Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 509/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-01-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz (spr.) Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi W. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 18 kwietnia 2023 r. nr SKO Gd/4117/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej W. A. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Skarga W. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 18 kwietnia 2023 r., nr SKO Gd/4117/23, wniesiona została w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

W dniu 10 grudnia 2021 r. skarżąca złożyła w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w S. wniosek o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem – T. A., legitymującym się wydanym w dniu 8 września 2021 r. na stałe przez Wojewódzki Zespół Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Pomorskim orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ze wskazaniem o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Podczas przeprowadzonego w dniu 20 grudnia 2021 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że 83 – letni ojciec skarżącej jest wdowcem a brat skarżącej nie deklaruje pomocy na rzecz ojca ze względu na trwający konflikt rodzinny. Ustalono przy tym, że ojciec skarżącej choruje na cukrzycę, stan po zawale serca, stan po zabiegu prostaty, nadciśnienie tętnicze, chorobę wieńcową, stan po złamaniu trzonu uda lewego i innych części kości udowej, ma niepełnosprawną prawą rękę. Ojciec skarżącej wymaga przyjmowania leków, w tym insuliny w zastrzykach, badania poziomu cukru i ciśnienia tętniczego, rehabilitacji i przestrzegania lekkostrawnej diety. Ma także problemy z samodzielnym poruszaniem się po mieszkaniu, korzysta z toalety przenośnej, w mieszkaniu porusza się o kulach, przy asekuracji córki, natomiast poza domem porusza się na wózku inwalidzkim. Ojciec skarżącej jest objęty rehabilitacją domową w ramach NFZ, wymaga kontroli w poradniach specjalistycznych. Wymaga także pomocy córki we wszystkich czynnościach samoobsługowych: pobudce, kąpieli i innych czynnościach higienicznych, ubieraniu, smarowaniu kremami, ułożeniu do snu, wymianie podkładów na łóżko, pomiarze poziomu cukru i podaniu insuliny. Samodzielnie spożywa przygotowane przez córkę posiłki. Córka zajmuje się także ogródkiem przydomowym, zakupami i wykonywaniem opłat związanych z mieszkaniem, praniem i sprzątaniem. Ojciec skarżącej mieszka sam. Skarżąca mieszka z córką w niewielkiej odległości od ojca. Podczas nieobecności w domu ojca utrzymuje z ojcem kontakt telefoniczny. Skarżąca ma 24 lata stażu pracy, przy czym od dwóch lat nie pracuje (wygaśnięcie umowy). We wrześniu 2021 r. otrzymała propozycję stażu, jednakże musiała odmówić z uwagi na konieczność opieki nad ojcem.

Decyzją z dnia 10 stycznia 2022 r. Wójt Gminy S. odmówił skarżącej przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad ojcem niewątpliwie wyklucza podjęcie przez nią jakiegokolwiek zatrudnienia, jednakże przyznanie świadczenia nie jest możliwe z uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych albowiem niepełnosprawność ojca skarżącej istnieje od 65. roku życia.

Po rozpoznaniu wniesionego przez skarżącą odwołania, powyższa decyzja została uchylona decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 23 maja 2022 r. a sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania przez organ I instancji. Kolegium wskazało bowiem, że przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia nie może być art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych albowiem uwzględnić należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, stwierdził niezgodność z Konstytucją art. 17 ust. 1b, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Jednocześnie, Kolegium wskazało, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do jednoznacznego ustalenia czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad ojcem. Dlatego też, organ I instancji, ponownie rozpoznając sprawę, powinien przeprowadzić rodzinny wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania osoby wymagającej opieki i ustalić czy skarżąca rzeczywiście sprawuje stałą i osobistą opiekę nad ojcem a także czy zrezygnowała z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki.

W toku ponownego rozpoznawania sprawy, w dniu 7 czerwca 2022 r. organ I instancji przeprowadził wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania ojca skarżącej. Podczas wywiadu ustalono, że ojciec skarżącej choruje przewlekle: cukrzyca typu II, nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, migotanie i trzepotanie przedsionków, nadciśnienie i niewydolność serca, miażdżyca, przewlekłe zaburzenia krążenia pod postacią zawrotów, miażdżyca tętnic, ostre zapalenie trzustki, stan po złamaniu uda lewego oraz stan po złamaniu części kości udowej, ma niepełnosprawną prawą rękę. Ustalono przy tym, że ze względu na posiadane schorzenia ojciec skarżącej wymaga systematycznego przyjmowania leków stałych, insuliny w zastrzykach, rehabilitacji, badania poziomu cukru we krwi, badania ciśnienia tętniczego, stosowania lekkostrawnej diety. Nadto, wymaga stosowania pieluchomajtek na noc oraz podkładów na łóżko, krzesła, miejsca siedzące. Ojciec skarżącej ma problemy z samodzielnym poruszaniem się. Po mieszkaniu porusza się przy pomocy kul oraz stałej asysty córki. Poza miejscem zamieszkania porusza się wyłącznie w asyście córki i wózkiem inwalidzkim. Po ostatnim pobycie w szpitalu (od 1 maja 2022 r. do 13 maja 2022 r.) ojciec jest bardzo osłabiony, dlatego też w ciągu nocy i podczas nieobecności skarżącej używa pieluchomajtek (częstomocz) a w ciągu dnia przy pomocy córki korzysta z toalety. Ojciec skarżącej korzysta z rehabilitacji domowej w ramach NFZ. Ojciec skarżącej wymaga kontroli w poradniach specjalistycznych: kardiologicznej, ortopedycznej, urologicznej, diabetologicznej. Wszystkie wyjazdy do lekarzy organizuje skarżąca. Skarżąca uczestniczy również podczas tych wizyt. Ustalono także, że ojciec skarżącej wymaga pomocy córki we wszystkich czynnościach samoobsługowych, począwszy od pobudki aż do ułożenia do snu (kąpiel, codzienne poranne i wieczorne mycie, strzyżenie włosów, obcinanie paznokci, moczenie nóg, przebieranie, rozbieranie, smarowanie kremami). Ojciec skarżącej nie potrafi sam się ubrać, przygotować kanapki, herbaty. Samodzielnie spożywa posiłki przygotowane przez córkę. Skarżąca zamieszkuje w odległości 5 minut drogi od ojca i gospodarstwo domowe prowadzi wraz z córką, uczęszczającą do szkoły podstawowej. Plan dnia skarżącej przedstawia się następująco: przed godziną 8:00 skarżąca zawozi córkę do szkoły, robi zakupy i przyjeżdża do ojca, pomaga ojcu w ubraniu się, zdjęciu pieluchomajtek, porannej toalecie (ojciec wymaga jej asekuracji w dostaniu się do toalety); około 8:20 skarżąca mierzy ojcu poziom cukru, wykonuje zastrzyk insuliny, mierzy ciśnienie tętnicze, podaje leki; około 8:40 skarżąca przygotowuje ojcu śniadanie, podaje mu je, po śniadaniu podaje ojcu leki (ojciec nie ma orientacji co do dawkowania i przyjmowania leków); około 8:50 skarżąca sprząta po śniadaniu, prowadzi ojca na podwórko; około 10:00 skarżąca wychodzi po zakupy (w tym leki, podkłady i pieluchomajtki); około 11:00 skarżąca przygotowuje ojcu drugie śniadanie (ojciec wymaga częstych ale małych porcji), przygotowuje obiad dla ojca (tylko gotowane produkty); około 13 skarżąca podaje ojcu leki i obiad, sprząta po obiedzie i przygotowuje podwieczorek; około 13:30 skarżąca udaje się do swojego domu ale podczas nieobecności utrzymuje kontakt telefoniczny z ojcem; około 16:00 skarżąca podaje ojcu podwieczorek; około 17 skarżąca podaje ojcu kolejny posiłek; około 19:00 skarżąca podaje ojcu leki, mierzy poziom cukru i ciśnienie tętnicze, podaje zastrzyk insuliny, podaje ojcu kolację a następnie leki po posiłku, po tym przygotowuje ojca do kąpieli (ojciec wymaga pomocy w: wejściu pod prysznic, w umyciu ciała, osuszeniu ręcznikiem, założeniu szlafroku, założeniu pieluchomajtek, założeniu piżamy), układa ojca do snu, sprząta pomieszczenia i około 21 wychodzi do swojego domu. Podczas nieobecności utrzymuje z ojcem kontakt telefoniczny.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Wójt Gminy S. decyzją z dnia 20 czerwca 2022 r., nr GOPS.ŚR.533.109.2022.KL, wydaną na podstawie art. 17 ust. 1, 1a, 1b pkt 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615), również odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia, wskazując, że ze zgromadzonych dokumentów dotyczących sytuacji zawodowej skarżącej wynika, że nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej a sprawowaną przez nią opieką nad ojcem. Organ wskazał przy tym, że obecnie skarżąca zarejestrowana jest w Urzędzie Pracy w Malborku jako osoba bezrobotna a ostatnie zatrudnienie miało miejsce w okresie od 10 kwietnia 2017 r. do 9 lutego 2019 r. i ustało z upływem czasu, na który umowa była zawarta. W okresie od dnia 26 sierpnia 2019 r. do dnia 24 sierpnia 2020 r. skarżąca posiadała prawo do zasiłku dla bezrobotnych. Z kolei, wniosek o przyznanie wnioskowanego świadczenia złożony został przez skarżącą w dniu 10 grudnia 2021 r. a niepełnosprawność ojca skarżącej istniej od 65-roku życia. Nadto, w ocenie organu nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Po rozpoznaniu wniesionego przez skarżącą od powyższej decyzji odwołania, zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia 18 kwietnia 2023 r., wydaną na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a, ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Uzasadniając wydaną decyzję, Kolegium wskazało, że organ I instancji prawidłowo ustalił, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy opieką sprawowaną nad niepełnosprawnym ojcem a ustaniem aktywności zawodowej skarżącej.

Kolegium uznało bowiem, że zakres pomocy świadczonej przez skarżącej ojcu, ustalony podczas wywiadów środowiskowych przeprowadzonych w dniach 20 grudnia 2021 r. i 7 czerwca 2022 r., nie jest na tyle absorbujący aby wykluczał możliwość wykonywania przez skarżącą jakiejkolwiek pracy. Czynności opiekuńcze wykonywane są przez skarżącą przede wszystkim rano i w godzinach wieczornych, i zajmują około 1 godzinę rano i 1,5 godziny wieczorem. Stan zdrowia ojca skarżącej nie wymaga stałej i długotrwałej obecności córki. Ojciec skarżącej nie jest osobą leżącą, porusza się przy pomocy sprzętu ortopedycznego, samodzielnie spożywa przygotowane przez córkę posiłki. Pomoc i asekuracja w przemieszczaniu się jest oczywista i nie budzi wątpliwości, ale nie wyklucza podjęcia przez skarżącą zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Opis wykonywanych czynności nie wskazuje, aby istniała konieczność niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą. Przygotowywanie posiłków, pomoc przy kąpieli, nie są czynnościami wykluczającymi podjęcie przez skarżącą zatrudnienia. Czynności opiekuńcze są wykonywane w określonych odstępach czasu. Oznacza to, że przy właściwej organizacji tych czynności, skarżąca może podjąć zatrudnienie, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skarżąca nie wykonuje bowiem przy ojcu czynności pielęgnacyjnych ściśle związanych z jego osobą i wymagających ciągłej obecności. Z kolei, sprzątanie, gotowanie itp. są zwykłymi czynnościami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Robienia zakupów, sprzątania i gotowania nie można uznać za wykonywanie czynności opiekuńczych nad niepełnosprawnym.

We wniesionej do Sądu skardze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zarzucając naruszenie:

1. prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych:

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaną przez nią opieką nad ojcem, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje,

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej,

2. przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad ojcem, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, w pełni podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawione w zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym z dnia 11 września 2023 r. skarżąca przedłożyła do akt sprawy dokumentację medyczną jej ojca z dnia 26 lipca 2023 r., z wnioskiem o uwzględnienie jej podczas rozpoznawania sprawy.

Rozpoznając wniesioną skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, zważył co następuje:

Przeprowadzona przez Sąd, na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) oraz art. 3 § 2 pkt 1 w zw. z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., kontrola legalności wykazała, że decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 18 kwietnia 2023 r., utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy S. z dnia 20 czerwca 2022 r., wydana została z naruszeniem przepisów prawa.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390) - zwanej dalej u.ś.r.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skutecznie ubiegać się może jedynie osoba określona w punktach od 1 do 4 tego przepisu, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną (legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji) w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.

Przy tym, niewątpliwie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże, jak słusznie wskazało Kolegium, przepis ten winien być, interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Skarżąca, jako córka, niewątpliwie jest osobą uprawnioną do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z opieką nad ojcem. Nadto, w sprawie niesporne jest, że ojciec skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydanym na stałe przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Pomorskim w dniu 8 września 2021 r. ze wskazaniem, że wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Jednakże, w ocenie Sądu, dokonana w okolicznościach niniejszej sprawy przez orzekające w sprawie Kolegium ocena, że nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad ojcem nie zasługuje na uwzględnienie w świetle materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy.

Wskazać bowiem należy, że w każdej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia, a więc, czy istnieje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a niemożnością podjęcia zatrudnienia. Czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. Jednakże, to do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności (zob. NSA w wyroku z dnia 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zarówno organy, jak i sąd, nie są uprawnieni w niniejszym postępowaniu do kwestionowania orzeczenia o niepełnosprawności. Przy czym, samo posiadanie orzeczenia nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidualnej sprawie.

Podstawowym narzędziem w zakresie ustalenia czy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne spełnia warunki, o których mowa w art. 17 u.ś.r., w szczególności, czy konieczny zakres sprawowanej opieki uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, bądź zmusza do rezygnacji z pracy zarobkowej jest wywiad środowiskowy. Zgodnie bowiem z przepisem art. 23 ust. 4aa u.ś.r. jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się lub pobierającej świadczenie pielęgnacyjne wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1, organ właściwy oraz wojewoda mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych - do dyrektora centrum usług społecznych, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 2268, z późn. zm.), w celu weryfikacji tych wątpliwości.

Z przeprowadzonych w niniejszej sprawie wywiadów środowiskowych wynika zaś, że skarżąca, oprócz czynności związanych z pomocą ojcu w prowadzeniu gospodarstwa domowego, wykonuje czynności związane z opieką nad nim, których charakter i zakres wymaga jej dyspozycyjności, w zakresie uniemożliwiającym jej podjęcie zatrudnienia.

Ojciec skarżącej, z powodu swoich przewlekłych chorób, ma bowiem problemy z samodzielnym poruszaniem się. Po mieszkaniu porusza się przy pomocy kul oraz przy stałej asekuracji córki. Poza miejscem zamieszkania porusza się na wózku inwalidzkim również przy asyście córki.

Nadto, ojciec skarżącej wymaga jej pomocy przy wszystkich czynnościach samoobsługowych, w szczególności tj. codzienne mycie, ubieranie, rozbieranie, przygotowanie i podanie posiłków. Co więcej, ojciec skarżącej wymaga jej pomocy w dostaniu się do toalety (co z uwagi na chorobę prostaty jest wymagane bardzo często) a także założeniu pieluchomajtek. Ponadto, z uwagi na schorzenia ojca, skarżąca dwa razy dziennie mierzy ojcu poziom cukru i ciśnienie tętnicze a także dwa razy dziennie podaje ojcu zastrzyk z insuliny i trzy razy dziennie podaje mu leki, których ojciec sam nie jest w stanie sobie dawkować i przyjmować. Jednocześnie, skarżąca, z uwagi na lekkostrawną dietę ojca, przygotowuje i podaje mu pięć razy dziennie posiłki. W tym celu robi także zakupy a także sprząta po posiłkach. Skarżąca zawozi również ojca na wizyty lekarskie i towarzyszy mu podczas tych wizyt. Skarżąca, choć nie mieszka z ojcem, jest przez cały czas (również w nocy) do jego dyspozycji.

Zdaniem Sądu, w świetle tych okoliczności, nie zasługuje na akceptację dokonana ocena, że nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad matką.

Wskazać zaś należy, że pod pojęciem "sprawowania opieki", użytym w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie sposób rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej. Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć przy tym należy, że artykuł 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 215/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Warunku "stałej" opieki, nie można bowiem rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki. W zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługą chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może - co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 19 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Po 354/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy przy tym wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. Pamiętać należy, że rezygnacja z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą potrzebującą oznacza całkowite poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu fizycznym oraz psychicznym (zob. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 18 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Gd 359/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 ustawy chodzi o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę (zob. wyrok NSA z dnia 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jednocześnie, Sąd wskazuje, że miarodajny dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest stan faktyczny istniejący w dacie złożenia wniosku o świadczenie a także w dacie orzekania przez organy. Jak bowiem wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie obowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W każdym razie związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły. Dla uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego nie ma znaczenia, od kiedy utrzymuje się taki stan rzeczy, a zatem rezygnacja z zatrudnienia podyktowana opieką mogła nastąpić miesiąc, rok, a nawet kilka lat przed złożeniem wniosku o świadczenie, najważniejsze, by oba te elementy pozostawały w związku przyczynowo-skutkowym (tak NSA w wyroku z dnia 22 września 2022 r., sygn. akt I OSK 2156/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Co więcej, przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie wymaga wyłącznie rezygnacji z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, lecz równorzędną przesłanką jest brak możliwości podjęcia pracy z uwagi na sprawowaną opiekę.

W świetle powyższego, stwierdzić należy, że dokonana w powyższym aspekcie ocena dotycząca braku związku przyczynowo – skutkowego pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego.

W konsekwencji Sąd uznał, że zaskarżona decyzja Kolegium wydana została z naruszeniem przepisów prawa procesowego i materialnego. Przy czym, Sąd stwierdził, że dostrzeżone wadliwości mogą zostać usunięte przez organ odwoławczy, zgodnie z wiążącą na podstawie art. 153 p.p.s.a. oceną prawną wyrażoną w uzasadnieniu niniejszego wyroku.

Sąd nie uwzględnił wniosku dowodowego skarżącej zawartego w piśmie procesowym z dnia 11 września 2023 r. albowiem sąd administracyjny nie dokonuje ustaleń faktycznych w zakresie objętym sprawą administracyjną, lecz kontroluje legalność zaskarżonego aktu z punktu widzenia przestrzegania przez organ administracji orzekający w sprawie, wiążących go, w zakresie dotyczącym dokonywania ustaleń faktycznych, reguł proceduralnych. Sąd orzeka na podstawie akt sprawy, rozpatrując ją na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie wydania zaskarżonego aktu. Rozpoznanie przez sąd konkretnego stanu faktycznego sprawy wynikającego z akt administracyjnych pozwala na stwierdzenie, czy organ zastosował normy obowiązujące w danym stanie faktycznym prawa oraz czy zastosował je prawidłowo. Dokonując kontroli zgodności z prawem decyzji administracyjnej sąd ocenia ją, biorąc pod uwagę stan faktyczny, który istnieje w chwili wydawania decyzji lub podejmowania czynności (zob. wyrok NSA z dnia 17 lutego 2011 r., sygn. akt II GSK 239/10, Legalis) a podstawą orzekania sądu jest materiał zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku całego postępowania toczącego się przed organami obydwu instancji. Sąd przy ocenie legalności zaskarżonej decyzji bierze pod uwagę okoliczności, które z akt tych wynikają i które legły u podstaw jej wydania (zob. wyrok NSA z dnia 11 lutego 2014 r., sygn. akt II GSK 1594/12, Legalis).

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uwzględnił skargę i uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 18 kwietnia 2023 r.

O kosztach postępowania Sąd orzekł zaś na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej kwotę 480 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 p.p.s.a., wobec wniosku skarżącej o rozpoznanie sprawy w tym trybie i braku sprzeciwu organu.