Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt I SA/Lu 405/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2024-11-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 26, art. 29 § 1, § 2
journal: Dz.U. 2022 poz 2651
law: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r.  Ordynacja podatkowa (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Kazubińska-Kręcisz (sprawozdawca) Sędziowie WSA Marcin Małek Asesor sądowy Jakub Polanowski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 listopada 2024 r. sprawy ze skargi I. K. na postanowienie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 kwietnia 2024 r. nr 200000.71.2024.RED.357.ZZ.PRS w przedmiocie oddalenia sprzeciwu na czynność egzekucyjną I. uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 marca 2024 r. nr 200000.71.2024.RED.357.ZZ; II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz I. K. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) z tytułu zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2024 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpoznaniu sprawy na wniosek I. K. – małżonki zobowiązanego, utrzymał w mocy postanowienie Zakładu z dnia 15 marca 2024 r. w przedmiocie oddalenia sprzeciwu na czynność egzekucyjną zajęcia nieruchomości, dokonaną przez Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w Lublinie na podstawie zajęcia z dnia 9 listopada 2023 r.

W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że w związku z prowadzoną przez M. K. działalnością gospodarczą powstała zaległość w opłacaniu składek. Wierzyciel wystawił tytuły wykonawcze nr [...] i [...], obejmujące należności na ubezpieczenie społeczne za luty, marzec i kwiecień 2012 r. Małżonkowie K. (pozostający w związku małżeńskim od 1998 r.) są współwłaścicielami nieruchomości – działki nr [...], dla której jest prowadzona księga wieczysta nr [...] na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej. Nieruchomość została nabyta w 2010r. w trakcie trwania wspólności majątkowej. W dniu 1 sierpnia 2011 r. małżonkowie zawarli umowę o ustanowieniu rozdzielności majątkowej (akt notarialny Rep A [...]). Jednak, jak podkreślił organ, małżonkowie nie dokonali podziału nabytej w trakcie trwania wspólności ustawowej nieruchomości. To oznacza, że nadal wchodzi ona w skład majątku wspólnego. Potwierdził to sąd wieczystoksięgowy, który na wniosek wierzyciela dokonał wpisu w księdze wieczystej wpisu hipoteki przymusowej. W księdze wieczystej nadal widnieje wpis, z którego wynika, że nieruchomość jest objęta wspólnością majątkową.

Zdaniem organu, umowa o rozdzielności majątkowej małżonków K. nie spowodowała, iż nastąpił skutek prawny podziału i zniesienia współwłasności dotychczas zgromadzonego majątku wspólnego, w tym w szczególności wydzielenia udziałów w nieruchomości. Takie oświadczenie nie zostało zawarte w akcie notarialnym, a w księdze wieczystej nie dokonano zmiany w omawianym zakresie. W tym stanie rzeczy organ egzekucyjny, zgodnie z art. 29 § 1 O.p., może prowadzić egzekucję z majątku wspólnego małżonków, a więc również z prawa własności nieruchomości, która przysługuje małżonkom niepodzielnie (współwłasność łączna). Nie sposób więc, w ocenie organu, podzielić stanowiska skarżącej, że jej odpowiedzialność za zobowiązania męża została wyłączona wskutek umowy o rozdzielności majątkowej. W przypadku braku podziału majątku małżonek – po wystawieniu na niego tytułu wykonawczego – odpowiada z mocy prawa jedynie wspólnym, a więc w części i swoim majątkiem bez ograniczeń kwotowych i wyłączania określonych składników. Podstawą dochodzenia należności w egzekucji jest przepis art. 27e § 1 pkt 2 u.p.e.a.

Organ podkreślił, że zaległości w zapłacie składek powstały w trakcie trwania związku małżeńskiego oraz wówczas, gdy małżonkowie K. prowadzili wspólne gospodarstwo domowe (według oświadczenia skarżącej prowadzi je samodzielnie dopiero od 2013 r.). Można domniemywać, że dochody z działalności gospodarczej były wykorzystywane przez obojga małżonków. Fakt, iż działalność gospodarcza męża skarżącej została wykreślona w styczniu 2013 r. świadczy też o tym, że zawarta umowa małżeńska miała na celu uniknięcie odpowiedzialności za długi i uniemożliwienie zaspokojenia się wierzycieli. Może to świadczyć o pozorności umowy i chęci pokrzywdzenia wierzycieli.

W tych okolicznościach organ uznał, że nie zaistniała żadna z podstaw do uwzględnienia sprzeciwu, o których mowa w art. 27f § 1 u.p.e.a. Podstawą taką nie jest twierdzenie o utrudnieniu dojścia do części domu i posesji, szczególnie gdy zobowiązany nie podjął próby dobrowolnej zapłaty zadłużenia, nie zaoferował też innego składnika majątkowego, z którego można byłoby prowadzić skutecznie egzekucję.

W skardze na powyższe postanowienie I. K. wniosła o jego uchylenie wraz z poprzedzającym postanowieniem z dnia 15 marca 2024 r. i o umorzenie postępowania w zakresie egzekucji z udziału w nieruchomości wpisanej do księgi wieczystej pod nr [...]; rozważenie stwierdzenia nieważności zaskarżonego postanowienia i poprzedzającego je postanowienia ZUS jako wydanych z rażącym naruszeniem prawa; na podstawie art. 145 § 1 pkt 3 p.p.s.a. - o stwierdzenie wydania postanowień organów obu instancji z naruszeniem :prawa; o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych. Zarzuciła naruszenie:

1. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 157 § 2 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez brak wszczęcia z urzędu postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności postanowienia ZUS z dnia 15 marca 2024 r. w' sytuacji gdy z analizy materiału dowodowego w sprawie wynika, że postanowienia w I i II instancji zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa, tj. niezgodnie z zaistniałym stanem prawnym i faktycznym;

- art. 7 k.p.a. w zw. z 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy przez organ, w tym dowolnej ocenie materiału wyrażającej się zwłaszcza błędnym uznaniem, że zobowiązanie podatkowe z tytułu nieopłaconych należności za ubezpieczenie społeczne na podstawie prowadzonej przez M. K. działalności gospodarczej za okres: luty 2012 r. do marca 2012 r. i kwiecień 2012 r. powstało przed ustanowieniem rozdzielności majątkowej małżeńskiej Izabeli i M. K. w sytuacji, gdy ustanowienie rozdzielności małżeńskiej majątkowej nastąpiło z .dniem 1 sierpnia 2011 r. tj. przed powstaniem zobowiązania podatkowego z tytułu nieopłaconych składek, co doprowadziło do błędnego uznania przez organ, że jego skutki rozciągają się na okres przed ustaleniem rozdzielności małżeńskiej majątkowej i skutkowało podjęciem nieuprawnionej egzekucji zaległych należności pieniężnych z majątku osobistego I. K. tj. udziału w nieruchomości wpisanej do księgi wieczystej pod nr [...]

- art. 76 § 1, art. 77 § .1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, wyrażającej się zwłaszcza w odmówieniu mocy dowodowej i wiarygodności dokumentowi w postaci aktu notarialnego z dnia 1 sierpnia 2011 r. rep. A [...], ustanawiającemu rozdzielność majątkową małżeńską między I. K. i M. K. twierdząc, że nie dokonano podziału nabytej w trakcie trwania wspólności ustawowej małżeńskiej nieruchomości co oznacza, że w dalszym ciągu wchodzi ona w skład majątku wspólnego zobowiązanego oraz jego małżonka, co prowadzi do błędnego ustalenia przez organ, że do rozdzielności majątkowej małżeńskiej nie doszło i uznania, że nieruchomość oznaczona nr [...] nadal wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków, a treść umowy nie spowodowała, iż nastąpił skutek prawny podziału i zniesienia współwłasności majątku wspólnego podatnika i jego małżonki, pomimo że z chwilą ustanowienia rozdzielności majątkowej małżeńskiej wspólność łączna małżonków ustała i przekształciła się we współwłasność w częściach ułamkowych, w związku z tym każdy z nich partycypuje w ww. nieruchomości w ˝ części, a organ nie może domagać się egzekucji z majątku osobistego tj. z udziału w nieruchomości I. K. względem zobowiązań podatkowych jej męża powstałych w kolejnym roku po ustanowieniu rozdzielności;

- art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego tj. w sposób sprzeczny z doświadczeniem życiowym oraz wnioskami wypływającymi z materiału dowodowego, prowadzącą do błędnych ustaleń, że skarżąca jako małżonka zobowiązanego w trakcie trwania związku małżeńskiego, uświadamiając sobie problemy finansowe małżonka prowadzącego działalność gospodarczą i prowadzone względem niego postępowanie egzekucyjne, przekonała go do zawarcia umowy o rozdzielności majątkowej, podczas gdy prawidłowa analiza zebranego w sprawie materiału wskazuje, iż ustanowienie rozdzielności małżeńskiej między małżonkami miało miejsce 1 sierpnia 2011 r., zaś nieopłacone należności małżonka podlegają zajęciu za okres od lutego 2012 r. do marca 2012 r. i kwiecień 2012 r., w konsekwencji czego I. K. nie mogła mieć wiedzy na temat problemów finansowych męża z uwagi na fakt, iż zaległości pojawiły się dopiero w kolejnym roku, co prowadzi do wniosku, że bezpodstawne są wnioski i twierdzenia organu;

- art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, wyrażające się w utrzymaniu w mocy postanowienia organu pierwszej instancji przez Prezesa ZUS w sytuacji, gdy istniały przesłanki do jego uchylenia i wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności, a organ powinien był uchylić postanowienie i umorzyć postępowanie w całości;

2. przepisów prawa materialnego, tj.:

- art. 29 § 2 pkt 1 O.p. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na ustaleniu, że skutki prawne ograniczenia, zniesienia i wyłączenia lub ustania wspólności majątkowej nie odnoszą się do zobowiązań podatkowych powstałych przed dniem zawarcia umowy o ograniczeniu lub wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej i przyjęciu, że małżonkowie K. ponoszą odpowiedzialność na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej za nieopłacone przez M. K. należności na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, podczas gdy zgodnie z prawidłową wykładnią treści przepisu organ powinien ustalić, że małżonkowie ustanowili rozdzielność majątkową małżeńską w dniu 1 sierpnia 2011 r., a nieopłacona należność powstała w kolejnym roku po ustanowieniu rozdzielności, a więc skoro zobowiązanie podatkowe powstało po zawarciu rozdzielności małżeńskiej majątkowej jego skutki nie rozciągają się na okres przed ustanowieniem umowy małżeńskiej, w konsekwencji czego, w zaistniałym stanie faktycznym i prawnym organ nie jest władny domagać się należności z majątku wspólnego małżonków, bowiem od 1 sierpnia 2011 r. są oni współwłaścicielami nieruchomości w częściach ułamkowych;

- art. 47 k.r.i.o. poprzez błędną wykładnię prowadzącą do uznania, że zawarta umowa małżeńska majątkowa nie spowodowała ustania wspólności majątkowej małżeńskiej;

- art. 42 k.r.i.o. w zw. z art. 45 i 46 k.r.i.o. poprzez ich niezastosowanie skutkujące brakiem ustalenia, że powstanie rozdzielności majątkowej powoduje, że do majątku objętego majątkową wspólnością ustawową stosuje się po ustanowieniu rozdzielności przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, a majątek który uprzednio był objęty wspólnością ustawową stanowi obecnie majątek osobisty każdego z małżonków, a powyższe winno prowadzić do ustalenia przez organ, że odpowiedzialność majątkową I. K. za zobowiązania podatkowe małżonka pozostaje wyłączona;

- art. 92 § 4 ustawy - Prawo o notariacie poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że brak zamieszczenia w umowie ustanawiającej rozdzielność oświadczenia notariusza, w którym wskazałby chęć stron do dokonania zmiany w przedmiocie własności nieruchomości potwierdza, że zamiarem stron nie było dokonanie takiej zmiany, gdyż w przeciwnym razie notariusz, który sporządził wskazany akt notarialny miałby obowiązek takie oświadczenie zawrzeć w umowie w oparciu o art. 92 § 4 ustawy, zaś ustanowienie rozdzielności majątkowej małżeńskiej wynika z treści zawartej przez strony umowy, której skutkiem jest wyodrębnienie majątków osobistych małżonków.

W uzasadnieniu skargi podkreślono, że zobowiązany M. K. oraz jego małżonka I. K. w dniu 27 sierpnia 2010 r. nabyli do majątku wspólnego, w trakcie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej, na podstawie umowy sprzedaży nieruchomość gruntową stanowiącą działkę nr [...] w miejscowości G. P., gm. W., powiat L., dla której prowadzona jest księga wieczysta pod numerem [...] Z chwilą ustanowienia w dniu 1 sierpnia 2011r. rozdzielności majątkowej wspólność łączna małżonków przekształciła się we współwłasność w częściach ułamkowych. Nieopłacone należności M. K. za ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej obejmują okres: od 02.2012 r. do 03.2012 r. i 04.2012 r. tj. powstały po zawarciu przez małżonków umowy małżeńskiej majątkowej. Wpis hipoteki przymusowej w wysokości 49.717,89 zł na rzecz ZUS z tytułu nieopłaconych składek nastąpił w dniu 20 listopada 2012 r., na mocy decyzji z dnia 14 września 2012 r. Zatem zarówno zobowiązanie podatkowe, jak i egzekucja z majątku osobistego M. K. nastąpiły w okresie roku i lat następnych po umowie majątkowej. Fakt zawarcia umowy ustanawiającej rozdzielność małżeńską były organowi wiadome, zatem nie może zasłaniać się nieznajomością tego stanu rzeczy, wywodząc skutki prawne z treść wpisu do księgi wieczystej.

Zdaniem skarżącej, Prezes ZUS rażąco naruszył przepisy prawa obciążając ją egzekucją z jej majątku osobistego za zobowiązania męża M. K., które powstały po ustanowieniu pomiędzy małżonkami rozdzielności. majątkowej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, popierając stanowisko prezentowane w zaskarżonej decyzji.

Zarządzeniem z dnia 25 lipca 2024 r. sprawa skierowana została do rozpoznania w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 3 p.p.s.a.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna, bowiem zaskarżone postanowienie w istotny sposób narusza przepisy prawa materialnego. Należy przyznać w zaistniałym sporze rację skarżącej, iż w wyniku zawartej przez nią umowy majątkowej nie ponosi ona odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek powstałe po dacie rozdzielności majątkowej. Powyższe uzasadnia uchylenie zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) p.p.s.a. oraz poprzedzającego je postanowienia Zakładu, zgodnie z art. 135 p.p.s.a., z uwagi na fakt, iż jest ono dotknięte tymi samymi wadliwościami. W pozostałym zakresie zarzuty i wnioski skargi są nieuzasadnione. Dotyczy to zarówno wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego (w tym zakresie rozstrzyga bowiem organ egzekucyjny, a nie Sąd) oraz zarzutu nieważności postanowienia (stwierdzone naruszenie prawa nie ma bowiem w ocenie Sądu charakteru rażącego, w rozumieniu art. 247 § 1 pkt 3 O.p.- zob. wyrok NSA z dnia 6 sierpnia 2024 r., sygn. akt III FSK 237/24). Brak jest także podstawy do wydania orzeczenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 3 p.p.s.a. Wskazana procedura opisuje szczególny typ rozstrzygnięcia - wyrok taki pozostawia w obrocie prawnym zaskarżony akt, mimo istnienia kwalifikowanych podstaw do jego wzruszenia. Taki sposób zakończenia postępowania sądowoadministracyjnego odnosi się do tych decyzji lub postanowień, które obciążone są wadami najpoważniejszymi, tj. dającymi podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji lub postanowienia albo do wznowienia postępowania administracyjnego, a jednocześnie zachodzą określone prawem okoliczności uniemożliwiające wyeliminowanie zaskarżonego aktu z obrotu prawnego z powodu wskazanych uchybień. W niniejszej sprawie sytuacja taka nie ma miejsca, bowiem kontrola zaskarżonego postanowienia doprowadziła do jego wyeliminowania z obrotu prawnego.

Przypomnieć należy, że przedmiotem oceny sądowej jest postanowienie organu rozstrzygające o sprzeciwie małżonki zobowiązanego w toczącym się postępowaniu egzekucyjnym, w którym dokonano czynności egzekucyjnej w postaci zajęcia nieruchomości nabytej w trakcie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej. Zdaniem skarżącej, czynność ta jest bezprawna, bowiem po zawarciu umowy majątkowej uzyskała ona udział we współwłasności tej nieruchomości (w ˝ części), który stanowi jej majątek osobisty. Nie prowadzi też od 2013 r. wspólnego gospodarstwa domowego ze zobowiązanym. Zaległości w płatności składek, które są przedmiotem postępowania egzekucyjnego, powstały po dacie zawarcia pomiędzy małżonkami umowy o rozdzielności majątkowej, a zatem skarżąca nie powinna za nie odpowiadać.

Zdaniem organu, czynność egzekucyjna skierowana została do składnika majątku wspólnego, bowiem umowa majątkowa ograniczyła się wyłącznie do wprowadzenia rozdzielności majątkowej na przyszłość. Nie dokonano ani w niej, ani w innym akcie podziału tych składników majątkowych, w tym zajętej nieruchomości, które przed datą zawarcia umowy stanowiły majątek wspólny małżonków. Oznacza to, że ten składnik nadal pozostaje objęty współwłasnością łączną (czego dowodzi wpis w księdze wieczystej, gdzie udziały małżonków określono jako 1/1), zaś organ jest uprawniony do prowadzenia egzekucji z tego składnika majątku wspólnego. Dodatkowo organ podkreślił, że koincydencja czasowa zawarcia umowy małżeńskiej (1 sierpnia 2011 r.) i wykreślenia przez zobowiązanego działalności gospodarczej z CEiDG (1 stycznia 2013 r.) świadczą o tym, że zarówno zobowiązany, jak i jego małżonka mogli mieć świadomość powstających w działalności problemów finansowych. Chęć uniknięcia odpowiedzialności za nie stanowiła zasadniczą motywację do zawarcia umowy o rozdzielności majątkowej, co świadczy o pozorności tej czynności i nie powinno obciążać wierzyciela.

W ocenie Sądu, rację w powstałym w zakresie skutków prawnych umowy małżeńskiej o rozdzielności majątkowej sporze, a tym samym i prawa do skierowania czynności egzekucyjnej do opisanej nieruchomości, przyznać należy skarżącej.

Przedmiotem egzekucji są zaległości małżonka skarżącej z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata, zwane dalej "należnościami z tytułu składek", nieopłacone w terminie podlegają potrąceniu ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.). Organy zasadnie zastosowały w sprawie ustawę egzekucyjną w brzmieniu nadanym jej ustawą z dnia 11 września 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r., poz. 2070 ze zm.), która weszła w życie z 30 lipca 2020 r. Zgodnie z art. 13 ust. 3 tej ustawy, przepisy nią wprowadzone (a dotyczące egzekucji ze składnika majątkowego wchodzącego w skład majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka) znajdują zastosowanie także do postępowań egzekucyjnych będących w toku w dniu jej wejścia w życie.

Wierzycielem jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych i to ten organ (a następnie – w trybie art. 83 ust. 4 u.s.u.s. - Prezes Zakładu) był uprawniony do rozstrzyganiu o sprzeciwie, w formie postanowienia zgodnie z art. 17 § 1 u.p.e.a. Składki na ubezpieczenie społeczne stanowią należności publicznoprawne. Zgodnie z art. 31 u.s.u.s. stosuje się do nich odpowiednio m.in. art. 26 i art. 29 O.p.

W myśl art. 26ca § 1 pkt 1 u.p.e.a., wierzyciel wystawia kolejny tytuł wykonawczy w razie potrzeby zabezpieczenia na nieruchomości lub egzekucji z nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, zwanego dalej "majątkiem wspólnym", w przypadku gdy odpowiedzialność zobowiązanego za należność pieniężną i odsetki z tytułu niezapłacenia jej w terminie obejmuje majątek osobisty zobowiązanego i majątek wspólny. Przepis art. 26c § 4 u.p.e.a. stanowi, że zobowiązanemu nie doręcza się odpisu dalszego tytułu wykonawczego.

Zgodnie z art. 27f § 1 u.p.e.a, w sprawie odpowiedzialności majątkiem wspólnym małżonkowi zobowiązanego przysługuje prawo sprzeciwu. Podstawą sprzeciwu jest ograniczenie, zniesienie, wyłączenie lub ustanie odpowiedzialności w całości albo częścią majątku wspólnego. W sprzeciwie określa się istotę i zakres żądania oraz dowody uzasadniające to żądanie (§2). W przypadku egzekucji z nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego sprzeciw wnosi się nie później niż w terminie 14 dni od dnia doręczenia małżonkowi zobowiązanego wezwania zgodnie z art. 110c § 2a (§3). Sprzeciw wnosi się do wierzyciela za pośrednictwem organu egzekucyjnego. Sprzeciw może być wniesiony jeden raz w postępowaniu egzekucyjnym (§4). Wierzyciel zawiadamia zobowiązanego o wniesieniu sprzeciwu przez małżonka zobowiązanego (§5). Wierzyciel wydaje postanowienie w sprawie sprzeciwu małżonka zobowiązanego, w którym: (1) oddala sprzeciw; (2) uznaje sprzeciw: (a) w całości, (b) w części i w pozostałym zakresie oddala sprzeciw (§6). Postanowienie w sprawie sprzeciwu małżonka zobowiązanego doręcza się temu małżonkowi i zobowiązanemu. Na postanowienie o oddaleniu sprzeciwu małżonka zobowiązanego małżonkowi zobowiązanego przysługuje zażalenie (§7). Jeżeli postanowienie w sprawie sprzeciwu małżonka zobowiązanego stanie się ostateczne, wierzyciel niezwłocznie zawiadamia organ egzekucyjny o sposobie i dacie ostatecznego rozpatrzenia tego sprzeciwu. Z art. 27g § 1 u.p.e.a. z kolei wynika, że małżonkowi zobowiązanego przysługują prawa zobowiązanego w egzekucji z majątku wspólnego z chwilą wniesienia do organu egzekucyjnego sprzeciwu albo wniosku o udzielenie informacji, o którym mowa w art. 27e § 4.

Sprzeciw jest środkiem obrony małżonka zobowiązanego przed egzekucją z majątku wspólnego i służy wykazaniu, że egzekucja z majątku wspólnego jest niedopuszczalna. Nie jest to natomiast środek służący wykazaniu, że egzekucja skierowana została do składnika majątku odrębnego małżonka zobowiązanego i z tego względu jest niedopuszczalna, czy też środek zmierzający do wyłączenia z egzekucji określonego składnika majątkowego. Istota sprzeciwu dotyczy rozstrzygnięcia, czy zgodnie z odrębnymi przepisami odpowiedzialność za określoną należność pieniężną obejmuje również majątek wspólny zobowiązanego i jego małżonka. Do wskazanych w przepisie modyfikacji tj. ograniczenia, zniesienia, wyłączenia lub ustania odpowiedzialności całością albo częścią majątku wspólnego może dojść m.in. na skutek przewidzianych w k.r.i.o. zdarzeń w postaci: zawarcia, zmiany lub rozwiązania przez zobowiązanego i jego małżonka umowy majątkowej (art. 47 k.r.i.o.) albo wystąpienia innego zdarzenia prawnego, w szczególności powstania rozdzielności majątkowej na skutek orzeczenia sądu (art. 52 k.r.i.o.), ubezwłasnowolnienia lub ogłoszenia upadłości jednego z małżonków (art. 53 k.r.i.o.), orzeczenia separacji (art. 54 k.r.i.o.). Obostrzeniem dla takich modyfikacji jest art. 27e §3 u.p.e.a.

Według art. 27e § 3 u.p.e.a. zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej lub wystąpienie innego zdarzenia skutkującego ograniczeniem, zniesieniem, wyłączeniem lub ustaniem odpowiedzialności zobowiązanego, o której mowa w §1, uznaje się za bezskuteczne do składnika majątkowego, który wchodziłby w skład majątku wspólnego, gdyby nie zawarto tej umowy majątkowej małżeńskiej lub nie wystąpiło takie zdarzenie prawne. Składnik ten uznaje się za wchodzący w skład majątku wspólnego. Przepis ten dotyczy jednak wyłącznie egzekucji należności, gdy odpowiedzialność zobowiązanego za należność pieniężną obejmuje majątek osobisty zobowiązanego i majątek wspólny jego i małżonka, nie zaś majątek odrębny małżonka zobowiązanego.

W zakresie odpowiedzialności majątkiem wspólnym konieczne jest odwołanie się do przepisów Ordynacji podatkowej, to bowiem ta ustawa, a nie ustawa egzekucyjna, określa podstawy materialnoprawne odpowiedzialności podatnika majątkiem wspólnym małżonków. Określono w niej sytuacje, w których podatnik ponosi odpowiedzialność za podatki całym swoim majątkiem (art. 26). Odpowiedzialność ta obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka (art. 29 § 1), a skutki prawne ograniczenia, zniesienia, wyłączenia lub ustania wspólności majątkowej nie odnoszą się do zobowiązań podatkowych powstałych przed dniem:

1) zawarcia umowy o ograniczeniu lub wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej;

2) zniesienia wspólności majątkowej prawomocnym orzeczeniem sądu;

3) ustania wspólności majątkowej w przypadku ubezwłasnowolnienia małżonka;

4) uprawomocnienia się orzeczenia sądu o separacji (art. 29 § 2).

Zasady funkcjonowania małżeńskiej wspólności majątkowej regulują przepisy ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.i.o.). Zgodnie art. 31 § 1 ww. ustawy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków. Stosownie do art. 31 § 2 k.r.i.o., do majątku wspólnego małżonków należą w szczególności: pobrane wynagrodzenia za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków, środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków, kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. W art. 33 k.r.i.o. wymieniono z kolei składniki majątku osobistego każdego z małżonków. Należą do nich m.in. przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków; wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków. Wspólność majątkowa powoduje, że objęte nią składniki majątkowe pozostają współwłasnością małżonków, jednak współwłasnością szczególną, bo bezudziałową. Oznacza to, że w takim samym zakresie każdemu z małżonków przysługują prawa do całej rzeczy. Zgodnie z art. 47 § 1 k.r.i.o., małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa). Umowa taka może poprzedzać zawarcie małżeństwa.

W niniejszej sprawie zajęta w postępowaniu egzekucyjnym nieruchomość została nabyta (odpłatnie) przez oboje małżonków w czasie trwania małżeństwa i wspólności majątkowej oraz przed zawarciem umowy majątkowej, czego skarżąca nie kwestionuje. Z kolei zobowiązania objęte tytułami wykonawczymi, o jakich mowa w sprawie, powstały niespornie po dacie zawarcia umowy majątkowej. Istotną kwestią jest zatem to, jaki skutek wobec składników majątku wspólnego (a dokładnie wobec tej nieruchomości) odniosła treść zawartej pomiędzy małżonkami umowy majątkowej, w tym czy – tak jak wskazuje organ – brak fizycznego podziału nieruchomości powoduje, że nadal objęta jest ona współwłasnością bezudziałową (łączną), a w końcu – czy w związku z powstaniem egzekwowanych należności (obowiązku zapłaty) po dacie zawarcia umowy majątkowej, egzekucja może być skierowana do tego składnika majątkowego w całości.

W ocenie Sądu rację ma skarżąca, że w wyniku zawarcia umowy o rozdzielności majątkowej (a taki charakter miała umowa z dnia 1 sierpnia 2011 r.), dotychczasowy majątek wspólny (wspólność bezudziałowa), przekształciła się we współwłasność w częściach równych, w której udziały każdego z małżonków we wszystkich należących do nich przedmiotach wynoszą po ˝ części. Z tą chwilą powstały dwa majątki odrębne, wspólność majątkowa uległa zaś w całości zniesieniu. Inaczej byłoby jedynie wówczas, gdyby treść umowy przewidywała wyłącznie ograniczenie wspólności majątkowej, co nie miało miejsca w niniejszej sprawie. Stąd też twierdzenie, że małżonkowie K. nadal dysponują takimi składnikami majątku, które są objęte wspólnością małżeńską jest całkowicie nieuprawnione. Małżonkowie mogą oczywiście wraz z zawarciem umowy majątkowej zmieniającej ustrój dokonać fizycznego podziału składników majątku lub też domagać się sądowego ustalenia nierównych udziałów, jednak brak takiej inicjatywy nie powoduje, że nadal posiadają oni jakiekolwiek składniki majątkowe w oparciu o ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej (zob. wyrok WSA w Warszawie z dnia 8 listopada 2016 r., sygn. akt III SA/Wa 2267/15). Powyższego w badanej sprawie nie zmienia wpis w księdze wieczystej, na który powołuje się organ. W księdze wieczystej nie dokonano wprawdzie po zawarciu umowy z 1 sierpnia 2011 r. stosowanych zmian (co wymagało wniosku skarżącej lub jej małżonka), ale też i ZUS przy wniosku o wpis hipoteki przymusowej nie ujawnił faktu istnienia umowy majątkowej pomiędzy małżonkami.

Pogląd organu, iż umowa o rozdzielności majątkowej oddziałuje wyłącznie na przyszłość jest zatem wadliwy. Umowa ta oddziałuje na przyszłość jedynie w aspekcie odpowiedzialności za zobowiązania, co jednak nieco odmiennie uregulowano w przepisach Ordynacji podatkowej. Wystarczy wskazać, że w Ordynacji brak jest przepisu o treści analogicznej do art. 471 k.r.i.o.

W wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt II UK 364/16 Sąd Najwyższy wskazał, że w przypadku zobowiązań składkowych skutkiem prawnym umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową jest wyłączenie odpowiedzialności współmałżonka za zobowiązania składkowe małżonka (płatnika) powstałe po dniu zawarcia tej umowy przy równoczesnym braku spełnienia przesłanek z art. 111 § 4 O.p. Zdaniem Sądu Najwyższego, ukształtowanie zasad odpowiedzialności w art. 26 i art. 29 O.p. oznacza, że odpowiedzialność współmałżonka za zaległość składkową małżonka ograniczona jest do majątku wspólnego i tam, gdzie mowa jest w Ordynacji podatkowej o majątku podatnika dotyczy to wyłącznie jego majątku odrębnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 stycznia 2006 r., II FSK 146/05, LEX nr 201455; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 sierpnia 2008 r., II CSK 130/08, LEX nr 465606; D. Krzyżanowski, Odpowiedzialność majątkiem wspólnym małżonków za przedmałżeńskie zobowiązania podatkowe oraz należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, Palestra 2012 nr 11-12, str. 68-77). Z tego względu wszelkie modyfikacje ustroju majątkowego małżonków są skuteczne w stosunku do zobowiązań podatkowych (składkowych) w przypadkach enumeratywnie wymienionych w art. 29 § 2 O.p. A zatem odpowiedzialność małżonka majątkiem wspólnym obejmuje tylko podatki (a zatem i składki) wynikłe ze zobowiązań powstałych po powstaniu wspólności majątkowej oraz przed zawarciem umów o ograniczeniu lub wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej. Odpowiedzialność podatkowa osób pozostających w związku małżeńskim za zobowiązania powstałe przed zawarciem umów o ograniczeniu lub wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej kształtuje się tak, jakby do zawarcia tych umów nie doszło. Jeśli zaś zobowiązania powstały po zawarciu takich umów, odpowiedzialność współmałżonka jest z zasady wyłączona. Sąd Najwyższy rozstrzygnął przy tym wątpliwości odnoszące się do kwestii wzajemnych relacji pomiędzy art. 29 § 2 pkt 1 O.p. a art. 471 k.r.i.o. Wskazał, że o ile w orzecznictwie dotyczącym odpowiedzialności za zobowiązania cywilnoprawne przyjmuje się, że jeżeli osoba trzecia nie wiedziała o zawarciu umowy majątkowej małżeńskiej oraz o jej rodzaju, to zawarta umowa jest względem niej bezskuteczna, o tyle zobowiązania podatkowe wobec pozostającego w związku małżeńskim podatnika powstają w sposób określony w Ordynacji podatkowej, a zakres odpowiedzialności z tego tytułu w odniesieniu do majątku wspólnego co do zasady nie zależy od zachowania drugiego z małżonków i wynika z mocy prawa. Decydujące znaczenie ma tu pozostawanie w związku małżeńskim i istnienie majątkowej wspólności małżeńskiej. Na tę kwestię zwracał również uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 maja 2012 r., II UK 339/11 (OSNP 2013 nr 7-8, poz. 97) przyjmując, że na podstawie art. 29 § 1 O.p. w związku z art. 31 u.s.u.s. odpowiedzialność majątkiem wspólnym dotyczy tylko tych zobowiązań składkowych, które powstały w czasie trwania wspólności majątkowej. Skoro art. 29 O.p. stanowi wyjątek od zasady wyrażonej w art. 26 tej ustawy, zgodnie z którym podatnik odpowiada całym swoim majątkiem za wynikające ze zobowiązań podatkowych podatki, to jako unormowanie szczegółowe trzeba go wykładać ściśle, a nie rozszerzająco (por. M. Budziarek, Ordynacja podatkowa, Komentarz pod redakcją H. Dzwonkowskiego, Wydanie 4, Warszawa 2013, str. 288; A. Mariański, Odpowiedzialność małżonka i rozwiedzionego małżonka podatnika (płatnika, inkasenta) za zobowiązania podatkowe na gruncie ordynacji podatkowej, Palestra, 2000 nr 2-3, str. 16 -31 oraz A. Mariański, Odpowiedzialność małżonka za zobowiązania podatkowe, Monitor Podatkowy 2003 nr 2, str. 34). Dodatkowo kategoryczne brzmienie art. 29 § 2 O.p. przemawia za przyjęciem, że to nie świadomość organu rentowego takich wyłączeń, ale termin ich dokonania decyduje o zakresie odpowiedzialności współmałżonka za zobowiązania podatkowe małżonka (płatnika). Tym samym w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych zakres zniesienia odpowiedzialności małżonka podatnika po zawarciu umowy majątkowej ma odmienne rygory niż wynikające z prawa cywilnego, czego nie uwzględnił organ w niniejszej sprawie.

Organ podniósł, że celem zawartej umowy pomiędzy małżonkami K. była z dużym prawdopodobieństwem chęć uniknięcia odpowiedzialności za zobowiązania, co w ocenie organu stanowi o pozorności umowy. W świetle regulacji art. 47 k.r.i.o. nie są jednak prawnie istotne motywy, jakie skłaniają strony do odstępstwa od modelu ustawowej wspólności majątkowej. Może to być (i najczęściej jest) motyw ochrony majątku w sytuacji działań współmałżonka związanych z ryzykiem popadnięcia w zadłużenie. Takie działanie samo w sobie nie powoduje, że umowa jest bezskuteczna lub nieważna. Organ wadliwie odczytuje pojęcie pozorności umowy. Oświadczenie złożone dla pozoru to czynność symulowana, polegająca na tym, że dokonaniu czynności prawnej towarzyszy próba wywołania u osób trzecich przeświadczenia, że zamiarem stron tej czynności jest wywołanie skutków prawnych objętych treścią tych oświadczeń woli, zaś wyrażony zamiar faktycznie nie istnieje lub jest inny niż ujawniony (zob. wyrok SA w Szczecinie z 28 października 2020 r., sygn. akt I ACa 411/20). Taka sytuacja bez wątpliwości nie zaistniała w niniejszej sprawie. Nie zmienia tego fakt, że do 2013 r. małżonkowie K. prowadzili wspólne gospodarstwo domowe, bowiem rozdzielność majątkowa nie oznacza, że nie mogą oni funkcjonować w życiu codziennym w taki sam sposób jak przed zawarciem umowy majątkowej, tj. z zachowaniem więzi gospodarczej. W takiej sytuacji, kontekście odpowiedzialności za zaległości publicznoprawne współmałżonka, znaczenie może mieć przepis art. 111 O.p., z treści którego wynika, że członek rodziny podatnika odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z podatnikiem prowadzącym działalność gospodarczą za zaległości podatkowe wynikające z tej działalności i powstałe w okresie, w którym stale współdziałał z podatnikiem w jej wykonywaniu, osiągając korzyści z prowadzonej przez niego działalności (§1). Za członków rodziny podatnika uważa się zstępnych, wstępnych, rodzeństwo, małżonków zstępnych, osobę pozostającą w stosunku przysposobienia oraz pozostającą z podatnikiem w faktycznym pożyciu (§3). Przepis § 1 stosuje się również do małżonków, którzy zawarli umowę o ograniczeniu lub wyłączeniu wspólności majątkowej, których wspólność majątkowa została zniesiona przez sąd, oraz małżonków pozostających w separacji (§4). Odpowiedzialność, o której mowa w § 1: 1. ograniczona jest do wysokości uzyskanych korzyści; 2. nie obejmuje niepobranych należności wymienionych w art. 107 § 2 pkt 1, z wyjątkiem należności, które nie zostały pobrane od osób wymienionych w § 3 i 4 (§5). Organ wskazał co prawda, że w dacie powstania zaległości składkowych skarżąca i zobowiązany tworzyli wspólne gospodarstwo domowe, jednak trudno uznać, by w ten sposób wykazano, iż wypełnione zostały przesłanki odpowiedzialności solidarnej, która wymaga uprzedniego rozstrzygnięcia decyzyjnego, zgodnie z art. 108 § 1 O.p.

Powyższe oznacza, że sprzeciw skarżącej był w pełni uzasadniony, bowiem przedstawione w nim – w istocie niesporne i znane organowi – okoliczności wskazują na brak podstaw do kierowania egzekucji do majątku innego niż osobisty zobowiązanego. Nie można też uznać, by zajęty składnik majątkowy – nieruchomość stanowiła składnik majątku wspólnego małżonków, który to ustrój został zniesiony z chwilą zawarcia umowy majątkowej, zaś zaległości w płatności składek dotyczą okresu po zawarciu tej umowy.

Mając to na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz §14 ust. 1 pkt 1 lit c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1935 ze zm.) Na zasądzoną od organu kwotę składa się wynagrodzenie pełnomocnika strony w osobie radcy prawnego (skarżąca nie poniosła innych kosztów sądowych, gdyż była z nich zwolniona)