Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 10/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2024-04-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 60 ust. 1, art. 61
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 11 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi P. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 2 listopada 2023 r. nr SKO.41/5747/OS/2023 w przedmiocie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta Puławy z 7 września 2023 r. nr OPS/8131-ZR-ZM/003229/23/455/3125.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 2 listopada 2023 r. nr SKO.41/5747/OS/2023 - po rozpatrzeniu odwołania P. G. (dalej także jako "skarżący") od decyzji Prezydenta Miasta Puławy z dnia 7 września 2023 r. nr OPS.8131-ZR-ZM/003229/23/455/3125 w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt D. P. w Domu Pomocy Społecznej [...] - na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775, ze zm., dalej jako "k.p.a".) oraz art. 60 ust. 1, art. 61 ust. 2d w zw. z art. 61 ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 901 ze zm., dalej jako "u.p.s."), uchyliło zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji w całości oraz orzekło co do istoty sprawy w ten sposób, że ustaliło odpłatność skarżącego za pobyt matki D. P. w Domu Pomocy Społecznej [...], w wysokości:

- 339,45 zł za okres od dnia 23 stycznia 2023 r. do 31 stycznia 2023 r. oraz

- 1.506,72 zł miesięcznie w okresie od dnia 1 lutego 2023 r. do dnia 31 stycznia 2024 r.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Kolegium powołało się na następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Decyzją z dnia 31 maja 2023 r., wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Puławy przez Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Puławach, ustalono odpłatność P. G. za pobyt matki D. P. w Domu Pomocy Społecznej [...], w wysokości 452,60 zł za okres od dnia 23 stycznia 2023 r. do 31 stycznia 2023 r. oraz w wysokości 2.008,96 zł miesięcznie w okresie od dnia 1 lutego 2023 r. do dnia 31 stycznia 2024 r.

W wyniku rozpatrzenia odwołania P. G., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 14 lipca 2023 r. uchyliło ww. decyzję organu pierwszej instancji w całości i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia. Kolegium uznało, że decyzja organu pierwszej instancji została wydana bez wyczerpującego uzasadnienia stanowiska w aspekcie przepisu art. 103 ust. 2 u.p.s., z pominięciem ustaleń dotyczących zdolności strony do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem matki w domu pomocy społecznej. Organ odwoławczy wskazał na konieczność ustalenia, czy możliwości skarżącego pozwalają na ponoszenie przez niego odpłatności za pobyt matki w DPS w kwocie maksymalnej w świetle przepisów u.p.s.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Puławach, z upoważnienia Prezydenta Miasta Puławy, decyzją z dnia 7 września 2023 r. ustalił odpłatność skarżącego za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej [...], w wysokości 452,60 zł za okres od dnia 23 stycznia 2023 r. do 31 stycznia 2023 r. oraz w wysokości 2.008,96 zł miesięcznie w okresie od dnia 1 lutego 2023 r. do dnia 31 stycznia 2024 r. (pkt 1). Jednocześnie organ pierwszej instancji, na podstawie art. 64 pkt 2 u.p.s., udzielił skarżącemu częściowego zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej, w wysokości 25% kwoty należności miesięcznej, tj. odpłatność za okres od 23 stycznia 2023 r. do 31 stycznia 2023 r. w kwocie 452,60 zł pomniejszył o kwotę 113,15 zł, zobowiązując skarżącego do poniesienia za ten okres odpłatności w wysokości 339,45 zł, natomiast odpłatność w okresie od 1 lutego 2023 r. do 31 stycznia 2024 r. w kwocie 2.008,96 zł miesięcznie pomniejszył o kwotę 502,24 zł, zobowiązując skarżącego do ponoszenia w tym okresie odpłatności w wysokości 1.506,72 zł miesięcznie.

W odwołaniu od powyższej decyzji P. G. zarzucił, że podjęte rozstrzygnięcie nie uwzględnia jego faktycznej sytuacji dochodowej. Podniósł, że ponoszenie wydatków związanych z pobytem matki w Domu Pomocy Społecznej w wysokości powyżej 500 zł przekracza możliwości finansowe jego rodziny. Jednocześnie skarżący wskazał, że nie składał wniosku o zwolnienie z opłat w trybie art. 64 u.p.s., a zatem organ bezpodstawnie zastosował ten przepis.

Rozpatrując odwołanie Kolegium ustaliło, że D. P. została skierowana do Domu Pomocy Społecznej [...] na podstawie decyzji organu pierwszej instancji z dnia 11 stycznia 2023 r. Do placówki tej została przyjęta w dniu 23 stycznia 2023 r. Odrębną decyzją z dnia 11 stycznia 2023 r. ustalono odpłatność D. P. za pobyt w Domu Pomocy Społecznej w ysokości 70% osiąganego miesięcznego dochodu, tj. w wysokości 1.382,09 zł miesięcznie. Jednocześnie w decyzji tej wskazano, że Gmina Miasto Puławy ponosi zastępczo wydatki w kwocie 3.117,91 zł miesięcznie stanowiącej różnicę między średnim miesięcznym kosztem utrzymania mieszkańca wynoszącym - zgodnie z Zarządzeniem Nr 7/2022 Starosty Lubartowskiego z dnia 28 stycznia 2022 r. (Dz. Urz. Woj. Lub. z dnia 28 stycznia 2022 r. poz. 535) - 4.500,00 zł, a odpłatnością D. P., natomiast od 1 lutego 2023 r. wydatki w kwocie 4.017,91 zł miesięcznie stanowiącej różnicę między średnim miesięcznym kosztem utrzymania mieszkańca wynoszącym - zgodnie z Zarządzeniem Nr 6/2023 Starosty Lubartowskiego z dnia 31 stycznia 2023 r. (Dz. Urz. Woj. Lub. z dnia 31 stycznia 2023 r. poz. 631) – 5.400,00 zł, a odpłatnością D. P..

Odpłatność ponoszona przez D. P. nie pokrywała zatem średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej, w związku z czym organ wszczął postępowanie administracyjne w przedmiocie ustalenia osób zobowiązanych do jej ponoszenia.

Organ ustalił, że zstępnymi D. P. są jej synowie W. G. i P. G.. P. G. nie wyraził zgody na zawarcie umowy dotyczącej wysokości ponoszonej przez niego odpłatności za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej. Konieczne było zatem ustalenie sytuacji dochodowej rodziny P. G., którą tworzy on wraz z żoną E. G..

Organ przedstawił sposób ustalenia wysokości miesięcznego dochodu rodziny skarżącego w poszczególnych miesiącach w okresie od grudnia 2022 r. do lipca 2023 r. W wyniku poczynionych w tym zakresie ustaleń przyjął, że rodzina skarżącego uzyskała dochód: w grudniu 2022 r. – w wysokości 10.368,61 zł (5.184,31 zł na osobę w rodzinie), w styczniu 2023 r. – w wysokości 9.066,46 zł (4.533,23 zł na osobę w rodzinie), w lutym 2023 r. – w wysokości 10.441,69 zł (5.220,85 zł na osobę w rodzinie), w marcu 2023 r. – w wysokości 7.906,91 zł (3.953 zł na osobę w rodzinie), w kwietniu 2023 r. – w wysokości 7.904,44 zł (3.952,22 zł na osobę w rodzinie), w maju 2023 r. – w wysokości 8.633,55 zł (4.316,78 zł na osobę w rodzinie), w czerwcu 2023 r. – w wysokości 8.831,55 zł (4.415,78 zł na osobę w rodzinie), w lipcu 2023 r. – w wysokości 8.283,98 zł (4.141,99 zł na osobę w rodzinie).

Następnie Kolegium wskazało, że w wyniku uzupełnienia materiału dowodowego ustalono, iż rodzina P. G. ponosi średnie miesięczne stałe koszty utrzymania w wysokości 4.555,33 zł (1.587,50 zł - koszt spłaty kredytów, 1.043,50 zł - koszt utrzymania domu, 892,50 zł - ogrzewanie, 36 zł - podatki, 120 zł - bilety komunikacji miejskiej, 231 zł - ubezpieczenie, 369,00 zł - opłata za telewizję i telefon,275,00 zł - koszty leczenia).

Uwzględniając koszty utrzymania rodziny skarżącego, organ odwoławczy uznał za zasadne zweryfikowanie wysokości opłaty, jaką winien on ponosić w związku z pobytem matki w Domu Pomocy Społecznej. Mając jednak na względzie, ze P. G. wskazał, iż nie składał wniosku o zwolnienie go z odpłatności w trybie art. 64 u.p.s., Kolegium stwierdziło, że organ pierwszej instancji nie był władny rozstrzygać w tym zakresie, a przez to podjętą przez ten organ decyzję należy uchylić.

W ocenie organu odwoławczego, okoliczności finansowe wskazane przez skarżącego świadczą jednakowoż o tym, że jego zdolność do ponoszenia odpłatności jest w istocie zmniejszona. Zdaniem Kolegium okoliczności te należy zatem uwzględnić i ustalić wysokość opłaty w kwocie obniżonej o 25 %. Wykazane przez skarżącego wydatki obejmują bowiem koszty związane przede wszystkim z utrzymaniem domu oraz spłatą wynikających z tego zobowiązań (remont i wyposażenie domu), a zatem dotyczą zabezpieczenia podstawowych potrzeb jego rodziny. Zdaniem organu odwoławczego, nie ma przy tym podstaw by uznać je za nadmiernie wygórowane. Kolegium wzięło też pod uwagę sytuację osobistą zobowiązanego, tj. fakt, iż od 15 roku życia pozostawał on pod opieką dziadków, gdyż matka nie interesowała się nim, a zatem relacje w rodzinie nie były poprawne.

Podsumowując Kolegium wskazało, że by prawidłowo określić wysokości kwoty, jaką P. G. winien uiszczać w związku z pobytem matki w Domu Pomocy Społecznej, konieczne było uwzględnienie nie tylko kryterium dochodowego, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., ale również dochodów i możliwości zobowiązanego. Nadto organ odwoławczy zaznaczył, że w aktualnym stanie prawnym istnieje możliwość orzekania o zwolnieniu od opłat łącznie z ustaleniem tej odpłatności, o ile oczywiście strona złoży w tym zakresie stosowny wniosek na tym etapie postępowania.

P. G. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Lublinie na opisaną wyżej decyzję organu odwoławczego. Skarga została oparta na następujących zarzutach:

1) naruszenia przepisów postępowania, które miało wpływ na treść zaskarżonej decyzji, tj. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., przez brak wszechstronnej i wyczerpującej analizy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, w szczególności w zakresie okoliczności rodzinnych i majątkowych skarżącego, tj. posiadanych przez niego obciążeń finansowych oraz nieprawidłowych relacji z matką, która to analiza winna skutkować brakiem ustalenia odpłatności skarżącego za pobyt jego matki D. P. w Domu Pomocy Społecznej [...];

2) naruszenia prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 59 i art. 61 u.p.s., przez brak określenia w decyzji ustalającej pobyt D. P. w Domu Pomocy Społecznej kwoty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, wskazania osoby (osób) zobowiązanych do jej ponoszenia z kręgu podmiotów wymienionych w ww. przepisach, ustalenie przypadających na nich kwot opłaty.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji z dnia 7 września 2023 r. i umorzenie postępowania.

W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że w świetle poglądów orzecznictwa i doktryny, przewidziany w art. 61 ust. 1 u.p.s. obowiązek wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej musi być skonkretyzowany i zindywidualizowany w stosunku do każdej z osób, które miałyby takie opłaty ponosić. Nadto podkreślił, że obowiązek partycypowania w kosztach utrzymania osoby skierowanej do domu pomocy społecznej osób wymienionych w art. 61 ust. 2 pkt 2 ww. ustawy, powinien zostać określony już w decyzji o skierowaniu do domu pomocy społecznej i o ustaleniu opłaty za pobyt. Niedopuszczalna jest natomiast konstrukcja, zgodnie z którą gmina ponosi koszty pobytu osoby w domu pomocy społecznej, a dopiero później, w decyzji nakazującej zwrot zastępczo poniesionych wydatków, ustalany jest obowiązek opłaty osoby, za którą uiszczono opłaty, co miało miejsce w niniejszej sprawie.

Skarżący wskazał również, iż organ nie dostrzegł i nie przeanalizował sytuacji rodzinnej i stosunków skarżącego z matką, które nie były prawidłowe. Skarżący wyjaśnił, że od ukończenia 15 roku życia mieszkał z dziadkami, bowiem matka go porzuciła. Od tego momentu, aż do czasu uzyskania pełnoletności, skarżący pozostawał na wyłącznym utrzymaniu dziadków. Matka nie płaciła na jego rzecz żadnych alimentów, nie przekazywała żadnych środków na utrzymanie i nie utrzymywała z nim żadnych kontaktów. W ocenie skarżącego, obciążenie go opłatami za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej w sytuacji, gdy nastąpiło rażące naruszanie przez nią obowiązku alimentacyjnego, pozostawałoby w opozycji do zasad współżycia społecznego i wartości chronionych przez porządek prawny.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie organ odwoławczy wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Skarżący, w terminie 14 dni od dnia doręczenia mu zawiadomienia o wniosku organu o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

W związku z powyższym Sąd, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej jako "p.p.s.a."), rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Na wstępie podkreślić należy, że uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m. in. art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 4292) oraz art. 3 p.p.s.a., sprowadzają się do kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd rozstrzyga przy tym w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Rozpoznając sprawę według powyższych kryteriów Sąd uznał, że skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji zostały bowiem wydane z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Art. 60 ust. 1 u.p.s. wprowadza generalną zasadę, zgodnie z którą pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Z rozbudowanych regulacji zawartych w art. 61 u.p.s. wynika natomiast, że obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: (1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, (2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, (3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej; przy czym wskazane osoby oraz gmina nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność (ust. 1). Górną granicą opłaty ponoszonej przez mieszkańca gminy jest 70% jego dochodu. W przypadku małżonka, zstępnych oraz zstępnych, ponoszą oni opłatę ustaloną w drodze umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s., przy czym ustawodawca wprowadza pewne ograniczenia samego obowiązku i jego zakresu, determinowane dochodem osoby zobowiązanej i wielokrotnością kryterium dochodowego (ust. 2). Z kolei w przypadku odmowy przez małżonka lub krewnego zobowiązanego do ponoszenia opłaty zawarcia umowy, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d u.p.s.).

Krąg osób, w stosunku do których można orzec o obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu opieki społecznej, został zatem jednoznacznie określony w art. 61 ust. 1 u.p.s. Z przepisu tego wynika także kolejność, w jakiej wymienione podmioty ponoszą odpłatność za ten pobyt. Jednak o regule kolejności nie ma mowy w sytuacji wystąpienia obowiązku ponoszenia opłat przez kilkoro osób należących do tej samej grupy zobowiązanych (np. kilkoro zstępnych). Każdy z nich ma bowiem taki sam obowiązek ponoszenia opłat, a jedynie różnicować ich może kryterium dochodowe. Zatem w sytuacji, gdy występują w sprawie zstępni, którzy potencjalnie mogą być obciążeni kosztami opłat, to organ winien prowadzić postępowanie jednocześnie w stosunku do wszystkich osób należących do tego samego kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty na pobyt. Osoby te powinny być zawiadamiane o wszczęciu postępowania i powinny być stronami tego postępowania, a także ich wszystkich powinna dotyczyć decyzja w sprawie ustalenia obowiązku odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. W sytuacji gdy organ chce za dany okres obciążyć daną osobę, musi znać sytuację dochodową wszystkich osób zobowiązanych, bo wtedy będzie wiadomo kto i w jakiej wysokości może zostać obciążony opłatą. Dotyczy to również osób, które zawarły z organem umowę określając taką odpłatność, bowiem nie jest wykluczone określanie odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej zarówno w umowie, jak i w decyzji. Z przepisów ustawy nie wynika natomiast, że organ administracji może w sposób arbitralny dokonać wyboru osoby spośród osób zobowiązanych do ponoszenia tej opłaty, będących zstępnymi i tylko w stosunku do niej prowadzić postępowanie (por. przykładowo: wyrok NSA z dnia 23 lipca 2021 r. sygn. akt I OSK 3039/19; wyrok WSA w Białymstoku z dnia 12 kwietnia 2022 r. sygn. akt II SA/Bk 61/22; wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 25 sierpnia 2020 r. sygn. akt II SA/Bd 994/19; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 22 czerwca 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 1527/19; wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 29 lipca 2021 r. sygn. akt II SA/Go 615/21; wyrok WSA w Krakowie z dnia 5 sierpnia 2021 r. sygn. akt III SA/Kr 277/21; wyrok WSA w Olsztynie z dnia 13 sierpnia 2020 r., sygn. akt II SA/Ol 305/20; wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 4 marca 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 435/19 – opubl. w CBOSA).

W kontekście powyższych uwag przypomnieć należy, że przedmiotem postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją jest ustalenie odpłatności za pobyt D. P. w Domu Pomocy Społecznej [...]. Jak wynika z akt sprawy, D. P. została skierowana do powyższej placówki na podstawie decyzji organu pierwszej instancji z dnia 11 stycznia 2023 r. Odrębną decyzją z tego samego dnia ustalono odpłatność D. P. za pobyt w Domu Pomocy Społecznej, w wysokości 1.382,09 zł miesięcznie, stanowiącej – zgodnie z zasadą określoną w art. 61 ust. 2 pkt 1 u.p.s. - 70 % jej dochodu. Bezsporne jest, że kwota ta nie pokrywa średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca Domu Pomocy Społecznej [...]. W tej sytuacji zasadne było wszczęcie przez organ pierwszej instancji postępowania zmierzającego do ustalenia odpłatności za pobyt D. P. za pobyt w Domu Pomocy Społecznej przez osoby w dalszej kolejności zobowiązane do ponoszenia opłaty z tego tytułu. Wbrew twierdzeniom skarżącego, decyzja o ustaleniu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej przez inne osoby, niż mieszkaniec, w świetle art. 59 ust. 1 u.p.s. może zostać wydana również już po dniu skierowania do domu pomocy społecznej.

Jak już jednak wyżej wyjaśniono, postępowanie zmierzające do wydania decyzji w tym przedmiocie winno być prowadzone z udziałem wszystkich osób mieszczących się w kręgu osób wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Wszystkie te osoby winny też stać się adresatem zapadłej w wyniku takiego postępowania decyzji. W niniejszej sprawie organy nie zrealizowały tego obowiązku. Pomimo bowiem ustalenia, że D. P. ma dwóch synów (W. G. i P. G.), postępowanie w sprawie ustalenia odpłatności za jej pobyt w Domu Pomocy Społecznej prowadzone było wyłącznie z udziałem skarżącego P. G. i wyłącznie do niego zostały skierowane wydane w tej sprawie decyzje. Pominięcie w przedmiotowym postępowaniu drugiego zstępnego D. P. jest przy tym o tyle niezrozumiałe, że sam organ pierwszej instancji w treści zawiadomienia o wszczęciu postępowania (k. 14-15 akt adm. I inst.) stwierdził, że D. P. jest matką dwójki dzieci, tj. syna P. G. i syna W. G., a zatem "na dzień wszczęcia niniejszego postępowania stronami są wskazane powyżej osoby".

Powyższe uchybienie w zakresie ustalenia kręgu podmiotowego postępowania, skutkowało brakiem ustalenia sytuacji dochodowej i możliwości płatniczych wszystkich osób zobowiązanych do uiszczania opłaty za pobyt D. P. w Domu Pomocy Społecznej. W tej sytuacji uznać należy, że podjęte przez organy decyzje ustalające odpłatność z tego tytułu wyłącznie wobec skarżącego P. G., naruszają przepisy art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2, ust. 2d, ust. 2f w zw. z art. 103 ust. 2 in fine u.p.s. Nadto zostały podjęte z naruszeniem przepisów postępowania, w szczególności zasady prawdy materialnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.), poprzez brak ustalenia stanu faktycznego w pełnym zakresie niezbędnym dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.

Końcowo wypada zaznaczyć, że oczywiście rację ma organ odwoławczy wskazując w zaskarżonej decyzji na niedopuszczalność zastosowania przez organ pierwszej instancji zwolnienia z opłaty na podstawie art. 64 u.p.s. w sytuacji, gdy skarżący nie złożył wniosku w takim przedmiocie. Okoliczność braku wystąpienia przez skarżącego z takim wnioskiem nie budzi przy tym wątpliwości wobec jednoznacznego jej stwierdzenia przez skarżącego w treści odwołania od decyzji organu pierwszej instancji. Należy jednak zauważyć, że z wyjaśnień skarżącego w tym względzie wynika, iż brak wystąpienia przez niego wnioskiem o zwolnienie wynikał z przekonania, iż postępowanie w trybie art. 64 u.p.s. może być prowadzone dopiero po zakończeniu postępowania w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, ewentualnie dopiero po zawarciu umowy w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s.

Wprawdzie powyższe stanowisko mogło mieć oparcie w uchwale NSA z dnia 11 czerwca 2018 r. (sygn. akt OPS 7/17), której sentencja brzmi: "Obowiązek wnoszenia, przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., opłat za pobyt w domu pomocy społecznej umieszczonej w nim osoby, a w konsekwencji wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s., wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania tego obowiązku począwszy od dnia jego powstania w stosunku do każdej ze zobowiązanych osób w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 u.p.s. lub w drodze umowy zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 u.p.s. Należy jednak zwrócić uwagę, że stan prawny zasadniczo zmienił się po wydaniu ww. uchwały, co powoduje, że stanowisko w niej wyrażone co do konieczności prowadzenia odrębnych postępowań w sprawie ustalenia opłaty (art. 61) i zwolnienia z opłaty (art. 64 i art. 64a u.p.s.) jest nieaktualne. Art. 64 w brzmieniu ustalonym przez ustawę nowelizującą z dnia 19 lipca 2019 r. (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690), która weszła w życie w dniu 4 października 2019 r., stanowi, że: "osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego (...)". W porównaniu do wcześniejszej wersji przepisu dodano sformułowanie: "obowiązane do wnoszenia opłaty". Motywy prawodawcy, ukierunkowane na rozszerzenie zakresu możliwości zwolnienia z opłaty również na etapie jej ustalania, wynikają również z uzasadnienia do projektu ustawy nowelizującej (Sejm VIII kadencji, druk sejmowy nr 3524), w którym wskazano, że dokonana zmiana "poszerza możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących". Taka argumentacja znajduje dodatkowe potwierdzenie w analizie uchwały NSA w kontekście pojęcia "obowiązany". Jednym z istotnych elementów wywodu NSA było wyodrębnienie obowiązku ponoszenia opłaty, wynikającego z ustawy od skonkretyzowanego zobowiązania, ustalonego w umowie lub decyzji administracyjnej. Użyte przez ustawodawcę sformułowanie wydaje się wyraźnie odnosić do tego rozróżnienia. Obowiązanym jest zatem ten podmiot, wobec którego nie została jeszcze wydana decyzja o ustaleniu opłaty (po wydaniu decyzji stanie się "zobowiązanym"). Argumentację tą wspiera również wykładnia celowościowa i systemowa, odwołująca się do generalnej zasady upraszczania procedur w sprawach z zakresu pomocy społecznej. Jeżeli już na etapie przekształcania obowiązku w zobowiązanie pojawiają się przesłanki do zastosowania instytucji zwolnienia z opłaty, trudno w nowym stanie prawnym podać racjonalne argumenty za koniecznością wydawania dwóch odrębnych decyzji: o ustaleniu opłaty (art. 61) oraz o zwolnieniu z jej ponoszenia (art. 64 u.p.s.).

Zatem - jak słusznie zauważyło Kolegium - w aktualnym stanie prawnym istnieje możliwość orzekania o zwolnieniu z opłaty łącznie z ustaleniem odpłatności, o ile oczywiście strona złoży w tym zakresie stosowny wniosek na tym etapie postępowania. Okoliczność tę winien wziąć pod uwagę skarżący w toku ponownie prowadzonego postępowania. Jedynie bowiem w przypadku złożenia przez niego wniosku o zwolnienie na tym etapie postępowania, organy będą zobowiązane do dokonania analizy powoływanych przez niego okoliczności dotyczących jego relacji z matką, pod kątem przesłanek wymienionych w art. 64 u.p.s. (w tym zwłaszcza przesłanek zawartych w pkt 5-7 tego artykułu), ewentualnie przesłanki z art. 64a u.p.s. Na obecnym etapie postępowania, wobec braku złożenia przez skarżącego wniosku o zwolnienie, zarzuty dotyczące pominięcia przez organy powyższych okoliczności nie mogły natomiast zostać uznane za zasadne. Kwestie te mogą mieć bowiem znaczenie jedynie dla oceny zasadności zastosowania zwolnienia przewidzianego w art. 64 lub art. 64a u.p.s., natomiast pozostają bez wpływu na samo ustalenie wysokości odpłatności, w ramach którego organ uwzględnia jedynie ograniczenia, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d u.p.s.).

Ponownie rozpatrując sprawę organ pierwszej instancji uwzględni ocenę prawną przedstawioną w wywodach powyżej. W szczególności organ winien przeprowadzić postępowanie z udziałem wszystkich osób należących do kręgu zobowiązanych do wnoszenia opłaty, określonego w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Nadto, w przypadku złożenia przez skarżącego (bądź drugiego zstępnego D. P.) wniosku o zwolnienie z opłaty, winien w ramach niniejszego postępowania rozważyć zasadność z zwolnienia na gruncie przesłanek zawartych w art. 64 i art. 64a u.p.s.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak sentencji wyroku.