Wyrok NSA, sygn. akt III FSK 1958/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-04-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 10 § 4, art. 71a § 1, art. 71a § 9 w zw. z art. 89, art. 89 § 3 pkt 1.
journal: Dz.U. 2022 poz 479
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Dominik Gajewski (sprawozdawca), Sędzia NSA Anna Dalkowska, Sędzia WSA (del.) Bogusław Woźniak, po rozpoznaniu w dniu 24 kwietnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej S. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 5 grudnia 2019 r. sygn. akt III SA/Łd 731/19 w sprawie ze skargi S. B. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi z dnia 10 lipca 2019 r. nr 1001-IEE2.711.115.2019.2.MAG w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności. 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od S. B. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 21 listopada 2019 r. sygn. akt III SA/Łd 731/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę S. B. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi z dnia 10 lipca 2019 roku nr 1001-IEE2.711.115.2019.2.MAG w przedmiocie określenia nieprzekazanej organowi egzekucyjnemu kwoty wierzytelności zajętej na podstawie zawiadomienia.

Od powyższego wyroku pełnomocnik skarżącego wniósł skargę kasacyjną, w której zarzucił na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 - dalej p.p.s.a.) naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, którym uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1/. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 498 k.c. w zw. z art. 499 k.c. i art. 1025 k.p.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie w konsekwencji czego organ przyjął, iż nie doszło do skutecznego potrącenia wierzytelności skarżącego przysługującej mu wobec M. K. z tytułu alimentów należnych na dzieci z wierzytelnością dłużniczki przysługującą jej od skarżącego z tytułu dostaw piasku;

- art. 519 § 1 i § 2 pkt 2 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na nieuzasadnionym przyjęciu, iż mogło dojść do przejęcia długu przez osobę trzecią skarżącego, w przypadku zgody wierzyciela w sytuacji, gdy z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie jasno wynika, iż wzajemne rozliczenia dłużniczki i skarżącego oparte były na cywilistycznej konstrukcji przekazu oraz potrącenia a nie przejęcia długu;

- art. 921 k.c. w zw. z art. 92 k.c. poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy z ustaleń dokonanych przez organy podatkowe, jak również z przedłożonych dokumentów jasno wynika, iż rozliczenia dłużniczki i skarżącego łączyły relacje prawne oparte na konstrukcji przekazu.

W skardze kasacyjnej zarzucono także na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. naruszenie innych przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 6, 7, 8 § 1, 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. poprzez ich niezastosowanie, czego skutkiem było: - błędne przyjęcie, iż potrącenie wierzytelności przez skarżącego należnej mu od dłużniczki z tytułu alimentów na dzieci z wierzytelnością dłużniczki należną jej od skarżącego z tytułu dostaw piasku nie nastąpiło mimo, iż skarżący przedstawił tytuł wykonawczy uprawniający go do egzekucji alimentów od dłużniczki w kwocie 360.000 złotych, dłużniczka i skarżący są wzajemnie względem siebie wierzycielami i dłużnikami, a jak wynika to z treści art. 1025 k.p.c. należności alimentacyjne podlegają zaspokojeniu z pierwszeństwem przed pozostałymi należnościami, zaraz po kosztach sądowych, nieprzeprowadzeniu żadnych dowodów, w tym nie przesłuchania stron na okoliczność dokonanego potrącenia przez skarżącego jego zobowiązania z tytułu dokonanych dostaw piasku przez dłużniczkę ze zobowiązaniem wobec niej z tytułu zaległych alimentów, co zostało stwierdzone załączonymi do akt sprawy tytułami wykonawczymi, udzielenia jednostronnego upoważnienia przez dłużniczkę - skarżącemu do spełnienia świadczenia do rąk wierzycieli dłużniczki w ramach konstrukcji przekazu,

- art. 71a § 9 u.p.e.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w konsekwencji nieprawidłowego przyjęcia przez organ a następnie przez Sąd, iż skarżący uchylił się od obowiązku przekazania zajętej przez organ wierzytelności wobec dłużniczki organowi egzekucyjnemu w sytuacji, gdy wierzytelność ta w chwili zawiadomienia o zajęciu nie istniała, bo doszło do wzajemnego potrącenia wierzytelności przez dłużniczkę i skarżącego,

- art. 10 § 4 u.p.e.a. poprzez jego niezastosowanie i tym samym błędne przyjęcie przez organy egzekucyjne oraz przez Sąd, iż możliwe było zajęcie wierzytelności jaką dłużniczka miała wobec skarżącego w sytuacji, gdy z wzajemnie istniejących pomiędzy stronami zobowiązań stanowiła ona de facto spłatę długu alimentacyjnego jaki ją obciążał na mocy załączonych do akt tytułów wykonawczych a świadczenia alimentacyjne nie podlegają zajęciu w toku postępowania egzekucyjnego w administracji.

Mając powyższe na uwadze autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa radcowskiego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jako niezasadna nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem rozpoznawanej sprawy jest określenie, czy sąd pierwszej instancji prawidłowo zaaprobował postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi, wydane na podstawie art. 71a § 9 w zw. z art. 89 u.p.e.a. utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] wydane w przedmiocie określenia nieprzekazanej organowi egzekucyjnemu przez skarżącemu kwoty wierzytelności należnej dłużniczce. Wierzytelność zajęta została na podstawie zawiadomienia z dnia 12 września 2018 r. w łącznej wysokości 161 414,47 zł. Istota sporu dotyczy tego, czy organ zasadnie uznał, że skarżący bezpodstawnie, po otrzymaniu zawiadomienia o zajęciu, uchylił się od przekazania organowi zapłaty za faktury, jakie dłużniczka wystawiła za dostarczony mu piasek.

Natomiast w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy zawiadomienie o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej zostało doręczone zarówno dłużniczce, jak i skarżącemu w dniu 12 września 2018r. Zgodnie z art. 89 § 3 pkt 1 u.p.e.a., jednocześnie z przesłaniem zawiadomienia, o którym mowa w § 1, organ egzekucyjny wezwał dłużnika zajętej wierzytelności, aby w terminie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia złożył oświadczenie dotyczące tego, czy uznaje zajętą wierzytelność zobowiązanego, przekaże organowi egzekucyjnemu z zajętej wierzytelności kwoty na pokrycie należności lub z jakiego powodu odmawia tego przekazania, i w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się albo toczyła się sprawa o zajętą wierzytelność. Natomiast skarżący nie wywiązał się z powyższego obowiązku, dlatego w dniu 3 października 2018 r. doręczono skarżącemu "Ponaglenie dłużnika zajętej wierzytelności" z prośbą o niezwłoczne nadesłanie odpowiedzi na pismo z dnia 12 września 2018 r. W dniu 16 października skarżący złożył odpowiedź o braku zobowiązań względem dłużniczki, stwierdzając, że umowa dzierżawy gospodarstwa rolnego z dnia 14 marca 2018 r. została rozliczona w dacie zawarcia umowy, a więc przed doręczeniem mu zawiadomienia o zajęciu.

Zgodnie z art. 71a § 1 u.p.e.a. organy egzekucyjne uprawnione są do przeprowadzania u dłużników zajętej wierzytelności, z wyłączeniem banków, kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego, z zastrzeżeniem § 2 (który nie ma zastosowania w niniejszej sprawie). Natomiast w myśl art. 71a § 9 u.p.e.a. jeżeli dłużnik zajętej wierzytelności nie zgadza się z ustaleniami zawartymi w protokole, może zgłosić niezwłocznie do protokołu odpowiednie wyjaśnienia lub zastrzeżenia albo w terminie 14 dni od dnia jego doręczenia przedłożyć je w formie pisemnej. Natomiast art. 10 § 4 u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy stanowił, że nie podlegają egzekucji świadczenia alimentacyjne, świadczenia pieniężne wypłacane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów, świadczenia rodzinne, dodatki rodzinne, pielęgnacyjne, porodowe, dla sierot zupełnych, zasiłki dla opiekunów, świadczenia z pomocy społecznej, świadczenie wychowawcze oraz jednorazowe świadczenie. Postanowienie wydawane na podstawie ww. art. 71a § 9 u.p.e.a. stanowi zatem konsekwencję dokonanego uprzednio przez organ egzekucyjny zajęcia wierzytelności zobowiązanego u jej dłużnika i stwierdzenia, w wyniku przeprowadzonej przez organ kontroli, iż dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu.

Słusznie zatem wskazał sąd pierwszej instancji, że w rozpoznawanej sprawie spełnione zostały przesłanki do wydania przedmiotowego postanowienia określającego wysokość nieprzekazanej kwoty wierzytelności. Zasadnie wskazano w zaskarżonym wyroku, że okoliczności, które powołuje pełnomocnik skarżącego nie są okolicznościami prawnymi, które umożliwiałyby skarżącemu, jako dłużnikowi zajętej wierzytelności uchylanie się od przekazania organowi egzekucyjnemu wierzytelności przysługujących dłużniczce.

Potrącenie wierzytelności, zgodnie zaś art. 498 § 1 K.c. może nastąpić w sytuacji, gdy dwie osoby są względem siebie dłużnikami i wierzycielami, a tymczasem skarżący dokonywał kompensaty swoich zobowiązań wobec dłużniczki z jej zobowiązaniami wobec innych kontrahentów. Zgodnie z treścią tego przepisu gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Prawna instytucja potrącenia, określana także jako kompensata albo kompensacja (łac. compensatio), należy do kategorii zdarzeń powodujących wygaśnięcie zobowiązania. Polega ona na wzajemnym umorzeniu jednorodnych wierzytelności, jakie dwie osoby mają jednocześnie względem siebie. Wierzytelności będące przedmiotem potrącenia poddane zostają działaniu rachunkowemu, którego rezultatem jest wzajemne zniesienie tych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej. Przy czym przepisy dotyczące potrącenia mają zasadniczo zastosowanie do należności wynikających ze stosunków cywilnoprawnych (prywatnoprawnych). Dokonanie potrącenia wierzytelności o zróżnicowanym charakterze (wierzytelności publicznoprawnej z wierzytelnością cywilnoprawną) jest możliwe, o ile przewidują to odrębne przepisy (A. Janiak [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania - część ogólna, wyd. II, red. A. Kidyba, Warszawa 2014, art. 498).

Ponadto, jak słusznie wskazano w zaskarżonym wyroku, zgodnie z jednolitym poglądem przyjętym w orzecznictwie okoliczności uchylania się od przekazania zajętej wierzytelności powinny mieć charakter prawny, a nie faktyczny. Dokonanie potrącenia wzajemnych wierzytelności – w sytuacji uprzedniego zajęcia jednej z nich może zatem stanowić podstawę do przyjęcia bezpodstawnego uchylenia się dłużnika zajętej wierzytelności od przekazania tej wierzytelności organowi egzekucyjnemu. Dłużnik zajętej wierzytelności nie może według swojego uznania decydować o przeznaczeniu zajętych już wierzytelności. Natomiast w rozpoznawanej sprawie dłużnik zajętej wierzytelności nie wykazał, iż dokonywał kompensaty wierzytelności z tytułu dostaw piasku z wierzytelnościami z tytułu alimentów.

Odnosząc się do zarzutu potrącenia podniesionego w zażaleniu na postanowienie organu I instancji z powołaniem się na akty notarialne - oświadczenia dłużniczki z dnia 29 czerwca 2018 r. o poddaniu się egzekucji z tytułu alimentów należnych od niej na troje dzieci, łącznie 360000 zł, płatnych do rąk ich ojca - skarżącego, którym Sąd Rejonowy w Tomaszowie Mazowieckim w sprawach I Co 1249/18, I Co 1250/18 i I Co 1251/18 nadał klauzulę wykonalności stwierdzić należy, że brak jest dowodu, że oświadczenie o potrąceniu zostało przez skarżącego złożone dłużniczce. Fakt złożenia tytułów wykonawczych do akt postępowania nie jest równoznaczny z takim oświadczeniem, a ponadto skarżący przez całe postępowanie wykazywał, że dokonał kompensaty swoich zobowiązań z zobowiązaniami jakie dłużniczka miała wobec swoich kontrahentów.

Słusznie wskazano także w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że nie sposób zaakceptować stanowiska pełnomocnika skarżącego, że kompensata zobowiązań skarżącego i dłużniczki nastąpiła już w dacie zawarcia umowy na dostawę piasku. Treść umowy o dostawy piasku jednoznacznie wskazuje, że zobowiązanie miało być realizowane w częściach, rozlicznie należności miało być dokonywane na podstawie częściowych faktur wystawianych do 30 dnia miesiąca za miesiąc poprzedni. Stwierdzenie, że kompensata zobowiązań nastąpiła w całości w chwili zawarcia umowy, co wynika z jej § 1 jest więc niezgodna z jej treścią i ustalonym przez organ sposobem realizacji umowy. Umowa dostawy tworzy między stronami stosunek trwały i organizuje ich przyszłą współpracę, występują w niej elementy typowej umowy o dzieło i umowy kontraktacji oraz umowy sprzedaży.

Niezasadny jest także zarzut naruszenia art. 519 § 1 i § 2 pkt 2 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na nieuzasadnionym przyjęciu, iż mogło dojść do przejęcia długu dłużniczki przez osobę trzecią, czyli skarżącego, w przypadku zgody wierzyciela w sytuacji, gdy z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie jasno wynika, iż wzajemne rozliczenia dłużniczki i skarżącego oparte były na cywilistycznej konstrukcji przekazu oraz potrącenia a nie przejęcia długu. Zgodnie z treścią art. 519 k.c. osoba trzecia może wstąpić na miejsce dłużnika, który zostaje z długu zwolniony (przejęcie długu). Przejęcie długu może nastąpić: przez umowę między wierzycielem a osobą trzecią za zgodą dłużnika; oświadczenie dłużnika może być złożone którejkolwiek ze stron; przez umowę między dłużnikiem a osobą trzecią za zgodą wierzyciela; oświadczenie wierzyciela może być złożone którejkolwiek ze stron; jest ono bezskuteczne, jeżeli wierzyciel nie wiedział, że osoba przejmująca dług jest niewypłacalna. Przejęcie długu stanowi umowę, na podstawie której osoba trzecia, niebędąca stroną stosunku obligacyjnego, wstępuje w miejsce dotychczasowego dłużnika, który w związku z tym zostaje zwolniony z długu. Przy czym przejęcie długu nie jest możliwe co do każdego stosunku prawnego. Jednym z wyjątków, może być sytuacja, w której przeciwko przejęciu przemawia właściwość zobowiązania. Nie jest m.in. możliwe przejęcie długu o charakterze publicznoprawnym (G. Kozieł [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania - część ogólna, wyd. II, red. A. Kidyba, Warszawa 2014, art. 519). Należy także podkreślić, że zajęcie długu, w tym wypadku dłużniczki, przez osobę trzecią – skarżącego, zgodnie z treścią przytoczonych wyżej przepisów wymaga zgody wierzyciela. Taka sytuacja oznacza równocześnie bezpodstawne uchylanie się dłużnika zajętej wierzytelności od obowiązku przekazania organowi egzekucyjnemu kwot stanowiących wierzytelność zobowiązanego, bowiem dłużnik zajętej wierzytelności mógłby według swojego uznania bądź nawet w porozumieniu z dłużnikiem decydować o przeznaczeniu zajętych wierzytelności z pominięciem organu egzekucyjnego i bez jego zgody, co byłoby sprzeczne z istotą zajęcia.

Końcowo Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że za niezasadne należy także uznać zarzuty naruszenia przepisów procesowych mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez nieuwzględnienie skargi w wyniku nieuzasadnionego zaakceptowania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, naruszenia przepisów postępowania jakich dopuściły się organy, a mianowicie: art. 6, 7, 8 § 1, art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. oraz art. 71a § 9 u.p.e.a., a także art. 10 § 4 u.p.e.a. Sformułowane przez autora skargi kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego w istocie sprowadzają się do nieuwzględnienia przez sąd pierwszej instancji zarzutów prawa materialnego. Nie mogły one zatem skutkować skutecznym podważeniem prawidłowo ustalonego stanu faktycznego sprawy.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 oraz art. 209 p.p.s.a.

SNSA Dominik Gajewski SNSA Anna Dalkowska SWSA (del.) Bogusław Woźniak