Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 256/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2023-07-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 119 pkt 2, art. 120, art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Michał Ruszyński (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Sędzia WSA Grażyna Staniszewska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 19 lipca 2023 r. sprawy ze skargi M.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Prezydent Miasta (dalej: "organ" lub "organ I instancji) powołując się na art. 17, art. 20 ust. 3ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej:"u.ś.r.") oraz art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r., poz. 2000, dalej: "K.p.a."), decyzją z dnia [...] grudnia 2022 r., nr [...], odmówił przyznania M.S. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego w związku z opieką nad matką K.S. za okres od 01.02.2022 r. do 31.07.2023 r.

Uzasadniając odmowę przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, organ powołał się na art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: "k.r.o."),z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl zaś art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 1); nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2); nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 3). Ponadto zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r., na podstawie którego świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Organ ustalił, że niepełnosprawność matki wnioskodawcy powstała w wieku 48 lat a więc w wieku późniejszym niż wskazane w przepisach prawa. Na podstawie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] sierpnia 2022 r. K.S. (ur. [...] stycznia 1950 r.) została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z orzeczenia wynika, że niepełnosprawność istnieje od 48-go roku życia, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] lutego 2022 r. Orzeczenie zostało wydane do 31 lipca 2023 r. Oznacza to, że mając ustaloną niepełnosprawność w wieku 48 lat świadczenie pielęgnacyjne w sytuacji strony nie należy się, zgodnie z przepisami prawa.

Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika natomiast, że wnioskodawca wspiera matkę w codziennym funkcjonowaniu, jednakże podejmowane przez niego czynności nie są czynnościami typowo opiekuńczymi. Pracownik socjalny podał, że zdaniem wnioskodawcy rezygnacja z zatrudnienia była związana z chorobą matki jak również przyczyniły się do tego zbyt niskie zarobki. W ocenie organu wnioskowane świadczenie mogłoby stanowić zastępcze źródło dochodu. W dalszej kolejności pracownik socjalny podał, że strona do tej pory utrzymywała się z oszczędności, prac dorywczych i świadczenia emerytalnego matki. K.S. w 2008 r. przeszła wylew i nie widzi na jedno oko. Poza tym ma problemy z pamięcią. K.S. jest osobą chodzącą, swobodnie poruszającą się po mieszkaniu, nie wymagającą wsparcia związanego z toaletą czy czynnościami higienicznymi. M.S. oświadczył, że podaje matce leki, zakrapla jej oczy, wychodzi z nią na spacery, robi zakupy i prowadzi gospodarstwo domowe. Wizyty u lekarzy odbywają się sporadycznie, czasami raz na dwa miesiące. Córka K.S. pracuje i odwiedza matkę ale się nią nie opiekuje.

Zdaniem organu z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego nie wynika, aby rozmiar i charakter opieki nad osobą niepełnosprawną był na tyle znaczący, że uniemożliwia on podjęcie zatrudnienia przez stronę choćby na pół etatu. Wykazane przez stronę czynności opiekuńcze obejmują czynności charakterystyczne dla funkcjonowania codziennego, tj. zakupy, sprzątanie, gotowanie. Osoby pracujące na część bądź cały etat niejednokrotnie godzą obowiązki domowe z pracą, wychowywaniem dzieci, opieką nad rodzicami itp.

Zdaniem organu wnioskodawca nie spełnia ustawowych wymogów przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w szczególności przesłanek z art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Odwołanie od powyższej decyzji złożył M.S., zarzucając jej naruszenie:

1. prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP,

2. prawa materialnego mającego wpływ na wydanie decyzji, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez wnioskodawcę.

Na podstawie tak sformułowanych zarzutów, odwołujący wniósł o uwzględnienie odwołania, uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy przez przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzją z dnia [...] lutego 2023 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: "SKO") utrzymało zaskarżoną decyzję organu I instancji w mocy.

W pierwszej kolejności SKO wyjaśniło, że w zakresie zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. organ I instancji naruszył przepisy prawa materialnego przez pominięcie zmiany normatywnej wynikającej z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., wydanego w sprawie o sygn. K 38/13. Tym samym błędnie ustalił zakres i treść obowiązywania podstawy materialnoprawnej podjętego w sprawie rozstrzygnięcia. Zdaniem SKO przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., w brzmieniu poddanym ocenie przez Trybunał stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W punkcie 2 powyższego wyroku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Brak zastosowania formuły odraczającej spowodował, że skutek derogacyjny (polegający na usunięciu z ocenianego przepisu u.ś.r. niekonstytucyjnej treści normatywnej) nastąpił w dniu publikacji orzeczenia w Dzienniku Ustaw, to jest w dniu 23 października 2014 r. (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Jednocześnie SKO zauważyło, że w orzecznictwie sądów administracyjnych wątpliwości te są rozstrzygane w kierunku uznania, że powyższy wyrok z dniem publikacji spowodował bezpośredni skutek derogacyjny, co oznacza, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został pozbawiony niekonstytucyjnej treści normatywnej polegającej na niedopuszczalnym różnicowaniu sytuacji prawnej uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych w świetle kryterium wieku powstania niepełnosprawności osoby, nad którą uprawniony sprawuje opiekę.

W tym stanie rzeczy - zdaniem SKO - organ I instancji zastosował art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia faktu, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment tego przepisu. Pominięcie derogacyjnego skutku wyroku w postaci eliminacji niekonstytucyjnej treści normatywnej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. i oparcie decyzji odmownej w sprawie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad jego niepełnosprawną matką na przesłance wieku powstania niepełnoprawności, stanowiło naruszenie prawa materialnego, którego postać bezpośrednio wpłynęła na treść zaskarżonej decyzji.

Dalej SKO wskazało, że z akt sprawy wynika, że w rodzinnym wywiadzie środowiskowym, przeprowadzonym w dniu [...] września 2022 r. pracownik socjalny wskazał, że wnioskodawca podczas wywiadu podał, że jego opieka nad matką polega na codziennym przygotowywaniu i podawaniu posiłków, częstym podawaniu leków, zawożeniu do lekarza oraz pomocy w życiu codziennym. Do zakresu jego obowiązków nie należy natomiast codzienna toaleta matki. Powyższe ustalenia potwierdza złożone przez skarżącego, pod odpowiedzialnością karną, oświadczenie z dnia [...] września 2002 r. Pracownik socjalny wskazał także, że skarżący w oparciu o umowę o pracę pracował do 2018 r. i zrezygnował z uwagi na niskie zarobki i chorobę matki. Do tej pory utrzymywał się z oszczędności, prac dorywczych i świadczenia emerytalnego matki, która w 2008 r. przeszła wylew, nie widzi na jedno oko i ma problemy z pamięcią. Matka jest osobą chodzącą, swobodnie porusza się po mieszkaniu, nie wymaga wsparcia związanego z codzienną toaletą i czynnościami higienicznymi. Skarżący oświadczył, że podaje matce leki, cztery razy dziennie zakrapla jej oczy, wychodzi z nią na spacery, robi zakupy i wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Wizyty u lekarza rodzinnego i lekarzy specjalistów odbywają się sporadycznie, czasami raz na dwa miesiące. W ocenie pracownika socjalnego czynności, które wykonuje wnioskodawca nie są czynnościami opiekuńczymi lecz wspierającymi codzienne funkcjonowanie matki.

W ocenie SKO wykonywane przez skarżącego czynności, rozpatrywane kompleksowo, nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., uniemożliwiającą podjęcie przez skarżącego jakiejkolwiek pracy. Nie można bowiem uznać wykonywanych przez skarżącego czynności za wymagające takiej dyspozycyjności skarżącego, która stanowiłaby przeszkodę wykonywania pracy, choćby w niepełnym wymiarze czasowym czy też pracy na umowę zlecenie. SKO zwróciło też uwagę, że w oświadczeniu z dnia [...] października 2022 r. skarżący, pod odpowiedzialnością karną, podał że po 31.12.2018 r. podejmował prace dorywcze, a więc łączył opiekę nad matką z pracą zarobkową.

Odnosząc się do zawartego w odwołaniu stwierdzenia skarżącego, że jego matka nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, która została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ zaliczający matkę do grupy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, SKO wyjaśniło, że legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosowych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczyć możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą. SKO zaznaczyło, że w trakcie wywiadu środowiskowego ustalono, że matka skarżącego jest osobą chodzącą, swobodnie porusza się po mieszkaniu, nie wymaga wsparcia związanego z codzienna toaletą i czynnościami higienicznymi, a skarżący oświadczył, że toaleta codzienna matki nie należy do jego obowiązków. W ocenie SKO zakres i rozmiar czasowy opieki w świetle zasad doświadczenia życiowego, jest jak najbardziej do pogodzenia z możliwością równoczesnego podjęcia pracy, co najmniej w niepełnym wymiarze czasowym, co wyklucza przyznanie wnioskowanego świadczenia.

M.S., reprezentowany przez pełnomocnika wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na powyższą decyzję SKO, zarzucając jej naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie decyzji, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego oraz w sprawienie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

Na podstawie tak sformułowanego zarzutu skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że organ formułując wskazane w decyzji tezy nie wziął w ogóle pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez samego skarżącego w złożonym oświadczeniu. Organ dokonał nadto pobieżnej oceny oświadczenia wnioskodawcy odnoszącego się do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. Zdaniem wnioskodawcy wskazane dokumenty w wystarczający sposób potwierdzają, że matka wnioskodawcy potrzebuje w opisanym w tych dokumentach zakresie codziennej, stałej opieki. Co nadto istotne, okoliczność, że matka skarżącego nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ zaliczający osobę niepełnosprawną do grupy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

Natomiast z wywiadu środowiskowego sporządzonego w niniejszej sprawie wynika, że osoba niepełnosprawna jest przewlekle chora. W wywiadzie szczegółowo opisano codzienne czynności wykonywane w ramach stałej, całodobowej opieki sprawowanej przez skarżącego nad matką. Czynności te składają się na kompleksową opiekę i pomoc w zwykłych czynnościach życia codziennego dla osoby, która - jak orzekł uprawniony organ, jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Obok przygotowywania i podawania leków, systematycznego mierzenia ciśnienia, organizacji wizyt lekarskich, wyjazdów na badania lekarskie, wskazano również takie najbardziej podstawowe i niezbędne, czynności egzystencjalne, wykonywane przy osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji, jak przygotowanie ubrań i pomoc w ubieraniu, przygotowywanie posiłków i przygotowanie do snu, pomoc przy zabiegach higienicznych i dbałość o miejsce zamieszkania, ale również pranie, sprzątanie i prasowanie.

W ocenie skarżącego, SKO pochopnie wykluczyło zwykłe czynności życia codziennego z zakresu opieki i pomocy uzasadniającej prawo do świadczenia. Wszystkie te czynności są konieczne, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności. SKO nie zdołało podważyć wynikającej ze zgromadzonego przez organ I instancji materiału dowodowego potrzeby sprawowania przez skarżącego całodobowej i kompleksowej opieki nad matką niepełnosprawną w stopniu znacznym, niezdolnej do samodzielnej egzystencji. SKO nie przedsięwzięło bowiem jakiejkolwiek inicjatywy dowodowej w celu wykazania zbędności podejmowania określonych czynności w ramach opieki i pomocy nad matką, uzasadniających konieczność rezygnacji z zatrudnienia (niepodejmowania zatrudnienia).

Jednocześnie należy wskazać, że świadczenie pielęgnacyjne ma zrekompensować utratę uzyskiwanego dotychczas, czy też potencjonalnego dochodu. Zatem osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia albo, będąc zdolną do podjęcia pracy zarobkowej, rezygnuje z podjęcia takiej pracy, albo rezygnuje z faktycznie wykonywanej pracy zarobkowej. Niepodejmowanie lub rezygnacja z pracy zarobkowej ma jednak służyć opiece nad osobą niepełnosprawną. Istotą tego świadczenia jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny.

W ocenie skarżącego wykładni zawartej w przepisie art. 17 ust 1 pkt 4, a spornej w tej sprawie przesłanki wyrażonej sformułowaniem "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności" należy dokonywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań (tak wyrok WSA w Łodzi z dnia 24 stycznia 2018 r., II SA/Łd 1008/17). Wykładnia przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 i la u.ś.r. w oderwaniu od całej regulacji tej ustawy i wartości przyjętych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowić może w konsekwencji naruszenie prawa materialnego mogące mieć wpływ na treść decyzji (tak wyrok NSA z dnia 12 maja 2017 r., I OSK 328/16). Celem tej regulacji jest natomiast udzielenie przez państwo pomocy osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Świadczenie pielęgnacyjne ma tym samym zrekompensować jej utratę uzyskiwanego dotychczas, czy też potencjonalnego dochodu (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16). Zatem osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia albo, będąc zdolną do podjęcia pracy zarobkowej, rezygnuje z podjęcia takiej pracy, albo rezygnuje z faktycznie wykonywanej pracy zarobkowej. Niepodejmowanie lub rezygnacja z pracy zarobkowej ma jednak służyć opiece nad osobą niepełnosprawną. Istotą tego świadczenia jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne ma na celu m.in. rekompensatę dla osób, które rezygnują z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad członkiem rodziny, niezdolnym do samodzielnego funkcjonowania z uwagi na znaczną niepełnosprawność. Przyznanie tej rekompensaty jest wynagradzaniem przez Państwo osób opiekujących się członkami rodziny, gdyż w innym wypadku to Państwo musiałoby się wywiązać z obowiązku opieki nad swoim obywatelem.

Wskazać należy, że rolą organów orzekających w sprawie zasiłku pielęgnacyjnego nie jest weryfikacja samej potrzeby zapewnienia osobie niepełnosprawnej pomocy innych osób, albowiem w tej kwestii wiążąco wypowiedział się właściwy organ w orzeczeniu o niepełnosprawności, ale weryfikacja zakresu tej pomocy wymagającego rezygnacji z zatrudnienia.

Art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazuje wyraźnie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest wprowadzanie przez organy administracyjne dodatkowych negatywnych przesłanek przyznania świadczenia (zob. wyroki WSA w Gliwicach z 21 lipca 2021 r., II SA/GI 504/21, LEX nr 3209641, WSA w Rzeszowie z 6 kwietnia 2022 r., III SA/Rz 1781/21 dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). SKO powinno zbadać okoliczności odnoszące się do rezygnacji bądź niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącego oraz związku tej okoliczności z potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką w takim zakresie, w jakim świadczy ją skarżący.

Odpowiadając na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Świadczenie pielęgnacyjne, którego domagał się skarżący, przyznawane jest na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W przedmiotowej sprawie niesporne jest, że matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem stwierdzającym znaczny stopień niepełnosprawności. Niepełnosprawność istnieje od 48-go roku życia (ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...].02.2022 r.). Jak wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] sierpnia 2022 r. matka skarżącego wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Trafnie SKO – w przeciwieństwie do organu I instancji – pominął w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie czyniąc go podstawą odmowy przyznania świadczenia. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Przepis ten bowiem wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym w orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność została stwierdzona powyższym wyrokiem (por. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 11 kwietnia 2018 r.,II SA/Rz 298/18, wyrok WSA w Szczecinie z dnia 19 czerwca 2019 r., II SA/Sz 450/19, wyrok WSA w Łodzi z dnia 16 czerwca 2020 r., II SA/Łd 303/20, orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: "CBOSA").

W związku z tym, że matka skarżącego jest wdową, nie zachodziła przeszkoda do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Nie ulega również wątpliwości, iż skarżący jako syn należy do grona osób zobowiązanych co do zasady do alimentacji wyżej wymienionej stosownie do art. 128 k.r.o., który stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Należy przy tym podkreślić, że organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej – powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W każdym razie związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły (por. B. Chludziński /w/ P.Rączka, Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, t. 4.1 i powołane tamże orzecznictwo). Zauważyć trzeba, że na gruncie u.ś.r. ustawodawca nie wprowadził definicji legalnej wyrażenia "opieka" ani "sprawowanie opieki". Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub jej charakter. Nie chodzi przy tym o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy, przez 24 godziny na dobę (por. np. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r.,I OSK 2454/11i wyrok NSA z dnia 6 października 2020 r., I OSK 371/20, CBOSA). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, żew art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczejo ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości lub długoterminowości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia (por. wyrok NSA z dnia 22 lipca 2022 r., I OSK 1867/21, CBOSA). Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11, CBOSA). Omawiane świadczenie nie jest więc przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za zaprzestanie lub niepodejmowanie zatrudnienia z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jako rekompensata za zaprzestanie zatrudnienia z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Jak wskazuje się w orzecznictwie świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną matką, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (por. wyrok NSA z dnia 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21, K. Małysa-Sulińska (red), U.ś.r. Komentarz, LEX 2015, t. do art. 17). Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między zaprzestaniem lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje (por. wyrok NSA z 8 lutego 2023 r., I OSK 631/22, CBOSA).

Obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu administracyjnym jest więc ustalenie związku między niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Takich ustaleń faktycznych nie można jednak – utożsamiać z oceną wskazań dotyczących osoby niepełnosprawnej wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Poza sporem oczywiście pozostaje, że w przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r., nie podlega badaniu, w toku innego postępowania administracyjnego, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i konieczność udzielania jej pomocy w sposób określony w stosownych przepisach. O ile konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest jednak ustalenie, czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie, jak w niniejszej sprawie, podejmowanie zatrudnienia. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia (por. wyrok NSA 9 listopada 2022 r., I OSK 136/22, CBOSA).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, mając na względzie prawidłowo zgromadzony i oceniony przez organy obu instancji materiał dowodowy, stosownie do art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., należało uznać, iż nie istnieje wspomniany związek przyczynowo-skutkowy między zaprzestaniem lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną opieką nad matką. Matka skarżącego – co ustalono w trakcie wywiadu środowiskowego – jest osobą chodzącą, swobodnie porusza się po mieszkaniu, nie wymaga wsparcia związanego z codzienną toaletą i czynnościami higienicznymi, a skarżący oświadczył (oświadczenie z dnia [...] września 2022 r.), że toaleta codzienna matki nie należy do jego obowiązków. Z przeprowadzonego wywiadu wynika, że skarżący podczas jego przeprowadzania podał, że jego opieka nad matką polega na codziennym przygotowywaniu i podawaniu posiłków, częstym podawaniu leków, zawożeniu do lekarza oraz pomocy w życiu codziennym (pranie, prasowanie, opłacanie rachunków, realizacja recept, robienie zakupów, spacery, załatwianie spraw urzędowych). Trafnie zatem organy uznały, iż opieka nad osobą niepełnosprawną nie jest na tyle absorbująca i wymagająca podejmowania szeregu czynności opiekuńczych, że strona nie jest w stanie zająć się inną pracą, tym bardziej, że skarżący sam oświadczył, że po 31 grudnia 2018 r. podejmował prace dorywcze, a więc – jak słusznie wskazało SKO – łączył opiekę nad matką z pracą zarobkową.

Podzielić zatem należy ocenę organów, że ustalony zakres faktycznie sprawowanej przez skarżacego opieki nad matką, nie stanowi czynności, które powodują konieczność sprawowania "stałej opieki" nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Tak świadczona pomoc nie wykracza bowiem w zasadzie poza standardowe obowiązki domowe, nie uniemożliwia więc podjęcia pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W konsekwencji prawidłowe jest stanowisko organów, że w przedmiotowym stanie faktycznym brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaną przez niego opieką nad matką – w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Tym samym należy przyjąć, że skarżący w tak ustalonym stanie faktycznym nie spełnia przesłanek do przyznania mu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając na uwadze powyższe Sąd – na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259) – oddalił skargę.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym – na podstawie art. 119 pkt 2 ww. ustawy – o co zgodnie wnioskowały strony postępowania.