Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2275/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-04-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 7 lit. a, art. 19 ust. 1, art. 23 ust. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 877
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - t.j.

SENTENCJA

Dnia 19 kwietnia 2024 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zygmunt Zgierski Sędziowie: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska (spr.) sędzia del. WSA Dariusz Chaciński po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2024 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 30 sierpnia 2022 r., sygn. akt IV SA/Wr 127/22 w sprawie ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 27 lipca 2021 r. nr SKO 4317/43/21 w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranej z tytułu wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, podlegającej zwrotowi wraz z dodatkami oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z 30 sierpnia 2022 r. oddalił skargę B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 27 lipca 2021 r. nr SKO 4317/43/21 w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranej z tytułu wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, podlegającej zwrotowi wraz z dodatkami.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne.

Decyzją z 9 września 2019 r. Burmistrz Ś. przyznał B. K. świadczenia z funduszu alimentacyjnego na osoby uprawnione M. B. i O. B. w kwocie po 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2019 r. do 30 września 2020 r.

W dniu 27 marca 2020 r. wpłynął do organu pierwszej instancji wniosek Prokuratora Prokuratury Rejonowej w Ś. z 20 marca 2020 r. o wszczęcie postępowania administracyjnego w przedmiocie zobowiązania strony do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na osoby uprawnione. Prokurator poinformował organ, że nadzorował postępowanie karne o sygn. akt PR 1 Ds. 131.2020 z zawiadomienia GOPS o podejrzeniu popełnienia przestępstwa nie alimentacji przez A. B. W toku tego postępowania ustalono, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z osobą zobowiązaną do świadczeń alimentacyjnych, która na bieżąco alimentuje małoletnie córki, przekazując stronie pieniądze bez pośrednictwa komornika sądowego.

Decyzją z 6 czerwca 2021 r. Burmistrz Ś. określił stronie nienależnie pobraną w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 30 września 2020 r. kwotę z tytułu wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 6.000 zł, która podlega zwrotowi wraz z należnymi odsetkami ustawowymi. W uzasadnieniu decyzji podano, że Prokurator postanowieniem z dnia 17 stycznia 2020 r. odmówił wszczęcia dochodzenia w sprawie uchylania się przez dłużnika alimentacyjnego – konkubenta strony od obowiązku alimentacyjnego. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego organ uznał, że strona pozostaje w związku konkubenckim i od kwietnia 2020 r. wspólnie z konkubentem wychowują i utrzymują dzieci. Strona nie jest więc osobą samotnie wychowującą dzieci, co potwierdzają oświadczenia strony i jej konkubenta z 13 października 2020 r. oraz przeprowadzony wywiad środowiskowy. Ciężar wychowania i utrzymania dzieci spoczywa więc również na konkubencie strony. Strona, pomimo stosownego pouczenia, nie poinformowała GOPS o zmianie struktury rodziny. Strona nie była więc uprawniona do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 30 września 2020 r. ze względu na zmianę sytuacji rodzinnej oraz wychowywanie i utrzymywanie dzieci wspólnie z osobą zobowiązaną do alimentacji.

Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu decyzją z dnia 27 lipca 2021 r. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. SKO wyjaśniło, że obowiązek alimentacyjny wobec córek ciąży również na konkubencie strony. Z materiału dowodowego sprawy wynika, że od kwietnia 2020 r. jest on realizowany przez dostarczanie córkom środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Od tego czasu konkubent strony prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze stroną i córkami. W tej sytuacji SKO uznało, ze z dniem 1 kwietnia 2020 r. ustało prawo strony do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, ustalone decyzją z dnia 9 września 2019 r. Zdaniem SKO, strona została należycie poinformowana o przyczynach ustania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz o obowiązku powiadamiania organu o wystąpieniu zmian w liczbie członków rodziny oraz uzyskaniu dochodu. Pouczenie w tym zakresie znajdowało się zarówno w treści wniosku złożonego przez stronę, jak i w decyzji przyznającej jej prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Natomiast strona nie poinformowała organu o ponownym prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego z konkubentem i wychowywaniu z nim wspólnych dzieci, a zatem zaniedbała nałożony na nią obowiązek.

B. K. wniosła skargę na decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie i oddalił ją na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: P.p.s.a.). Sąd I instancji wskazał, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że co najmniej od kwietnia 2020 r. strona zamieszkuje razem z konkubentem i dwójką dzieci, prowadzą wspólne gospodarstwo domowe oraz razem wychowują i utrzymują dzieci. Konkubent skarżącej przekazuje jej różne kwoty na utrzymanie dzieci. Od kwietnia 2020 r. realizuje on obowiązek alimentacyjny przez dostarczanie córkom środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Jednak skarżąca, wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 r., poz. 877, dalej "ustawa"), nie poinformowała organu wypłacającego jej świadczenia z funduszu alimentacyjnego o zmianie jej sytuacji rodzinnej i dochodowej od kwietnia 2020 r. Skarżąca prowadzi bowiem wspólne gospodarstwo domowe z konkubentem, który przekazuje jej środki na utrzymanie dzieci, co spowodowało zmianę sytuacji dochodowej skarżącej i dzieci. Sąd I instancji stwierdził, że dla obowiązku zawiadomienia organu o zmianie sytuacji nie ma przy tym znaczenia, w jakiej wysokości konkubent przekazuje skarżącej środki na utrzymanie dzieci i czy czyni to regularnie. Wystąpiła więc przesłanka z art. 2 pkt 7 lit. a) cyt. ustawy, tj. świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części - otrzymanie przez osoby uprawnione całości lub części środków na utrzymanie bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego. Zdaniem Sądu I instancji, przyjęcie, że pobrane świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy wymagało wykazania negatywnego zachowania świadczeniobiorcy, ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Dla zastosowania wskazanej przez organy podstawy prawnej (art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy) niezbędne jest wykazanie, że osoba, która to świadczenie pobrała miała lub powinna mieć świadomość tego, że świadczenie jej nie przysługiwało. Dla skutecznego postawienia stronie zarzutu nienależnie pobranego świadczenia należy wykazać, że osoba uprawniona została prawidłowo poinformowana, jakie okoliczności powodują ustanie prawa do świadczeń.

Sąd I instancji stwierdził, że skarżąca została prawidłowo pouczona o okolicznościach powodujących ustanie lub wstrzymanie wypłaty świadczenia. Zarówno we wniosku, jak i w decyzji o przyznaniu świadczeń z funduszu została pouczona w sposób jasny i zrozumiały o konieczności poinformowania organu o zmianie liczby członków rodziny oraz o zmianie sytuacji dochodowej, w tym o uzyskaniu dochodu. Z tego względu za bezpodstawne Sąd I instancji uznał twierdzenia strony, że pobranie świadczenia za okres od 1 kwietnia 2020 r. do 30 września 2020 r. nastąpiło bez jej winy.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła B. K. wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przez jego błędną wykładnię polegającą na rozpatrywaniu kwestii nienależnie pobranego świadczenia w całkowitym oderwaniu od czynnika subiektywnego w postaci winy skarżącej;

II. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na zebraniu, rozpatrzeniu oraz dokonaniu przez ten organ oceny materiału dowodowego wbrew regułom wynikającym z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a. przez zaniechanie oceny materiału dowodowego w sposób spójny i wszechstronny, pominięcia w ocenie dowodów faktu, iż zobowiązany do alimentacji A. B. do 13 kwietnia 2020 r. przebywał w zakładzie karnym, a po wyjściu na wolność nie otrzymywał regularnego wynagrodzenia i utrzymywał się jedynie z prac dorywczych, które nie były regularne.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej jako: P.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 174 p.p.s.a. Niewątpliwie trafne jest stwierdzenie, że dopiero ocena prawidłowości przeprowadzenia postępowania i poczynionych przez organy, a zaakceptowanych przez Sąd pierwszej instancji, ustaleń faktycznych pozwala na ocenę prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Tym niemniej w przypadku sformułowania w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię konieczne jest odniesienie się do zarzutu błędnej wykładni prawa materialnego, ponieważ prawidłowe rozumienie prawa materialnego wytycza kierunek i zakres przeprowadzonego postępowania dowodowego. Przepis prawa materialnego określa bowiem istotne prawnie, dla danej sprawy okoliczności, a więc warunkuje kierunek podejmowanych przez organ administracji publicznej czynności procesowych zmierzających do dokonania ustaleń faktycznych mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Natomiast w myśl art. 2 pkt 7 lit. a ww. ustawy, ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Stosownie zaś do art. 19 ust. 1 powołanej ustawy, w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia.

Z treści przytoczonych wyżej art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ust. 1 ustawy wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko "nienależnym świadczeniem", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi, co również podkreślił Sąd I instancji. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym w szczególności wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy.

W konsekwencji za uprawniony uznać należy wniosek, że dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, ale konieczne jest wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością, że świadczenie to jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależne świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 ustawy (przemilczała fakty, których skutki prawne były jej znane). Dopiero takie ustalenie może być podstawą zobowiązania tej osoby do zwrotu pobranych świadczeń, na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy.

Analiza stanowiska zaprezentowanego przez Sąd I instancji w zakresie wykładni powyższych regulacji jednoznacznie wskazuje na jego zbieżność z przywołanym powyżej zapatrywaniem. Nie można zatem podzielić zarzutu kasacji w zakresie błędnej wykładni art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Przechodząc do ustaleń stanu faktycznego i kwestii zastosowania powyższych regulacji prawnych w okolicznościach badanej sprawy wypada zauważyć, że bezspornym pozostaje, iż od kwietnia 2020 r. konkubent skarżącej prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze stroną i córkami, które wspólnie wychowują. W skardze kasacyjnej zanegowano natomiast ustalenie, iż ww. przekazywał skarżącej ok. 1000 zł miesięcznie w okresie od kwietnia 2020 r. do września 2020 r., utrzymując, że kwota taka płacona była przez okres trzech, a nie sześciu miesięcy. W tym jednak względzie Sąd I instancji słusznie zauważył, że sam fakt prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego z konkubentem, który przekazuje stronie środki na utrzymanie dzieci, spowodował zmianę sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącej i dzieci. Okoliczność, iż w początkowym okresie środki te nie były przekazywane regularnie i nie w takiej wysokości jak zasądzone alimenty, pozostaje bez znaczenia dla ustalenia, że od kwietnia 2020 r. ciężar wychowania i utrzymania dzieci jest ponoszony także przez osobę zobowiązaną do alimentacji, co oznacza, że od 1 kwietnia 2020 r. do 30 września 2020 r. skarżąca nie była uprawniona do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Wbrew wywodom skargi kasacyjnej w okolicznościach niniejszej sprawy nie można mówić o braku winy, czy braku świadomości skarżącej w odniesieniu do obowiązku informowania organu o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczeń. Jak bowiem trafnie zauważył Sąd I instancji, strona o obowiązkach wynikających z ustawy i skutkach ich zaniedbań została wyczerpująco pouczona na etapie składania wniosku o przyznanie świadczenia oraz w decyzji przyznającej uprawnienie do świadczenia alimentacyjnego. Skarżąca miała więc świadomość, że jest zobowiązana do powiadomienia organu o zmianie sytuacji rodzinnej i wychowywaniu oraz utrzymywaniu dzieci wspólnie z osobą zobowiązaną do alimentacji. W tym względzie organ prawidłowo bowiem spełnił obowiązek informacyjny (art. 9 k.p.a.), co wyklucza możliwość uchylenia się przez skarżącą od negatywnych skutków związanych z nieznajomością prawa.

Mając na uwadze powyższe rozważania oraz stan faktyczny niniejszej sprawy, zamierzonego skutku nie mógł odnieść zarzut naruszenia przez Sąd Wojewódzki przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a. W konsekwencji za niezasadny uznać należało również zarzut niewłaściwego zastosowania art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 P.p.s.a. Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 P.p.s.a.