Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 783/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-12-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151, art. 250 par. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: par. 21 ust. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2023 poz 2631
law: Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej  pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t. j.)
article: art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1a
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Dnia 12 grudnia 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Czerw, Asesor WSA Beata Czyżewska, , Protokolant asystent sędziego Agnieszka Chrzanowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2023 roku sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Skierniewicach z dnia 23 czerwca 2023 roku nr KO.4111.345.2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa –Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na rzecz adwokata K. Ł. prowadzącego Kancelarię Adwokacką w Ł. przy [...], kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych obejmującą podatek VAT, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej K. S. z urzędu. ał


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do tutejszego Sądu decyzją z dnia 23 czerwca 2023 r., znak KO.4111.345.2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Skierniewicach utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Gminy Ż. o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

1. Jak wynika z akty sprawy decyzją z dnia 18 maja 2023 r. znak [...] Burmistrz Gminy Ż., po rozpatrzeniu wniosku K.S. z dnia 8 maja 2023 r., odmówił zainteresowanej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad babką J.F.

1. W uzasadnieniu decyzji organ powołał przepisy art. 17 ust. 1b i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto, organ wskazał m.in., że J.F. legitymuje się orzeczeniem z dnia [...] stycznia 2015 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane na stałe, stopień niepełnosprawności datuje się od 12 listopada 2014 r., zaś niepełnosprawność istnieje od 13 sierpnia 1998 r. J.F. jest mężatką. Mąż J. F. jest zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności.

2. Dalej organ przedstawił ustalenia związane ze stanem zdrowia J.F. oraz zakresem sprawowanej opieki wnuczki nad babką. Organ przywołał następnie wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 i odniósł się do uzasadnienia tego wyroku wskazując m.in., że orzeczenie to, pomimo stwierdzenia niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie skutkowało wykreowaniem prawa do żądania świadczenia dla opiekunów osób dorosłych niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa. Zgodnie z zasadą legalizmu wyrażoną w art. 6 k.p.a. organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa, w związku z czym przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych pozostaje obowiązującym przepisem prawa. Wobec faktu, że J.F. jako osoba niepełnosprawna wymagająca opieki ma syna i córkę obciążonych w stosunku do niej obowiązkiem alimentacyjnym, przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego K.S., która jest wnuczką, a więc "osobą inną niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny", mogłoby nastąpić jedynie w przypadku, gdyby syn R. F. i córka E. S. nie byli w stanie sprawować opieki nad matką. Z uwagi na pracę zawodową, nie są osobami, które nie są w stanie sprawować opieki nad matką. Organ w dalszej kolejności odwołał się do uchwały w składzie siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22, z której wynika, że: "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm. - dalej ustawa o świadczeniach rodzinnych) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych innej niż współmałżonek jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych". Reasumując organ pierwszej instancji wskazał, że niepełnosprawność J.F. datuje się od [...] roku życia, zaś ustalony znaczny stopień niepełnosprawności od [...] roku życia. Ponadto, J.F. ma syna i córkę, którzy są osobami spokrewnionymi w pierwszym stopniu i w dacie wydawania decyzji nie legitymowali się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z tym nie są spełnione przesłanki ustawowe do przyznania K.S. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

3. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła K.S.. Wskazała, że jest jedyną osobą - wnuczką, która może opiekować się babcią. Jest osobą bezrobotną i od kilku miesięcy sprawuje opiekę nad babcią, która jest osobą bardzo schorowana oraz nad dziadkiem, który posiada znaczny stopień niepełnosprawności. Dziadkowie mają dwójkę dzieci czynnych zawodowo. W związku z tym w żaden sposób dzieci nie mogą dostatecznie zaopiekować się rodzicami wymagającymi codziennej opieki i ciągłych wyjazdów do specjalistów. Odwołująca jako osoba bezrobotna i im najbliższa może zapewnić najlepszą opiekę i pomóc bezpiecznie żyć. W związku z tym strona wniosła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

1. Wspomnianą na wstępie decyzją z dnia 23 czerwca 2023 r., znak KO.4111.345.2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Skierniewicach utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

1. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od spełnienia warunków, wiążących się zarówno z osobą ubiegającą się o świadczenie, jak i z osobą wymagającą opieki oraz innymi członkami rodzin tych osób. Warunkiem ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest łączne wystąpienie pozytywnych przesłanek określonych w art. 17 u.ś.r. (sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną i niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania tej opieki) przy jednoczesnym braku którejkolwiek z przesłanek negatywnych określonych przez ustawodawcę w tym przepisie.

2. Bezsporny jest fakt pozostawania J.F. - osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z J.F., który legitymuje się orzeczeniem o zaliczeniu na stałe do znacznego stopnia niepełnosprawności. Wobec powyższego w niniejszej sprawie nie występuje negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że K.S. nie może podjąć zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną babcią, jak również nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym dziadkiem. J.F. jest osobą schorowaną, w sędziwym wieku. Choruje na cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, wieńcówkę, zwyrodnienia stawów, niewydolność nerek oraz dnę moczanową. Ponadto ma problemy z kręgosłupem. K.S. odwiedza dziadków kilka razy dziennie i wspomaga ich w czynnościach dnia codziennego. Organizuje babci wizyty lekarskie oraz zapewnia transport do placówek służby zdrowia, realizuje recepty, podaje 3 razy dziennie leki, 4 razy dziennie mierzy poziom cukru i 2 razy dziennie podaje insulinę, przygotowuje posiłki, zgodnie z zaleceniami lekarza, robi zakupy, wspomaga babcię przy kąpieli, myciu głowy, a także pomaga w ubraniu się. Do niedawna opiekę nad babcią sprawował dziadek, jednak jego stan zdrowia uległ w ostatnim czasie pogorszeniu i aktualnie sam wymaga opieki. Pracownik socjalny ustalił, że Państwo F. posiadają dwójkę dzieci (syna i córkę) zamieszkałych w Ż., jednak jak poinformowali, dzieci nie są w stanie się nimi opiekować, gdyż pracują zawodowo. Dzieci nie posiadają orzeczenia o niepełnosprawności (wywiad środowiskowy z dnia 16 maja 2023 r., oświadczenie strony z dnia 8 maja 2023 r., orzeczenia o niepełnosprawności).

3. Odnosząc się do powołanej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w kwestii niespełnienia przesłanki związanej z wiekiem osoby wymagającej opieki, Kolegium odniosło się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443), w którym uznano przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. SKO wskazało, że art. 190 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, iż orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, natomiast zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji orzeczenia Trybunału wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, o ile Trybunał nie określi innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Wyrok TK 38/13 został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443, a ponieważ Trybunał nie skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zatem wszedł w życie z dniem ogłoszenia. Kolegium podkreśliło, że obecnie dominuje stanowisko, według którego art. 17 ust. 1b u.ś.r. utracił przymiot konstytucyjności. Wobec tego w odniesieniu do osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż określono w tym przepisie, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Nie jest także prawnie istotne powoływanie się na fragment uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego dotyczący skutków wejścia w życie tego wyroku. Sądy wskazują, że stwierdzenie niekonstytucyjności części przepisu w wyroku zakresowym wywołuje domniemanie niekonstytucyjności tej zakwestionowanej części, a skoro sądy są związane orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego w zakresie dokonanej oceny zgodności z Konstytucją, to znaczy, że nie mogą uchylić się od tego związania przez wzgląd na jakiekolwiek treści zawarte w uzasadnieniu takiego orzeczenia, ponieważ uzasadnienie nie stanowi treści rozstrzygnięcia. Kolegium stwierdziło tym samym, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie stanowi przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, którego niepełnosprawność powstała odpowiednio po ukończeniu 18. roku życia lub po ukończeniu 25. roku życia.

4. Kolegium zgodziło się jednak z organem I instancji, że K.S. nie jest osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do opieki nad swoją babką. Z treści przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wynika, iż w katalogu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca umieścił osoby, na których spoczywa w stosunku do osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Regulacje prawne dotyczące obowiązku alimentacyjnego zawarte zostały w art. 128 i art. 129 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tymi przepisami obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Jednocześnie zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Badając, czy osobie wymienionej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., niespokrewnionej w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego, należy mieć na uwadze treść powołanego przepisu art. 17 ust. 1a u.ś.r. Wobec faktu, że J.F. jako wymagająca opieki osoba niepełnosprawna ma córkę i syna obciążonych w stosunku do niej obowiązkiem alimentacyjnym, przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego K.S., która jest wnuczką, a więc "osobą inną niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny", mogłoby nastąpić jedynie w razie ustalenia, że córka i syn wymagającej opieki J.F. (spokrewnieni w pierwszym stopniu) legitymują się orzeczeniem o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów w Izbie Ogólnoadministracyjnej (sygn. akt I OPS 2/22) po rozpoznaniu wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich podjął uchwałę, zgodnie z którą "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm. - dalej ustawa o świadczeniach rodzinnych) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osoba wymagająca opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych innej niż współmałżonek jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych". Jakkolwiek moc wiążąca uchwał (abstrakcyjnych, jak i konkretnych) odnosi się wyłącznie do składów orzekających sądów administracyjnych, to przez pryzmat stosowanych w konkretnych sprawach przepisów art. 153 lub art. 190 p.p.s.a., wiąże występujące w nich organy administracji publicznej, a w przypadku art. 190 p.p.s.a. także występujące w sprawie pozostałe strony postępowania. Uwzględniając przedstawiony stan faktyczny rozpatrywanej sprawy oraz powołaną wyżej uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. (w zakresie dot. przepisu art. 17 ust. 1a u.ś.r.) Kolegium uznało, że w rozpatrywanej sprawie nie zaszły okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny K.S. względem jej babci przed obowiązkiem alimentacyjnym córki i syna babci - J.F.. Bezsporne jest, że wymagająca opieki babcia zainteresowanej, posiada żyjące, pełnoletnie dzieci (córkę i syna), którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

2. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniosła K.S..

1. Skarżąca wskazała, że stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Skierniewicach sprowadza się do ustalenia czy skarżąca jako wnuczka niepełnosprawnej w stopniu znacznym babci jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo że dzieci osoby wymagającej opieki nie zostały uznane za osoby niepełnosprawne w stopniu znacznym, ale nie są w stanie opiekować się matką i nie są osobami ubiegającymi się ani pobierającymi świadczenie pielęgnacyjne.

2. Skarżąca podniosła, że Kolegium nie było zainteresowane sytuacją materialną dzieci babci, które mają i tak już trudną sytuację finansową. Na tę okoliczność skarżąca opisała i wymieniła ponoszone przez córkę E.S. i syna R.F. wydatki. Następnie wskazała, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje możliwość sprawowania opieki przez wnuczkę nad niepełnosprawnymi w stopniu znacznym dziadkami i otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego. Z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że jeżeli dzieci nie są w stanie sprawować opieki nad rodzicami, z uwagi na ich sytuację finansową to do świadczenia pielęgnacyjnego uprawnieni są dalsi zstępni, tj. wnuczka, która faktycznie sprawuje opiekę nad swoimi dziadkami.

Ponadto wskazała, że jest jedyną osobą najbliższą, która w należyty sposób zaopiekuje się dziadkami. Na tej podstawie wniosła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nad dziadkami legitymującymi się znacznym stopniem niepełnosprawności.

3. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Skierniewicach wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

3. Skarga okazała się niezasadna.

1. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny nie przejmuje sprawy do jej końcowego załatwienia, ale bada co do zasady, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 P.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).

2. Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie uczyniono decyzję SKO w Skierniewicach utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Gminy Ż. o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawną babką skarżącej J.F..

3. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), cytowanej dalej także w skrócie jako "u.ś.r.". Przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zostały określone w art. 17 u.ś.r.

I tak, zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje - innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie zaś do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: pkt 1 - rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; pkt 2 - nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; pkt 3 - nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

4. W ocenie Sądu należy uznać, że ustalony przez organy stan faktyczny nie budzi wątpliwości. J.F. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] stycznia 2015 r., które zostało wydane na stałe, stopień niepełnosprawności datuje się od 12 listopada 2014 r., zaś niepełnosprawność istnieje od 13 sierpnia 1998 r. J.F. pozostaje w związku małżeńskim z J.F., który również jest zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności (orzeczenie z dnia [...] kwietnia 2023 r.). Państwo F. posiadają dwójkę dzieci (syna i córkę) zamieszkałych w Ż., które nie legitymują się orzeczeniem o niepełnosprawności. Fakt sprawowania opieki przez skarżącą nad niepełnosprawną babką pozostaje także poza sporem.

W sprawie bezsporne pozostaje, że skarżąca nie zalicza się do podmiotów, o których stanowi powyższej przywołany art. 17 ust. 1 pkt 1-3 u.ś.r. Skarżąca jest wnuczką J.F., czyli jest spokrewniona z osobą wymagającą opieki w drugim stopniu.

W realiach kontrolowanej sprawy istota sporu sprowadza się do stwierdzenia, czy w przypadku skarżącej spełniona została przesłanka przewidziana w art. 17 ust. 1a u.ś.r., tzn. czy skarżącej jako osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne.

5. Odnosząc się do argumentacji przedstawionej w uzasadnieniu decyzji organu II instancji, rację przyznać należy z całą stanowczością SKO, że odmowa przyznania świadczenia nie może opierać się na okoliczności czasu powstania niepełnosprawności u babki skarżącej. W tym zakresie rozstrzygnięcie organu I instancji jest rzeczywiście błędne z uwagi na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Stanowisko Kolegium w tym względzie jest oparte na utrwalonej linii orzeczniczej sądów administracyjnych i jako prawidłowe wymaga poparcia. Argumentacja Kolegium w tym przedmiocie nie wymaga powtórzenia.

6. W dalszej kolejności należy wskazać (no co zwracały już uwagę organy w uzasadnieniach wydanych w sprawie decyzji), że w dniu 14 listopada 2022 r. na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich, została podjęta uchwała siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, sygn. akt I OPS 2/22 (wszystkie powoływane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - https://orzeczenia.nsa.gov.pl), o następującej treści:

1. "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej: u.ś.r.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.);

2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)".

Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu ww. uchwały podkreślił, że na mocy ustawy z 7.12.2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1548) przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. otrzymał aktualne brzmienie, zgodnie z którym osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na mocy tej nowelizacji ustawodawca zmienił zatem zasady dostępu do świadczenia osób innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki i zastąpił kryterium braku możliwości sprawowania opieki na sformalizowaną przesłankę legitymowania się przez rodziców, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, opiekuna faktycznego dziecka i osobę będącą rodziną zastępczą spokrewnioną, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Ponadto, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonej w uzasadnieniu ww. uchwały, związek między przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulującymi obowiązek alimentacyjny i przepisami regulującymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ma ograniczony charakter. W szczególności przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi spoza kręgu osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności nie ma wpływu na ewentualny obowiązek alimentacyjny osób zobowiązanych w pierwszej kolejności. Decyzja o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego nie dotyczy obowiązku alimentacyjnego i go nie potwierdza, choć samo świadczenie może stanowić źródło środków na pokrycie świadczeń alimentacyjnych, jeżeli osoba je pobierająca jest do nich zobowiązana. Związek między przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych znajduje swój wyraz w aspekcie podmiotowym. Ustawodawca zasadniczo (choć nie wyłącznie) wyznaczył krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o przesłankę obowiązku alimentacyjnego.

Co istotne, ustawodawca odsyła w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyłącznie w zakresie dotyczącym kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym. W ten sposób ustawodawca wyznaczył po części zakres podmiotowy ustawy, tj. osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny są uprawnione do ubiegania się o świadczenie. Z uwzględnieniem przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ustawodawca dokonał także podziału tych osób na spokrewnione w pierwszym stopniu i stopniu dalszym (zobowiązanych do alimentacji w pierwszej i dalszej kolejności), jak też uwzględnił pierwszeństwo obowiązku alimentacyjnego małżonków względem siebie.

Kolejność dostępu do świadczenia określona w art. 17 ust. 1a pkt 2 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. jest zatem co do zasady zgodna z kolejnością realizowania się obowiązku alimentacyjnego i pod względem systemowym regulacja ta nie prowadzi do sprzeczności i nie narusza spójności systemowej. Zauważyć jednak należy, że również w tym wymiarze regulacja ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest w pełni koherentna z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, i zawiera pewne własne rozwiązania, istotne ze względu na przedmiot jej regulacji. W art. 17 ust. 1a u.ś.r. prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest wyprzedzane przez uprawnienie opiekuna faktycznego oraz osób będących rodziną zastępczą spokrewnioną, co w okolicznościach konkretnego przypadku może oznaczać, że pierwszeństwo w uzyskaniu świadczenia uzyskuje osoba, która nie jest na gruncie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego regulacje te świadczą o tym, że odesłanie zawarte w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ma ograniczony charakter w tym znaczeniu, że nie daje podstaw w procesie wykładni do odwoływania się do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie szerszym, niż to wynika z odesłania. Kontekst systemowy jest w tym zakresie ograniczony i brak jest w szczególności podstaw do przyjmowania, że stanowi go też art. 132 k.r.o., i przyjęte w nim przesłanki wyznaczające kolejność powstawania obowiązku alimentacyjnego. W kwestii kolejności dostępu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca nie odsyła do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a ustawa zawiera własną regulację, która nie jest aktualnie w pełni koherentna z modelem przyjętym w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, co bynajmniej nie świadczy o braku spójności systemowej, koherencja taka nie jest wszak konieczna – brak jest odesłania do stosowania przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w szerszym zakresie, a przedmiot regulacji obu aktów prawnych jest różny. Wskazując na osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby wymagającej opieki ustawa w szczególności nie wymaga, aby ich obowiązek alimentacyjny pod postacią obowiązku dostarczania środków utrzymania się zrealizował, dotyczy to w szczególności podejmowania się opieki dorosłych osób niepełnosprawnych mających własne środki wystarczające na pokrycie kosztów utrzymania i opieki. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest w żadnym zakresie uzależnione od sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki, kwestie te nie są badane w postępowaniu, nie ma zatem podstaw, aby na wykładnię przepisów regulujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego miały oddziaływać przesłanki z art. 132 k.r.o. regulujące kolejność realizowania się obowiązku alimentacyjnego.

Jak wskazał NSA w powołanej wyżej uchwale w kwestii kryteriów i przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ustawa o świadczeniach rodzinnych ma charakter autonomiczny i brak podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) czy art. 17 ust. 1a u.ś.r. powinny być interpretowane z uwzględnieniem art. 132 k.r.o. i wskazanych w nim przesłanek odnoszących się do braku możliwości lub nadmiernych trudności w zadośćuczynieniu obowiązkom alimentacyjnym.

7. Jak wynika natomiast ze stanu faktycznego niniejszej sprawy wymagająca opieki babka skarżącej posiada dwójkę dzieci, które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z tym zaskarżone do Sądu decyzje uznać należy za prawidłowe, bowiem w sprawie nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1a u.ś.r. Dzieci J.F., a więc spokrewnione z nią w pierwszym stopniu, nie posiadają orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Wobec powyższego brak było podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jako osobie spokrewnionej w J.F. w drugim stopniu. W świetle powołanej uchwały nie ma też wpływu na wynik niniejszej sprawy powoływana w skardze sytuacja materialna dzieci J.F., w tym wskazywane przez skarżącą zaciągnięte zobowiązania kredytowe czy inne ponoszone koszty. Okoliczności te nie mogą być bowiem podstawą do uznania, że skarżącej należy się świadczenie pielęgnacyjne, gdyż podstawa taka nie wynika z przepisów u.ś.r. Istotne bowiem, jak wskazano wyżej, z punktu widzenia przepisów obowiązujących na dzień wydania zaskarżonej decyzji jest to, że dzieci J.F. nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest bowiem legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r. (por. wyrok WSA w Łodzi z 18.05.2023 r., sygn. akt II SA/Łd 322/23; wyrok WSA w Łodzi z 21.04.2023 r., sygn. akt II SA/Łd 38/23).

Sąd dostrzega obiektywnie trudną sytuację skarżącej, jednakże obowiązujące przepisy nie pozwalały organom na wydanie rozstrzygnięcia zgodnego z żądaniem skarżącej.

8. W kontekście cytowanej wyżej uchwały NSA i jej znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy należy w tym miejscu zaznaczyć, że stosownie do art. 269 § 1 p.p.s.a., jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi. Przepis art. 187 § 1 i 2 p.p.s.a. stosuje się odpowiednio. Z powołanego wyżej przepisu wynika moc ogólnie wiążąca zarówno uchwał abstrakcyjnych, jak i uchwał konkretnych. Istota owej mocy ogólnie wiążącej uchwał sprowadza się do tego, że stanowisko zajęte w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego wiąże pośrednio wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych. Dopóki więc nie nastąpi zmiana tego stanowiska, dopóty sądy administracyjne powinny je respektować.

W konsekwencji skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd zaprezentowany w ww. uchwale NSA z 14 listopada 2022 r., nie znalazł żadnych podstaw do zakwestionowania tego stanowiska i wystąpienia do Naczelnego Sądu Administracyjnego w trybie art. 269 § 1 p.p.s.a. i przedstawienia powstałego zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia.

9. Reasumując, SKO w Skierniewicach wskazało na wystąpienie negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikającej z art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez wykazanie, że skarżącej jako osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, nie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, gdyż J.F. jako osoba wymagajaca opieki posiada dzieci, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wprawdzie skarżąca wskazuje, iż to ona faktycznie sprawuje opiekę nad swoją niepełnosprawną w stopniu znacznym babką (i dziadkiem), bowiem jej dzieci nie są w stanie zapewnić swojej matce właściwej opieki. Jak jednak wskazano powyżej, rzeczywiste niewypełnianie obowiązku opieki przez krewnych pierwszego stopnia nie jest przesłanką ustawową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dalszym krewnym osoby wymagającej opieki. Zdaniem Sądu zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie zasadniczych okoliczności sprawy.

10. Skład orzekający w niniejszej sprawie nie stwierdził także, aby w sprawie doszło do istotnego naruszenia przepisów postępowania. Organy orzekające w niniejszej sprawie niewątpliwie nie naruszyły reguł postępowania dowodowego. Postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone z uwzględnieniem zasad wynikających z art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i 80 k.p.a. W świetle tych zasad organ administracji publicznej ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w taki sposób, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Zasada prawdy obiektywnej została skonkretyzowana w art. 77 § 1 kpa., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Natomiast zgodnie z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona.

11. Mając na uwadze wszystkie powyższe okoliczności i nie dopatrując się naruszeń prawa, które Sąd jest zobligowany brać pod uwagę z urzędu, a zatem nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji.

12. W pkt 2 sentencji wyroku Sąd orzekł o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej skarżącemu przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu. W rozstrzyganej sprawie skarżący reprezentowany był przez adwokata wyznaczonego z urzędu, wobec tego podstawą prawną wydania rozstrzygnięcia stanowił art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2631).

Mając jednakże na uwadze wyroki Trybunału Konstytucyjnego w sprawach o sygn. akt SK 66/19, SK 78/21, SK 53/22, SK 85/22 oraz SK 83/19 i orzeczoną nimi niekonstytucyjność stawek opłat określonych w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu i Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2437) oraz wskazywaną przez Trybunał konieczność zasądzania na rzecz pełnomocników z urzędu opłat nie niższych niż przewidziane w rozporządzeniach regulujących stawki dla adwokatów i radców prawnych z wyboru, a więc przy uwzględnieniu rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.) oraz w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935), Sąd, mając na względzie dyspozycję art. 178 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, postanowił przyznać pełnomocnikowi wynagrodzenie obejmujące opłatę w wysokości określonej w § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie w kwocie 480 zł. Minister Sprawiedliwości nie dostosował bowiem dotychczas rozporządzeń o wynagrodzeniach pełnomocników z urzędu do wyroków Trybunału Konstytucyjnego. Zważywszy stan prawny ukształtowany ww. orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego i mając na uwadze prokonstytucyjną wykładnię przepisów należało przyznać pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie na poziomie równym wynagrodzeniu pełnomocnika z wyboru.