). Kontrola jego legalności wykracza poza granice sprawy sądowoadministracyjnej ze skargi na opisaną we wstępie decyzję Wojewody Opolskiego.

Reasumując z wyżej wymienionych przyczyn Sąd nie stwierdził, by zaskarżona decyzja naruszała wskazane w skardze przepisy prawa materialnego i procesowego (tj. art. 6, art. 7, art. 8 § 1, art. 11, art. 80, art. 106 § 1, art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 39 ust. 3 ustawy Prawo budowlane, art. 64 ust. 1 – 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej) w stopniu uzasadniającym jej uchylenie. Zdaniem Sądu organ odwoławczy dokonał wystarczających dla podjęcia rozstrzygnięcia ustaleń co do stanu faktycznego oraz w sposób prawidłowy oceniły zebrany w sprawie materiał dowodowy, stosując się do zasad regulujących postępowanie administracyjne, określonych w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. W zaistniałych okolicznościach faktycznych sprawy obowiązujące przepisy prawa dostarczyły podstaw do wydania decyzji o odmowie udzielenia pozwolenia na rozbiórkę. Poza tym Sąd nie dostrzegł z urzędu wad postępowania, które mogłyby mieć istotny wpływ na treść zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia.

Końcowo, z uwagi na złożenie przez skarżącą wniosku dowodowego, zauważyć przyjdzie, że w świetle art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. W ocenie Sądu brak było podstaw do przeprowadzenia wnioskowanych dowodów, ponieważ zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka na podstawie akt sprawy, co oznacza, że rozpatruje sprawę na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego aktu. Sąd administracyjny nie jest więc uprawniony - co do zasady - do prowadzenia postępowania dowodowego i czynienia ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy, który miałby służyć merytorycznemu rozstrzyganiu sprawy. Innymi słowy, sąd administracyjny nie może zastępować organu w załatwieniu sprawy, lecz ma za zadanie dokonać kontroli (oceny) działalności organu odnośnie do prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego oraz dochowania wymogów proceduralnych. Na gruncie rozpoznawanej sprawy niedopuszczalne było zatem - jak oczekuje tego skarżąca - prowadzenie postępowania dowodowego z protokołu kontroli stanu technicznego obiektu z dnia 1 marca 2024 r.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł o oddaleniu skargi.

Wyżej powołane wyroki są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na internetowej stronie pod adresem: www.nsa.gov.pl.