Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 518/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-01-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 174 pkt 2
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 83
journal: Dz.U. 2022 poz 504
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Ewa Kwiecińska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak po rozpoznaniu w dniu 24 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 listopada 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 840/22 w sprawie ze skargi E. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2022 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy I. uchyla zaskarżony wyrok w całości; II. oddala skargę.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 9 listopada 2022 r., wydanym w sprawie o sygnaturze II SA/Wa 840/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi E. B. (dalej jako "skarżąca"), na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej określana jako "p.p.s.a."), uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2022 r., nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z [...] lutego 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej także jako: "organ"; "Prezes ZUS") decyzją z dnia [...] marca 2022 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy, od decyzji z dnia [...] lutego 2022 r., nr [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270, z poźn. zm.; dalej jako: "ustawa o emeryturach"), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podkreślono, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że w przedmiotowej sprawie świadczenie w drodze wyjątku nie może być przyznane wnioskodawczyni, bowiem w toku postępowania ustalono, iż miesięczny dochód dwuosobowej rodziny strony wynosi [...] zł, co powoduje, że dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi [...] zł, a w konsekwencji, nie można stwierdzić, że strona pozostaje bez niezbędnych środków do utrzymania. Organ wyjaśnił przy tym, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2022 r. wynosi 1.338,44 zł brutto. Organ podkreślił też, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym "wydatkami". Dlatego też organ uznał, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, że nie ma podstaw do przyznania stronie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Decyzja Prezesa ZUS z dnia 11 marca 2022 r. stała się przedmiotem skargi E. B. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której reprezentujący stronę pełnomocnik zarzucił skarżonej decyzji błąd w ustaleniach faktycznych, polegających na tym, że organ nieprawidłowo obliczył dochód dwuosobowej rodziny skarżącej, którego średnia z trzech ostatnich miesięcy nie wynosi – jak przyjął organ – [...] zł, tylko wynosi [...] zł. Tym samym nie jest zasadne ustalenie organu, że skarżąca ma środki niezbędne na swoje utrzymanie. Pełnomocnik skarżącej podniósł, że w dniu [...] listopada 2021 r. Komisja Lekarska ZUS orzekła o całkowitej niezdolności skarżącej do pracy do [...] listopada 2024 r. Obecnie skarżąca nie pracuje, a środkami utrzymania są wyłącznie zarobki jej męża. Mąż skarżącej - M. B. w ciągu ostatnich 3 miesięcy uzyskał średni dochód brutto w wysokości [...] zł (dochód za styczeń - [...] zł, dochód za luty – [...] zł brutto, dochód za marzec [...] zł brutto). W związku z czym dochód na jedną osobę w rodzinie skarżącej w ciągu ostatnich 3 miesięcy wyniósł [...] zł brutto. Ponadto w 2021 roku mąż skarżącej uzyskał dochód w wysokości [...] zł, czyli [...] zł miesięcznie ([...] zł na jedną osobę), a więc bez względu na przyjęty okres będący podstawą obliczenia niezbędnych środków do życia, wykazano że skarżąca takowych nie posiada, co wynika z kopii PIT za 2021 r. W konsekwencji, dokonując porównania dochodu na osobę w rodzinie skarżącej z wysokością najniższej emerytury, pełnomocnik stwierdził, że skarżąca nie posiada niezbędnych środków utrzymania i dlatego spełnia warunki do przyznania w drodze wyjątku renty z tytułu niezdolności do pracy.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do argumentów przedstawionych w skardze, organ wyjaśnił, że prawidłowo ustalił stan faktyczny także w zakresie obliczenia dochodu dwuosobowej rodziny skarżącej oraz że posiadał dane dotyczące dochodu M. B. na dzień wydania zaskarżonej decyzji z jego konta ubezpieczeniowego w ZUS.

Rozpoznając skargę na decyzję organu, Sąd I instancji wskazał, że kontrola rozstrzygnięcia organu dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania zaskarżonego aktu administracyjnego, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego, przy czym nie uwzględnia ona okoliczności, które zaistniały w okresie późniejszym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał przy tym, że organ nieprawidłowo ustalił dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie w ciągu ostatnich 3 miesięcy poprzedzających wydanie zaskarżonej decyzji. Jak podkreślił Sąd I instancji, stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaznaczył, że świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru "roszczeniowego", jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego, przy czym to uznanie nie oznacza pozostawienia organowi całkowitej swobody w tym zakresie. Wskazano w tym zakresie, że podejmując decyzję, organ jest związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Tym samym zaś winien on dokładnie wyjaśnić stan faktyczny sprawy, bowiem jest to niezbędny element zastosowania normy prawa materialnego. Sąd I instancji doszedł w tym zakresie do przekonania, że organ nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w świetle przesłanki "nie ma niezbędnych środków utrzymania". Podkreślono przy tym, że przesłanka ta nie została w ustawie o emeryturach zdefiniowana. Sąd meriti odwołał się w tym zakresie do orzecznictwa sądowoadministracyjnego, nakazującego dokonanie oceny tej przesłanki na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej.

W dalszej części uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia Sąd I instancji zaznaczył, że organ nieprawidłowo przyjął w zaskarżonej decyzji kwoty stanowiące podstawę ustalenia dochodu rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odwołał się w tym zakresie do zaświadczenia o zarobkach męża skarżącej z dnia [...] marca 2022 r., wystawionego przez spółkę G. sp. z o.o., z którego wynika, że dochód za styczeń 2022 r. wyniósł: [...] zł; za luty 2022 r.: [...] zł (brutto), a za marzec 2022 r.: [...] zł. Ponadto Sąd I instancji skonstatował, że z powoływanego przez organ "konta ubezpieczonego" wynika, że mąż skarżącej za styczeń 2022 r. z tytułu zatrudnienia u wskazanego pracodawcy nie miał przychodów. W konsekwencji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyznał rację skarżącej, że dochód na jedną osobę w rodzinie skarżącej z ostatnich 3 miesięcy przed wydaniem zaskarżonej decyzji, wbrew twierdzeniom organu, nie wynosił [...] zł (jak zostało przyjęte w zaskarżonej decyzji), lecz [...] zł brutto. Sąd I instancji odwołał się również do dochodów rodziny skarżącej za cały rok 2021. Sąd meriti powołał się przy tym na kopię PIT-11 za 2021 r. z którego wynika, że mąż skarżącej uzyskał dochód w wysokości [...] zł, czyli [...] zł miesięcznie (tj. [...] zł na jedną osobę). Bez względu na przyjęty okres będący podstawą obliczenia niezbędnych środków do życia, dochód na jedną osobę w rodzinie skarżącej nie przekroczył kwoty najniższej emerytury, która od dnia 1 marca wynosiła 1.338,44 zł. W konsekwencji powyższych rozważań Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że zaskarżona decyzja organu wydana została z naruszenie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, bez należnego rozważenia wszystkich okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla zapadłego rozstrzygnięcia.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zarzucając w niej na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw. z art, 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2185) poprzez błędne uznanie, że organ uchybił obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w świetle przesłanki "nie ma niezbędnych środków utrzymania" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej i błędnie ustalił wysokość dochodu skarżącej na dzień wydania zaskarżonej decyzji, podczas gdy organ w sposób pełny i wnikliwy rozpatrzył cały materiał dowodowy zgromadzony w sprawie i prawidłowo ustalił dochód skarżącej na dzień wydania zaskarżonej decyzji.

W oparciu o powyższe, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości złożonej przez stronę skargi, względnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w Warszawie. W uzasadnieniu złożonej skargi kasacyjnej wskazano, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna, Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami. Zaznaczono w tym zakresie, że organ nie mógł przyznać skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, bowiem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sposób prawidłowy ustalił dochód skarżącej na dzień wydania decyzji, będącej przedmiotem rozstrzygnięcia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaznaczono, że organ posiadał dane dotyczące dochodu męża skarżącej na dzień wydania zaskarżonej decyzji z jego konta ubezpieczeniowego, które pochodziły od płatników tych składek. Skarżący kasacyjnie wskazał w tym zakresie, że to właśnie na podstawie konta ubezpieczeniowego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, ustalono dochód rodziny skarżącej na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Wskazano przy tym, iż na dzień wydania zaskarżonej decyzji w aktach sprawy nie znajdowało się zaświadczenie o zarobkach z dnia [...] marca 2022 r., które wystawione zostało na rzecz męża skarżącej 11 dni po wydaniu zaskarżonej decyzji i zostało do akt sprawy złożone dopiero wraz ze skargą. Wskazano przy tym, że organ przyjął wynagrodzenie męża skarżącej z miesięcy: listopad 2021 r. - styczeń 2022 r., zaś informacje o wynagrodzeniach męża skarżącej za luty 2022 r. oraz marzec 2022 r. pojawiły się na koncie ubezpieczonego odpowiednio w dniu 18 marca 2022 r. oraz 13 kwietnia 2022 r., tj. po dacie wydania decyzji przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Niezależnie od powyższego skarżący kasacyjnie wskazał, że mąż skarżącej od dnia [...] lutego 2021 r. jest zatrudniony na umowę zlecenia w firmie E. sp. z o.o., na okoliczność którą nie zostało przedstawione zaświadczenie o zatrudnieniu i zarobkach. Zaznaczono przy tym, że brak jest podstaw do przyjęcia dochodu na podstawie Informacji o przychodach z innych źródeł oraz dochodach i pobranych zaliczkach na podatek dochodowy w roku 2021 (PIT-11), bowiem dokument ten pochodzi wyłącznie od jednego płatnika i ma na celu złożenie rocznego zeznania podatkowego, zaś wskazana w nim kwota przychodu została podana wyłącznie za cały rok, bez uwzględnienia kwot za poszczególne miesiące. W konsekwencji powyższego skarżący kasacyjnie organ wskazał, że nie można zgodzić się z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, jakoby organ w decyzji z dnia 11 marca 2022 r. winien przyjąć dochód na jednego członka rodziny skarżącej za okres od 1 stycznia 2022 r. do 31 marca 2022 r. w kwocie [...] zł, gdyż te okoliczności na dzień wydania zaskarżonej decyzji jeszcze w ogóle nie zaistniały i przez to w żadnym przypadku nie mogły być znane organowi. Wskazano, że, wbrew twierdzeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, przy wydawaniu zaskarżonych decyzji nie wystąpiły istotne uchybienia w postępowaniu przed organem, mające wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Organ bowiem prawidłowo ustalił stan faktyczny oraz wszystkie okoliczności danej sprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, wniesiono o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie od organu wnoszącego skargę kasacyjną kosztów postępowania na rzecz skarżącej, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu swojego stanowiska wskazano, że Sąd I instancji słusznie doszedł do przekonania, że organ wydał decyzję w oparciu o błędne ustalenia faktyczne, polegające na nieprawidłowym obliczeniu dochodu dwuosobowej rodziny skarżącej. Zaznaczono, że dochód na jedną osobę w rodzinie skarżącej w miesiącach: styczeń, luty i marzec 2022 r. wynosił średnio [...] zł brutto. Zaznaczono przy tym, że dokonując analizy dochodów rodziny skarżącej za cały rok 2021, również dojdzie się do wniosku, że dochód na jedną osobę w jej rodzinie nie przekroczył kwoty najniższej emerytury, a więc bez względu na przyjęty okres będący podstawą obliczenia niezbędnych środków do życia należy uznać, że skarżąca wypełniła kumulatywnie wszystkie przesłanki do przyznania jej w drodze wyjątku renty z tytułu niezdolności do pracy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Złożona skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu, dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. W tych okolicznościach w sprawie badaniu podlegał wyłącznie zarzut, jaki podniesiony został w skardze kasacyjnej na uzasadnienie przytoczonej podstawy kasacyjnej.

W złożonej skardze kasacyjnej nie zostały przytoczone zarzuty prawa materialnego, lecz w całości została ona oparta wyłącznie o zarzut naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw. z art, 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie przez Sąd I instancji, że organ uchybił obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w świetle przesłanki "nie ma niezbędnych środków utrzymania" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej i błędnie ustalił wysokość dochodu skarżącej na dzień wydania zaskarżonej decyzji, podczas gdy organ w sposób pełny i wnikliwy rozpatrzył cały materiał dowodowy zgromadzony w sprawie i prawidłowo ustalił dochód skarżącej na dzień wydania zaskarżonej decyzji.

Odnosząc się do tak skonstruowanego zarzutu, wskazać należy, iż ustalenie momentu decydującego dla oceny stanu sprawy przy wydawaniu orzeczenia przez wojewódzki sąd administracyjny ma podstawowe znaczenie dla określenia zasad orzekania przez ten sąd. Ponieważ stan sprawy może ulegać zmianom po wydaniu aktu lub podjęciu czynności, konieczne jest ustalenie precyzyjnego momentu, który byłby miarodajny dla oceny przez sąd ich zgodności z prawem. Chodzi zatem o rozstrzygnięcie kwestii, czy sąd powinien orzekać o zgodności z prawem zaskarżonego aktu lub czynności, biorąc za podstawę swojej oceny stan faktyczny sprawy i przepisy prawne statuujące podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia, istniejące w chwili wydania zaskarżonego aktu lub podjęcia zaskarżonej czynności, czy też według ich stanu w chwili orzekania, a więc z uwzględnieniem ewentualnych zmian w stanie faktycznym i prawnym sprawy, które nastąpiły po wydaniu zaskarżonego aktu lub podjęciu czynności, a przed momentem orzekania przez wojewódzki sąd administracyjny.

W świetle postanowień art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 poz. 2492) sąd administracyjny rozpatruje skargi na akty lub czynności (bezczynność) organów administracji publicznej i orzeka o ich zgodności z prawem. Dokonanie takiej oceny, poprzedzające sformułowanie zwrotu stosunkowego o zgodności lub niezgodności przedmiotu kontroli z prawem, jest możliwe tylko na podstawie stanu faktycznego, który istniał w chwili podjęcia danego aktu lub czynności i stanowił ich podstawę faktyczną (por. wyrok NSA z dnia 3 czerwca 2009 r., II FSK 258/08, i wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2010 r., II FSK 586/09 – orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd administracyjny nie jest uprawniony do rozpatrywania w związku z wniesioną skargą okoliczności, które powstały po wydaniu zaskarżonego aktu lub podjęciu zaskarżonej czynności. Jego funkcje są bowiem odmienne od celów i zadań organu odwoławczego, który w postępowaniu w drugiej instancji ma obowiązek ponownego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia in merito sprawy administracyjnej.

Sąd administracyjny nie dokonuje zatem ustaleń faktycznych w zakresie objętym sprawą administracyjną. Sąd ten bada, czy ustalenia faktyczne dokonane przez organy administracji publicznej, których decyzje zostały zaskarżone, odpowiadają prawu (wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2007 r., II FSK 72/06). Dokonuje wyłącznie kontroli zgodności z prawem jej rozstrzygnięcia przez organy administracji publicznej. Kontroli takiej można zaś dokonać wyłącznie na podstawie stanu faktycznie istniejącego w czasie podejmowania kontrolowanego aktu lub dokonywania czynności. Zmiana stanu faktycznego lub prawnego, która nastąpiła po wydaniu zaskarżonego aktu (czynności), zasadniczo nie podlega uwzględnieniu (por. również wyrok NSA z dnia 25 maja 2005 r., OSK 1660/04 i wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2010 r., II FSK 586/09).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, wskazać należy, iż rację ma skarżący kasacyjnie organ, że Sąd I instancji błędnie powołał się na okoliczności faktyczne wynikające z zaświadczenia o zarobkach z dnia [...] marca 2022 r., sporządzonego przez "G." sp. z o.o. 11 dni po wydaniu zaskarżonej decyzji i złożonego do akt sprawy wraz ze skargą do tegoż Sądu. Informacje o wysokości wynagrodzenia męża skarżącej za luty i marzec 2022 r. pojawiły się na koncie ubezpieczonego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych odpowiednio dopiero w dniu 18 marca 2022 r. i 13 kwietnia 2022 r., a więc już po wydaniu zaskarżonej decyzji. Prezes ZUS był zatem zobowiązany do ustalenia wysokości dochodów w gospodarstwie domowym skarżącej w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony i istniejący w dacie wydania zaskarżonej decyzji. Poczynienie ustaleń faktycznych nie uwzględniających dochodów męża skarżącej za luty i marzec 2022 r. nie narusza – wbrew stanowisku Sądu I instancji – reguł postępowania dowodowego określonych w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W chwili rozstrzygnięcia sprawy decyzją ostateczną, tj. w dniu 11 marca 2022 r., dane o zarobkach męża skarżącej za luty 2022 r. nie zostały jeszcze ujęte na wskazanym koncie ubezpieczonego, zaś informacje o dochodach męża skarżącej za marzec 2022 r. w ogóle nie mogły stanowić podstawy ustaleń faktycznych w sprawie, gdyż wspomniane dochody powstały już po wydaniu kontrolowanej decyzji. Warto też zwrócić uwagę, iż zaświadczenie pracodawcy męża skarżącej z dnia 22 marca 2022 r., obejmujące okres od grudnia 2021 r. do marca 2022 r., nie pozostaje w sprzeczności z ustaleniami organu co do kwoty dochodu brutto z umowy zlecenia za grudzień 2021 r. oraz styczeń 2022 r. W konsekwencji za prawidłowe uznać należy oparcie decyzji Prezesa ZUS z dnia 11 marca 2022 r. na ustaleniach faktycznych obejmujących dochody gospodarstwa domowego skarżącej w okresie od listopada 2021 r do stycznia 2022 r. włącznie. Skoro zaś dochód za wskazany okres wyniósł w sumie [...] zł, to rację ma Prezes ZUS, iż średni miesięczny dochód na osobę w rodzinie skarżącej stanowi kwota [...] zł, a zatem kwotę wyższą od kwoty minimalnej emerytury. Zaznaczenia w tym miejscu wymaga też to, że dochody za wszystkie te okresy znajdują odzwierciedlenie w aktach postępowania administracyjnego. Trafnie również pełnomocnik Prezesa ZUS podnosi, iż oparcie ustaleń faktycznych w sprawie jedynie na Informacji o przychodach z innych źródeł oraz o obranych zaliczkach na podatek dochodowy w roku 2021 (PIT-11) sporządzonej przez "G." sp. z o.o., jest niemiarodajne, gdyż dokument ten pochodzi wyłącznie od jednego płatnika (k. 15-18 akt sądowych sprawy), zaś mąż skarżącej od 1 lutego 2021 r. jest zatrudniony na umowę zlecenia także w firmie E. sp. z o.o.

Naczelny Sąd Administracyjny w pełni zgadza się z wywodami autora skargi kasacyjnej dotyczącymi kwestii zebrania i oceny materiału dowodowego w toku przeprowadzonego postępowania administracyjnego. Wbrew bowiem ustaleniom Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie materiał został zebrany w sposób wyczerpujący i prawidłowo oceniony przez organ. Nadto wskazania w tym miejscu wymaga to, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku nie jest świadczeniem o charakterze socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb i ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Oznacza to, że nawet trudna sytuacja rodzinna i majątkowa, także spowodowana chorobą osoby zainteresowanej w momencie złożenia wniosku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach, nie może uzasadniać przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jeżeli osoba ta ma niezbędne środki utrzymania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 143/15; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 listopada 2017 r., sygn. akt I OSK 1510/17). Warto też nadmienić, iż w przypadku zmiany w sytuacji materialnej skarżącej, a w szczególności zmiany w uzyskiwanych dochodach na jedną osobę w rodzinie skarżącej, możliwe jest ponowne złożenie wniosku do Prezesa ZUS o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W takiej sytuacji organ będzie zobligowany dokonać nowych ustaleń faktycznych w sprawie, aktualnych na dzień jej rozstrzygnięcia.

W konsekwencji powyższego należało uznać za w pełni uzasadniony postawiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Wbrew bowiem stanowisku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dokonał swojej oceny na podstawie stanu faktycznego, jaki zaistniał na dzień wydawania zaskarżonej decyzji. Wobec zatem ustalenia, że w sprawie nie występuje przesłanka "braku niezbędnych środków utrzymania", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, zasadne było wydanie zaskarżonej decyzji z dnia 11 marca 2022 r. utrzymującej w mocy decyzję z dnia 9 lutego 2022 r. odmawiającej przyznania E. B. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Uwzględniając przedstawioną ocenę prawną, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił w całości zaskarżony wyrok Sądu I instancji. Jednocześnie wobec wyjaśnienia istoty sprawy, na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 151 i art. 193 p.p.s.a. skarga została oddalona.