Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 307/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2013-11-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 153
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3, art. 10 par. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Dudek (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Referent Marzena Okoń, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 7 listopada 2013 r. sprawy ze skargi M.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. przyznaje [...] E. O.-M. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L., po rozpatrzeniu wniosku M. B. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją tego organu z dnia [...] września 2011 r., nr [...] odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] października 2008 r., nr [...], wydanej z upoważnienia Burmistrza Miasta Ł. przez Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł., w przedmiocie:

1. uznania, że dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, przyznany decyzją z dnia [...] września 2005 r., nr [...] i pobrany w okresie od dnia [...] września 2005 r. do dnia [...] sierpnia 2006 r. w kwocie [...] zł jest świadczeniem nienależnie pobranym;

2. nałożenia na M. B. obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia - dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego w okresie od dnia [...] września 2005 r. do dnia [...] sierpnia 2006 r. w kwocie [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi na dzień wydania decyzji w kwocie [...] zł do kasy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. w terminie do dnia [...] grudnia 2008 r.,

utrzymało w mocy decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] września 2011 r., nr [...].

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia kolegium wskazało, że wnioskiem z dnia [...] maja 2011 r. M. B. wniosła między innymi o stwierdzenie nieważności decyzji Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. z dnia [...] października 2008 r. jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa. Skarżąca zarzuciła, że bez oświadczenia z jej strony o wspólnym wychowywaniu dziecka z jego ojcem została pozbawiona statusu osoby samotnie wychowującej dziecko, a organ błędnie za podstawę ustalenia faktu wspólnego zamieszkiwania z ojcem dziecka przyjął: zameldowanie na okres czasowy ojca dziecka w mieszkaniu skarżącej (od dnia [...] stycznia 2004 r. do dnia [...] grudnia 2008 r.), fakt rozliczania się ojca dziecka z Urzędem Skarbowym w Ł. oraz uwzględnienia jego dochodu w postępowaniu zakończonym decyzją o przyznaniu skarżącej dodatku mieszkaniowego. Ponadto w kwestionowanej decyzji został naliczony dochód z gospodarstwa rolnego w sytuacji, gdy skarżąca takiego dochodu nie uzyskiwała, ponieważ całość gospodarstwa przekazała w dzierżawę za czynsz w wysokości [...] zł przeznaczony na opłacenie podatku rolnego.

Decyzją z dnia [...] września 2011 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. odmówiło stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] października 2008 r.

Po rozpoznaniu wniosku M. B. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z dnia [...] września 2011 r. kolegium podniosło, że postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji jest postępowaniem nadzwyczajnym, mającym na celu zbadanie zgodności rozstrzygnięcia administracyjnego o charakterze ostatecznym z przepisami prawa obowiązującymi w dacie jego wydania. W ocenie kolegium, powołane przez M. B. argumenty nie wykazują, że doszło do wydania kwestionowanej decyzji z rażącym naruszeniem prawa.

Organ wskazał, że twierdzenie wnioskodawczyni o samotnym wychowywaniu syna nie znajduje uzasadnienia w materiale dowodowym sprawy. Prawidłowo bowiem organ pomocy społecznej przyjął, że okoliczność wychowywania dziecka wspólnie z jego ojcem R. L. potwierdzają następujące dowody: zaświadczenie z Urzędu Miasta w Ł. z dnia [...] marca 2007 r. poświadczające tymczasowe zameldowanie ojca dziecka w mieszkaniu M. B. od dnia [...] stycznia 2004 r., pismo z tego Urzędu z dnia [...] grudnia 2007 r. informujące, że wnioskodawczyni w okresie od dnia [...] lutego 2004 r. do dnia [...] lipca 2007 r. miała przyznany dodatek mieszkaniowy, a w deklaracji jako pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym wskazała syna M. i konkubenta R. L. – ojca dziecka, nadto zaś fakt, że R. L. rozliczeń za lata 2002, 2003 i 2004 r. dokonywał w Urzędzie Skarbowym w Ł., co wskazuje na Ł. jako miejsce jego zamieszkania.

Ubocznie organ zauważył, że wnioskodawczyni nie zaprzeczyła pozostawaniu R. L. we wspólnym gospodarstwie domowym w latach 2004 - 2007 poprzez sprostowanie deklaracji złożonej w postępowaniu o przyznanie dodatku mieszkaniowego, co skutkowałoby uznaniem dodatku za nienależnie pobrany i obowiązkiem jego zwrotu.

Organ wyjaśnił również, że intencją przepisu art. 5 ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest określenie ustawowego dochodu z gospodarstwa rolnego, bez względu na sposób jego użytkowania i wysokość faktycznie osiąganych z tego tytułu dochodów. Wobec powyższego, okoliczność oddania przez wnioskodawczynię gospodarstwa rolnego w dzierżawę nie ma znaczenia dla ustalenia uzyskanego z niego dochodu.

W konsekwencji kolegium uznało, że pobrane przez wnioskodawczynię świadczenia rodzinne są świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie kolegium, wydając kwestionowaną decyzję, organ pierwszej instancji słusznie przyjął, że w sprawie występuje sytuacja wprowadzenia organu właściwego w zakresie świadczeń rodzinnych w błąd co do przysługującego wnioskodawczyni statusu samotnego wychowania dziecka oraz niewskazania posiadanego gospodarstwa rolnego. Skoro wnioskodawczyni nie przysługiwał status matki samotnie wychowującej dziecko, pobrane świadczenia rodzinne, jakimi są: podwyższony dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego w kwocie 505,80 zł miesięcznie, przyznany w oparciu o art. 59 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz dodatek do tego zasiłku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, są świadczeniami nienależnie pobranymi. Jedną z przesłanek przyznania podwyższonego dodatku do zasiłku rodzinnego była bowiem przesłanka samotnego wychowania dziecka, gdyż art. 59 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że osoba samotnie wychowująca dziecko, otrzymująca w dniu wejścia w życie ustawy podwyższony zasiłek wychowawczy nabywa prawo do dodatku, o którym mowa w art. 10 na dziecko, na które korzystała z urlopu wychowawczego do dnia wejścia w życie ustawy, w wysokości 505,80 zł, jeżeli spełnia warunki określone w dotychczasowych przepisach.

Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia 1 lutego 2012 r. wniosła M. B., zarzucając:

1) naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez jedynie powierzchowne zbadanie stanu faktycznego sprawy, bez podjęcia niezbędnych kroków prawnych i faktycznych niezbędnych do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli;

2) naruszenie art. 11 k.p.a. poprzez zupełny brak wyjaśnień zasadności przesłanek, którymi organ kierował się przy załatwieniu sprawy, a jedynie pozorne uzasadnienie decyzji;

3) naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewskazanie dowodów, na których się oparł, a co za tym idzie jedynie poprzez jedynie iluzoryczne uzasadnienie prawne, bez wskazania wyjaśnienia podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa, których subsumpcja uzasadniałaby słuszność i legalność decyzji, a które to braki czynią decyzję niezupełną, a nadto poprzez niewskazanie materialnoprawnej podstawy decyzji;

4) naruszenie art. 30 i art. 8a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych oraz art. 3 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka.

Powołując się na przytoczone zarzuty, skarżąca wniosła o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...] października 2008 r. wydanej z upoważnienia Burmistrza Miasta Ł. przez Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi M. B. podniosła, że rozstrzygając sprawę, organ powinien mieć na uwadze dobro małoletniego dziecka skarżącej, chorego na mózgowe porażenie dziecięce, u którego zdiagnozowano autyzm i padaczkę, stwierdzono niepełnosprawność sprzężoną, w tym upośledzenie umysłowe w stopniu znacznym. Natomiast w sprawie nie zostało przeprowadzone jakiekolwiek postępowanie dowodowe, a powoływane przez organ okoliczności nie potwierdzają rzeczywistego stanu faktycznego. Ustalenie okoliczności wspólnego z ojcem dziecka wychowywania syna M. L. jest błędne. Ani skarżąca, ani ojciec dziecka nie składali oświadczenia o jego wspólnym wychowywaniu. Ponadto organ nie odniósł się do dowodu z dokumentu przedstawionego przez skarżącą na okoliczność oddania gospodarstwa rolnego w całości w dzierżawę.

Wyrokiem z dnia 28 sierpnia 2012 r., wydanym w sprawie II SA/Lu 320/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uchylił zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu wyroku sąd podniósł, że organ wyższego stopnia nie zastosował się do reguł postępowania administracyjnego określonych w art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 11 k.p.a., gdyż nie rozważył wyczerpująco, czy kwestionowana przez skarżącą decyzja z dnia [...] października 2008 r., uznająca wymienione w niej świadczenia za nienależnie pobrane oraz nakładająca na nią obowiązek zwrotu tak określonego nienależnie pobranego świadczenia, została wydana z rażącym naruszeniem prawa.

Sąd, powołując się na treść art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), podkreślił, że mowa w nim nie o świadczeniu nienależnym, ale świadczeniu nienależnie pobranym. Przesłanki wskazane w przepisie art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące, w ocenie sądu, znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie i tylko w sytuacji, gdy świadczenie zostało wypłacone na skutek okoliczności leżących po stronie świadczeniobiorcy, świadczenie traktuje się jako nienależnie pobrane.

W szczególności, jak podniósł sąd, uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga od organu wykazania negatywnego zachowania strony, ukierunkowanego na niezgodne z prawem administracyjnym korzystanie ze środków publicznych. Z kolei pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2, nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia. Pouczenie winno być jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Celem pouczenia jest wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, a jednocześnie pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej.

Skarżąca we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy akcentowała, że nie zostało w stosunku do niej udowodnione zachowanie polegające na świadomym wprowadzeniu w błąd organu. Podniosła też, że ubiegając się o świadczenia rodzinne w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Ł., nie została pouczona o tym, jak w świetle przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych należy rozumieć pojęcie osoby samotnie wychowującej dziecko, a w myśl poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 1 grudnia 1994 r., pod rządami której pobierała świadczenia z zakładu pracy, była osobą samotnie wychowująca dziecko, a nadto zgodnie z obowiązującą wówczas ustawą nie osiągała dochodów z gospodarstwa rolnego, które zostało w całości przekazane w dzierżawę.

Sąd podkreślił, że kolegium wprawdzie przytoczyło powyższą argumentację w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, ale ponownie rozpatrując sprawę, w żaden sposób się do niej nie odniosło. Trzeba zaś zwrócić uwagę, że art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 1 grudnia 1994 r. o zasiłkach rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych (Dz. U. z 1998 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.) przewidywał, iż przez osobę samotnie wychowującą dziecko rozumie się osobę stanu wolnego: pannę, kawalera, rozwiedzioną, rozwiedzionego, wdowę lub wdowca. Przepis ten nie zawierał zatem zastrzeżenia o niewychowywaniu dziecka wspólnie z ojcem lub matką dziecka, przewidzianego w art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązującym w dniu wejścia tej ustawy w życie, to jest w dniu 1 maja 2004 r. Zasadnie zatem M. B. podniosła, że w świetle przepisów ustawy obowiązujących przed tą datą spełniała kryteria osoby samotnie wychowującej dziecko.

Ponadto, zdaniem sądu, kolegium nie rozważyło podniesionych przez M. B. argumentów w kontekście opisanej zmiany przepisów, która, jak podkreśliła skarżąca, miała miejsce w okresie pobierania przez nią świadczeń rodzinnych. W szczególności organ nie odniósł się do podnoszonej przez skarżącą kwestii braku stosownego pouczenia jej o treści obowiązujących od 1 maja 2004 r. przepisów prawa w zakresie przyznawania świadczeń rodzinnych – co do przesłanek uznania za osobę samotnie wychowującą dziecko, jak też wywodzonego braku pouczenia co do uzyskiwania dochodu z gospodarstwa rolnego.

Jednocześnie sąd zauważył, że brak jest w aktach administracyjnych, przed rozstrzygnięciem powyższego wniosku skarżącej, dowodu pouczenia skarżącej, jakie dochody podlegają uwzględnieniu przy ustalaniu prawa do świadczeń rodzinnych i winny być zgłoszone przez osobę wnioskującą o takie świadczenie, w szczególności zaś co do sposobu obliczania dochodu z gospodarstwa rolnego. Sąd podkreślił, że podstawę przyznania na rzecz M. B. podwyższonego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego stanowił art. 59 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który w ust. 1 przewidywał, że osoba samotnie wychowująca dziecko oraz osoba wychowująca troje lub więcej dzieci otrzymująca do dnia wejścia w życie ustawy podwyższony zasiłek wychowawczy nabywa prawo do dodatku, o którym mowa w art. 10, na dziecko, na które korzystała z urlopu wychowawczego do dnia wejścia w życie ustawy, w wysokości 505,80 zł, jeżeli spełnia warunki określone w dotychczasowych przepisach. Przepis ten oznaczał zatem niejako kontynuację pobierania świadczenia w wyższej wysokości. Okoliczność takiej kontynuacji mogła więc utwierdzać osobę wnioskującą o świadczenie o uprawnieniu do jego otrzymania.

W ocenie sądu, nierozważenie przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, z naruszeniem zasad postępowania administracyjnego, wszystkich powyższych okoliczności mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Sąd podkreślił, że art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wiąże zakwalifikowanie świadczenia jako nienależnie pobranego ze świadomością osoby, która świadczenie pobrała, iż świadczenie jej nie przysługuje. Tylko w takiej sytuacji świadczenie może być uznane za nienależnie pobrane, co umożliwia następnie żądanie jego zwrotu. W przypadku, gdyby brak było takiej świadomości, w sytuacji nadto zmiany obowiązujących przepisów prawa, a wydanie decyzji przyznającej świadczenie byłoby w istocie następstwem błędnie przeprowadzonego przez organ postępowania, uznanie przyznanego świadczenia za nienależnie pobrane należałoby ocenić jako rażąco naruszające art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Decyzją z dnia [...] lutego 2013 r., nr [...], wydaną po ponownym rozpoznaniu sprawy, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. utrzymało w mocy decyzję własną z dnia [...] września 2011 r., odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] października 2008 r. wydanej z upoważnienia Burmistrza Miasta Ł. przez Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł.

W uzasadnieniu decyzji kolegium wiele miejsca poświęciło teoretycznym rozważaniom na temat istoty i przesłanek stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej.

Organ ten wskazał następnie, że o wspólnym wychowywaniu dziecka przez jego rodziców nie przesądza oświadczenie jednego z rodziców, czy też obojga, tylko podejmowane przez nich określone zachowania względem dziecka. Takie oświadczenie może wywierać określone skutki w sytuacji, gdy pozostaje zgodne ze stanem faktycznym. W ocenie kolegium, twierdzenie wnioskodawczyni o samotnym wychowywaniu syna nie znajduje uzasadnienia w materiale dowodowym sprawy. Prawidłowo organ pomocy społecznej przyjął, że fakt wspólnego wychowywania dziecka przez wnioskodawczynię razem z jego ojcem R. L. potwierdzają następujące dowody:

- zaświadczenie z [...] marca 2007 r. poświadczające tymczasowe zameldowanie ojca dziecka w mieszkaniu wnioskodawczyni od dnia [...] stycznia 2004 r.;

- pismo z Urzędu Miasta w Ł. z [...] grudnia 2007 r. informujące, że wnioskodawczyni w okresie od dnia [...] lutego 2004 r. do dnia [...] lipca 2007 r. miała przyznany dodatek mieszkaniowy, w deklaracji jako pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym wskazała syna M. i konkubenta R. L;

- fakt rozliczania się R. L. za lata 2002, 2003 i 2004 w Urzędzie Skarbowym w Ł., co wskazuje na Ł. jako miejsce jego zamieszkania.

Powyższe okoliczności, zdaniem kolegium, pozwalają na przyjęcie stanowiska o wspólnym zamieszkaniu i wychowywaniu syna M. przez jego rodziców, co jest równoznaczne z brakiem statusu skarżącej jako osoby samotnie wychowującej dziecko. Ubocznie organ odwoławczy wskazał, że z akt sprawy nie wynika, aby wnioskodawczyni zaprzeczyła pozostawaniu R. L. we wspólnym gospodarstwie domowym w latach 2004 – 2007 poprzez sprostowanie swojej deklaracji złożonej w postępowaniu o przyznanie dodatku mieszkaniowego, co skutkowałoby uznaniem pobranego dodatku za nienależnie pobrany i obowiązkiem jego zwrotu.

W konkluzji uzasadnienia kolegium podniosło, że zasadnie organ pierwszej instancji przyjął, że wnioskodawczyni wprowadziła organ w błąd, twierdząc, że jest osobą samotnie wychowującą dziecko oraz nie wykazując dochodów z posiadanego gospodarstwa rolnego. W związku z tym pobrane przez nią świadczenie w postaci podwyższonego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego oraz dodatek do tego zasiłku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, są świadczeniami nienależnie pobranymi.

M. B. wniosła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] lutego 2013 r., zarzucając:

- naruszenie art. 7, art. 10 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez jedynie powierzchowne zbadanie stanu faktycznego sprawy i pozbawienie jej czynnego udziału w postępowaniu;

- naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewskazanie dowodów, na których organ się oparł i dowodów, którym odmówił mocy dowodowej, a także iluzoryczne uzasadnienie prawne, pozbawione wskazania i wyjaśnienia podstawy prawnej decyzji;

- naruszenie art. 5 ust. 8a oraz art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a także art. 3 ust. 1 Konwencji Praw Dziecka.

W związku z powyższym skarżąca wniosła o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...] października 2008 r. wydanej z upoważnienia Burmistrza Miasta Ł. przez Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi M. B. obszernie wyjaśniła, że zaskarżona decyzja została wydana w oparciu o błędne ustalenia faktyczne, według których skarżąca nie jest osobą samotnie wychowującą syna i utrzymuje się z gospodarstwa rolnego.

W odpowiedzi na skargę kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawarta w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania w stopniu uzasadniającym jej uchylenie.

W pierwszej kolejności podkreślić należy, że zaskarżona decyzja kolegium z dnia [...] lutego 2013 r., utrzymująca w mocy decyzję własną z dnia [...] września 2011 r., odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] października 2008 r., została wydana w następstwie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 28 sierpnia 2012 r., II SA/Lu 320/12, uchylającego decyzję kolegium z dnia [...] lutego 2012 r.

W myśl art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.), ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia.

Wskazania co do dalszego postępowania odnoszą się zarówno do stwierdzonych naruszeń samego prawa procesowego, jak i do kwestii niewyjaśnienia w tym postępowaniu wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy, przy czym może tu mieć miejsce jedynie wskazanie sposobu i kierunku uzyskania pełnego materiału faktycznego i dowodowego. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych przez organ oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych.

Innymi słowy, wskazania co do dalszego postępowania to wskazówki konkretnych działań proceduralnych organu, mające doprowadzić do podjęcia rozstrzygnięcia zgodnego z prawem, ale niedeterminujące treści tego rozstrzygnięcia.

Dodatkowo należy podkreślić, że zawarta w wyroku sądu ocena prawna oraz wskazania co do dalszego postępowania tracą moc wiążącą wyłącznie w sytuacji zmiany stanu prawnego, jeżeli to spowoduje, że staną się nieaktualne (por. wyrok NSA z dnia 22 września 1999 r., I SA 2019/98, niepubl.), albo zmiany – po wydaniu wyroku – istotnych okoliczności faktycznych sprawy.

W niniejszej sprawie żadna z tych okoliczności nie wystąpiła, zatem kolegium, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, było związane zarówno oceną prawną, jak i wskazaniami co do dalszego postępowania zawartymi w wyroku tutejszego sądu z dnia 28 sierpnia 2012 r., II SA/Lu 320/12.

Zarzucając w powołanym wyroku naruszenie przez kolegium reguł postępowania administracyjnego polegające na niewyjaśnieniu, czy kwestionowana przez skarżącą decyzja z dnia [...] października 2008 r., uznająca wymienione w niej świadczenia za nienależnie pobrane oraz nakładająca na nią obowiązek zwrotu tak określonego nienależnie pobranego świadczenia, została wydana z rażącym naruszeniem prawa, sąd wskazał na konkretne czynności, które organ, rozpoznając sprawę ponownie, powinien był podjąć w celu jej wyczerpującego i nie budzącego wątpliwości wyjaśnienia.

Podnosząc, że w stosunku do skarżącej nie zostało udowodnione zachowanie polegające na świadomym wprowadzeniu w błąd organu, sąd zalecił kolegium odniesienie się do akcentowanej przez nią okoliczności, że ubiegając się o świadczenia rodzinne w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Ł., nie została pouczona o tym, jak w świetle przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych należy rozumieć pojęcie osoby samotnie wychowującej dziecko. W ocenie sądu, kolegium powinno było wziąć przy tym pod uwagę, że w myśl poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 1 grudnia 1994 r., pod rządami której skarżąca pobierała świadczenia z zakładu pracy, była osobą samotnie wychowująca dziecko, a nadto, zgodnie z obowiązującą wówczas ustawą, nie osiągała dochodów z gospodarstwa rolnego, które zostało w całości przekazane w dzierżawę. Ponadto, zdaniem sądu, organ powinien był ocenić świadomość skarżącej w zakresie wprowadzenia organu w błąd co do spełnienia przez nią kryteriów osoby samotnie wychowującej dziecko również przy uwzględnieniu treści art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 1 grudnia 1994 r. o zasiłkach rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych.

Sąd uznał zatem za zasadne rozważenie przez kolegium podniesionych przez M. B. argumentów o braku stosownego pouczenia jej o treści obowiązujących od 1 maja 2004 r. przepisów prawa w zakresie przyznawania świadczeń rodzinnych – co do przesłanek uznania za osobę samotnie wychowującą dziecko, jak też o braku pouczenia co do uzyskiwania dochodu z gospodarstwa rolnego w kontekście wskazanej zmiany przepisów, która miała miejsce w okresie pobierania przez skarżącą świadczeń rodzinnych.

Analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji kolegium, wydanej w następstwie powołanego wyroku, nie pozostawia wątpliwości, że organ żadnego z tych wskazań co do dalszego postępowania w sprawie nie wykonał.

Uzasadnienie decyzji kolegium sprowadza się w zasadzie wyłącznie do obszernego przytoczenia poglądów orzecznictwa i doktryny na temat istoty postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej oraz przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji, jaką jest rażące naruszenie prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.). Kolegium nie przeprowadziło uzupełniającego postępowania dowodowego. Organ ten nie dokonał również ponownej oceny zebranego dotychczas w sprawie materiału dowodowego, o czym świadczy chociażby to, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji użył tej samej argumentacji, którą uzasadnił swoje poprzednie rozstrzygnięcie, uchylone wyrokiem sądu i powołał się na te same dokumenty, nie wyjaśniając w sposób dostateczny kilkakrotnie akcentowanej przez sąd wątpliwości, czy skarżącej można przypisać świadome wprowadzenie organu w błąd co do samotnego wychowywania dziecka i uzyskiwania dochodów z gospodarstwa rolnego.

Tego rodzaju uchybienie stanowi obrazę zarówno dyspozycji art. 153 p.p.s.a., jak również zasad ogólnych postępowania administracyjnego, wyrażonych w art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., obligujących organ administracji do należytego, wyczerpującego wyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych sprawy, które powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji.

Ubocznie należy podnieść, że kolegium, oceniając po raz kolejny zasadność odmowy stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] października 2008 r., nie dostrzegło wady tej decyzji polegającej na jednoczesnym rozstrzygnięciu o uznaniu dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem za świadczenie nienależnie pobrane oraz nałożeniu na M. B. obowiązku zwrotu tego nienależnie pobranego świadczenia.

Nakazanie zwrotu świadczenia rodzinnego nienależnie pobranego nie może być orzeczone w tej samej decyzji co samo uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. Dopiero gdy uprawomocni się decyzja uznająca świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane, można nakazywać jego zwrot przez osobę, która je pobrała. Uchybienie temu obowiązkowi stanowi naruszenie przepisów postępowania, o którym mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. (por. m. in. wyrok NSA z 22 lipca 2010 r., I OSK 619/10, ONSAiWSA 2011, z. 4, poz. 89, LEX nr 694690).

Wobec przedstawionych powyżej uchybień kolegium przedwczesne jest odnoszenie się do zawartego w skardze zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 8a oraz art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a także art. 3 ust. 1 Konwencji Praw Dziecka.

Niezasadny jest natomiast zawarty w skardze zarzut naruszenia przez kolegium art. 10 § 1 k.p.a. poprzez niezawiadomienie skarżącej o możliwości zapoznania się z treścią zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego przed wydaniem decyzji. Zarzut ten może bowiem odnieść skutek jedynie wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, że uchybienie dyspozycji art. 10 § 1 k.p.a. uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych. Na stronie stawiającej zarzut spoczywa zatem ciężar wykazania istnienia związku przyczynowego między naruszeniem przepisów postępowania a wynikiem sprawy (tak m. in. wyrok NSA z 2 lutego 2011 r., I OSK 575/10, LEX nr 1070853, wyrok NSA z 10 października 2010 r., II OSK 1279/09, LEX nr 746442, wyrok WSA w Warszawie z 13 kwietnia 2011 r., LEX nr 996668, wyrok WSA w Rzeszowie z 25 listopada 2010 r., II SA/Rz 928/10, LEX nr 754715).

Skoro skarżąca nie wskazała żadnych czynności, których mogłaby dokonać przed organem, gdyby została zawiadomiona o zebraniu materiału dowodowego oraz możliwości wypowiedzenia się co do tego i składania wniosków, zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. nie mógł zostać uwzględniony.

Niemniej jednak wskazane wyżej naruszenia przepisów postępowania uzasadniają uchylenie zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270), jako naruszającej przepisy postępowania w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynika sprawy.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a. oraz § 19 w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c/ w związku z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461).

Rozpoznając sprawę ponownie, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. uwzględni powyższe oceny i wnioski, co pozwoli na rozstrzygnięcie sprawy na podstawie odpowiednich przepisów prawa materialnego i procesowego. Weźmie również po uwagę ocenę prawną zawartą w wyroku tutejszego sądu z dnia 28 sierpnia 2012 r., II SA/Lu 320/12, według której art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wiąże zakwalifikowanie świadczenia jako nienależnie pobranego ze świadomością osoby, która świadczenie pobrała, iż świadczenie jej nie przysługuje. Tylko w takiej sytuacji świadczenie może być uznane za nienależnie pobrane, co umożliwia następnie żądanie jego zwrotu. W przypadku braku takiej świadomości, w sytuacji nadto zmiany obowiązujących przepisów prawa oraz wydania decyzji przyznającej świadczenie w następstwie błędnie przeprowadzonego przez organ postępowania, uznanie przyznanego świadczenia za nienależnie pobrane należałoby ocenić jako rażąco naruszające art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Mając na uwadze powyższe, sąd orzekł, jak w sentencji.