Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 268/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2022-10-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Sędziowie: Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 12 października 2022 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 23 lutego 2022 r., nr SKO Gd/3055/21 w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

B. B. wniosła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z 23 lutego 2022 r., którą utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy Wejherowo z 28 kwietnia 2021 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z 28 kwietnia 2021 r. organ I instancji odmówił stronie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem – W. B., w uzasadnieniu wskazując na brak spełnienia przesłanki opisanej w treści art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.), gdzie zawarto wymóg by niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała później niż do ukończenia przez nią 18 roku życia (lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia). Dodatkowo, organ stwierdził, że nie został potwierdzony związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem rzeczywistej opieki nad mężem.

Strona, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, złożyła od tak wydanej decyzji odwołanie, po rozpoznaniu którego Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 23 lutego 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu, Kolegium – odmiennie od organu I instancji – przychyliło się do stanowiska prezentowanego przez sądy administracyjne, w których wskazywana jest konieczność stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 24 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Tym samym Kolegium uznało, że nie ma podstaw do odmowy przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko na podstawie braku spełnienia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r.

W ocenie Kolegium jednak, z zebranego materiału dowodowego nie wynika, by zachodził związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej strony postępowania, a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem (wymagany na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r.).

Jak wskazało Kolegium, B. B. zaprzestała aktywności zawodowej na kilkanaście lat przed zakwalifikowaniem małżonka do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. W okresie od 1 grudnia 2010 r. do 31 października 2017 r. pobierała świadczenie pielęgnacyjne na syna, jednak zarówno przed uzyskaniem tegoż świadczenia, jak i po jego zakończeniu pozostawała bierna zawodowo. Zatem pod względem czasowym nie zachodzi związek pomiędzy zaprzestaniem pracy zawodowej wnioskodawczyni a koniecznością sprawowania opieki nad mężem, jako osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.

Organ nie uwzględnił przy tym oświadczeń w zakresie prac dorywczych i konieczności opieki nad mężem od 2011 r. Organ stwierdził, że definicję legalną pojęcia aktywności zawodowej zawiera art. 3 pkt 22 u. ś. r., który wprost przytacza definicję legalną tego pojęcia poprzez pojęcie "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Zatem aktywności zawodowej nie będą stanowiły jakiekolwiek prace dorywcze, sezonowe, zwłaszcza w sytuacji nieprzedstawienia na tę okoliczność żadnych dokumentów. Tym bardziej aktywności takiej nie stanowią próby jego pozyskania. Także i na powoływane przez pełnomocnika okoliczności dotyczące "próby pogodzenia pracy z opieką nad mężem", czy to, że "wnioskodawczyni przed uzyskaniem przez męża orzeczenia o stopniu niepełnosprawności była aktywna zawodowo", nie zostały przedłożone żadne dowody, w związku z czym Kolegium uznało je za nieudowodnione stwierdzenia, a wręcz przeczące temu, co w sprawie zostało zgromadzone.

Podkreślono, że strona od kilkunastu lat nie była aktywna zawodowo. Materiał dowodowy nie wskazuje, by zabiegała o powrót na rynek pracy, by podejmowała konkretne czynności celem pozyskania zatrudnienia. Jedynie, co przytoczyła strona to to, że próbowała wrócić do pracy, jednakże jak sama przyznała, "...musiałaby przejść jakieś kursy, bo po tak długiej nieobecności byłoby jej ciężko". W ocenie Kolegium, w rozpatrywanej sprawie zachodzą uzasadnione wątpliwości, czy strona chciała podjąć aktywność zawodową, lecz jej nie podejmuje z uwagi na sprawowanie opieki. W związku z tym, odległy okres od ostatniego zatrudnienia, pozostawanie biernym zawodowo przez wiele lat, brak wykazania konkretnych działań celem powrotu do aktywności zawodowej, czy wreszcie obawa powrotu na rynek pracy i związane z tym czynności, by wdrożyć się, zaktualizować wiedzę, potwierdzają, że strona nie wykazuje gotowości do podjęcia aktywności zawodowej. W przedstawionych okolicznościach nie wypełnia ona również przesłanki związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej strony postępowania, a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem.

Nadto zdaniem organu z materiału dowodowego nie wynika także, by charakter, częstotliwość oraz zakres opieki wymuszał na wnioskodawczyni niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z dołączonego do akt orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że mąż strony posiada orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności w zakresie upośledzenia narządu ruchu, na czas oznaczony tj. do 31 marca 2022 r. Strona podała, że kolana męża uległy uszkodzeniu, na co otrzymuje zastrzyki i koniecznym pozostaje kolejny zabieg operacyjny. Jego stan psychiczny również uległ pogorszeniu.

Organ uznał, że choroba W. B., jak i wskazywane przez stronę przypadłości powodują, że małżonek strony wymaga opieki i wsparcia osoby drugiej, jednak W. B. nie jest osobą leżącą, wymagająca karmienia przez sondę, leczenia odleżyn itp. Jest on osobą poruszającą się przy pomocy kul, balkonika, ma sprawne górne narządy ruchu – kończyny górne, tułów. Wśród wskazań orzeczenia o niepełnosprawności mowa jest, iż ww. wymaga korzystania z tego typu przedmiotów, bowiem ułatwiają one funkcjonowanie osoby. Wspomagają one również w usamodzielnieniu. Skoro zaś niepełnosprawny porusza się za pomocą takich urządzeń rehabilitacyjnych, nie można przyjąć, że jest on całkowicie zależny od strony i nie może przemieszczać się. Poza tym, mąż strony może samodzielnie siedzieć, co potwierdza wywiad środowiskowy z 3 grudnia 2021 r., w którym ujęto, że prowadzi on siedzący tryb życia, i przez cały dzień ogląda telewizję. Jest w stanie również powoli dotrzeć do toalety - z asystą strony i załatwić samodzielnie swoje potrzeby fizjologiczne. Poza tym, małżonek strony samodzielnie wykonuje podstawowe czynności dnia codziennego. Ma sprawne ręce, jest w stanie samodzielnie jeść i pić oraz przyjmować leki, które, jak wynika z wywiadu środowiskowego, są podawane 2 razy dziennie. Mąż strony wykonuje samodzielnie także poranną toaletę, goli się, aczkolwiek akcesoria do golenia podaje mu żona. Nadto, samodzielnie ubiera się tzn. ubiera górę odzieży, dół zaś ubierany jest z pomocą małżonki. B. B. pomaga mężowi także przy rehabilitacji domowej. Dodatkowo przyjeżdża rehabilitant – z informacji podanych w wywiadzie środowiskowym z 20 kwietnia 2021 r. – rehabilitacja odbywa się co drugi dzień po 1 godzinie. Poza tym, strona organizuje wizyty lekarskie męża, zawozi go samochodem i uczestniczy w nich, a także realizuje recepty. Nadto, B. B. wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego.

Czynności opiekuńcze związane z osobistą opieką nad chorym mężem są zdaniem organu realizowane w odstępach czasu (rano, w południe, wieczorem). Należą do nich czynności higieniczne – pomoc przy kąpieli, podanie akcesoriów do golenia, przygotowywanie posiłków, podanie leków, pomoc w ubieraniu. Stąd, ich realizacja nie świadczy o ciągłym, długotrwałym i tak dużym zaangażowaniu wnioskodawczyni wykonującej opiekę nad niepełnosprawnym mężem, by nie można było podjąć zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W ocenie Kolegium, wskazane czynności przy właściwej organizacji tj. wcześniejszym przygotowaniu posiłków i leków dla męża, pomocy przy kąpieli, czy nawet ubieraniu dolnej garderoby umożliwiają podjęcie zatrudnienia. Wskazywany przez stronę z kolei wymóg asysty w dotarciu do toalety i pomocy w rozebraniu dolnej części garderoby i posadzeniu na sedes, wymaga uwagi, że do dyspozycji strony np. podczas jej nieobecności w domu, pozostają środki higieniczne popularnie stosowane typu: pieluchomajtki, pampersy dla dorosłych, basen itp. Osoby bowiem aktywne zawodowo, które łączą pracę z opieką nad osobą dorosłą korzystają z tego typu możliwości. Nadto okoliczność niemożności pozostawienia męża samego w domu nie została w żaden sposób potwierdzona. Z akt sprawy wynika, że mąż prowadzi siedzący tryb życia i ogląda telewizję, nie podejmuje żadnej aktywności. Wprawdzie jak podano, stan psychiczny męża uległ pogorszeniu, jednakże z materiału dowodowego nie wynika by mąż leczył się w tym zakresie i by stan ten nie pozwalał na pozostawienie jego samego w domu, na pewien czas. Ponadto, strona może w celu poprawy stanu zdrowia psychicznego męża skorzystać z różnego rodzaju usług medycznych, w tym refundowanych w ramach NFZ, jak i nawet skorzystania z proponowanego przez pracownika pracy socjalnej wsparcia w postaci pomocy psychologicznej w GOPS. Z kolei, podnoszona okoliczność obowiązku dowożenia męża na rehabilitację również nie znajduje uzasadnienia, gdyż wymóg rehabilitacji ma ściśle określony czas, a ponadto istnieje możliwość uzgodnienia i dostosowania godzin jej przeprowadzania do innych obowiązków. Podana natomiast przez stronę odwołującą świadczona pomoc w zakresie prania, sprzątania, załatwiania spraw urzędowych, wizyty u lekarza, opłacania rachunków, robienia zakupów, wykupywania recept, zasadniczo sprowadzają się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują.

Kolegium podkreśliło, że opieka, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. związana musi być wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego, bowiem prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia. Nie zawsze też ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim rozmiarze, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Co więcej, opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a jej zakres wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Zatem sprawowana opieka musi być realna, ciągła, długotrwała, a czynności opiekuńcze realizowane przez stronę wobec osoby niepełnosprawnej takich cech nie spełniają. Strona prócz męża opiekuje się również schorowaną matką, co oznacza, że opieka dzielona jest przez zainteresowaną pomiędzy schorowana matką a mężem, co zdaniem organu potwierdza, że nie ma ona rozmiaru opieki całodobowej, długotrwałej i stałej. Dodatkowo, strona korzysta także z pomocy najbliższych zamieszkujących w tym samym domu co ona i jej małżonek tj. córki I. B. pracującej w systemie zmianowym, jak i synowej – W. B., która również stara się wspomagać teściów.

W skardze na tak wydaną decyzję, B. B., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła o jej uchylenie oraz o uchylenie decyzji organu I instancji, a także zobowiązanie organów I i II instancji do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu, ponosząc zarzuty:

a) dokonania błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r:

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem, podczas gdy w sprawie taki związek przyczynowo – skutkowy istnieje i przesądzające znaczenie ma pozostawanie bez zatrudnienia bez względu na to, czy oznacza ono rezygnację z trwającego stosunku prawnego, czy też niepodejmowanie pracy, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia.

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej, co nie wpływa na uprawnienie opiekuna do świadczenia pielęgnacyjnego.

b) naruszenia przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad mężem, oraz związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem dalszego zatrudnienia przez skarżącą a pogorszającym się stanem zdrowia jej męża, determinującym konieczność stałego sprawowania opieki, co skutkuje brakiem ustalenia prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu wskazała, że organ II instancji uznał, że nie zrezygnowała ona z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad mężem, jednakże uwzględnienia wymaga, że od chwili, w której konieczne stało się sprawowanie opieki nad mężem, opieka ta była sprawowana przez nią. Skarżąca istotnie, we wcześniejszym okresie, w którym stan zdrowia męża na to pozwalał, próbowała łączyć opiekę nad mężem z podejmowaniem zatrudnienia. Pogarszający się z wiekiem stan zdrowia męża skarżącej wymagał zwiększenia zakresu opieki. W związku z tym, skarżąca nie była w stanie pogodzić opieki nad mężem z pracą choćby w niepełnym wymiarze czasu. W skardze przywołano szereg orzeczeń sądów administracyjnych – i tak co do ram czasowych w kontekście pozostawania bez zatrudnienia/rezygnacji z zatrudnienia m.in. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z 25 marca 2021 r. sygn. akt. IIl SA/Gd 66/21 wskazał, że: ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być dokonywana jako aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia.

Skarżąca uznała za daleko nieuprawnione, pozbawione fachowej wiedzy oraz krzywdzące, twierdzenie organu II instancji, że stan zdrowia męża był na tyle dobry, by mógł on przez większość czasu funkcjonować bez opieki drugiej osoby w wymiarze, który pozwalałby opiekunowi na równoległe podjęcie pracy. Powyższe nie powinno budzić wątpliwości organu już z uwagi na samą treść orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wyjaśniła także, że wykonuje w związku z opieką nad mężem czynności związane z pomocą w podstawowych czynnościach samoobsługowych. Sprawowana przez nią opieka polega m.in. na przygotowywaniu i podawaniu posiłków, pomocy w ubieraniu, umawianiu i towarzyszeniu podczas wizyt lekarskich, nadzorowaniu leczenia, realizacji recept, zajmowaniu się gospodarstwem domowym – sprzątaniu, praniu itp., zastępowaniu męża w załatwianiu wszelkich spraw, robieniu zakupów, pomocy w utrzymywaniu choć minimalnych kontaktów społecznych oraz pomocy w typowych codziennych czynnościach (które wykonywanie nie nastręczałoby trudności osobie zdrowej). Ponadto skarżąca wykonuje czynności związane z utrzymaniem higieny osobistej osoby wymagającej opieki, tj. pomoc w kąpieli, czego organ nie wziął jednak pod uwagę, uznając w sposób nieznajdujący oparcia w przepisach prawa, że nie mają one znaczenia dla oceny spełnienia przesłanek ustawowych.

W skardze powołano także wyrok WSA w Gdańsku z 10 czerwca 2021 r., III SA/Gd 319/21, w którym uznano, że pod pojęciem "sprawowania opieki" użytym w art. 17 u.ś.r. nie sposób rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej (w niniejszej sprawie małżonka). Pielęgnacja w sensie medycznym i higienicznym nie wyczerpuje bynajmniej treści tego pojęcia. Także wyręczenie małżonka od jego normalnych, codziennych obowiązków rodzinnych i życiowych, którym nie może sprostać z uwagi na swą niepełnosprawność, stanowi przejaw opieki nad nim. Ograniczenie form opieki nad osobą niepełnosprawną do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych prowadziłoby do zdeformowania znaczenia pojęcia opieki, a co za tym idzie naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego. Istotą tą jest bowiem udzielenie wsparcia osobom, które poświęcając się w pełnym wymiarze opiece nad najbliższą osobą niepełnosprawną nie mogą pracować zarobkowo, by zaspokoić potrzeby życiowe swoje i swojej rodziny.

Skarżąca podkreśliła, że wykonuje wszystkie czynności wobec osoby wymagającej opieki nie tylko związane z codziennym funkcjonowaniem tej osoby, ale w szerszym aspekcie – niezbędnym do jej pełnej egzystencji. Zakres opieki wymieniony w uzasadnieniu decyzji w ocenie skarżącej i zgodnie ze stanem faktycznym niniejszej sprawy jest stały i długotrwały.

Za nieuprawnione uznała także kreowanie przez organy "dodatkowych", nieznajdujących oparcia w przepisach prawa, przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (tj. wymóg, aby osoba wymagająca opieki była osobą obłożnie chorą, "pampersowaną", aby opieka była sprawowana całodobowo, czy wymóg, aby opieka sprowadzała się jedynie do czynności ściśle samoobsługowych i medycznych). Na ocenę sprawowania przez skarżącą opieki nad mężem nie powinien także rzutować fakt sporadycznego korzystania z pomocy córki czy synowej. Zdaniem skarżącej działania organu były przy tym sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy administracji publicznej mają obowiązek wcielać w życie.

W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie bowiem z art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej powoływana jako p.p.s.a.) sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

W wyniku przeprowadzonej kontroli legalności zaskarżonej decyzji Sąd nie stwierdził naruszeń prawa, które uzasadniałyby wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Wbrew twierdzeniom zawartym w skardze, postępowanie w sprawie zostało przeprowadzone przez organy z zachowaniem przepisów postępowania, a rozstrzygnięciu podjętemu w zaskarżonej decyzji, tj. odmowie przyznania wnioskowanego przez stronę skarżącą świadczenia, nie można skutecznie postawić zarzutu wydania go z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Z tych przyczyn Sąd uznał, że złożona skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – dalej powoływanej w skrócie jako: "u.ś.r."), a w szczególności art. 17 tej ustawy, w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z powołanego unormowania wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18, CBOSA).

Omawiane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia powodowanych koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) z uwagi wyłącznie na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze (zakresie), który wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19).

W tej sytuacji obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu było ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Do oceny w tym zakresie konieczne było stwierdzenie, czy istotnie powodem (i celem) rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą była konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (tutaj: mężem skarżącej – W. B.), a jeżeli tak - to ustalenie również, czy – co do zasady – to wymiar faktycznie sprawowanej przez skarżącą i koniecznej w związku z niepełnosprawnością męża opieki rzeczywiście wyklucza skarżącej możliwość podjęcia przez nią jakiegokolwiek – choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy - zatrudnienia.

W toku postępowania wyjaśniającego ustalono, że aktywność zawodowa B. B. obejmowała lata 1984 – 1994, 1995 oraz 2001 – 2002, o czym świadczą przedstawione przez nią świadectwa pracy. W okresie od 1 grudnia 2010 r. do 31 października 2017 r. skarżąca pobierała świadczenie pielęgnacyjne w związku z niepełnosprawnością syna. Z oświadczenia znajdującego się w aktach sprawy wynika, że po tym okresie skarżąca, dalej zajmując się synem, szukała pracy, jednak miała problemy z jej znalezieniem. W międzyczasie skarżąca podjęła się opieki nad chorą matką, a od 15 stycznia 2021 r. także nad niepełnosprawnym mężem. Zakres sprawowanej opieki, wedle oświadczenia skarżącej, uniemożliwia jej jakąkolwiek aktywność zawodową. Mąż skarżącej – W. B. (ur. w 1965 r.) posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności (nr [...]) z 19 marca 2021 r. wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Wejherowie, z którego wynika, że został uznany za osobę niezdolną do pracy oraz wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby na czas oznaczony do 31 marca 2022 r. Pełnomocnik skarżącej pismem z 12 maja 2022 r. przedłożył kolejne orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności na czas oznaczony do 30 marca 2024 r. (nr [...]) z 22 kwietnia 2022 r. wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Wejherowie, z którego wynika, że mąż skarżącej może wykonywać pracę w warunkach chronionych oraz wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby.

Z przeprowadzonych w dniach 20 kwietnia 2021 r. i 3 grudnia 2021 r. wywiadów środowiskowych oraz złożonych oświadczeń skarżącej wynika, że pomaga ona mężowi przy zakładaniu dolnej części garderoby, korzystaniu z toalety, przygotowuje wszystkie posiłki, organizuje wizyty lekarskie i dowóz męża na te wizyty czy rehabilitację. W. B. porusza się przy pomocy kul oraz balkonika, wymaga przy tym jednak asekuracji innej osoby ze względu na nieprzystosowane pomieszczenia (wąskie przejścia, wysokie progi). Małżonkowie mieszkają razem z córką, która jest aktywna zawodowo (wykonuje prace w systemie zmianowym). W czasie, gdy córka jest w domu, skarżąca załatwia sprawy związane z bieżącą organizacją życia, tj. robi zakupy, realizuje recepty, wykonuje czynności gospodarcze. Ze skarżącą i jej małżonkiem mieszka także ich syn wraz z synową, która stara się im pomagać, ale w ograniczonym zakresie z uwagi na to, że sama sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym intelektualnie dzieckiem. Z wyjaśnień pełnomocnika skarżącej zawartych w piśmie z 28 stycznia 2022 r. wynikało m.in., że gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad mężem, skarżąca byłaby gotowa do podjęcia pracy.

W ocenie Sądu organy orzekające w niniejszej sprawie w sposób prawidłowy zgromadziły, a następnie oceniły materiał dowodowy pod kątem istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy opieką sprawowaną przez skarżącą nad mężem, w tym faktycznym zakresem tej opieki z uwagi na niepełnosprawność męża a koniecznością - z tego powodu rezygnacji/niepodejmowania przez skarżącą aktywności zawodowej. W następstwie tej oceny organy zasadnie stwierdziły, że w istocie całokształt okoliczności faktycznych sprawy wskazuje, iż nie zachodzi sytuacja, w której można by przyjąć, że skarżąca sprawująca opiekę nad swoim mężem, nie podejmuje zatrudnienia, mając na uwadze sprawowanie opieki nad mężem. W ocenie Sądu należy podzielić stanowisko organów, że w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy znajduje uzasadnienie przyjęcie, iż powodem braku jakiejkolwiek aktywności zawodowej skarżącej nie może być uznany wyłącznie fakt sprawowania przez skarżącą opieki nad mężem w ustalonym rozmiarze.

Wskazać należy, że mąż skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym podkreślenia wymaga, że nie zawsze osoba zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, będzie wymagać takiej opieki, która pozostawać będzie w stopniu wykluczającym podjęcie przez osobę bliską zatrudnienia. Rolą organów jest ustalenie, czy okoliczności danej sprawy, w tym czy osoba która ubiega się o przyznanie świadczenia i sprawuje opiekę w określonym wymiarze, rzeczywiście uniemożliwiają faktyczne wykonywanie przez nią aktywności zawodowej, nawet w ograniczonym wymiarze.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez małą część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki całkowicie wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyroki NSA: z 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20; z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11 oraz z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15, CBOSA). Przyjąć zatem należy, że okoliczności sprawy, pomimo istniejącej niepełnosprawności danego członka rodziny, wskazywać muszą na takie zaabsorbowanie czasu osoby sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawną, by podjęcie przez nią jakiejkolwiek aktywności zawodowej było niemożliwe.

Z ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika tymczasem, że sprawowana przez skarżącą opieka nad mężem, z uwagi na zakres wykonywanych przez nią koniecznych czynności wspomagających męża w jego codziennym funkcjonowaniu, nie spełnia wymogów opieki, o jakiej jest mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego mąż skarżącej nie jest osobą leżącą i wymagającą z tego tytułu całkowitej i całodobowej opieki (obejmującej choćby konieczność np. karmienia, pojenia, cewnikowania itp.). Z akt sprawy wynika, że jest on w stanie poruszać się po domu przy pomocy kul i balkonika, choć wymaga asekuracji innej osoby ze względu na nieprzystosowanie pomieszczenia. Skarżąca mieszka wraz z mężem w jednym domu, w którym zamieszkują również inni członkowie rodziny, tj. córka małżonków (pracująca w systemie zmianowym), syn skarżących wraz z synową, którzy w razie potrzeby także pomagają, a w każdym razie są w stanie partycypować w opiece nad W. B., udzielając pomocy w tym zakresie skarżącej. Jeżeli chodzi o czynności opiekuńcze związane z osobistą opieką nad mężem podane przez skarżącą (pomoc przy ubieraniu, czynnościach samoobsługowych i higienicznych, podawanie leków, posiłków), to zgodzić należy się z organem odwoławczym, że nie wypełniają one ciągle czasu skarżącej, są realizowane w pewnych odstępach czasowych i nie świadczą o stałym i tak dużym zaangażowaniu skarżącej, wykonującej opiekę nad niepełnosprawnym mężem, by uniemożliwiało to podjęcie przez nią pracy choćby w minimalnym zakresie zatrudnienia. Niektóre z tych czynności nie są wykonywane codziennie (wizyty lekarskie, zakup leków, środków czystości), zaś pozostałe czynności opiekuńcze związane tylko z osobistą opieką nad chorym nie zajmują tyle czasu w ciągu dnia, aby skarżąca przy należytej organizacji tej opieki, nie mogła podjąć pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze. Zgodzić należy się bowiem, że prowadzenie gospodarstwa domowego, przygotowanie posiłków czy lekarstw na cały dzień, pomoc w ubraniu dolnej części garderoby, podawanie leków czy pomoc w zachowaniu higieny nie uniemożliwiają podjęcia zatrudnienia. Wielu czynności związanych z szeroko rozumianym prowadzeniem gospodarstwa domowego nie wykonuje się codziennie. Ponadto czynności te mogą być w znacznej części wykonywane w godzinach rannych i wieczornych. Z akt sprawy nie wynika, by mąż skarżącej w związku ze stanem zdrowia – poza trudnościami z chodzeniem (używanie kul i balkonika) oraz korzystaniem z toalety - w większości codziennych czynności (jedzenie, czynności higieniczne) wymagał szczególnej i ciągłej pomocy. Część deklarowanych przez skarżącą czynności obejmuje prowadzenie gospodarstwa domowego w ramach domu, w którym zresztą skarżąca również zamieszkuje. Czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, w którym skarżąca mieszka na stałe nie mogą być zasadniczo uznane za kolidujące z podjęciem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podobnie jak zakupy, sprzątanie czy wizyty u lekarza, gdyż osoby pracujące również prowadzą własne gospodarstwa domowe, wychowują dzieci, chodzą na zakupy, spacery, do lekarza i kościoła, opiekują się w różnym zakresie swoimi rodzicami, którzy z uwagi na wiek i stan zdrowia nie powinni wykonywać pewnych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Taki zakres opieki, który polega na pracach w gospodarstwie domowym, towarzyszeniu w wizytach lekarskich, robieniu zakupów, wspólnych spacerach czy załatwianiu spraw urzędowych nie wymusza na osobie sprawującej opiekę rezygnacji z podjęcia pracy zarobkowej. Nie można zatem na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego obiektywnie ocenić, że istnieje związek przyczynowy pomiędzy brakiem podejmowania zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem. Czynności dnia codziennego, takie jak: sprzątanie, gotowanie, realizacja recept czy zawożenie na wizyty lekarskie są wykonywane również przez osoby pracujące, które wykonują je we wczesnych godzinach porannych czy późnych godzinach wieczornych i nierzadko dotyczy to osób, które jednocześnie pracują zawodowo i opiekują się domownikami wymagającymi wsparcia i opieki (np. dziećmi). Przy sprawnej organizacji czasu możliwe byłoby zatem pogodzenie obowiązków zawodowych i domowych, szczególnie w przypadku podjęcia pracy w niepełnym wymiarze czasu. Opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a jej zakres wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, tak więc związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowana opieką musi być realny i bezpośredni.

W ocenie Sądu, mając na uwadze czasowy i przedmiotowy rozmiar sprawowanej przez skarżącą opieki nad mężem związany z jego niepełnosprawnością, należy przyjąć, że organy w sposób prawidłowy uznały, iż zakres tej opieki jest do pogodzenia z równoczesnym zatrudnieniem przez skarżącą w częściowym wymiarze czasowym, tym bardziej, że – jak wynika z ustalonych okoliczności – skarżąca przy realizacji opieki nad mężem nie jest zdana tylko na siebie, bowiem w tej kwestii - jak należy przyjąć na podstawie doświadczenia życiowego może – a w każdym razie powinna – także liczyć na wsparcie pozostałych domowników, tj. córki, syna oraz synowej. Zgodzić należy się zatem z konstatacją organu w niniejszej sprawie, że w istocie rozmiar deklarowanej opieki oraz stopień samodzielności męża skarżącej nie pozwala na przyjęcie, że skarżąca rezygnuje z aktywności zarobkowej wyłącznie w celu sprawowania tej opieki, a w istocie, że zakres wykonywanej faktycznie i w zależności do potrzeb opieki nad mężem wyklucza podjęcie przez nią jakiejkolwiek i choćby w niepełnym zakresie czasu pracy aktywności zawodowej, tym bardziej w sytuacji, gdy we wspólnym domu zamieszkują również inne pełnoletnie osoby, które pod nieobecność skarżącej mogłyby – przynajmniej częściowo – wykonywać deklarowane przez nią czynności opiekuńcze lub związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego.

Raz jeszcze należy podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane w sytuacji, gdy czas poświęcony na czynności opiekuńcze nie absorbuje przy należytej organizacji zdecydowanej większości dnia. Nie zachodzi bowiem wówczas wymagana ustawą przesłanka przyznania świadczenia, jaką jest konieczność rezygnacji z pracy lub niepodejmowanie pracy z uwagi na wymóg sprawowania opieki. W niniejszej sprawie organy prawidłowo zatem oceniły, że zakres realizowanych przez skarżącą czynności opiekuńczych, co do zasady, nie wykluczałby możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia (innej pracy zarobkowej), w niepełnym zakresie wymiaru pracy.

Orzekający w niniejszym składzie Sąd nie neguje oświadczeń skarżącej i dostrzega jej niewątpliwie trudną sytuację osobistą i rodzinną. Należy jednak mieć na względzie, że prawo do analizowanego świadczenia obejmuje dokonywanie ocen w ramach przesłanek pozytywnych jego przyznania, a mieszczących się sferze wysoce delikatnej, dotyczącej również zdrowia, a więc sfery wrażliwej uprawnionego i jego rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest jednak przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż obowiązek tej opieki wynika ze sfery moralnej. Sąd też w żadnej mierze nie kwestionuje faktu sprawowania przez skarżącą tej opieki nad mężem, jej zakresu i zaangażowania. Świadczenie pielęgnacyjne jest natomiast przyznawane za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki w sytuacji, gdy jej zakres całkowicie wyklucza brak możliwości jakiegokolwiek zatrudnienia choćby w minimalnym zakresie czasowym. Sprawowanie tej opieki musi też pozostawać wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. W ocenie Sądu, z opisanych wyżej względów, nie można podzielić twierdzeń skarżącej, by brak było możliwości takiego zorganizowania opieki nad mężem w gospodarstwie domowym skarżącej, by mogła ona pogodzić sprawowanie nad nim opieki w opisanym przez nią zakresie z pracą w niepełnym wymiarze czasowym.

Mając to na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku – na podstawie art. 151 p.p.s.a. – orzekł, jak w sentencji wyroku.