Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 952/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-05-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6113 Podatek dochodowy od osób prawnych
6560
Hasła tematyczne: Interpretacje podatkowe
Podatek dochodowy od osób prawnych
Skarżony organ: Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę oraz oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 15 ust. 1h pkt 2, art. 16 ust. 1 pkt 8, pkt 39
journal: Dz.U. 2019 poz 865
law: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Beata Cieloch, Sędzia NSA Tomasz Kolanowski (sprawozdawca), Sędzia del. WSA Alicja Polańska, Protokolant Mateusz Rumniak, po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2024 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skarg kasacyjnych 1) Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej, 2) B. S.A. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 listopada 2020 r., sygn. akt III SA/Wa 706/20 w sprawie ze skargi B. S.A. z siedzibą w W. na interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia 24 stycznia 2020 r., nr 0114-KDIP2-2.4010.478.2019.2.AM w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i oddala skargę, 2) oddala skargę kasacyjną B. S.A. z siedzibą w W., 3) zasądza od B. S.A. z siedzibą w W. na rzecz Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej kwotę 580 (słownie: pięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi kasacyjnej jest wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia dniu 26 listopada 2020 r. sygn. akt III SA/Wa 706/20, którym Sąd w sprawie ze skargi Banku P. Spółka akcyjna z siedzibą w W. uchylił interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia 24 stycznia 2020 r. nr 0114-KDIP2-2.4010.478.2019.2.AM w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych.

Skarżący we wniosku o interpretację wskazał, że jednym z podejmowanych przez Bank działań w ramach prowadzonej działalności jest obejmowanie obligacji korporacyjnych emitowanych przez osoby prawne do tego upoważnione na podstawie ustawy z dnia 15 stycznia 2015 r. o obligacjach (Dz. U. z 2018 r. poz. 483, dalej: "ustawa o obligacjach"). Zgodnie z art. 4 tej ustawy obligacja jest papierem wartościowym emitowanym w serii, w którym emitent stwierdza, że jest dłużnikiem właściciela obligacji, zwanego dalej "obligatariuszem", i zobowiązuje się wobec niego do spełnienia określonego świadczenia.

Obejmując obligacje, Bank, ponosi wydatek na objęcie papierów wartościowych i jako obligatariusz spodziewa się osiągnąć zysk z tytułu nadwyżki kwoty wykupu obligacji przez emitenta ponad cenę objęcia obligacji. Zdarzają się jednak przypadki, w których Bank obejmuje obligacje podmiotów, które stają się niewypłacalne i np. ogłaszają upadłość, w związku z czym nie mogą dokonać realizacji wyemitowanych papierów wartościowych objętych przez Bank, czyli dokonać wykupu obligacji od Banku. Opóźnienie w uregulowaniu przez emitenta należności Banku z tytułu wykupu przedmiotowych obligacji przekracza lub będzie przekraczać 12 miesięcy.

W związku z powyższym, Bank znajdzie się w sytuacji, w której na objęcie obligacji korporacyjnych poniesiony został wydatek, a wysoce prawdopodobne staje się, że nie zostaną one odzyskane w pełnym wymiarze, co z kolei spowoduje powstanie straty finansowej. By ograniczyć szkody materialne, w takich sytuacjach Bank ma zamiar dokonywać sprzedaży objętych przez siebie obligacji korporacyjnych na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego (dalej: "Fundusz"), tj. szczególnego rodzaju funduszu inwestycyjnego zamkniętego, działającego na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1355). Cena uzyskana ze sprzedaży Funduszowi przedmiotowych obligacji, jako odzwierciedlająca ich bieżącą wartość ekonomiczną, będzie niższa od wydatków poniesionych na ich objęcie. Bank wskazał, że wierzytelności inkorporowane w obligacjach będące przedmiotem wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej nie stanowią wierzytelności przedawnionych.

W związku z powyższym opisem zadano następujące pytania.

1. Czy w sytuacji zbycia obligacji Funduszowi, wydatki na objęcie przez Wnioskodawcę tych obligacji korporacyjnych stanowią koszty uzyskania przychodów w podatku dochodowym od osób prawnych w myśl przepisów art. 16 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 865 z późn. zm.) – dalej zwana "u.p.d.o.p.", tj. jako koszty uzyskania przychodów z odpłatnego zbycia papierów wartościowych?

2. Alternatywnie, w przypadku, gdy odpowiedź na pytanie oznaczone nr 1 byłaby negatywna, czy Bank może uznać stratę ze zbycia obligacji korporacyjnych jako stanowiącą koszty uzyskania przychodów w podatku dochodowym od osób prawnych na podstawie art. 15 ust. 1h pkt 2 u.p.d.o.p., tj. jako stratę Banku ze zbycia funduszowi sekurytyzacyjnemu albo towarzystwu funduszy inwestycyjnych tworzącemu fundusz sekurytyzacyjny wierzytelności z tytułu kredytów (pożyczek), stanowiąca różnicę pomiędzy kwotą uzyskaną ze zbycia a wartością wierzytelności z tytułu udzielonego przez bank kredytu (pożyczki) - do wysokości kwoty udzielonego kredytu (pożyczki), z wyłączeniem odsetek, prowizji i opłat, jeżeli opóźnienie w spłacie kapitału tego kredytu (pożyczki) lub odsetek przekracza 12 miesięcy?

Zdaniem Banku przepisem odnoszącym się do sytuacji opisanej w zdarzeniu przyszłym w pkt 1 jest art. 16 ust. 1 pkt 8 u.p.d.o.p. Stanowi lex specialis w odniesieniu do ogólnej normy ustanowionej w art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p., zaprojektowanym stricte dla wydatków na objęcie lub nabycie udziałów albo wkładów w spółdzielni, udziałów (akcji) oraz papierów wartościowych, a także wydatków na nabycie tytułów uczestnictwa w funduszach kapitałowych papierów wartościowych. Obligacje będące przedmiotem niniejszego wniosku o interpretację stanowią papiery wartościowe, o których mowa w powyższym przepisie.

Alternatywnie, w przypadku uznania stanowiska w zakresie pytania nr 1 za nieprawidłowe, zdaniem Banku strata ze zbycia obligacji korporacyjnych może stanowić koszty uzyskania przychodów w podatku dochodowym od osób prawnych na podstawie art. 15 ust. 1h pkt 2 u.p.d.o.p., jako strata Banku ze zbycia funduszowi sekurytyzacyjnemu albo towarzystwu funduszy inwestycyjnych tworzącemu fundusz sekurytyzacyjny wierzytelności z tytułu kredytów (pożyczek), stanowiąca różnicę pomiędzy kwotą uzyskaną ze zbycia a wartością wierzytelności z tytułu udzielonego przez bank kredytu (pożyczki) - do wysokości kwoty udzielonego kredytu (pożyczki), z wyłączeniem odsetek, prowizji i opłat, jeżeli opóźnienie w spłacie kapitału tego kredytu (pożyczki) lub odsetek przekracza 12 miesięcy.

Organ uznał stanowisko w obu kwestiach za nieprawidłowe.

Sąd pierwszej instancji uznał, że rację ma Organ interpretacyjny powołując się na art. 16 ust. 1 pkt 8 u.p.d.o.p. i wskazując, że wydatki na objęcie obligacji nie będą stanowiły kosztu uzyskania przychodów w momencie ich poniesienia i kosztem staną się w momencie odpłatnego zbycia tych obligacji Funduszowi (co do zastosowania w sprawie wskazanego przepisu obie strony są zgodne), rację ma również co do tego, że ze względu na charakter pożyczkowy obligacji (wierzytelność inkorporowana w obligacji jest wierzytelnością pożyczkową), że w takim przypadku znajduje zastosowanie ograniczenie wynikające z art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p. skoro przepis ten dotyczy (odpłatnego) zbycia wierzytelności, a Bank dokonując zbycia obligacji dokona zbycia wierzytelności pożyczkowej inkorporowanej w tejże obligacji. W tym zakresie z obu przepisów nie wynika, ażeby wykluczały się wzajemnie, co potwierdza możliwość stosowania ograniczenia wynikającego z art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p.

Za zasadny Sąd uznał natomiast zarzut naruszenia art. 15 ust. 1h pkt 2 u.p.d.o.p. poprzez błędną wykładnię, gdzie organ niepoprawnie przyjął, że obligacje korporacyjne nie stanowią desygnatu pojęcia "wierzytelności z tytułu kredytów (pożyczek)" z tego przepisu oraz zarzut naruszenia art. 15 ust. 1h pkt 2 u.p.d.o.p. poprzez niewłaściwą ocenę Organu co do zastosowania tego przepisu. Organ błędnie uznał, że ten przepis nie powinien znaleźć zastosowania w sytuacji Banku, podczas gdy art. 15 ust. 1h pkt 2 u.p.d.o.p. powinien mieć zastosowanie do zbywania przez Bank obligacji korporacyjnych na rzecz funduszy sekurytyzacyjnych (co stanowiło konsekwencję błędnej wykładni wskazanego przepisu).

Od powyższego wyroku wywiedziono dwie skargi kasacyjne.

W skardze kasacyjnej organu zarzucono naruszenie art. 15 ust. 1h u.p.d.o.p. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na nieuprawnionym przyjęciu, że przepis ten winien znaleźć zastosowanie do zbywanych przez Skarżącego obligacji korporacyjnych na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego. Sąd wadliwie przyjął, że strata ze zbycia obligacji korporacyjnych może stanowić koszt uzyskania przychodu banku na podstawie powołanego przepisu. Według Sądu, skoro dochodzi do zbycia obligacji, która inkorporuje wierzytelność pożyczkową, to tym samym dochodzi do zbycia samej wierzytelności z tytułu pożyczki.

Błędna wykładnia art. 15 ust. 1h u.p.d.o.p. doprowadziła Sąd do niewłaściwej oceny co do zastosowania tego przepisu poprzez uznanie, że obejmuje swym zakresem stratę ze zbycia funduszowi sekurytyzacyjnemu obligacji korporacyjnych.

W związku z tym zarzutem, organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie tego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

Z kolei Bank zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p. poprzez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że obligacja jest wierzytelnością w rozumieniu tego przepisu, co skutkowało nieprawidłowym ustaleniem, że przepis ten znajduje zastosowanie do strat z tytułu odpłatnego zbycia obligacji, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu powinna prowadzić do wniosku, że jego hipoteza nie obejmuje strat z tytułu odpłatnego zbycia papierów wartościowych, w tym obligacji. Drugi zarzut dotyczył naruszenia art. 16 ust. 1 pkt 8 i 39 u.p.d.o.p. poprzez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że zakres stosowania tych przepisów w odniesieniu do strat powstałych z tytułu odpłatnego zbycia obligacji nie wyklucza się wzajemnie, podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów powinna prowadzić do wniosku, że w takiej sytuacji art. 16 ust. 1 pkt 8 u.p.d.o.p. stanowi lex specialis względem art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p., wobec czego wyłącza jego zastosowanie w sprawie.

Trzeci zarzut dotyczy naruszenia art. 15 ust. 1, art. 16 ust. 1 pkt 8 i pkt 39 u.p.d.o.p. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że w sprawie znajduje zastosowanie art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p., który ogranicza możliwość rozpoznania przez bank kosztów uzyskania przychodów z tytułu transakcji zbycia obligacji jedynie do wysokości osiągniętego przychodu z tego tytułu, co skutkowało odmową zaliczenia do kosztów uzyskania przychodów straty ze zbycia obligacji na rzecz funduszu.

Mając na uwadze powyższe, Bank wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, rozpoznanie skargi i zasądzenie kosztów postępowania.

Ponadto Bank w piśmie procesowym rozszerzył argumentację uzasadniającą sformułowane zarzuty skargi kasacyjnej i odwołał się do interpretacji ogólnej dotyczącej obligacji Skarbu Państwa.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga kasacyjna organu jest zasadna, z kolei skarga kasacyjna banku nie ma uzasadnionych podstaw.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając zarzuty skarg kasacyjnych odniesie się do poszczególnych kwestii spornych w sprawie.

Odpowiadając zatem w pierwszej kolejności na pytanie, czy w sprawie znajduje zastosowanie art. 16 ust 1 pkt 8 czy też pkt 39 u.p.d.o.p., rację należy przyznać organowi i Sądowi pierwszej instancji.

Zgodnie z art. 16 ust. 1 u.p.d.o.p. nie uważa się za koszt uzyskania przychodów w pkt 8) wydatków na objęcie lub nabycie udziałów albo wkładów w spółdzielni, udziałów (akcji) oraz papierów wartościowych, a także wydatków na nabycie tytułów uczestnictwa w funduszach kapitałowych; wydatki takie są jednak kosztem uzyskania przychodu z odpłatnego zbycia tych udziałów w spółdzielni, udziałów (akcji) oraz papierów wartościowych, w tym z tytułu wykupu przez emitenta papierów wartościowych, a także z odkupienia albo umorzenia tytułów uczestnictwa w funduszach kapitałowych, z zastrzeżeniem ust. 7e, w części niezaliczonej w jakiejkolwiek formie do kosztów uzyskania przychodów;

w pkt 39) strat z tytułu odpłatnego zbycia wierzytelności, w tym w sposób określony w art. 12 ust. 1 pkt 7, z wyjątkiem wierzytelności lub jej części, które uprzednio zostały zarachowane jako przychód należny - do wysokości uprzednio zarachowanej jako przychód należny.

Dla rozwiązania sporu istotne jest określenie relacji między tymi przepisami i ustalenie czy oba przepisy mają zastosowanie do obligacji.

Pojęcie obligacji zostało zdefiniowane w art. 4 ustawy z 15 stycznia 2015 r. o obligacjach (Dz.U. z 2022 poz. 2244), zgodnie z którym obligacja jest papierem wartościowym emitowanym w serii, w którym emitent stwierdza, że jest dłużnikiem właściciela obligacji, zwanego dalej "obligatariuszem", i zobowiązuje się wobec niego do spełnienia określonego świadczenia.

Innymi słowy obligacja zawiera wierzytelność właściciela obligacji w stosunku do emitenta o zapłatę określonego świadczenia pieniężnego (niekiedy również o spełnienie świadczenia niepieniężnego – jednak ten przypadek nie jest objęty wnioskiem o interpretację w przedmiotowej sprawie).

Obligacja jest papierem wartościowym i inkorporuje wierzytelność, czego nie kwestionuje Bank. Pomiędzy tymi pojęciami (papier wartościowy i wierzytelność) zachodzi stosunek krzyżowania się: nie każda wierzytelność wynika z papieru wartościowego i nie jest tak, że wyłączną treścią papieru wartościowego jest zawsze wierzytelność. Są jednak takie papiery wartościowe, których gospodarczy i prawny sens jest wyrażony wierzytelnością, czego przykładem jest obligacja.

Nie jest tak jak twierdzi bank, że ustawodawca, a w ślad za nim organ interpretacyjny i Sąd pierwszej instancji używają zamiennie pojęcia wierzytelność i obligacja, bo jak już wyjaśniono nie są one synonimami. Jeżeli to czynią, to wynika to ze stosowania uproszczenia redakcyjnego.

Źródłem wierzytelności, czyli uprawnienia wierzyciela do żądania od dłużnika spełnienia świadczenia może być zarówno umowa, jak i przepis prawa. Ustawodawca używa pojęcia "wierzytelność", nie precyzując źródła jej powstania (odmiennie niż np. w poniżej analizowanym art. 15 ust. 1h pkt 2 u.p.d.o.p.). Nie używa też zamiennie z pojęciem wierzytelności innych pojęć z nią związanych, takich jak umowa. Podobnie jest w przypadku obligacji.

Z tego względu nietrafne są twierdzenia skarżącego o utożsamieniu tych pojęć. Rację ma zatem organ, że art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p. znajdzie zastosowanie w sprawie. Wynika to wprost z wykładni językowej przepisu, który w stosunku do obligacji zawiera unormowanie szczególne limitujące możliwość uwzględnienia straty z uwagi na to, że nie zostały one zaliczone do przychodu należnego.

W analizowanym przypadku art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p. stanowi lex specialis w stosunku do art. 16 ust. 1 pkt 8 u.p.d.o.p.

Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że powołana interpretacja ogólna dotyczy obligacji skarbowych, uregulowanych odrębnie i służących innym celom niż obligacje korporacyjne. Ponadto, nie podziela wywodu tam zawartego, a zakładającego błędnie, że zamiennie używa się pojęć: obligacja, papiery wartościowe, wierzytelność.

Odnosząc się do drugiego zagadnienia, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie należy zastosować art. 15 ust. 1h pkt 2 u.p.d.o.p.

Zgodnie z art. 15 ust. 1h pkt 2 u.p.d.o.p. w bankach kosztem uzyskania przychodów jest także strata ze zbycia funduszowi sekurytyzacyjnemu albo towarzystwu funduszy inwestycyjnych tworzącemu fundusz sekurytyzacyjny wierzytelności z tytułu kredytów (pożyczek), stanowiąca różnicę pomiędzy kwotą uzyskaną ze zbycia a wartością wierzytelności z tytułu udzielonego przez bank kredytu (pożyczki) - do wysokości kwoty udzielonego kredytu (pożyczki), z wyłączeniem odsetek, prowizji i opłat, jeżeli opóźnienie w spłacie kapitału tego kredytu (pożyczki) lub odsetek przekracza 12 miesięcy.

Przepis ten wyraźnie stanowi o udzielonym kredycie lub pożyczce. Nie ulega wątpliwości, że obligacja to nie kredyt ani pożyczka.

Umowa pożyczki jest wprawdzie umową konsensualną, ale wywiera skutek rzeczowy. Polega na tym, że strony umawiają się w ten sposób, że dający zobowiązuje się przenieść na biorącego własność określonej ilości pieniędzy albo innych rzeczy oznaczonych co do gatunku, natomiast biorący zobowiązuje się zwrócić takie rzeczy, jakie otrzyma (zob. np. J. Gudowski [w:] J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, LEX/el., komentarz lex do art. 353).

Wskazane cechy pożyczki nie znajdują odzwierciedlenia w pojęciu obligacji, która jest papierem wartościowym zawierającym wierzytelność w stosunku do emitenta. W rozpoznawanej sprawie, wierzytelność ta nie polega na przeniesieniu własności rzeczy oznaczonych co do gatunku, lecz na uprawnieniu właściciela do żądania zapłaty przez emitenta określonej kwoty pieniędzy.

Z kolei przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu (art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe – Dz. U. z 2022 r. poz. 2324 ze zm.). Obligacje zatem to nie umowa kredytu.

Obligacje oczywiście mogą pełnić i najczęściej pełnią funkcję pożyczkową czy kredytową, ale nimi nie są, tj. nie są ani pożyczką ani kredytem. Ponadto należy zauważyć, że w literaturze wyróżnia się 10 funkcji szczególnych, jakie spełniają obligacje z punktu widzenia celów gospodarczych, do osiągnięcia których dążą emitenci lub inwestorzy (obligatariusze): kredytową (pożyczkową), lokacyjną (inwestycyjną), obiegową, płatniczą, gwarancyjną, rozwojową, promocyjną, ubezpieczeniową, motywacyjną i skarbową. Możliwa do wyodrębnienia jest również tzw. funkcja spekulacyjna (por. S. Syp [w:] A. Stokłosa, S. Syp, Ustawa o obligacjach. Komentarz, Warszawa 2020, komentarz do art. 4.).

Wynika z powyższego, że art. 15 ust. 1h pkt 2 u.p.d.o.p. nie odnosi się do obligacji.

Stanowisko organu znajduje oparcie nie tylko w wykładni językowej, ale i celowościowej. Bank jest podmiotem komercyjnym i ewentualne ryzyko nieudanych inwestycji nie powinno obciążać Skarbu Państwa.

W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.) – zwanej dalej: "p.p.s.a." oddalił skargę kasacyjną banku. Ponadto, z uwagi na uwzględnienie skargi kasacyjnej organu, uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę na podstawie art. 188 p.p.s.a. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a.