Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1598/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-03-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6170 Adwokaci i aplikanci adwokaccy
Hasła tematyczne: Wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego
Zawody prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Wznowiono postępowanie przed NSA, uchylono wyrok NSA, uchylono wyrok WSA
Powołane przepisy: article: art. 66 ust. 1 pkt 5 lit. b i c
journal: Dz.U. 2015 poz 615
law: Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze - tekst jedn.
article: art. 32 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art. 272 § 1, art. 282 § 1 i 2
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosław Trzecki Sędzia NSA Cezary Pryca Sędzia NSA Krystyna Anna Stec (spr.) Protokolant Anna Ważbińska-Dudzińska po rozpoznaniu w dniu 22 marca 2023 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi E.K. -K o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2019 r. sygn. akt II GSK 5672/16 w sprawie ze skargi E. K. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2015 r. nr DZP-III-6010-354/15/4 w przedmiocie sprzeciwu od wpisu na listę adwokatów 1. wznawia postępowanie zakończone wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2019 r., sygn. akt II GSK 5672/16; 2. uchyla wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2019 r., sygn. akt II GSK 5672/16; 3. uchyla wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 lipca 2016 r., sygn. akt VI SA/Wa 496/16; 4. uchyla decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2015 r., nr DZP-III-6010-354/15/4; 5 zasadza od Ministra Sprawiedliwości na rzecz E. K-K 1580 (tysiąc pięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 14 lutego 2019 r., sygn. akt II GSK 5672/16 - po rozpoznaniu skargi kasacyjnej E. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 8 lipca 2016 r., sygn. akt VI SA/Wa 496/16, w sprawie ze skargi E. K. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z 18 grudnia 2015 r. nr DZP-III-6010-354/15/4 w przedmiocie sprzeciwu od wpisu na listę adwokatów - oddalił skargę i orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu powyższego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że podstawę materialnoprawną decyzji - kontrolowanej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - stanowił art. 66 ust. 1 pkt 5 lit. b i c ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze ( Dz.U. z 2015 r. , poz. 615 ze zm., dalej: Prawo o adwokaturze), zwalniający z wymogu odbycia aplikacji adwokackiej i złożenia egzaminu adwokackiego osoby, które spełniają określone tym przepisem przesłanki i dopuszczający wpis tych osób na listę adwokatów jedynie w wyszczególnionych przez ustawodawcę sytuacjach, wyliczenie których tworzy katalog zamknięty.

Naczelny Sąd Administracyjny podzielił pogląd sądu pierwszej instancji i Ministra Sprawiedliwości, że treść regulacji zawartej w art. 66 ust. 1 pkt 5 lit. b i c Prawa o adwokaturze nie pozwala na przyjęcie, że zatrudnienie/praktyka w Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa spełnia przesłanki wskazane w przedmiotowym przepisie.

E. K. – K. wniosła skargę o wznowienie postępowania zakończonego ww. wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego na podstawie art. 272 § 1 p.p.s.a.

W uzasadnieniu skargi o wznowienie postępowania wniosła o uchylenie lub zmianę zaskarżonego wyroku NSA, rozpoznania sprawy i uchylenia zaskarżonej decyzji - sprzeciwu Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2015 r. Twierdziła, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 czerwca 2022 r., sprzeciw Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2018 r. oparty był na niekonstytucyjnym przepisie art. 66 ust. 1 pkt 5 lit. b Prawa o adwokaturze, a co za tym idzie nie może się ostać. Wskazała, że skutek ten wynika bezpośrednio z art. 190 § 1 Konstytucji RP. Podniosła, że uchwałą z dnia 15 października 2015 Okręgowa Rada Adwokacka w Częstochowie wpisała ją na listę adwokatów na podstawie art. 66 ust. 1 pkt 5 Prawa o adwokaturze, w związku z posiadaniem tytułu doktora nauk prawnych oraz zajmowania przez nią stanowiska Specjalisty, a następnie Głównego Specjalisty w Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa.

Decyzją z 18 grudnia 2015 r. (znak: DZP-III-6010-354/15/4), wydaną na podstawie art. 104 i 107 § 1 i 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.; dalej: k.p.a.) Minister Sprawiedliwości złożył sprzeciw wobec ww. wpisu skarżącej na listę adwokatów. Minister Sprawiedliwości wskazał, że treść przepisu art. 66 ust. 1 pkt 5 Prawa o adwokaturze nie pozwala na przyjęcie, że przez zatrudnienie w Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa skarżąca spełnia przesłanki wskazane w przedmiotowym przepisie. Artykuł art. 66 ust. 1 pkt 5 lit b Prawa o adwokaturze pozwala doktorom nauk prawnych zatrudnionych przez co najmniej trzy lata w kancelarii adwokata ubiegać się o wpis na listę adwokatów bez konieczności aplikacji i złożenia egzaminu. W sprzeciwie z dnia 18 grudnia 2015 r. Minister Sprawiedliwości wyraził stanowisko, iż zatrudnienie w Prokuratorii Generalnej nie jest objęte treścią art. 66 ust. 1 pkt 5 Prawa o adwokaturze, a zatem nie stanowi przesłanki uzasadniającej wpis na listę adwokatów według przedmiotowego przepisu.

Na powyższe rozstrzygnięcie skarżąca wniosła skargę do sądu administracyjnego, w której zarzuciła organowi naruszenie art. 66 ust. 1 pkt 5 lit b i c Prawa o adwokaturze przez błędne przyjęcie, że praktyka w Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa nie stanowi przesłanki uzasadniającej wpis na listę adwokatów na podstawie powyższego przepisu oraz art. 6 i 7 k.p.a. w zw. z art. 7, 8 i 32 Konstytucji przez nadmiernie formalistyczną wykładnię przepisów prawa, prowadzącą do rezultatu sprzecznego z zasadą praworządności i równości wobec prawa.

Wyrokiem z 5 lipca 2016 r., sygn. akt VI SA/Wa 496/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na decyzję Ministra Sprawiedliwości z 18 grudnia 2015 r., podzielając stanowisko Ministra.

Naczelny Sąd Administracyjny - wyrokiem z 14 lutego 2019 r., sygn. akt II GSK 5672/16 - oddalił skargę kasacyjną od ww. wyroku WSA w Warszawie, podzielając stanowisko organu oraz Sądu I instancji, że dyspozycja przepisu art. 66 ust. 1 pkt 5 Prawa o adwokaturze nie obejmuje osób zatrudnionych w Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (od 1 stycznia 2017 r. - Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej).

Skarżąca złożyła skargę konstytucyjną o zbadanie zgodności art. 66 ust. 1 lit b Prawa o adwokaturze w zakresie, w jakim zaskarżony przepis odmawia określonych w nim uprawnień osobom zatrudnionym w Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej na stanowisku asystenta Radcy (w tym Specjalisty i Głównego Specjalisty) z art. 2, 32 ust. 1 i 2 w zw. z art. 65 ust. 1 Konstytucji RP.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 7 czerwca 2022 r., sygn. akt 68/19, przychylił się do zarzutu skarżącej i orzekł, iż art. 66 ust. 1 pkt 5 lit b Prawa o adwokaturze w zakresie, w jakim pomija osoby wykonujące obowiązki asystenta radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (uprzednio Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa) jest niezgodny z art. 65 ust. 1 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny podzielił zarzut skarżącej (poparty przez Rzecznika Praw Obywatelskich) i stwierdził, że brak uwzględnienia w treści przepisu art. 66 ust. 1 pkt 5 lit b Prawa o adwokaturze osób zatrudnionych w Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej stanowi "niewytłumaczalny wyłom w zasadzie dopuszczenia do wykonywania zawodu adwokata w odniesieniu do osób, które legitymują się wysokim poziomem teoretycznej wiedzy prawniczej oraz odpowiednim doświadczeniem praktycznym w zakresie stosowania prawa materialnego oraz procesowego". Trybunał Konstytucyjny przychylił się do stanowiska Rzecznika Praw Obywatelskich, zgodnie z którym nie ulega wątpliwości, iż czynności wykonywane w ramach zatrudnienia w Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej odpowiadają merytorycznie czynnościom wykonywanym w kancelarii radcy prawnego lub adwokata i brak jest Konstytucyjnego uzasadnienia dla odmowy przyznania tym osobom takich samych uprawnień, jak podmiotom wymienionym w art. 66 ust. 1 pkt 5 lit b Prawa o adwokaturze Według stanowiska Trybunału Konstytucyjnego skarżąca spełniała przesłanki do wpisu na listę adwokatów, gdyż była zatrudniona w profesjonalnej jednostce, zajmującej się wykonywaniem czynności prawnych, związanych świadczeniem pomocy prawnej. Wskazano m.in., iż przepisy nie wymagają wskazania konkretnej jednostki prawnej jako przesłanki do wpisu, a Prokuratoria świadczy profesjonale usługi prawne, tak jak kancelarie, z tą tylko różnicą, że dla Skarbu Państwa. W konsekwencji, skarżąca nabyła tożsame kwalifikacje jak adwokat. W świetle poczynionych ustaleń Trybunał Konstytucyjny skonkludował, iż przedmiotowy przepis jest niespójny z pozostałymi elementami tego artykułu, a przez to sprzeczny z wynikającą z art. 65 ust 1 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równego dostępu do zawodu.

W odpowiedzi na skargę o wznowienie postępowania Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie - z uwagi na brak podstaw do wznowienia postępowania oraz bezzasadność skargi - twierdząc, że orzeczenie TK o niekonstytucyjności przepisów prawa materialnego nie może być uznane za podstawę wznowienie postępowania gdyż sądy administracyjne w procesie orzekania nie stosują prawa materialnego. Podniósł też, że skarżąca była zatrudniona na stanowisku "Specjalisty" a następnie "Głównego Specjalisty" Prokuratorii Generalnej (do 19 października 2014 r.), a stanowisko asystenta radcy Prokuratorii Generalnej powstało w 2015 r. - zatem nie wykonywała ona obowiązków na stanowisku asystenta radcy prokuratorii generalnej - o czym stanowi powołany w podstawie skargi o wznowienie wyrok TK.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie wskazać należy, że stosownie do przepisów art. 280 - 282 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej: p.p.s.a.) rozpoznanie skargi o wznowienie postępowania następuje w dwóch etapach.

Na pierwszym z nich (art. 280 p.p.s.a.) sąd na posiedzeniu niejawnym bada wyłącznie czy skarga została wniesiona w terminie oraz czy skarżący wskazał ustawową przyczynę uzasadniającą żądanie wznowienia. Podstawą tej oceny są twierdzenia zawarte w skardze o wznowienie postępowania. W sytuacji gdy skarga o wznowienie postępowania została wniesiona po terminie lub gdy z samego uzasadnienia wynika, że podnoszona podstawa nie zachodzi, skarga - jako pozbawiona ustawowych podstaw wznowienia postępowania - podlega odrzuceniu

Drugi etap postępowania ma miejsce, gdy nie zachodzą ww. podstawy do odrzucenia skargi o wznowienie postępowania. Sąd na rozprawie może połączyć badanie dopuszczalności wznowienia z rozpoznaniem sprawy (art. 281 p.p.s.a.). Rozpoznając ponownie sprawę sąd stosuje odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem, który wznowił postępowanie (art. 282 § 2 p.p.s.a.).

W sytuacji gdy powołana podstawa wznowienia wprawdzie istnieje, ale nie pozostaje w związku przyczynowym z treścią zaskarżonego rozstrzygnięcia, stwierdzona podstawa wznowienia nie miała wpływu na treść uprzednio wydanego orzeczenia, skarga o wznowienie postępowania - jako bezzasadna - podlega oddaleniu (por. wyrok NSA z dnia 19 grudnia 2017 r., sygn. akt I GSK 1316/16 i powołane tam orzeczenia).

Podstawy wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego zostały określone w art. 271 - 273 p.p.s.a.

W rozpoznawanej sprawie w skardze o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 lutego 2019 r. , sygn. akt II GSK 5672/16 - wniesionej 8 września 2022 r. i opartej na podstawie z art. 272 § 1 p.p.s.a. - wskazano wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 czerwca 2022 r., sygn. akt SK 68/19, opublikowany w Dz. U z 2022 r., poz. 1268 z dnia 15 czerwca 2022 r.

W tym stanie rzeczy stwierdzić należy, że rozpoznawana skarga o wznowienie postępowania - spełniając oba wymogi przewidziane art. 280 § 1 p.p.s.a. - jest dopuszczalna.

Zgodnie bowiem z art. 272 § 1 p.p.s.a. można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Stosownie zaś do art. 272 § 2 p.p.s.a. w sytuacji określonej w § 1 skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Jeżeli w chwili wydania orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego orzeczenie sądowe nie było jeszcze prawomocne na skutek wniesienia środka odwoławczego, który został następnie odrzucony, termin biegnie od dnia doręczenia postanowienia o odrzuceniu.

Oceniając zasadność rozpoznawanej skargi o wznowienie postępowania trzeba wskazać, że TK powołanym wyrokiem - po rozpoznaniu skargi konstytucyjnej obecnie wnoszącej o wznowienie postępowania - orzekł, że art. 66 ust. 1 pkt 5 lit. b ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2022 r. poz. 1184) w zakresie, w jakim pomija osoby wykonujące obowiązki asystenta radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (do 31 grudnia 2016 r. - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa), jest niezgodny z art. 65 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu powyższego wyroku wskazano na sprzeczność art. 66 ust. 1 pkt 5 lit. b ustawy Prawo o adwokaturze z zasadą równego dostępu do zawodu (in casu: adwokata), wynikającą z powołanych przepisów Konstytucji (art. 65 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1), wyjaśniając, że wskazana regulacja - poprzez pominięcie określonej grupy zawodowej - stanowi niewytłumaczalny wyłom w zasadzie dopuszczenia do wykonywania zawodu adwokata w odniesieniu do osób, które legitymują się wysokim poziomem teoretycznej wiedzy prawniczej oraz odpowiednim doświadczeniem praktycznym w zakresie stosowania prawa materialnego oraz procesowego.

Tak więc zarówno organ jak i sądy administracyjne obu instancji dokonały oceny niespornego stanu faktycznego sprawy pod kątem zastosowania przepisu – stanowiącego podstawę materialnoprawną orzeczenia w przedmiocie wpisu na listę adwokatów - uznanego przez TK za niezgodny z Konstytucją.

W celu realizacji prawa skarżącej do ponownego rozpoznania sprawy w nowym stanie prawnym, ustalonym powołanym wyrokiem TK, Naczelny Sąd Administracyjny postanowił wznowić postępowanie w sprawie zakończonej prawomocnym orzeczeniem i rozpoznać sprawę na nowo, w granicach, jakie zakreśla podstawa wznowienia (art. 282 § 1 p.p.s.a.).

Zdaniem składu orzekającego NSA powołana w skardze o wznowienie postępowania ustawowa podstawa wznowienia (art. 272 § 1 p.p.s.a.) nie tylko istnieje ale i niewątpliwie pozostaje w związku przyczynowym z treścią zaskarżonego rozstrzygnięcia i w sposób oczywisty miała wpływ na treść uprzednio wydanego orzeczenia.

W żadnej mierze nie można się zgodzić z wywodem Ministra Sprawiedliwości, że orzeczenie TK o niekonstytucyjności przepisów prawa materialnego nie może być uznane za podstawę wznowienie postępowania.

Kwestię tę jednoznacznie przesądziła (mająca wiążącą moc - por. art. 169 § 1 p.p.s.a.) uchwała NSA z 28 czerwca 2010 r. II GPS 1/10 - zgodnie z którą art. 272 § 1 p.p.s.a. "stanowi podstawę wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego w każdym przypadku, gdy orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą, obejmuje akt normatywny, jaki stosował lub powinien zastosować sąd administracyjny lub organ administracji publicznej w danej sprawie."

Nie można nie zauważyć, że także w komentarzu do ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, powoływanym przez Ministra Sprawiedliwości - dla wsparcia stanowiska, że orzeczenie TK o niekonstytucyjności przepisów prawa materialnego nie stanowi podstawy o wznowienie postępowania - wskazano, że ten "kontrowersyjny" pogląd jest nieaktualny bo rozstrzygnięty uchwałą II GPS 1/10.

Zdaniem składu orzekającego NSA stawiany przez Ministra Sprawiedliwości zarzut bezzasadności skargi o wznowienie postępowania - z uwagi na stanowiska, na jakich w stanie faktycznym sprawy skarżąca była zatrudniona w Prokuratorii Generalnej - świadczy o niezrozumieniu treści wyroku TK i jego uzasadnienia.

Nie powinno budzić wątpliwości, że skoro TK uznał art. 66 ust. 1 pkt 5 lit. b ustawy Prawo o adwokaturze za niezgodny z art. 65 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - w zakresie, w jakim pomija osoby wykonujące obowiązki asystenta radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej - to znaczy, że wyrok dotyczy porównania obowiązków osób pewnej grupy zawodowej z obowiązkami asystenta radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej. Nie można zatem twierdzić, że wyrok TK nie pozostaje w związku ze sprawą rozstrzygniętą uprzednio wydanym orzeczeniem NSA.

Z tych wszystkich względów, uznając, że skarga o wznowienie postępowania zasługiwała na uwzględnienie, uchyleniu - stosownie do art. 282 § 2 p.p.s.a. - podlegał wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 lutego 2019 r. II GSK 5672/16, oraz poprzedzający go wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 5 lipca 2016 r. VI SA/Wa 496/16 , a także - w związku z zastosowaniem art. 188 p.p.s.a. - uchyleniu podlegała decyzja Ministra Sprawiedliwości z 18 grudnia 2015 r. w przedmiocie sprzeciwu od wpisu na listę adwokatów - oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w pkt. 1-4 sentencji wyroku.

Postanowienie w przedmiocie kosztów postępowania sądowego (pkt 5) wydano na podstawie art. 200, art. 203 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265), zasądzając od Ministra Sprawiedliwości na rzecz skarżącej 1580 zł, przy czym na koszty te składają się: równowartość wpisu sądowego od skargi (200 zł), wynagrodzenie pełnomocnika za udział w postępowaniu przed WSA (480 zł), równowartość opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku WSA (100 zł), równowartość wpisu sądowego od skargi kasacyjnej (100 zł), wynagrodzenie pełnomocnika za sporządzenie skargi kasacyjnej (360 zł), równowartość wpisu sądowego od skargi o wznowienie postępowania (100 zł), wynagrodzenie pełnomocnika za sporządzenie skargi o wznowienie postępowania i udział w rozprawie przed NSA (240 zł).