Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 648/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2023-12-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: at. 61 ust.2d, art. 64
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder, Sędziowie asesor sądowy WSA Anna Bartłomiejczuk (spr.), sędzia WSA Elżbieta Lemańska, Protokolant st. sekretarz sądowy Katarzyna Derewońko, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 7 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Suwałkach z dnia 12 lipca 2023 r. nr KO.800/113/23 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Prezydenta Miasta Suwałk z dnia 21 kwietnia 2023 r. numer MOPR-DPI-I-8143/46/4562/2023/AB.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 24 kwietnia 2023 r. nr MOPR-DPI-I-8143/46/4562/2023/AB Prezydent Miasta Suwałk, działając m.in. na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 1, ust. 2 pkt 2a, ust. 2d, art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2021, poz. 2268 ze zm., dalej: "u.p.s."), ustalił B. B. (dalej powoływanej jako: "Skarżąca") opłatę za pobyt męża E. B. w Domu Pomocy Społecznej w N. (dalej: "DPS") w wysokości 944,62 zł miesięcznie od dnia 1 kwietnia 2023 r.

W uzasadnieniu organ przedstawił stan faktyczny i prawny sprawy. Wskazał, że podstawą umieszczenia E. B. w domu pomocy społecznej było postanowienie Sądu Rejonowego w Suwałkach III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 11 kwietnia 2022 r. sygn. akt. III RNs 32/22. Dalej, powołując się na art. 54 ust. 1 oraz art. 60 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej wyjaśnił, że pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania. Zgodnie zaś z Obwieszczeniem Nr 1 Starosty Ełckiego z dnia 17 stycznia 2023 r., średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS w N., gdzie został umieszczony mąż Skarżącej – E. B., na rok 2023 wynosi 5.770,87 zł.

Organ I instancji powołał też art. 61 ust. 1 pkt 1-3 u.p.s., argumentując, że do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są obowiązani w kolejności: mieszkaniec domu w wysokości 70 % swojego dochodu, małżonek, zstępni przed wstępnymi, gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Powoła się też na art. 61 ust. 2 pkt 1-3 ustawy określający reguły, według których są ustalane opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, które powinny wnosić obowiązane podmioty oraz granice swobody określania wysokości tych opłat. Stosując powyższe przepisy organ uznał, że mieszkaniec DPS E. B. ponosi odpłatności w wysokości 1.382,09 zł miesięcznie, co pokrywa tylko w części średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej. W związku z powyższym pozostałą część w kwocie 4.388,78 zł tj. (5.770,87 zł - 1.382,09 zł) wynikającą z różnicy pomiędzy kosztem utrzymania, a opłatą mieszkańca, zobowiązana jest pokryć rodzina. Zgodnie zaś z katalogiem osób obowiązanych mieszkaniec jest osobą w związku małżeńskim z B. B. i posiada pełnoletnią córkę M. D. Organ wskazał, że sytuacja finansowa córki nie kwalifikuje jej do ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS, a wszczęte i zakończone z urzędu postępowanie na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego w sprawie ustalenia opłaty za pobyt ojca w DPS zostało przez organ umorzone.

Opierając się zaś za wynikach w wywiadu środowiskowego organ ustalił, że Skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, zaś źródłem jej utrzymania jest emerytura, która w miesiącu marcu 2023 r. wyniosła 3.272.62 zł miesięcznie. W ocenie organu otrzymywany przez Skarżącą dochód przekracza 300 % kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, zatem kwalifikuje do ponoszenia opłaty za pobyt męża w DPS zgodnie z wyliczeniami - dochód rodziny wynoszący 3.272,62 zł miesięcznie - kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej wynosi (776,00 x 300 % ) - 2.328,00 zł = wysokość opłaty 944.62 zł. Organ zaznaczył jednocześnie, że Skarżąca nie wyraziła zgody na zawarcie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy dotyczącej ponoszenia opłaty za pobyt męża w DPS. W takim zaś przypadku, na mocy art. 61 ust. 2d u.p.s., wysokość opłaty ustalana jest w drodze decyzji, co skutkowało wszczęciem przedmiotowego postępowania i ustaleniem opłaty pobyt męża w DPS w wysokości 944,62 zł miesięcznie.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła Skarżąca zarzucając jej naruszenie:

(-) art. 61 ust. 1 w zw. z art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. poprzez jego zastosowanie i tym samym obciążenie opłatą za pobyt męża w DPS, nie biorąc pod uwagę trudnej sytuacji finansowej Skarżącej oraz tego, że jest osobą schorowaną, utrzymującą się wyłącznie z emerytury, która w większości wydatkuje na leki i swoje utrzymanie oraz nie posiada środków finansowych na ponoszenie ustalonej opłaty;

(-) art. 61 ust. 2d u.p.s. poprzez jego zastosowanie i tym samym obciążenie jej opłatą za pobyt męża w DPS wskazując, że odmówiła zawarcia umowy, podczas gdy nie prowadzi ona z mężem wspólnego pożycia, a mąż źle ją traktował, nie szanował, pogardliwie się o niej wypowiadał, od którego uciekła, a jedynie nie wzięła jeszcze rozwodu, a to powoduje, że nie powinna być obciążana opłatą za jego pobyt DPS, przy jednoczesnym jego rażącym zachowaniu względem jej osoby, co jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego;

(-) art. 64 ust. 2 i ust. 7 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie i niezwolnienie jej od obowiązku uiszczania opłaty za pobyt męża w sytuacji gdy istnieją po jej stronie szczególne okoliczności, tj. nieinteresowanie się jej losem i losem córki, złe traktowanie, porzucenie rodziny, nieinteresowanie się losem rodziny, co uzasadnia zwolnienie jej od opłaty w całości, rażące naruszanie obowiązków rodzinnych przez męża wobec niej i jej jedynej córki, czego organ nie uwzględnił;

(-) art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., wskazując, że organ I instancji nie objął przy wydaniu decyzji całości sprawy, nie uwzględnił szczególnych okoliczności, które legły po jej stronie, a tym samym nie dokonał całościowego wyjaśnienia stanu faktycznego, nie uwzględnił najważniejszego stanowiska prezentowanego przez odwołującą podczas wywiadu środowiskowego, co spowodowało nie ustalenie, że zachodzą szczególne okoliczności do zwolnienia odwołującej od ustalenia i obciążania ją opłatą.

Końcowo, na podstawie art. 61 ust. 2 u.p.s., Skarżąca wniosła o zwolnienie jej z całości opłaty i umorzenie postępowania, zawnioskowała również o dopuszczenie dowodu z jej dokumentacji medycznej oraz rachunków z ponoszonych wydatków.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Suwałkach (dalej: "SKO") decyzją z dnia 12 lipca 2023r. nr KO.800/13/23 utrzymało ww. decyzję w mocy. W uzasadnieniu SKO podzieliło argumentację ustalenia faktyczne i prawne organu I instancji, podkreślając, że organ zaproponował Skarżącej zawarcie umowy w dniu 4 kwietnia 2023 r. odnośnie do ponoszenia przez nią opłaty za pobyt jej męża w DPS, jednakże odmówiła ona zawarcia tejże umowy. W zaistniałej sytuacji, organ pierwszej instancji prawidłowo zastosował art. 61 ust. 2d ustawy i ustalił Skarżącej opłatę za pobyt męża w DPS w drodze decyzji administracyjnej. Dodatkowo, ustosunkowując się do złożonego przez Skarżącą wniosku o zwolnienie jej z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, Kolegium wyjaśniło, że takie zwolnienie może dotyczyć jedynie sytuacji, w której zarówno osoba zobowiązana jak i wysokość opłaty zostały już wcześniej ustalone w odpowiednim, ostatecznym rozstrzygnięciu. Zwolnienie musi bowiem odnosić się do skonkretyzowanego obowiązku. Stąd też ewentualne rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt pensjonariusza w domu pomocy społecznej (art. 64 oraz art. 64a u.p.s.) może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt (art. 61 u.p.s.). Są to bowiem zagadnienia odrębne, które winny stanowić przedmiot odrębnych spraw administracyjnych.

Skargę na ww. decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Białymstoku złożyła Skarżąca zaskarżając ją w całości i zarzucając jej naruszenie:

1. art. 7, 8, 9, 10, 75, 77 § 1, 80 oraz 107 § 3 k.p.a. poprzez uniemożliwienie wyjaśnienia wszystkich okoliczności niezbędnych do ustalenia stanu faktycznego i niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego jego wyjaśnienia, niewyczerpującym rozpatrzeniu całego materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie skutkujące niezebraniem w sposób właściwy materiału dowodowego co miało istotny wpływ na treść decyzji;

2. art. 64 ust. 7 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie przez organ spełnienia przez Skarżącą okoliczności wymienionej w tym przepisie tj. przesłanki rażącego naruszenia przez E. B. obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, uzasadniających odstąpienie od obciążania jej obowiązkiem ponoszenia opłaty w całości i wzięcie pod uwagę wyłącznie faktu formalnego istnienia małżeństwa Skarżącej i E. B., pomimo, że zaistnienie okoliczności uzasadniających przyjęcie wystąpienia tej przesłanki zostało przez organ jednoznacznie ustalone w postępowaniu dowodowym, gdyż Organ ustalił, że Skarżąca od wielu lat nie mieszka z mężem, nie ma z nim żadnego kontaktu i musiała samotnie wychowywać córkę, gdyż E. B. w żadnym stopniu nie interesował się jej życiem, w żadnym stopniu nie wywiązywał się z obowiązku opieki i pomocy oraz w żaden sposób nie uczestniczył w ich życiu, obarczając Skarżącą wszelkimi obowiązkami rodzicielskimi związanymi z opieką i wychowaniem, jak i całością kosztów utrzymania dziecka i nie uczestniczył w ponoszeniu tych kosztów nawet w najmniejszym zakresie, a ponadto w żaden sposób nie interesował się losem swojej żony, dążył do utrzymywania stanu separacji faktycznej. Tym samym zarówno wobec córki, jak i wobec żony zaniedbał szereg obowiązków rodzinnych, takich jak obowiązek wzajemnej pomocy oraz obowiązek współdziałania dla dobra rodziny, zaś zaniedbanie to z uwagi na jego uporczywość i długotrwałość miało charakter rażący;

3. art. art. 61 ust. 2d w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s. poprzez nieuwzględnienie przez organy w wystarczającym stopniu możliwości Skarżącej przy ustalaniu wysokości wnoszonej przez nią opłaty za pobyt E. B. w DPS i ustalenie tej opłaty w kwocie nieodpowiadającej możliwościom finansowym zobowiązanej, gdyż jej miesięczne obciążenia z tytułu kosztów utrzymania siebie i mieszkania, jak również kosztów leczenia nie pozwalają na zaoszczędzenie kwoty umożliwiającej pokrycie opłaty za pobyt E. B. w domu pomocy społecznej w jakiejkolwiek wysokości, gdyż ponosi ona koszty stałe oraz koszty leczenia swojej osoby, które zostały wykazane w niniejszym postępowaniu, po pokryciu których Skarżąca nie dysponuje kwotą ustaloną w decyzji.

Powołując się na powyższe zarzuty Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu skargi Skarżąca przedstawiła argumentację, przemawiającą w jej ocenie za zasadnością ww. zarzutów.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie odnosząc się do zarzutów wywiedzionych w skardze, których nie podzieliło.

Pismem procesowym z dnia 16 października 2023r. Skarżąca wniosła o zaliczenie w poczet materiału dowodowego dowodu z dokumenty w postaci wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w Suwałkach I Wydział Cywilny z dnia 8 września 2023r. o celem wykazania faktu braku relacji małżeńskich z mieszkańcem DPS- i brak podstaw do naliczenia na rzecz skarżącej opłaty za pobyt E. B.

Na rozprawie w dniu 7 grudnia 2023r. Sąd postanowił dopuścić dowód z ww. dokumentu załączonego do pisma z 16 października 2023r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Skarga podlegała uwzględnieniu, albowiem zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w stopniu, który uzasadnia ich uchylenie.

Przedmiotem kontroli dokonywanej przez Sąd w niniejszej sprawie z punktu widzenia kryterium legalności jest decyzji SKO w Suwałkach z dnia 12 lipca 2023 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Suwałk z dnia 21 kwietnia 2023 r., w której ustalono Skarżącej odpłatność za pobyt męża – E. B. w Domu Pomocy Społecznej w N. od dnia 21 kwietnia 2023 r. w wysokości 944,62 zł.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 61 ust. 2d oraz art. 60 ust. 1 i art. 61 ust. 1-3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 901 dalej jako: "u.p.s."). Przepis art. 60 ust. 1 u.p.s. wprowadza generalną zasadę, w myśl której pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Szczegółowe zagadnienia dotyczące ponoszenia opłat za pobyt w DPS reguluje natomiast art. 61 u.p.s. Przepis ten w ust. 1 stanowi, że obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Zgodnie z ust. 2 przywołanego przepisu, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina,

z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Stosownie zaś do ust. 2d tego artykułu, w przypadku odmowy przez osoby,

o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej ustala

w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1 u.p.s.

z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. Zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r.

o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości.

Z powyższego wynika, że obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt osoby w domu pomocy społecznej ciążący z mocy prawa na określonych podmiotach wymaga skonkretyzowania i zindywidualizowania co do wysokości oraz osoby zobowiązanej (por. uchwała NSA z 11 czerwca 2018 r., I OPS 7/17, wyrok NSA z 14 października 2021 r., I OSK 574/21, CBOSA), co następuje w formie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 cyt. ustawy bądź decyzji określonej w art. 61 ust. 2d i 2e w zw. z art. 59 ust. 1 tej ustawy. Prawidłowy zaś sposób ustalenia przedmiotowej opłaty polega na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną.

W toku kontrolowanego postępowania ustalono, że średni koszt utrzymania mieszkańca w DPS w N. w 2023 r. wynosi 5.770,87 zł (obwieszczenie nr 1 Starosty Ełckiego z dnia 17 stycznia 2023 r.). Mieszkaniec DPS-u E. B. ponosi odpłatność w wysokości 1.382,09 zł, a różnica między średnim miesięcznym kosztem utrzymania, a opłatą mieszkańca wynosi - 4.388,78 zł. Organy ustaliły też, że ww. odpłatność w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w DPS, a opłatą ponoszoną przez mieszkańca powinni pokrywać zstępni - zatem i Skarżąca jako żona pensjonariusza. Następnie organy ustaliły kwotę obciążającą Skarżącą na bazie ustalonego "dochodu na osobę w rodzinie", który w ocenie Sądu został ustalony w prawidłowy sposób i nie był co do wysokości kwestionowany przez Skarżącą. Organy stwierdziły, że dochód Skarżącej (z tytułu emerytury z ZUS), która prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe z miesiąca poprzedzającego miesiąc wszczęcia postępowania, wyniósł 3.272,62 zł, a zatem przekracza 300% ustawowego kryterium dochodowego, które dla jednoosobowego gospodarstwa domowego wynosi 2.328 zł (776 zł x 300%). Odejmując od kwoty ww. dochodu w wysokości 3.272,62 zł, kwotę 2.328 zł odpowiadającą 300% kryterium, organ stwierdził, że w gospodarstwie Skarżącej pozostaje kwota 944,62, która pozwala na ustalenie opłaty za pobyt jej męża w DPS.

W przedmiotowej sprawie istniały co do zasady podstawy do decyzyjnego określenia opłaty za pobyt mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej w N. Organy podjęły bowiem działania zmierzające do zawarcia ze Skarżącą umowy regulującej zasady odpłatności za pobyt męża w placówce, na zawarcie której strona się nie zgodziła (k. 42 akt administracyjnych).Tym samym spełnione zostały formalne przesłanki do decyzyjnego określenia opłaty za pobyt męża Skarżącej w DPS.

Jest to też o tyle istotne, że odmowa Skarżącej zawarcia umowy wyczerpuje hipotezę art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej, a przepis ten obliguje przy ustalaniu wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej do uwzględnienia ograniczeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2, ale też w art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, a więc nie tylko warunku dochodowego, określonego w art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a, ale również możliwości skarżącego.

Zatem, choć w przedmiotowej sprawie dopuszczalne było decyzyjne określenie opłaty za pobyt mieszkańca w DPS w N., to z uwagi na zgodę Skarżącej na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego (formularz z 4 kwietnia 2023r.), obowiązkiem organu przy ustalaniu wysokości opłaty w tym trybie było wzięcie pod uwagę wszystkich ograniczeń ustawowych wyszczególnionych w przepisie. art. 61 ust. 2d u.p.s. Weryfikacja zaskarżonych decyzji nie pozwala jednak na stwierdzenie, że organy ten obowiązek spełniły. Tymczasem ustalenie dochodu strony na gruncie powołanego przepisu pozostaje obowiązkiem organu przy uwzględnieniu kwoty dochodu na osobę w rodzinie oraz przy uwzględnieniu "dochodów i możliwości". Nie jest to zatem działanie wyłącznie matematyczne, tak jak uczyniły to organy w niniejszej sprawie, mające na celu ustalenie dochodu na osobę w rodzinie, następnie ustalenie czy dochód ten jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, a przy wymierzaniu skonkretyzowanej odpłatności uwzględnienie by dochód pozostały po wniesieniu opłaty nie był niższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Nie jest to też prosty wynik obliczeń w postaci różnicy pomiędzy kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a kwotą odpłatności ponoszoną przez mieszkańca, o ile mieści się w ustalonej dodatniej różnicy między dochodem na osobę w rodzinie, a kwotą 300% kryterium dochodowego.

Zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 61 ust. 2d u.p.s. konieczne pozostaje bowiem, co zaakcentowano już wyżej, uwzględnienie ograniczeń wynikających zarówno z art. 61 ust. 2 pkt 2 jak i wynikających z art. 103 ust. 2 tej ustawy, tj. poza wysokością dochodów także możliwości, o których mowa w art. 103 ust. 2 ustawy.

Podkreślić należy, że przepis art. 61 został znowelizowany ustawą z dnia 19 lipca 2019r., o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r., poz. 1690), i ust. 2d – 2f dodane przez art. 1 pkt 7 lit. a przywołanej ustawy zmieniającej, obowiązują od 4 października 2019 r. Skoro ustawodawca dokonując przywołanej wyżej nowelizacji nie zmienił brzmienia art. 61 ust. 2d, który nadal odwołuje się do art. 103 ust. 2, uznać należy, że intencją ustawodawcy było, aby organ przy ustalaniu opłaty uwzględniał nie tylko kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2, ale również dochody i możliwości osoby zobowiązanej, o czym wyraźnie stanowi art. 103 ust. 2 (zob. wyrok tut. Sądu w sprawie II SA/Bk 820/21, WSA w Poznaniu w sprawie II SA/Po 143/21, WSA w Gliwicach II SA/Gl 297/22, CBOSA).

W niniejszej sprawie, analiza treści zaskarżonych decyzji prowadzi do wniosku, że ustalając wysokość spornej opłaty organy uwzględniły w przypadku Skarżącej wyłącznie ograniczenia wynikające art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a u.p.s. Zupełnie natomiast pominęły określony również w art. 61 ust. 2d powoływanej ustawy istotny aspekt sprawy dotyczący "możliwości skarżącej " do ponoszenia opłaty, o którym mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. W piśmiennictwie przyjmuje się zaś, że interpretację pojęcia "możliwości", o którym stanowi art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, ustawodawca pozostawia organowi i należy mieć tu na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty, mogą to być również przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty (art. 64 u.p.s.). Tym samym, mimo rygorów rządzących finansami publicznymi, należy dopuścić sytuacje, w których obciążenia podmiotów zobowiązanych będą niższe, niż wynika to przepisów ustawy (por. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz do art. 103, wyd. VI, LEX/el. 2021, stan prawny: 14 lipca 2021 r.). W konsekwencji stwierdzić trzeba, że ustalona różnica pomiędzy dochodem Skarżącej, a ustalonym kryterium dochodowym nie jest automatycznie kwotą ostateczną ustalaną za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, a jedynie górną granicą tej odpłatności, do której należy zastosować dalsze ograniczenia określone w art. 61 ust. 2d ustawy, tj. wynikające z odesłania do art. 103 ust. 2 u.p.s. Jest to tym bardziej istotne, że organ pierwszej instancji w dacie wydawania swojej decyzji o ustaleniu opłaty znał sytuację Skarżącej, która w toku postępowania wielokrotnie podnosiła argumentację dotyczącą jej wydatków i trudnej sytuacji finansowej.

Jak wynika z powyższego organy nie dokonały w sprawie wszystkich koniecznych ustaleń i nie rozpoznały sprawy w jej całokształcie stosownie do wymogów wynikających z art. 61 ust. 2d w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s., czym w istotny sposób naruszyły wskazane regulacje oraz przepisy art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Tymczasem przepisy dotyczące zasad ustalania odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej mają charakter bezwzględnie obowiązujący i jako takie muszą być ściśle stosowane, bez możliwości jakichkolwiek odstępstw. Ustawodawca nie pozostawił w tym zakresie organom administracji możliwości działania w ramach uznania administracyjnego i pominięcia lub uwzględniania innych kryteriów niż te, które wskazane zostały w ustawie.

W kontrolowanym postępowaniu, zdaniem Sądu, doszło też do naruszenie art. 64 u.p.s. Przepis ten stanowi, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Jak wynika z akt sprawy, Skarżąca wraz z odwołaniem z 15 maja 2023r. złożyła wniosek o zwolnienie jej w całości z opłaty za pobyt E. B. w DPS. Organ II instancji pomimo, że odnotował wpływ takiego wniosku, to stanął na stanowisku, że zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może dotyczyć jedynie sytuacji, w której zarówno osoba zobowiązana jak i wysokość opłaty zostały już wcześniej ustalone w odpowiednim ostatecznym rozstrzygnięciu. Zwolnienie musi bowiem odnosić się do skonkretyzowanego obowiązku, stąd też ewentualne rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt pensjonariusza w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt (art. 61 u.p.s.).

W ocenie Sądu powyższe stanowisko jest nieaktualne. W wyroku NSA z dnia 19 września 2023 r. (sygn. akt I OSK 1864/21) zauważono bowiem, iż w obecnym stanie prawnym nie ma podstaw do kontynuowania dotychczasowej praktyki i wydawania decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej po wydaniu decyzji o ustaleniu wysokości opłaty, jeżeli wniosek o zwolnienie z opłat został złożony w toku postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty. Zwrócono uwagę na zmianę brzmienia zdania wstępnego w art. 64 ustawy o pomocy społecznej, która nastąpiła z dniem 4 października 2019 r. na mocy art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2019 r., poz. 1690). Dodano wówczas, że z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej mogą być zwolnione częściowo lub całkowicie zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Przepis ten w brzmieniu sprzed omawianej nowelizacji uprawniał do ubiegania się o uzyskanie zwolnienia z opłat jedynie osoby wnoszące opłatę. W wyniku zmiany brzmienia art. 64 ustawy o pomocy społecznej prezentowany w orzecznictwie pogląd o ograniczeniu w tym przepisie kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty do osób wnoszących opłatę stał się nieaktualny. Konkludując, strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (tak też NSA w wyroku z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 318/22, z 19 września 2023r., sygn. akt I OSK 1865/21 oraz sygn. akt I OSK 1621/21, CBOSA).

Reasumując, Skarżąca w toku prowadzonego postępowania administracyjnego była zatem uprawniona do ubiegania się o zwolnienie z opłat i z takim wnioskiem wystąpiła wraz z odwołaniem od decyzji organu I instancji. Organy były więc zobowiązane do orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustającej ich wysokość. Nie ma bowiem podstaw do twierdzenia, że wniosek taki powinien być rozpatrzony dopiero po uprawomocnieniu się decyzji określającej wysokość odpłatności. Kolegium powołało się na praktykę stosowania art. 64 u.s.p. ukształtowaną przed nowelizacją tego przepisu, która weszła w życie z dniem 4 października 2019 r. Tymczasem w aktualnym stanie prawnym nie ma podstaw do kontynuowania dotychczasowej praktyki i wydawania decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty po wydaniu decyzji o ustaleniu wysokości opłaty, jeżeli wniosek o zwolnienie z opłat został złożony w toku postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty.

Podsumowując stwierdzić należy, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 61 ust. 2d w związku z art. 103 ust. 2 oraz art. 64 u.p.s., które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy, a także z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią ocenę prawną przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu i wynikające z niej wskazania co do dalszego postępowania. Przy czym, Sąd w żaden sposób nie określa końcowego rozstrzygnięcia, wskazuje natomiast jakie kwestie organ jest obowiązany uwzględnić, a których uprzednio zaniechał. Obowiązkiem organu będzie zatem ustalenie aktualnej sytuacji dochodowej Skarżącej z uwzględnieniem wszelkich ograniczeń ustawowych wynikających z treści art. 61 ust. 2d i 103 ust. 2 u.p.s., w tym "możliwości" Skarżącej oraz rozważanie i wydanie rozstrzygnięcie w przedmiocie złożonego przez Skarżącą wniosku o zwolnienie jej od ponoszenia opłat za pobyt byłego już męża w DPS.

Orzekając w tym zakresie organy zobowiązane będą uwzględnić dokumentację już znajdującą się w aktach sprawy, w tym w szczególności wyniki rodzinnego wywiadu środowiskowego i dokumentację przedłożoną przez Stronę, oraz złożony na etapie postępowania sądowego – wyrok Sądu Okręgowego w Suwałkach I Wydział Cywilny z dnia 8 września 2023r. (sygn. akt I C 699/23) rozwiązujący przez rozwód małżeństwo Skarżącej z mieszkańcem DPS-u – E. B.