Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 236/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-05-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie WSA Renata Czeluśniak Asesor WSA Magdalena Gawlikowska po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi S. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 11 grudnia 2023 r. nr SKO-NP-4115-298/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 11 grudnia 2023 r. nr SKO-NP-4115-298/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia 7 lipca 2023 r. nr GOPS.5211.23.2023.MK o odmowie przyznania S. T. (zwanej dalej skarżącą) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką A. B.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia 7 lipca 2023 r. nr GOPS.5211.23.2023.MK organ I instancji odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę, na okres od 1 maja do 29 czerwca 2023 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że brak jest podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, gdyż zgodnie z treścią art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Tymczasem matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 16 marca 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, w którym ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 8 stycznia 2021 r., a więc od dnia, w którym A. B. miała 87 lat. Organ I instancji zauważył przy tym, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych był uznany przez Trybunał Konstytucyjny w części za niekonstytucyjny z uwagi na wprowadzanie do niego kryterium wieku niepełnosprawności. Jednak zdaniem organu I instancji, wydania przez TK wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 nie przesądza o braku możliwości stosowania przez organy i sądy przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie warunkowania przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności osoby objętej opieką. Wyrok TK stanowił bowiem wskazówkę dla ustawodawcy, który winien wyeliminować z obrotu prawnego przepis dotknięty wadą niekonstytucyjności. W przedmiotowym wypadku ustawodawca nie podjął jednak takiego działania, wobec czego organ I instancji uznał, że przepis ten w dalszym ciągu obowiązuje.

Ponadto organ I instancji wskazał, że w dniu 19 czerwca 2023 r. wpłynęło oświadczenie skarżącej, z którego wynika, że posiada ona jeszcze pięcioro rodzeństwa. Poza jednym z nich, który [...], wszyscy - zgodnie z oświadczeniem - nie mogą zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu, ponieważ są aktywni zawodowo lub pobierają świadczenia emerytalne, sami mają problemy zdrowotne lub opiekują się członkami rodziny. Zdaniem organu wszystkie dzieci A. B. były zobowiązane do alimentacji wobec niej. Organ stwierdził, ze skarżąca niewątpliwie sprawowała opiekę nad matką, ale była do tego zobowiązana nie tylko moralnie, ale także prawnie z racji ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego względem matki i wywiązywanie się z tego obowiązku nie musi odbywać się kosztem budżetu państwa. Czworo rodzeństwa skarżącej nie ma przeszkód o charakterze obiektywnym (niezależnym od ich woli), które uniemożliwiałoby im realizację ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Zdaniem organu, jeżeli pozostałe rodzeństwo skarżącej z subiektywnych względów nie mogły sprawować nad matką osobistej opieki (realizować obowiązku alimentacyjnego w w/w sposób), to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowało jedno z nich, zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez tą osobę z zatrudnienia) pokrywane były przez pozostałe dzieci (w ramach obowiązku alimentacyjnego). Organ dodał również, że matka skarżącej zmarła w dniu 29 czerwca 2023 r., a zatem prawo do świadczenia pielęgnacyjnego należało ustalić do dnia 29 czerwca 2023 r.

W odwołaniu od decyzji Wójta Gminy K., skarżąca wniosła o jej uchylenie i przyznanie jej wnioskowanego świadczenia od dnia 1 maja do 29 czerwca 2023 r. Decyzji organu I instancji skarżąca zarzuciła:

1) naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;

2) błędne zastosowanie art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych podczas, gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz córki.

Wymienioną na wstępie decyzją z dnia 11 grudnia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia 7 lipca 2023 r. Uzasadniając swoją decyzję Kolegium przytoczyło treść art. 17 ust. 1, ust. 1b i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz stwierdziło, że decyzja organu l instancji jest nieprawidłowa, w zakresie w jakim organ ten nie uwzględnił skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Równocześnie Kolegium uznało, że w związku z faktem, iż po stronie skarżącej występują przesłanki negatywne warunkujące odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia brak jest podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji i orzeczenia co do istoty sprawy.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że w/w wyrokiem Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Powoduje to, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Kolegium stwierdziło zatem, że stanowisko prawne organu l instancji, co do treści art. 17 ust. 1b w kontekście skutków omawianego wyroku Trybunału nie zasługuje na akceptację, ponieważ w świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, a zatem winny być przez nich respektowane.

Następnie organ II instancji wskazał, że kwestia przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącej była przedmiotem postępowania zakończonego decyzją organu l instancji z dnia 31 sierpnia 2021 r., którą następnie organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzją z dnia 28 lutego 2022 r. W wyniku wniesionej skargi na decyzję organu odwoławczego sprawa była rozpoznana przez WSA w Krakowie, który wyrokiem z dnia 25 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 766/22 oddalił skargę.

Kolegium stwierdziło, że materia niniejszej sprawy co do zasady nie uległa zmianie. Zmianie uległ jedynie zakres czasowy na jaki skarżąca domaga się przyznania świadczenia albowiem jak wynika z akt sprawy wniosek o przyznanie świadczenia został złożony w dniu 10 maja 2023 r., a jeszcze przed wydaniem decyzji w sprawie (co nastąpiło w dniu 7 lipca 2023r.) matka skarżącej zmarła (29 czerwca 2023 r.).

Kolegium wskazało, że z przeprowadzonego w dniu 5 czerwca 2023 r. wywiadu środowiskowego wynika, iż skarżąca opiekuje się matką, która ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Matka skarżącej pozostaje w specjalistycznym leczeniu [...] a ponadto cierpi na [...]. Skarżąca pomaga matce w codziennym funkcjonowaniu, ubieraniu się, czesaniu, kąpieli. Skarżąca ponadto przygotowuje posiłki, podaje leki oraz realizuje recepty i załatwia wizyty u lekarzy specjalistów.

Dokonując oceny powyższych czynności opiekuńczych organ odwoławczy wskazał, że co do zasady nie uległy one zmianie w porównaniu do poprzedniego stanu faktycznego. Organ ustalił także krąg osób zobowiązanych do alimentacji matki skarżącej i w porównaniu do stanu będącego przedmiotem oceny organów oraz sądu w poprzedniej sprawie stan ten nie uległ zmianie. Wedle ustaleń organu zawartych w wywiadzie środowiskowym matka skarżącej posiada jeszcze pięcioro dzieci, które w ocenie skarżącej nie są w stanie sprawować opieki, ponieważ pracują lub pobierają emeryturę i mieszkają w różnych miejscach.

Kolegium stwierdziło, że w aktach sprawy nie ma oświadczeń pozostałych dzieci A. B. w kwestii braku możliwości wywiązania się przez nie ze zobowiązań alimentacyjnych, a zatem organ II instancji przytoczył fragment uzasadnienia swojej decyzji z dnia 28 lutego 2022 r., w której przedstawione zostały oświadczenia pozostałych dzieci A. B. znajdujące się w aktach poprzedniej sprawy.

W ocenie Kolegium, w przypadku skarżącej nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia, a sprawowaną opieką. Z akt sprawy nie wynika aby skarżąca kiedykolwiek pracowała zawodowo. Z kolei ustalony zakres opieki - według Kolegium - nie daje podstawy do uznania aby sprawowana przez skarżącą opieka nad matką nie pozwalała jej na podjęcie zatrudnienia, choćby w ograniczonym zakresie. Pomoc w codziennym funkcjonowaniu (kąpiel, czesanie), przygotowywanie posiłków, podawanie leków nie stanowi bowiem przeszkody w podjęciu zatrudnienia, podobnie jak zakup leków i wizyty u lekarza, które nie są codzienną koniecznością. Kolegium podkreśliło, że powyższy pogląd podzielił WSA w Krakowie w sprawie III SA/Kr 766/22.

Zdaniem organu II instancji, nie bez znaczenia jest także fakt, że matka skarżącej posiada jeszcze pięcioro dzieci, z czego przynajmniej czworo jest zobowiązanych do alimentacji w równym stopniu co skarżąca. Po stronie rodzeństwa skarżącej nie ma przeszkody - która świadczyłaby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego - mającej charakter obiektywny, niezależny od ich woli. Organ odwoławczy stwierdził, że w aktach niniejszej sprawy brak jest oświadczeń rodzeństwa skarżącej, a jedynie zawarte jest jej oświadczenie o przyczynach z jakich jej rodzeństwo nie może wywiązać się ze swoich obowiązków alimentacyjnych wobec matki. Analizując jednak to oświadczenie skarżącej i porównując je z oświadczeniami złożonymi przez jej rodzeństwo w poprzedniej sprawie Kolegium doszło do wniosku, że ich motywy nie uległy zmianie.

Organ II instancji wskazał, że z oświadczeń rodzeństwa skarżącej wynika, że jako powód, który uniemożliwiałby spełnienie obowiązku alimentacyjnego wobec matki wskazują bądź fakt, iż mieszkają i pracują poza domem rodzinnym (J. B., J. W.) bądź też na zły stan zdrowia (M. J.), który jednak nie jest udokumentowany orzeczeniem o niepełnosprawności. Kolejny syn – J. B.1, który poprzednio odmówił złożenia oświadczenia w kwestii ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wobec matki, aktualnie wskazuje (za pośrednictwem skarżącej), że fakt zamieszkiwania przez niego w innej miejscowości oraz praca zawodowa stanowią powód uchylenia się od jego spełnienia. Kolegium podniosło, że M. J. przebywa na emeryturze i zamieszkuje w tej samej gminie co skarżąca, co daje podstawy do przyjęcia, że może współdzielić opiekę nad matką wraz ze skarżącą.

Kolegium zauważyło, iż obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Stąd też, jeżeli dzieci A. B. z subiektywnych względów nie mogą partycypować w osobistej opiece nad matką (realizować obowiązku alimentacyjnego w w/w sposób), to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowała skarżąca zaś koszty związane z opieką (jako ewentualny ekwiwalent za rezygnację przez nią z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia) pokrywane byłyby w częściach adekwatnych do ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego względem matki. W tym stanie faktycznym organ odwoławczy uznał, iż skarżąca nie spełnia warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji wraz z decyzją organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez przyznanie jej wnioskowanego świadczenia, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła:

1) naruszenia prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

2) rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że nie przysługuje jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będąc jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż jej rodzeństwo może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

Za bezsporny w sprawie skarżąca uznała fakt, że jako dziecko niepełnosprawnej mieści się w katalogu podmiotów, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Odnośnie natomiast twierdzenia organu, że powinna otrzymać wsparcie od rodzeństwa skarżąca wskazała, że z utrwalonej linii orzeczniczej Wojewódzkich Sądów Administracyjnych wynika, że nie może stanowić podstawy odmowy przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego argument, że rodzeństwo wnioskodawcy powinno wspierać wnioskodawcę w opiece nad osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w przypadku gdy jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu nie przewiduje bowiem pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Tym samym jeżeli jest kilka podmiotów zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Skarżący ma prawo wyboru czy podejmie zatrudnienie i będzie dzielił się obowiązkiem alimentacyjnym względem matki z pozostałym rodzeństwem czy też będzie czynił osobiste starania poprzez osobistą opiekę. Organy administracyjne nie mogą decydować za stronę w jaki sposób będzie wywiązywała się ona z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego. W ocenie skarżącej, na uwagę zasługuje również wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2006 r., w którym to Trybunał zważył, iż w przypadku kiedy członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to od opiekuna rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać wsparcie państwa.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wskazać należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, skargę złożoną w niniejszej sprawie rozpoznał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do treści art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.). Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie skarżąca w treści skargi wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a organ nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 11 grudnia 2023 r., którą utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia 7 lipca 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę, na okres od 1 maja do 29 czerwca 2023 r.

W ocenie Sądu, skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygając sprawę, organ odwoławczy nie naruszył także przepisów prawa materialnego.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., zwanej dalej u.ś.r.). Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie natomiast z treścią art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, na wstępie uznać należy za słuszne stanowisko organu II instancji, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygnatura akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Prawidłowo zatem organ uznał, że fakt, że niepełnosprawność u matki skarżącej istniała od 87-go roku życia, nie mogła stanowić samoistnej przesłanki do uznania, że skarżącej nie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie była to jednak jedyna okoliczność, którą należy spełnić aby otrzymać wnioskowane świadczenie.

Jak wynika z akt sprawy matka skarżącej zmarła w dniu 29 czerwca 2023 r. Bezsporne w przedmiotowej sprawie jest, że skarżąca opiekowała się matką, która jest niepełnosprawna w stopniu znacznym. Nie był również sporny zakres opieki skarżącej nad matką, a także stan zdrowia jej matki, którego organy nie kwestionowały.

Sporne było natomiast, czy zakres opieki sprawowanej nad matką, uniemożliwiał skarżącej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia oraz czy okoliczność, że poza skarżącą, niepełnosprawna matka miała jeszcze pięcioro dzieci, z czego w stosunku do czworga z nich nie zachodziły obiektywne przeszkody w realizacji ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, miała znaczenie przy ocenie spełnienia przez skarżącą przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Podkreślić należy, że ani organy, ani Sąd nie kwestionują, że matka skarżącej była osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, gdyż potwierdza to znajdujące się w aktach sprawy orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 16 marca 2021 r., wydane na stałe. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 8 stycznia 2021 r. Z treści tego orzeczenia wynika również, że matka skarżącej wymagała stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Matka skarżącej była wdową, a oprócz skarżącej miała jeszcze pięcioro innych dzieci, przy czym dwaj synowie (J. B.1 oraz J. B.), gdy ich matka jeszcze żyła pracowali zawodowo, mieli własne rodziny i jak twierdziła skarżąca nie byli w stanie wywiązywać się z obowiązku alimentacyjnego wobec niej. Z kolei z oświadczenia skarżącej z dnia 19 czerwca 2023 r. wynikało, że jej siostra J. W. oraz brat M. J. byli emerytami, jednak z uwagi na stan zdrowia nie byli w stanie pomóc w opiece nad matką. Ostatni z braci skarżącej, A. R. pracował zawodowo, jednak rodzice skarżącej w stosunku do niego [...].

Podkreślić należy, że jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Ustawodawca wymaga zatem, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim i ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13).

W przedmiotowej sprawie organy odmówiły skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego m.in. z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez nią opieką nad matką, a rezygnacją z zatrudnienia. W aktach sprawy brak bowiem informacji by skarżąca kiedykolwiek pracowała zawodowo. Tym samym niepełnosprawność matki nie stanowiła podstawy do rezygnacji przez skarżącą z pracy skoro wcześniej nie pracowała. Kwestia wcześniejszego zatrudnienia skarżącej nie była przez nią poruszana ani w odwołaniu od decyzji organu I instancji ani w skardze.

Ponadto jak to już zostało powyżej wskazane, skarżąca nie była jedynym dzieckiem zobowiązanym do alimentacji i opieki nad niepełnosprawną matką. Rodzeństwo skarżącej nie byli zwolnieni z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Z protokołu wywiadu środowiskowego z dnia 5 czerwca 2023 r. wynikało, że czworo z nich nadal pracowało zawodowo (w oświadczeniu z dnia 19 czerwca 2023 r. skarżąca podała, że tylko bracia J. i J.1 nadal pracują), to jednak żadne z nich nie wykazało, że nie mogło udzielić skarżącej wsparcia w opiece nad matką. W oświadczeniu z dnia 19 czerwca 2023 r. skarżąca podała, że siostra J. i brat M. nie są w stanie jej pomóc z uwagi na ich stan zdrowia, jednak nie zostało to poparte żadnymi dowodami, w szczególności orzeczeniem o niepełnosprawności.

Sąd w składzie orzekającym podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, że wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki, czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości, nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być, np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną.

Nadto wskazać należy, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać, np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, stwierdził, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania". Z kolei w doktrynie wskazuje się, że "W art. 128 k.r.o. ustawodawca określił również przedmiot świadczenia alimentacyjnego, który stanowią środki utrzymania, a w miarę potrzeby także środki wychowania osoby uprawnionej. W przepisie chodzi o świadczenie pieniężne" (G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019).

W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nich z obowiązków alimentacyjnych wobec matki.

Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 ustawy wynika w pierwszej kolejności z faktu, że są to świadczenia z zakresu pomocy społecznej, a zatem ich przyznanie, powinno uwzględniać zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka nie może poradzić sobie sama.

W orzecznictwie wskazuje się przy tym, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, gdyż to zasadniczo na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o tę pomoc wykaże, w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki (bytu) osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie wynikające z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystania z usług opiekuńczych), a mimo tego - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb i stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia, bądź sytuacja ta uniemożliwia jego podjęcie (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 9 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 1048/22, CBOSA).

Równocześnie, interpretacja przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji). W ocenie Sądu, pomoc Państwa powinna być stosowana tam, gdzie jednostka (rodzina) nie jest w stanie poradzić sobie samodzielnie. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22) wskazał, że obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty, nie oznacza obowiązku wspierania każdego w taki sam sposób. To ustawodawca powinien określić formy i zasady wsparcia państwa, a takie zasady zostały określone, m.in. w ustawie o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu, brak uwzględnienia przy ocenie konieczności rezygnacji lub powstrzymania się od zatrudnienia przez skarżącą przepisów o obowiązku alimentacyjnym, prowadziłby do naruszenia przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i niedopuszczalnego modyfikowania przepisów określających obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, a w rezultacie do nieprzewidzianego ustawą zwolnienia pozostałych zobowiązanych z obowiązków alimentacyjnych względem matki (wyrok WSA w Krakowie z dnia 19 stycznia 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1389/22 CBOSA). W konsekwencji Kolegium, prawidłowo uzasadniło odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.

Sąd nie kwestionuje złego stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności pomocy udzielonej matce przez skarżącą (do czego była ona, jako córka, zobowiązana zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym), jednak samo sprawowanie opieki, jak wyżej podkreślono, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ww. ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem Sądu, w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ustawowego obowiązku, w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia w celu opieki nad matką. Podkreślić należy, że rodzeństwo skarżącej, w okresie, gdy ich matka żyła, pracowało zawodowo i żadne z nich nie legitymowało się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dzieci niepełnosprawnej matki są w równym stopniu zobowiązane do sprawowania opieki nad nią. Kolegium prawidłowo wskazało, że obowiązek alimentacyjny przejawia się nie tylko w wykonywaniu osobistej opieki, lecz również może być realizowany w formie zapewnienia środków, pozwalających na zabezpieczenie takiej opieki.

Sprzeczna z prawem, w tym normami konstytucyjnymi (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) nakazującymi pomoc Państwa rodzinom w trudnej sytuacji oraz ww. ustawami, a także nie do pogodzenia z interesem społecznym (art. 7 k.p.a.), byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa, obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców. W takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny zobowiązanych do alimentacji. Doprowadziłoby to też do - z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając (w tym przypadku rodzeństwo skarżącej) faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki matce), a z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców a mimo to, ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. W konsekwencji, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP); (wyrok WSA z dnia 19 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 589/22, CBOSA).

Zdaniem Sądu, limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o zobiektywizowane kryterium – konieczność wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia, wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców.

W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały jakiekolwiek obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nie ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby poprzez zapłatę stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwiłyby wynajęcie opiekuna, bądź byłyby wynagrodzeniem dla skarżącej z tytułu faktycznego wykonywania przez nią czynności opiekuńczych wobec matki.

Prawidłowe jest zatem stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy, uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad matką. Zarzuty skargi w tym względzie są nieuzasadnione.

Reasumując, zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu została oparta na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione przez organy ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Decyzja ta zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu.

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił jako bezzasadną.