Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 676/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-10-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6072 Scalenie oraz podział nieruchomości
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 9, art. 61a par. 1 i 2, art. 145 par. 1 pkt 4, art. 155
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 97 ust. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2204
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o  gospodarce nieruchomościami  - tekst jedn.
article: art. 2 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2023 poz 645
law: Ustawa z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (t. j.)
article: art. 119 pkt 3, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 135, art. 200, art. 205 par. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Sieniuć Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska - Grzymkowska Asesor WSA Beata Czyżewska (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 października 2023 r. sprawy ze skargi K.Z. i P. W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 15 maja 2023 r. znak: SKO.4130.13,14.23 w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w przedmiocie uchylenia decyzji zatwierdzającej podział nieruchomości 1. uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Prezydenta Miasta Sieradza z dnia 23 marca 2023 r., znak: WU-A.670.28.2023; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu na rzecz skarżących K. Z. i P.W. solidarnie kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z 15 maja 2023 r. znak: SKO.4130.13,14.23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu, po rozpatrzeniu zażalenia K. Z. i P. W., utrzymało w mocy postanowienie Prezydenta Miasta Sieradza z 23 marca 2023 r., znak: WU-A.670.28.2023, w sprawie odmowy wszczęcia postępowania w przedmiocie uchylenia decyzji zatwierdzającej podział nieruchomości.

Z akt sprawy wynika, że decyzją z 7 grudnia 2018 r. nr 55, znak: WU-A.6831.52.2018.MJ Prezydent Miasta Sieradza, na podstawie art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r., poz. 2096 z późn.zm.), art. 93 ust. 1, art. 94 ust. 1, art. 96 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2018 r., poz. 2204 - dalej w skrócie "u.g.n."), po rozpatrzeniu wniosku Gminy Miasto S., zatwierdził podział nieruchomości położonych w S. (obręb geodezyjny [...]) nr ew. [...] - pow. 0,0925ha oraz nr ew. [...] - pow. 0,0024ha, stanowiących własność Gminy Miasto S., dla których prowadzona jest w Sądzie Rejonowym w Sieradzu księga wieczysta nr [...] w następujący sposób:

- z działki nr ew. [...] wydzielone zostały działki: nr ew. [...] - pow. 0,0074 ha, nr ew. [...] - pow. 0,0044ha, nr ew. [...] - pow. 0,0044ha, nr ew. [...] - pow. 0,0045ha, nr ew. [...] - pow. 0,0044ha, nr ew. [...] - pow. 0,0045ha, nr ew. [...] - pow. 0,0040ha, nr ew. [...] - pow. 0,00589ha,

- z działki nr ew. [...] wydzielone zostały działki: nr ew. [...] - pow.0,0007ha, nr ew. [...] - pow.0,0017ha.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że w wyniku zaproponowanego podziału zostaną wydzielone wskazane wyżej działki, przy czym między innymi działki o nr ew. [...] wydzielane są na powiększenie działek sąsiednich nr [...]. Obsługa komunikacyjna nowo wydzielonych działek odbywać się będzie z ulicy [...]. Proponowany podział nie jest sprzeczny z przepisami odrębnymi. Każda z wydzielonych działek ma zapewniony, zgodnie z art. 93 ust. 3 u.g.n. dostęp do drogi publicznej.

Wnioskiem z 14 marca 2023 r. K. Z. i P. W. zażądali uchylenia decyzji Prezydenta Miasta Sieradza z 7 grudnia 2018 r. w sprawie zatwierdzenia podziału nieruchomości. Wnioskodawcy podnieśli wobec decyzji z 7 grudnia 2018 r. zarzut naruszenia art. 28 k.p.a., poprzez wadliwe pominięcie ich i nieuznanie jako stron postępowania w sprawie zatwierdzenia podziału nieruchomości, podczas gdy ów podział pozbawił ich dostępu do drogi publicznej, wobec czego oddziaływał on na sytuację prawną właścicieli nieruchomości sąsiednich. Nadto, podnieśli zarzut naruszenia art. 94 u.g.n., poprzez dokonanie podziału w sposób sprzeczny z przepisami odrębnymi i pozbawienie nieruchomości sąsiednich dostępu do drogi publicznej oraz zarzut naruszenia art. 93 u.g.n., poprzez dokonanie podziału na powiększenie nieruchomości sąsiednich, a nie w celu ich nieodpłatnego zwrotu i uregulowania granic z nieruchomościami sąsiednimi.

Wnioskodawcy podnieśli, że Gmina Miasto S. dokonała podziału na powiększenie działek sąsiednich, żądając od właścicieli tych działek odszkodowania za bezumowne korzystanie oraz wynagrodzenia za wykup wydzielonych działek. Ich zdaniem podział z 2018 r. nie mógł odbyć się bez udziału właścicieli nieruchomości sąsiednich, gdyż w jego wyniku doszło do naruszenia przysługującego im prawa własności.

Postanowieniem z 23 marca 2023 r. Prezydent Miasta Sieradza, na podstawie art. 61a § 1 i 2 oraz art. 123 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm. - dalej w skrócie "k.p.a."), odmówił wszczęcia postępowania w sprawie uchylenia decyzji Prezydenta Miasta Sieradza z 7 grudnia 2018 r. zatwierdzającej podział nieruchomości.

W jego uzasadnieniu organ przywołał art. 155 k.p.a., a następnie stwierdził, że - w jego ocenie - wnioskodawcy nie wykazali i nie uprawdopodobnili w jakikolwiek sposób, że posiadają interes prawny do wystąpienia z powyższym żądaniem. W świetle art. 97 ust. 1 i ust. 1a u.g.n. osoba nieposiadająca żadnego tytułu prawnego do nieruchomości będącej przedmiotem podziału tj. podmiot niebędący właścicielem nieruchomości, tak jak wnioskodawcy, nie może być stroną takiego postępowania, gdyż nie ma interesu prawnego do występowania w postępowaniu w charakterze strony. Podział nieruchomości gruntowej jest bowiem wykonywaniem prawa własności, nie oddziałującym na sytuację prawną właścicieli nieruchomości sąsiednich. Organ ustalił, że wnioskodawcy nie legitymują się statusem strony postępowania, zakończonego decyzją podziałową, co do którego wnieśli o jej uchylenie. Zatem, gdy żądanie zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania w trybie art. 61a § 1 k.p.a.

W zażaleniu na powyższe postanowienie K. Z. i P. W. wnieśli o jego uchylenie z powodu naruszenia art. 28 k.p.a., gdyż powstałe w wyniku podziału działki mają co prawda dostęp do drogi publicznej, ale tak dokonany podział oddziałuje na sytuację prawną wszystkich właścicieli nieruchomości sąsiednich nieruchomości, stanowiących działki nr [...]. Dodatkowo żalący się podnieśli zarzut naruszenia art. 93 i art. 94 u.g.n. Motywując zażalenie jego autorzy powtórzyli argumentację z wniosku o uchylenie decyzji. Podnieśli, że dokonując podziału działek nr [...] organ wydzielił działki nr [...] (o łącznym obszarze 0,0047ha) z przeznaczeniem na poszerzenie działek sąsiednich nr [...]. Gmina Miasto S., jak wynika z treści pisma z 3 kwietnia 2023 r., nie ma zamiaru przenieść własności tych nieruchomości na rzecz właścicieli działek sąsiednich nr [...]. Zdaniem podmiotów wnoszących zażalenie podział dokonany w 2018 r. nie mógł odbyć się bez udziału właścicieli sąsiednich nieruchomości, ponieważ w wyniku takiego podziału naruszenia doznało prawo własności nieruchomości sąsiadujących. Nie można wykluczyć właścicieli nieruchomości sąsiadujących, których prawo naruszono z kręgu stron postępowania. Ponadto, autorzy zażalenia wskazali, że nie byli uczestnikami postępowania o ustalenie przebiegu granic przy dokonywaniu podziału nieruchomości, co jest sprzeczne z przepisami prawa powszechnie obowiązującego w tym rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 14 kwietnia 1999 r. w sprawie rozgraniczenia nieruchomości (Dz.U. z 1999 r. nr 45, poz. 453 ze zm.), w tym z jego art. 9.

Powołanym na wstępie postanowieniem z 15 maja 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144, art. 61a § 1 i art. 155 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżone postanowienie.

Uzasadniając podjęte rozstrzygniecie organ odwoławczy stwierdził, że zgodnie z art. 61a § 1 k.p.a. odmowa wszczęcia postępowania nastąpić może z przyczyn podmiotowych, gdy żądanie zostało wniesione przez podmiot nie będący stroną w sprawie albo gdy wniosła je strona niemająca zdolności do czynności prawnych oraz z przyczyn przedmiotowych. Przez "inne uzasadnione przyczyny", z powodu których postępowanie nie może zostać wszczęte, należy rozumieć sytuacje, które w oczywisty sposób stanowią przeszkodę do wszczęcia postępowania, np. gdy w tożsamej sprawie postępowanie administracyjne już się toczy albo w sprawie takiej zapadło już rozstrzygnięcie, sprawa ma charakter cywilnoprawny, uprawnienia bądź obowiązki wynikają z mocy samego prawa, bądź też brak przepisu stanowiącego podstawę materialno-prawną do wydania decyzji. Odmowa wszczęcia postępowania następuje z przyczyn o charakterze formalnym (procesowym), które czynią złożony wniosek niedopuszczalnym. Z treści art. 61a § 1 k.p.a. wynika obowiązek organu w zakresie przeprowadzenia wstępnej analizy wniosku pod kątem ewentualnego wystąpienia okoliczności uniemożliwiających merytoryczne rozpatrzenie podania.

Zdaniem Kolegium, w rozpatrywanej spawie zaistniała podstawa do odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego z przyczyn podmiotowych, ponieważ K. Z. i P. W., jako właściciele nieruchomości sąsiadującej z nieruchomością dzieloną należącą do Gminy Miasta S., nie mogą być i nie są stronami postępowania podziałowego. Kolegium podkreśliło, że legitymację do złożenia przedmiotowego wniosku należy oceniać według przepisów art. 28 k.p.a. zgodnie z którym, stroną jest każdy, czyjego interesu lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. O tym zaś, czy interes lub obowiązek mają charakter prawny, czy tylko faktyczny, przesądza z kolei treść przepisów prawa materialnego. Chodzi przy tym o takie przepisy prawa materialnego, z których dla konkretnego podmiotu wynikają prawa i obowiązki pozostające w związku z rozstrzygnięciem wydanym w postępowaniu administracyjnym. Stwierdzenie interesu prawnego sprowadza się zatem do ustalenia związku o charakterze materialnoprawnym między obowiązującą normą prawną prawa administracyjnego, a sytuacją prawną konkretnego podmiotu prawa, polegającą na tym, że akt stosowania tej normy może mieć wpływ na sytuację tego podmiotu w zakresie prawa materialnego. Interes taki powinien być bezpośredni, konkretny, realny i znajdować potwierdzenie w okolicznościach faktycznych, które uzasadniają zastosowanie normy prawa materialnego. Interes prawny musi być ponadto uzasadniony okolicznościami i zdarzeniami, które wystąpiły lub nadal trwają. Nie jest zatem legitymowany do występowania w postępowaniu administracyjnym w charakterze strony ten, kto uzasadnia swój interes prawny zdarzeniami i okolicznościami przewidywanymi, takimi które według jego zamiarów wystąpią dopiero w przyszłości.

Zdaniem organu, punktem wyjścia przy ustalaniu kręgu osób, którym można przyznać przymiot bycia stroną postępowania, winno być określenie jego przedmiotu. Przedmiot postępowania ustala się natomiast na podstawie analizy przepisów prawa materialnego, będących podstawą wydania decyzji. W postępowaniu administracyjnym o podział nieruchomości pojęcie strony ustala się, na podstawie art. 97 ust. 1 u.g.n., który stanowi, że podziału nieruchomości dokonuje się na wniosek i koszt osoby, która ma w tym interes prawny. Podstawowym wyznacznikiem dopuszczalności wnioskowania o podział nieruchomości jest przysługiwanie interesu prawnego w zatwierdzeniu podziału wynikającego z określonej normy prawa materialnego. Oznacza to, że postępowanie podziałowe może być wszczęte tylko na wniosek podmiotu, którego sfery prawnej będzie dotyczył ewidencyjny podział nieruchomości. W postępowaniu podziałowym interes prawny ma przede wszystkim właściciel nieruchomości oraz użytkownik wieczysty. Tytuł prawny do nieruchomości może mieć charakter prawnorzeczowy, np. własność, użytkowanie wieczyste, bądź obligacyjny, np. dzierżawa, ale w obu przypadkach musi zostać wykazany interes prawny w uzyskaniu decyzji podziałowej. Interesu prawnego nie można wywodzić z tytułu prawa własności czy użytkowania wieczystego sąsiednich nieruchomości. Takie wnioskowanie wiąże się z faktem, że ewidencyjny podział nieruchomości nie wpływa na wykonywanie prawa własności lub prawa wieczystego użytkowania nieruchomości sąsiednich, nawet wtedy, gdy właścicielowi lub użytkownikowi nieruchomości sąsiedniej przysługuje do nieruchomości dzielonej prawo służebności (bo także na wykonywanie tej służebności nie wpływa ewidencyjny podział nieruchomości obciążonej służebnością). W konsekwencji osoba nie mająca tytułu prawnego do nieruchomości nie może być stroną postępowania podziałowego, a zatem nie może skutecznie ani uczestniczyć w tym postępowaniu, ani przeciwdziałać zatwierdzeniu projektu podziału. W praktyce trudno faktycznie interesu tego upatrywać pośród innych osób niż właściciele lub użytkownicy wieczyści nieruchomości dzielonej.

Ze stanu faktycznego niniejszej sprawy wynika, że autorzy zażalenia nie byli i nie są właścicielami lub użytkownikami wieczystymi nieruchomości objętej kwestionowanym podziałem. Nie byli także stronami postępowania podziałowego. Żądając uchylenia decyzji podziałowej swój interes prawny wywodzą z okoliczności braku dostępu ich nieruchomości do drogi publicznej spowodowanym podziałem. W opinii organu powyższe nie jest prawdą, ponieważ ów dostęp faktycznie zostaje zachowany w sposób dotychczasowy, a żalącym się przysługuje roszczenie do właściciela dzielonej nieruchomości o ustanowienie służebności drogi koniecznej. Tym samym, powyższy stan faktyczny nie może skutkować wprost oceną, iż doszło do naruszenia norm prawa materialnego, które określają sytuację prawną autorów zażalenia, a były podstawą wydania ostatecznej decyzji podziałowej. Dostępność projektowanych do wydzielenia działek gruntu do drogi publicznej przesądza o możliwości dokonania podziału nieruchomości zgodnie z przepisami ustawy o gospodarce nieruchomościami, aczkolwiek dotyczy wyłącznie nieruchomości podlegającej podziałowi. Stosownie do treści art. 93 ust. 3 u.g.n., na który powołują się wnioskodawcy, podział nieruchomości nie jest dopuszczalny, jeżeli projektowane do wydzielenia działki gruntu nie mają dostępu do drogi publicznej; za dostęp do drogi publicznej uważa się również wydzielenie drogi wewnętrznej wraz z ustanowieniem na tej drodze odpowiednich służebności dla wydzielonych działek gruntu albo ustanowienie dla tych działek innych służebności drogowych, jeżeli nie ma możliwości wydzielenia drogi wewnętrznej z nieruchomości objętej podziałem. Nie ustanawia się służebności na drodze wewnętrznej w przypadku sprzedaży wydzielonych działek gruntu wraz ze sprzedażą udziału w prawie do działki gruntu stanowiącej drogę wewnętrzną. Przepisu nie stosuje się w odniesieniu do projektowanych do wydzielenia działek gruntu stanowiących części nieruchomości, o których mowa w art. 37 ust. 2 pkt 6. Cytowany przepis odnosi się do nieruchomości dzielonej, a nie do nieruchomości sąsiadujących.

W ocenie organu odwoławczego, w niniejszej sprawie bezsprzeczne jest to, że autorzy zażalenia nie są stronami postępowania zakończonego ostateczną decyzją Prezydenta Miasta Sieradza z 7 grudnia 2018 r. Z tej przyczyny zaskarżone postanowienie jest prawidłowe i należało utrzymać je w mocy.

W skardze na powyższe postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi K. Z. oraz P. W. wnieśli o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, podnosząc zarzuty naruszenia art. 28 k.p.a., art. 94, art. 93 u.g.n. Skarżący wnieśli również o zweryfikowanie prawidłowości postępowania o wyznaczenie granic oraz ważności protokołu okazania projektowanych granic, które odbyło się 29 października 2018 r., ponieważ zawiera ono liczne uchybienia, zaś skarżący nie byli uczestnikami postępowania o ustalenie przebiegu granic przy dokonywaniu podziału nieruchomości zatwierdzonego decyzją z 7 grudnia 2018 r. W uzasadnieniu skargi jej autorzy powtórzyli argumentację z zażalenia i wniosku o wszczęcie postępowania.

W dniu 27 września 2023 r. do akt sprawy wpłynęło pismo procesowe zatytułowane "Replika na odpowiedź na skargę", w którym skarżący podtrzymali wniosek o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W treści pisma zwrócili uwagę na treść § 14 ust. 1 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. nr 75, poz. 690). Podtrzymali także dotychczas sformułowane w skardze zarzuty i przytoczoną na ich poparcie argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Sąd rozpoznał sprawę niniejszą, na podstawie art. 119 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 - przywoływanej dalej w tekście jako "p.p.s.a."), w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym. Przepis ten stanowi mianowicie, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie. W rozpatrywanej sprawie przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 2 p.p.s.a.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny ocenia, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe standardy postępowania administracyjnego.

Sąd badając w świetle zakreślonych wyżej kryteriów legalność zaskarżonego postanowienia Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu oraz poprzedzającego je postanowienia Prezydenta Miasta Sieradza stwierdził, że zostały ono wydane co najmniej przedwcześnie, z istotnym naruszeniem przepisów obowiązującego prawa.

W rozpatrywanej sprawie osią sporu pomiędzy stronami postępowania jest ustalenie, czy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu w ślad za organem pierwszej instancji prawidłowo odmówiło wszczęcia, na wniosek K. Z. i P. W., postępowania administracyjnego w przedmiocie uchylenia decyzji zatwierdzającej podział nieruchomości. Zdaniem organów obu instancji, skarżącym nie przysługuje przymiot strony w postępowaniu podziałowym, przeciwne stanowisko w tym przedmiocie prezentują skarżący.

Celem rozstrzygnięcia powyższych kwestii spornych w pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że stroną postępowania administracyjnego w rozumieniu art. 28 k.p.a. jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Pojęcie "interes prawny" oznacza interes oparty na prawie lub chroniony przez prawo. Aby dany podmiot miał interes prawny w udziale w postępowaniu administracyjnym, musi istnieć związek normatywny między tym interesem (lub obowiązkiem) a postępowaniem administracyjnym. Postępowanie administracyjne powinno "dotyczyć" interesu prawnego konkretnej osoby, aby miała ona status strony tego postępowania. Postępowanie administracyjne dotyczy interesu prawnego lub obowiązku konkretnego podmiotu, jeżeli w wyniku takiego postępowania wydana zostanie decyzja rozstrzygająca o prawach lub obowiązkach tej osoby lub rozstrzygnięcie o prawach i obowiązkach jednego podmiotu wpływa na prawa i obowiązki innego podmiotu. W pierwszym przypadku postępowanie dotyczy interesu prawnego lub obowiązku danego podmiotu w sposób bezpośredni w tym znaczeniu, że decyzja administracyjna rozstrzyga o jego prawach i obowiązkach, w drugim - postępowanie dotyczy interesu prawnego lub obowiązku innego podmiotu w sposób pośredni, bowiem decyzja nie rozstrzyga wprost o jego prawach i obowiązkach, lecz jedynie oddziałuje na jego prawa i obowiązki wskutek powiązania sytuacji prawnej adresata decyzji z tym podmiotem (por. A. Wróbel (w:) M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, s. 259 i nast.). Interes prawny musi być "własny", nie można go wywodzić wyłącznie z sytuacji prawnej innego podmiotu, nawet jeżeli w konkretnej sprawie związki między nimi byłyby silne i nawet gdyby związki te miały charakter nie tylko faktyczny, ale i prawny (por. wyrok NSA z 8 września 2009 r., sygn. akt II OSK 22/09). Interes prawny musi nadto być realny, nie może to być interes tylko przewidywalny w przyszłości, hipotetyczny, ale rzeczywiście istniejący.

Zgodnie z art. 61a k.p.a., stanowiącym podstawę prawną postanowień organów obu instancji, gdy żądanie, o którym mowa w art. 61, zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Przepis art. 61 § 5 stosuje się odpowiednio (§ 1). Na postanowienie, o którym mowa w § 1, służy zażalenie (§ 2).

Z przywołanego unormowania jasno wynika że organ ma obowiązek wydać (użyty zwrot "wydaje") postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania w dwóch sytuacjach. Pierwsza sytuacja ma miejsce, gdy organ stwierdzi, że wniosek o wszczęcie postępowania administracyjnego pochodzi od podmiotu niebędącego stroną postępowania. Odmowa wszczęcia postępowania na podstawie tej przesłanki jest możliwa wówczas, gdy wnioskodawca nie posiada zdolności prawnej lub nie ma interesu prawnego w sprawie (nie jest stroną postępowania w rozumieniu art. 28) oraz ustalenie tej kwestii jest oczywiste i nie wymaga złożonego procesu wykładni (por. wyrok NSA z 28 marca 2012 r. sygn. akt II GSK 321/11 - Lex nr 1219017). W przypadku wątpliwości co do posiadania przez wnioskodawcę przymiotu strony należy wszcząć postępowanie i w jego toku wyjaśnić tę kwestię. Stwierdzenie braku przymiotu strony będzie wówczas skutkować umorzeniem postępowania (W. Chróścielewski, Zmiany w zakresie przepisów kodeksu postępowania administracyjnego i prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, które weszły w życie w 2011 r., ZNSA 2011, nr 4, s. 9). Stwierdzenie w wyniku zestawienia normy prawa materialnego z treścią żądania, że żądający wszczęcia postępowania w sprawie nie ma interesu prawnego, nie polega na dokonaniu ustaleń dotyczących stanu faktycznego (vide: wyrok NSA z 6 lipca 2020 r. sygn. II OSK 953/20 - Lex nr 3034583). Druga sytuacja dotyczy przypadku, gdy organ ustali, że w sprawie występują inne uzasadnione przyczyny. Wymienione wyżej przesłanki są od siebie niezależne i autonomiczne. Użyte w art. 61a § 1 k.p.a. pojęcie "inne uzasadnione przyczyny" nie zostało co prawda zdefiniowane przez ustawodawcę w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego, jednakże w literaturze oraz ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że chodzi tu o sytuacje, które w sposób oczywisty stanowią przeszkodę do wszczęcia postępowania. Z taką sytuacją będziemy mieli do czynienia np. gdy żądanie wszczęcia postępowania dotyczy sprawy, w której prowadzone jest już postępowanie administracyjne, wydano w sprawie rozstrzygnięcie, albo brak jest podstawy materialnoprawnej do rozpatrzenia zgłoszonego żądania. Przesłanka odmowy wszczęcia postępowania z innych uzasadnionych powodów dotyczy przede wszystkim sytuacji, w których sprawa w ogóle nie podlega załatwieniu przez organ administracyjny w formie decyzji, bowiem ma charakter cywilnoprawny, uprawnienia bądź obowiązki wynikają z mocy samego prawa, brak jest przepisu prawa stanowiącego podstawę materialnoprawną do wydania decyzji.

Wychodząc z tych przesłanek Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu co do zasady trafnie przyjęło, że punktem wyjścia do ustalenia kręgu osób, którym przysługuje przymiot stron postępowania administracyjnego, winno być określenie jego przedmiotu. Ten zaś ustala się w oparciu o normy prawa materialnego stanowiące podstawę prawną rozstrzygnięcia (decyzji, postanowienia). W rozpatrywanej sprawie podstawę materialnoprawną decyzji o zatwierdzeniu podziału nieruchomości z 7 grudnia 2018 r., której uchylenia domagają się skarżący, stanowiły przepisy art. 93 ust. 1, art. 94 ust. 1 i art. 96 ust. 1 u.g.n. Wobec tego, jak przyjęło Kolegium, w ślad za organem pierwszej instancji, pojęcie strony postępowania podziałowego należało ustalić uwzględniając brzmienie art. 97 ust. 1 u.g.n. Przepis ten stanowi mianowicie, że podziału nieruchomości dokonuje się na wniosek i koszt osoby, która ma w tym interes prawny.

Na tle powyższego unormowania w judykaturze sądów administracyjnych ugruntował się pogląd, do którego zresztą wielokrotnie odwoływał się w motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy, iż w przypadku postępowania o podział nieruchomości interes prawny co do zasady ma każdy podmiot, który wykaże prawa rzeczowe do tego gruntu, tj. właściciel, współwłaściciel czy użytkownik wieczysty, albowiem tylko te podmioty mogą dysponować nieruchomością w ramach przysługującego im prawa i żądać podziału nieruchomości. Konsekwencją tego uregulowania jest to, że osoba nie będąca właścicielem lub użytkownikiem wieczystym nie może być stroną postępowania, ani przeciwdziałać zatwierdzeniu przedłożonego projektu podziału, nie mając w tym interesu prawnego, a co najwyżej interes faktyczny (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 15 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1061/20, z 20 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 3108/18, z 28 marca 2018 r. sygn. akt I OSK 2325/17, z 17 listopada 2017 r. sygn. akt I OSK 1002/17, 13 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2922/20, wyrok NSA w Warszawie z 24 września 2003 r. sygn. akt I SA 2515/01 - www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Od tej generalnej zasady w orzecznictwie sądów administracyjnych dopuszcza się jednak pewne wyjątki. Chodzi tu o specyficzne sytuacje, w których podział nieruchomości sąsiedniej oddziałuje na uprawnienia prawnorzeczowe właściciela sąsiedniej nieruchomości. W wyrokach z 14 września 2010 r. sygn. akt II OSK 1343/09 i z 14 października 2009 r. sygn. akt. I OSK 91/09 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że oczywistą jest rzeczą, że właścicielom działki sąsiedniej nie przysługuje prawo do wszczęcia postępowania w sprawie podziału nieruchomości. Inną jednak kwestią jest status właściciela działki sąsiadującej w sytuacji, gdy w wyniku podziału nieruchomości sąsiedniej i utworzenia nowych działek, działki powstałe w wyniku podziału mają powiększyć nieruchomości sąsiednie, i gdy podziałowi nieruchomości towarzyszy cel zapewnienia tworzonym działkom dostępu do drogi publicznej, poprzez ustanowienie na nich odpowiednich służebności drogowych. Pozbawienie właścicieli i użytkowników nieruchomości sąsiadujących z nieruchomością, która podlega podziałowi, możliwości ochrony ich praw właścicielskich byłoby niczym innym, jak tylko pozbawianiem ich konstytucyjnej ochrony. Twierdzenie zatem, że w żadnych okolicznościach właściciel lub użytkownik nieruchomości sąsiedniej nie może być stroną postępowania podziałowego ani postępowania prowadzonego w trybie nadzwyczajnym w tym przedmiocie nie może być uznane za prawidłowe. W postępowaniu podziałowym właścicielom działek sąsiadujących z działką podlegającą podziałowi, przysługują prawa strony, choć tylko w takim zakresie, w jakim organ dokonujący podziału ingeruje swoimi działaniami w wykonywanie przez nich prawa własności. Jeśli ustawodawca zakłada niedopuszczalność podziału nieruchomości na działki, które byłyby pozbawione dostępu do drogi publicznej, to tym samym nie dopuszcza również do tego, by w wyniku tego podziału działki sąsiednie, już istniejące, były pozbawione - posiadanego przed podziałem - dostępu do drogi publicznej. Innymi słowy, brak tytułu prawno-rzeczowego do działki podlegającej podziałowi, nie wyłącza możliwości uznania właściciela działki sąsiedniej za stronę postępowania podziałowego, gdy w jego wyniku nowa działka ma powiększyć działkę sąsiednią, a dostęp do jednej z wydzielonych działek ma być zapewniony poprzez ustanowienie służebności dojazdu przez nieruchomość sąsiednią, powiększoną na skutek podziału. Przenoszenie wszystkich negatywnych konsekwencji podziału nieruchomości gminnej na właściciela nieruchomości sąsiedniej względem nieruchomości podlegającej podziałowi, w tym odmówienie mu przymiotu strony postępowania, w rozumieniu art. 28 k.p.a., prowadziłoby do naruszenia zasady ochrony praw nabytych, a w konsekwencji naruszenia art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Za koniecznością udzielenia ochrony właścicielowi nieruchomości sąsiedniej przemawia także wyjście podziału poza granice dzielonej nieruchomości i naruszenie prawa własności właściciela sąsiedniej nieruchomości (vide: wyrok NSA z 16 lipca 2010 r. sygn. akt I OSK 1288/09 - www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Tożsame stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 14 czerwca 2016 r. sygn. akt I OSK 2236/14). Z kolei, w wyroku z 19 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2805/20 Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że kręgu podmiotów mogących być stronami postępowania podziałowego nie można utożsamiać z kręgiem podmiotów uprawnionych do wszczęcia takiego postępowania na podstawie art. 97 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Właściciele (współwłaściciele) nieruchomości sąsiednich nie mają wynikającej z przepisów prawa materialnego podstawy do żądania wszczęcia takiego postępowania, ale w przypadku gdy w wyniku podziału nieruchomości sąsiedniej i utworzenia nowych działek może dojść do pozbawienia ich dostępu do drogi publicznej, bądź też gdy podział ten w jakikolwiek sposób oddziałuje na ich prawo własności, odmówienie im statusu strony prowadzić może do pozbawienia możliwości ochrony praw właścicielskich podlegających ochronie konstytucyjnej.

Z powyższego wynika więc, że ocena czy konkretny podmiot posiada interes prawny w postępowaniu podziałowym nie powinna być dokonywana automatycznie. Przy analizie tego problemu należy wykazać się szczególną ostrożnością, aby zbyt pochopnie nie wyeliminować z postępowania administracyjnego osób powołujących się swój interes prawny w tym postępowaniu.

W kontrolowanej sprawie organy orzekające, kierując się ogólną regułą z art. 97 ust. 1 u.g.n., niejako automatycznie przyjęły, że skarżący nie posiadają interesu prawnego w postępowaniu podziałowym zakończonym decyzją Prezydenta Miasta Sieradza z 7 grudnia 2018 r.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżący są właścicielami działek nr [...]. Rzeczone działki przed wydaniem decyzji podziałowej graniczyły bezpośrednio z działkami nr [...], objętymi późniejszym podziałem, które w ewidencji gruntów oznaczone są symbolem dr – drogi [...], ul. [...]. Jak wynika z wniosku o wydanie decyzji zatwierdzającej podział nieruchomości z 9 października 2018 r. podział nieruchomości nr [...] dokonywany jest w celu wydzielenia działek przeznaczonych do zamiany. (...) W zakresie planowanego sposobu zagospodarowania nowo powstałych działek gruntu wskazano: działki oznaczone nr [...] będą przeznaczone na poprawienie warunków zagospodarowania nieruchomości przyległej oznaczonej nr działek [...], czyli działek stanowiących własność skarżących, natomiast działki oznaczone nr [...] będą użytkowane w sposób dotychczasowy jako ulica [...]. Jak wynika z postanowienia Prezydenta Miasta Sieradza z 29 października 2018 r. pozytywnie opiniującego proponowany podział nieruchomości o nr ew. [...] jako niesprzeczny z przepisami odrębnymi, działki nr [...] zgodnie z ewidencją gruntów oznaczone są symbolem - dr droga i stanowią ulicę [...]. Ulica [...] jest drogą gminną, ale nie jest drogą publiczną w rozumieniu przepisów ustawy o drogach publicznych (Dz.U. z 2017 r., poz. 2222). Z działek nr [...] będą wydzielone działki zgodnie z ich faktycznym użytkowaniem. Działki o nr [...] pozostaną użytkowane jako droga wewnętrzna, natomiast działki nr [...] docelowo przeznaczone są na powiększenie działek sąsiednich. (...) Nowopowstałe działki pozostaną w dotychczasowym użytkowaniu, nie zostaną naruszone przepisy ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Z kolei, jak wynika z decyzji o zatwierdzeniu podziału z 7 grudnia 2018 r. podział dokonywany jest zgodnie z ich faktycznym użytkowaniem. (...) W wyniku proponowanego podziału zostanie wydzielonych dziewięć działek o nr ew. [...], przy czym zgodnie z pkt 7 - działki nr [...] wydzielane są na powiększenie działek sąsiednich nr [...].

Powyższy zapis decyzji podziałowej, czyni wadliwą, a zarazem przedwczesną konkluzję organu pierwszej instancji oraz organu odwoławczego, że dokonany podział w istocie nie oddziałuje na sferę praw i obowiązków właścicieli sąsiednich nieruchomości, w tym zaś konkretnym wypadku na sferę praw i obowiązków skarżących, wobec czego nie służy im przymiot strony w postępowaniu podziałowym, zakończonym decyzją z 7 grudnia 2018 r. Uwadze organów umknął niewątpliwie fakt, że na skutek podziału wydzielone działki mają służyć powiększeniu ich nieruchomości, co z oczywistych względów oddziałuje na służące im uprawnienia właścicielskie wobec działek nr [...]. Nadto w sytuacji, gdy warunek ten nie zostanie spełniony, ponieważ decyzja podziałowa nie określa żadnego terminu na jego spełnienie, skarżący na skutek podziału zostaną pozbawieni dostępu do drogi - ul. [...], która zgodnie z zapisami ewidencji gruntów – stanowi drogę, zaś według uchwały nr XXX/270/2005 Rady Miejskiej w Sieradzu z dnia 31 marca 2005 r. w sprawie przebiegu dróg gminnych na terenie miasta S. zgodnie z załącznikiem nr 1 pkt 54 stanowi drogę gminną. Zaznaczyć w tym miejscu trzeba, że drogi gminne w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (Dz.U. z 2023 r., poz. 645) są drogami publicznymi. Nadto zgodnie z art. 93 ust. 3 u.g.n. za dostęp do drogi publicznej uważa się również wydzielenie drogi wewnętrznej wraz z ustanowieniem na tej drodze odpowiednich służebności dla wydzielonych działek gruntu albo ustanowienie dla tych działek innych służebności drogowych, jeżeli nie ma możliwości wydzielenia drogi wewnętrznej z nieruchomości objętej podziałem. Nie ustanawia się służebności na drodze wewnętrznej w przypadku sprzedaży wydzielonych działek gruntu wraz ze sprzedażą udziału w prawie do działki gruntu stanowiącej drogę wewnętrzną. Przepisu nie stosuje się w odniesieniu do projektowanych do wydzielenia działek gruntu stanowiących części nieruchomości, o których mowa w art. 37 ust. 2 pkt 6. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 14 października 2009 r. sygn. akt I OSK 91/09 (dostępny www.orzeczenia.nsa.gov.pl) jeśli ustawodawca zakłada niedopuszczalność podziału nieruchomości na działki, które byłyby pozbawione dostępu do drogi publicznej, to tym samym nie dopuszcza również do tego by w wyniku tego podziału działki sąsiednie, już istniejące, były pozbawione - posiadanego przed podziałem - dostępu do drogi publicznej. Powołany przepis art. 93 ust. 3 musi być zatem interpretowany w sposób, który zapewnia ochronę prawa własności także właścicielom działek sąsiadujących z nieruchomością podlegającą podziałowi w wyniku którego działki te pozbawione są dostępu do drogi publicznej. W tym stanie rzeczy ferowane przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, w ślad za Prezydentem Miasta Sieradza stanowisko, że dokonany podział nie ingeruje w wykonywane przez skarżących prawo własności, należało ocenić jako niezasadne, co czyni wadliwym wydanie postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania w przedmiocie uchylenia decyzji zatwierdzającej podział nieruchomości w trybie art. 61a k.p.a.

O wadliwości kontrolowanego postanowienia organu odwoławczego oraz poprzedzającego je postanowienia organu pierwszej instancji świadczy nadto fakt, że organy samodzielnie, bez bliższej refleksji potraktowały pismo skarżących z 9 marca 2023 r., jako wniosek o uchylenie decyzji w trybie art. 155 k.p.a. Przepis ten stanowi, że decyzja ostateczna, na mocy której strona nabyła prawo, może być w każdym czasie za zgodą strony uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, jeżeli przepisy szczególne nie sprzeciwiają się uchyleniu lub zmianie takiej decyzji i przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony; przepis art. 154 § 2 stosuje się odpowiednio. W motywach wydanych rozstrzygnięć próżno jednak poszukiwać wyjaśnienia przyczyn takiej kwalifikacji prawnej wniosku skarżących. Organ pierwszej instancji ograniczył się w tym zakresie wyłącznie do przytoczenia treści art. 155 k.p.a., natomiast organ odwoławczy powołał przepis art. 155 k.p.a. w podstawie prawnej wydanego rozstrzygnięcia.

W treści pisma z 9 marca 2023 r. zatytułowanego "Wniosek o uchylenie decyzji" skarżący podnieśli między innymi zarzut naruszenia art. 28 k.p.a., zaś w jego uzasadnieniu wyrazili przekonanie, że podział dokonany w 2018 r. nie mógł się odbyć bez udziału właścicieli sąsiednich nieruchomości, wnosząc o uchylenie decyzji w całości. Zdaniem Sądu, w sytuacji, gdy w treści pisma jego autorzy podnoszą zarzut przeprowadzenia postępowania bez ich udziału, organ powinien podjąć czynności wyjaśniające celem doprecyzowania treści żądania, ponieważ niezawiniony brak udziału strony w postępowaniu zgodnie z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. stanowi przesłankę wznowienia postępowania administracyjnego. Samodzielne ustalenie przez organ treści żądania, mogłoby w istocie prowadzić do niedopuszczalnej zmiany jego kwalifikacji prawnej, wbrew intencjom podmiotów wnoszących podanie, którzy nie muszą dysponować wiedzą prawniczą i nie zawsze wystarczająco precyzyjnie formułują swoje żądania. W razie wątpliwości, jakie są rzeczywiste intencje autorów pisma, organ administracji, mając na względzie brzmienie art. 7 i art. 9 k.p.a., powinien zwrócić się do skarżących o wyjaśnienie swojego stanowiska w sprawie. O tym, jaki charakter ma wniesione pismo, a więc czy jest to, jak przyjął organ wniosek o uchylenie decyzji w trybie art. 155 k.p.a., czy też wniosek o wznowienie postępowania administracyjnego w trybie art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. bądź też pismo o innym charakterze, decyduje ostatecznie strona, a nie organ administracji, do którego pismo zostało skierowane. Zatem, w realiach kontrolowanej sprawy obowiązkiem organu pierwszej instancji było dokładne ustalenie treści żądania, które wyznacza rodzaj sprawy będącej przedmiotem postępowania, czyli w tym wypadku trybu, w jakim miałoby dojść do wzruszenia kwestionowanej decyzji podziałowej. Obowiązkom tym na gruncie rozpatrywanej sprawy organ pierwszej instancji oraz organ odwoławczy ewidentnie uchybiły, kwalifikując samodzielnie pismo skarżących jako wniosek o uchylenie decyzji podziałowej na podstawie art. 155 k.p.a., co świadczy dodatkowo o naruszeniu przepisów art. 7 i art. 9 k.p.a. w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy. Podkreślić trzeba, że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. W przypadku wątpliwości co do treści żądania skarżących, to na organie prowadzącym postępowanie spoczywa obowiązek ich wyjaśnienia. Decydujące znaczenie ma raczej wysłowienie istoty żądania strony, a więc warstwa merytoryczna pisma, aniżeli sam jego tytuł.

Na marginesie wyjaśnić należy, że przedmiotem postępowania wznowieniowego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a., jest ustalenie, czy wnioskodawca jest stroną z punktu widzenia materialnoprawnego oraz czy spełniona została przesłanka z tegoż przepisu. Jeżeli bowiem okaże się, że wnioskodawca nie jest stroną (nie ma w sprawie interesu materialnoprawnego), to jednocześnie należy stwierdzić, że nie wystąpiła w sprawie faktycznie podstawa wznowienia, wymagana do przejścia przez organ wznowieniowy do rozpatrzenia sprawy co do istoty i wydania rozstrzygnięcia w tym zakresie. Ustalenie przez organ orzekający w postępowaniu wznowieniowym, że nie zachodzi przesłanka z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a., pomimo powołania jej we wniosku o wznowienie i wydania postanowienia o wznowieniu, skutkuje wydaniem decyzji o odmowie uchylenia decyzji dotychczasowej na podstawie art. 151 § 1 pkt 1 k.p.a. Powodem odmowy wznowienia postępowania co do zasady nie może być twierdzenie o braku legitymacji czynnej wnioskodawcy, gdyż prowadziłoby to do oceny podstaw wznowienia przed wydaniem postanowienia o jego wznowieniu.

Z tych wszystkich względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie organu pierwszej instancji, o czym orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku.

O kosztach postępowania sądowego należnych solidarnie skarżącym od organu Sąd orzekł, na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a., w punkcie 2 sentencji wyroku.

Kontynuując postępowanie organ ustali rzeczywistą intencję pisma skarżących zatytułowanego "Wniosek o uchylenie decyzji" i rozważy z uwzględnieniem poczynionych w niniejszym uzasadnieniu rozważań przysługujący im interes prawny w postępowaniu podziałowym, następnie zaś podejmie rozstrzygnięcie odpowiadające prawu.

dj