Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 2244/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-02-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6052 Akty stanu cywilnego
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną

SENTENCJA

Dnia 6 lutego 2024 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Paweł Miładowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Tomasz Zbrojewski Sędzia del. WSA Jan Szuma po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 kwietnia 2022 r., sygn. akt IV SA/Wa 964/21 w sprawie ze skargi M. G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 14 kwietnia 2021 r., znak DSO-WSC-6002-13/2020 w przedmiocie unieważnienia aktu zgonu oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2022 r., sygn. akt IV SA/Wa 964/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 14 kwietnia 2021 r., znak: DSO-WSC-6002-13/2020, którą utrzymano w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 25 listopada 2020 r., znak: WSO-I.6232.11.2020, unieważniającą akt zgonu nr [...] (nr historyczny [...]) sporządzony 29 maja 1958 r. w Urzędzie Stanu Cywilnego [...] na imię i nazwisko L. G., zmarły [...] 1944 r. w W., syn E. i J. z domu P..

Sąd, powołując się na treść art. 127 ust. 2, art. 3, art. 35-40 ustawy z 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 709 ze zm.), zwanej dalej "u.p.s.c.", stwierdził, że organy zasadnie orzekły o unieważnieniu ww. aktu zgonu z 1958 r., ponieważ obydwa akty zgonu, tj. ten którego nieważność stwierdzono oraz akt zgonu nr [...] (nr historyczny [...]) sporządzony 5 marca 1945 r. w parafii [...], dotyczą tego samego zdarzenia, tj. śmierci L. G., syna E. G. i J.G. z domu P., urodzonego w 1919 r. Zgon nastąpił [...] 1944 r. w Warszawie. Na tą ocenę nie mają zaś znaczenia rozbieżności wyszczególnione w tych aktach zgonu bo w sprawie nie jest kwestionowane, że oba akty dotyczą tej samej osoby. Ponadto w tego rodzaju sprawie nie jest badana poprawność danych zawartych w tych aktach, lecz ma znaczenie wtórność aktu, a więc w sytuacji gdy został sporządzony drugi akt przy błędnym założeniu braku pierwotnego aktu zgonu L. G.. Tym samym jako ważny w rejestrze stanu cywilnego pozostaje akt zgonu z 1945 r.

Sąd jednocześnie wyjaśnił, że w sytuacji, gdy dany akt stanu cywilnego stwierdza zdarzenie niezgodne ze stanem faktycznym, istnieje możliwość jego unieważnienia przez sąd powszechny w trybie art. 39 u.p.s.c., bądź sprostowania lub uzupełnienia, w sytuacji gdy ich dokonanie nie jest możliwe w oparciu o dokumenty, o których mowa w akapicie powyżej. Sprostowania bądź uzupełnienia dokonuje sąd powszechny w oparciu o art. 36 lub 38 u.p.s.c. Wnioskodawcą może być osoba zainteresowana, prokurator lub kierownik urzędu stanu cywilnego. W takich jednak wypadkach organy administracji takich możliwości – jakich oczekują od nich skarżący bądź uczestnicy niniejszego postępowania, a sprowadzające się do ustalenia przez organy, który z aktów stanu cywilnego bardziej odpowiada prawdzie – nie mają. Stąd zarzuty sformułowane w skardze nie zasługiwały na uwzględnienie.

Sąd wyjaśnił także, że stosownie do treści art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Zgłoszone w skardze wnioski dowodowe nie zasługiwały na uwzględnienie, albowiem miały one służyć ocenie, które z informacji zwartych w aktach stanu cywilnego odpowiadają prawdzie. Jak wyżej wyjaśniono, te ustalenia wykraczają poza zakres niniejszej sprawy. Rolą Sądu było zbadania, czy organy prawidłowo zastosowały przepisy obowiązującego prawa w zakresie wyjaśnionym powyżej, tj. czy prawidłowo orzekły o unieważnieniu jednego z dwóch aktów stwierdzających to samo zdarzenie, a nie czynienie ustaleń, czy L. G. był w chwili śmierci żonaty, ani ustalenie dokładnej daty i miejsca jego urodzin.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku opartą na przesłankach z art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. złożyła skarżąca, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi ["zwykłej"] przez jej uwzględnienie oraz zasądzenie nieopłaconych nawet w części kosztów pomocy prawnej pokrywanych przez Skarb Państwa.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.

- art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 76 § 1 K.p.a. w zw. z art. 80 K.p.a. w zw. z art. 145 § 1 [pkt 1] lit. c p.p.s.a. przez zaakceptowanie przez WSA odstąpienia przez organ skarżony od związania prawomocnym orzeczeniem sądu – postanowienia Sądu Powiatowego we Wrześni z 23 stycznia 1958 r., sygn. akt I 302/57, stwierdzającego zgon L. G.. Akt ten zawiera następujące dane osoby zmarłej: L. G., urodzony [...] 1919 r. w B., zmarły [...] 1944 r. w W., syn E. i J. z domu P.;

- art. 134 § 1 p.p.s.a. przez niewyjście przez sąd administracyjny poza granice zarzutów skargi i w konsekwencji niedostrzeżenie naruszenia prawa dokonanego przez organ skarżony

– co w konsekwencji powodowało naruszenie prawa materialnego przez błędne jego zastosowanie – art. 132 § 1 u.p.s.c. polegające na zastosowaniu wymienionego przepisu w sytuacji kiedy akt zgonu sporządzony w dniu 5 marca 1945 r. w parafii [...] nie był aktem stanu cywilnego sporządzonym w trybie świeckiej rejestracji stanu cywilnego, a wyznaniowej rejestracji stanu cywilnego.

Ponadto zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj.

- art. 132 § 4 u.p.s.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie rozumiane (za Z. Kmiecikiem) jako nieprawidłowa ocena zastosowania (niezastosowania) prawa materialnego przez organ administracji polegająca na zaakceptowaniu przez WSA stanowiska organu o tym, że w sprawie niniejszej nie ma zastosowania art. 132 § 4 u.p.s.c., który wskazuje wprost, że wypisy z ksiąg stanu cywilnego prowadzonych przed dniem 1 stycznia 1946 r. wydane przez osoby, które prowadziły wyznaniową rejestrację stanu cywilnego, nie mają mocy dokumentu urzędowego;

- art. 127 § 2 u.p.s.c. polegający na błędnym jego zastosowaniu i błędnym przyjęciu możliwości unieważnienia dowolnego z dwóch aktów stanu cywilnego, w sytuacji kiedy w sprawie sporządzono akt stanu cywilnego wobec wyznaniowej rejestracji stanu cywilnego i akt stanu cywilnego będący następstwem orzeczenia sądu;

- art. 127 § 2 u.p.s.c. przez zaakceptowanie przez WSA jego błędnego zastosowania przez organ i unieważnienie aktu stanu cywilnego będącego następstwem prawomocnego orzeczenia sądu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie.

Ponieważ strona wnosząca skargę kasacyjną zrzekła się rozprawy w trybie art. 182 § 2 p.p.s.a. i w sprawie nie żądano przeprowadzenia rozprawy, dlatego przedmiotowa sprawa podlegała rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania.

Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., a nadto nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał takiej kontroli zaskarżonego wyroku jedynie w zakresie wyznaczonym podstawami skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie za niezasadne uznał zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia prawa procesowego i materialnego.

Na wstępie należy wskazać stronie skarżącej, że organy administracyjne prowadzą postępowanie na podstawie i w granicach prawa (zasada legalizmu – art. 6 K.p.a.). To przepisy obowiązującego prawa wyznaczają zakres prowadzonego postępowania administracyjnego, w tym wyjaśniającego (np. art. 76 § 1 i art. 80 K.p.a.), co oznacza, że organ administracyjny w tej konkretnej sprawie administracyjnej posiada ustalony prawnie zakres kompetencji. W okolicznościach niniejszej sprawy taki zakres postępowania administracyjnego i kompetencji organów został zakreślony treścią art. 127 ust. 2 u.p.s.c. Zgodnie z tym przepisem "jeżeli przeniesiono do rejestru stanu cywilnego więcej niż jeden akt stanu cywilnego stwierdzający to samo zdarzenie, sporządzony przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy albo sporządzony w trybie art. 145, a okoliczności wskazane w każdym z tych aktów nie budzą wątpliwości, że przedmiotem rejestracji w każdym z nich jest to samo zdarzenie, wojewoda właściwy dla kierownika urzędu stanu cywilnego, który sporządził ostatni akt, unieważnia akt lub akty stanu cywilnego w formie decyzji administracyjnej".

Z powyższego wynika, że postępowanie administracyjne w trybie art. 127 ust. 2 u.p.s.c. dotyczy sytuacji, w której do rejestru stanu cywilnego przeniesiono więcej niż jeden akt stanu cywilnego stwierdzający to samo zdarzenie. Nie mamy w zakresie tego postępowania do czynienia z wypisem, o jakim mowa w art. 132 ust. 4 u.p.s.c., lecz aktami stanu cywilnego, o jakich mowa w art. 2 ust. 3 u.p.s.c., tj. dwoma aktami zgonu tej samej osoby, co nie jest w sprawie kwestionowane. W przypadku zaś takich okoliczności, przepis prawa nie pozwala organowi na dowolność w działaniu, ponieważ w takiej sytuacji wyraźnie stanowi, że wojewoda właściwy dla kierownika urzędu stanu cywilnego, który sporządził ostatni akt, unieważnia akt lub akty stanu cywilnego w formie decyzji administracyjnej. Takie zaś rozstrzygnięcie jest podejmowane niezależnie od danych jakie zawierają oba akty stanu cywilnego. Dlatego w okolicznościach niniejszej sprawy unieważniono ostatni akt, tj. akt zgonu z 1958 r., z uwagi na fakt istnienia w aktach stanu cywilnego wcześniejszego aktu zgon z 1945 r. W tym miejscu należy wskazać, że zgodnie z art. 3 u.p.s.c. "akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych; ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym". Skoro mamy do czynienia z aktem stanu cywilnego, tj. aktem zgonu z 1945 r., to w świetle przepisów prawa jest to dowód potwierdzający zdarzenia w nim stwierdzone i dlatego jeżeli strona skarżąca nie zgadza się z treścią takiego dowodu, to może podjąć kroki zmierzające do udowodnienia ich nieprawidłowości; jednak właściwym do oceny w tym zakresie nie są organy administracyjne, lecz sąd powszechny. Ponadto zastosowanie art. 127 ust. 2 u.p.s.c. nie niweczy oceny prawnej zawartej w postanowieniu Sądu Powiatowego we Wrześni z 23 stycznia 1958 r., sygn. akt I 302/57, stwierdzającego zgon L. G.. Przepis ten bowiem abstrahuje od późniejszych zdarzeń prawnych, a jedynie z okolicznością występowania dwóch aktów cywilnych dotyczących tego samego zdarzenia wiąże określone działanie organu administracji publicznej.

Odnośnie zaś kwestionowanej przez stronę skarżącą prawidłowości sporządzenia aktu zgonu z 1945 r., w sprawie organy wyjaśniły, że przedmiotowy akt zgonu nr [...] (nr historyczny [...]) został sporządzony w księdze metrykalnej i zachował swoją moc dowodową w oparciu o przepisy historyczne. To stwierdzenie organu wprost wynika, że art. 132 ust. 1 u.p.s.c., zgodnie z którym "zachowują moc akty stanu cywilnego sporządzone w okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 1 stycznia 1946 r. w trybie świeckiej rejestracji stanu cywilnego na obszarach, które w dniu 1 września 1939 r. wchodziły w skład Państwa Polskiego i na których, w myśl prawa polskiego, obowiązywały przepisy o wyznaniowej rejestracji stanu cywilnego". Dlatego należało zaaprobować stanowisko organu, który niewadliwie wskazał, że przedmiotem postępowania jest akt, który został sporządzony w trybie zwykłym, tj. w księdze metrykalnej, zgodnie z ówcześnie obowiązującymi przepisami prawa, i który w świetle przepisów historycznych jest uważany za ważny dokument urzędowy. Taką też ocenę potwierdza zarządzenie Ministra Administracji Publicznej z 11 sierpnia 1949 r. o przekazaniu ksiąg metrykalnych urzędom stanu cywilnego oraz art. XII-XV dekretu z dnia 25 września 1945 r. – Przepisy wprowadzające prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 1945 r. Nr 48 poz. 273). To dopiero ww. dekretem w związku z dekretem z dnia 25 września 1945 r. Prawo o aktach stanu cywilnego, a obowiązujących od 1 stycznia 1946 r., wprowadzono jednolitą i świecką rejestrację stanu cywilnego na terenie Polski. Sens art. 132 ust. 1 u.p.s.c. jest taki aby właśnie w świetle nowej instytucji prawnej jaką była świecka rejestracja stanu cywilnego zachowały moc akty stanu cywilnego sporządzone w okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 1 stycznia 1946 r. na obszarach, które w dniu 1 września 1939 r. wchodziły w skład Państwa Polskiego i na których, w myśl prawa polskiego, obowiązywały przepisy o wyznaniowej rejestracji stanu cywilnego. Dlatego brak jest podstaw do kwestionowania legalności aktu metrykalnego Parafii [...], który sporządzony został 5 marca 1945 r. na ziemiach, które w dniu 1 września 1939 r. wchodziły w skład Państwa Polskiego i na których, w myśl prawa polskiego, obowiązywały przepisy o wyznaniowej rejestracji stanu cywilnego. "Rejestracja stanu cywilnego na obszarze Polski włączonych przez okupanta niemieckiego do Rzeszy prowadzona była przez świeckie niemieckie urzędy teoretycznie od października 1940 r. na podstawie ustawy o rejestracji stanu cywilnego z dnia 3 listopada 1937 r. oraz rozporządzeń wykonawczych. Od tego momentu przez cały czas okupacji mieliśmy do czynienia ze świecką rejestracją stanu cywilnego prowadzoną przez urzędy niemieckie oraz równolegle obowiązywał tryb wyznaniowy oparty na przepisach polskich według stanu prawnego z dnia 1 września 1939 r." (patrz szerzej: P. Kasprzyk (red. naczelny) (w:) "Metryka" – Studia z zakresu prawa osobowego i rejestracji stanu cywilnego, Rok IV 2014 Nr 2, s. 83-88).

Dlatego zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 76 § 1 K.p.a. w zw. z art. 80 K.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.; art. 134 § 1 p.p.s.a.; art. 132 § 4 u.p.s.c.; oraz art. 127 § 2 u.p.s.c. – nie zawierają usprawiedliwionych podstaw.

Z tych względów, na podstawie art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż to wynagrodzenie, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a. Zasadą jest bowiem, że Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzyga o kosztach postępowania tylko pomiędzy stronami. W pozostałym zakresie stosowne wnioski powinny być kierowane do właściwych w sprawie wojewódzkich sądów administracyjnych.