Postanowienie NSA, sygn. akt I FSK 922/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-10-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Wyłączenie sędziego
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Wyłączono sędziego
Powołane przepisy: article: art. 19
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 25 października 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Artur Mudrecki (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Danuta Oleś Sędzia NSA Hieronim Sęk po rozpoznaniu w dniu 25 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej żądania Sędziego NSA Marka Zirka-Sadowskiego o wyłączenie od orzekania w sprawie o sygn. akt I FSK 922/19 w przedmiocie wyłączenia Sędziego NSA Arkadiusza Cudaka w sprawie ze skargi kasacyjnej K. sp. j. z siedzibą w W. (obecnie: Syndyk masy upadłości K. spółka jawna w upadłości likwidacyjnej) od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 kwietnia 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 2212/17 w sprawie ze skargi K. sp. j. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2017 r. nr 1401-ION-2.4103.8.2017.MK w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe 2013 r. postanawia: wyłączyć Sędziego NSA Marka Zirk-Sadowskiego od orzekania w sprawie o wyłączenie Sędziego NSA Arkadiusza Cudaka. zdanie odrębne złożył s. NSA Hieronim Sęk


UZASADNIENIE

1. Pismem z dnia 24 października 2023 r. Syndyk masy upadłości K. spółka jawna w upadłości likwidacyjnej wniósł o wyłączenie sędziego NSA Arkadiusza Cudaka od udziału w rozpoznaniu skargi kasacyjnej w sprawie toczącej się pod sygn. akt I FSK 922/19.

2. Zarządzeniem z dnia 24 października 2023 r. Przewodnicząca Wydziału I skierowała sprawę na posiedzenie niejawne w składzie orzekającym: s. R. Pęk, s. M. Zirk - Sadowski, s. B. Wojciechowski, w celu rozpoznania powyższego wniosku.

3. Pismem z dnia 25 października 2023 r. s. M. Zirk – Sadowski zwrócił się z wnioskiem o wyłączenie ze składu orzekającego. Jako przyczynę podał okoliczność wyznaczenia w składzie s. B. Wojciechowskiego, który jest Kierownikiem Katedry [...] Uniwersytetu [...], a w której s. M. Zirk – Sadowski jest zatrudniony jako profesor.

4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Wniosek zasługuje na uwzględnienie.

Na podstawie art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634; z późn. zm.; dalej: P.p.s.a.) sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie.

Powyższy przepis odnosi się do sytuacji, w której konkretne okoliczności danego postępowania przemawiają za uznaniem, że w rozpatrywanej sprawie możliwe jest zagrożenie bezstronności i obiektywizmu orzekania. O wyłączeniu sędziego nie może decydować subiektywne przekonanie o jego stronniczości i niesprawiedliwości, zaś wniosek o wyłączenie na podstawie art. 19 P.p.s.a. powinien odwoływać się do zobiektywizowanych przesłanek, tak aby wątpliwość co do bezstronności sędziego mogła zostać uznana za mającą realne podstawy. Konieczność odniesienia względnych przesłanek wyłączenia sędziego do okoliczności danej sprawy sądowoadministracyjnej podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 stycznia 2020 r. w sprawie o sygn. I OSK 1917/18, (dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl) wskazując, że: "wątpliwości co do bezstronności sędziego, w rozumieniu art. 19 P.p.s.a., muszą być każdorazowo odnoszone do konkretnego sędziego w konkretnej sprawie, natomiast inne podstawy wyłączenia sędziego z mocy prawa enumeratywnie wymienia art. 18 P.p.s.a.".

Mając na uwadze, że wystąpienie takich okoliczności dostrzegł sam sędzia M. Zirk – Sadowski, składając w związku z tym stosowny wniosek, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zachodzą przesłanki do zastosowania instytucji prawnej wyłączenia sędziego na jego wniosek, co niewątpliwie przyczyni się do usunięcia nawet potencjalnych wątpliwości, co do jego bezstronności we wskazanej sprawie.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 22 § 1 i § 2 w związku z art. 19 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.

|Sędzia NSA |Sędzia NSA |Sędzia NSA |

|Danuta Oleś |Artur Mudrecki (spr.) |Hieronim Sęk |


ZDANIE ODRĘBNE

UZASADNIENIE

zdania odrębnego Sędziego NSA Hieronima Sęka do postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 października 2023 r., sygn. akt I FSK 922/19

1. Na podstawie art. 137 § 2 zdanie czwarte w związku z art. 166 i w związku z art. 193 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634; dalej: P.p.s.a.) przy głosowaniu nad orzeczeniem w przedmiocie wyłączenia sędziego nie zgodziłem się z większością z takich przyczyn, które skłoniły mnie do zgłoszenia zdania odrębnego przy podpisywaniu sentencji ww. postanowienia.

2. Zgłoszenie zdania odrębnego uznałem za konieczne, ponieważ w okolicznościach stanowiących tło dla wydania wspomnianego postanowienia uważam, że nie ziściły się przesłanki do podjęcia, na podstawie art. 22 § 1 i § 2 w związku z art. 19 P.p.s.a., rozstrzygnięcia o wyłączeniu sędziego NSA Marka Zirk-Sadowskiego od orzekania w sprawie o wyłączenie sędziego NSA Arkadiusz Cudaka (czyli od rozpoznania tzw. sprawy wpadkowej prowadzonej w ramach sprawy "głównej" o sygn. akt I FSK 922/19).

3. Zrekonstruowane na podstawie akt sprawy o sygn. I FSK 922/19, okoliczności stanowiące tło faktyczne do wydania postanowienia wobec którego zgłosiłem votum separatum przedstawiały się następująco:

1) w dniu 24 października 2023 r. pełnomocnik strony skarżącej, powołując się na art. 19 P.p.s.a., wniósł o wyłączenie sędziego NSA A. Cudaka od udziału w rozpoznaniu skargi kasacyjnej w sprawie zarejestrowanej pod sygn. akt I FSK 922/19;

2) w celu rozpoznania tego wniosku Przewodnicząca Wydziału I Izby Finansowej NSA zarządzeniem z dnia 24 października 2023 r. skierowała sprawę [o wyłączenie sędziego NSA A. Cudaka] do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w składzie: przewodniczący sędzia NSA Ryszard Pęk (sprawozdawca), sędzia NSA Marek Zirk-Sadowski, sędzia NSA Bartosz Wojciechowski;

3) w dniu 25 października 2023 r. sędzia NSA M. Zirk-Sadowski jako jeden z sędziów wskazanych w ramach zarządzenia z dnia 24 października 2023 r. do rozpoznania sprawy wpadkowej z wniosku o wyłączenie sędziego NSA A. Cudaka, skierował do Przewodniczącej Wydziału I pismo zatytułowane "Wniosek o wyłączenie sędziego" z prośbą o wyłączenie jego osoby ze składu orzekającego w sprawie o sygn. akt I FSK 922/19. W ramach uzasadnienia tego wystąpienia sędzia NSA M. Zirk -Sadowski podał, że jest w składzie do którego wyznaczono również sędziego NSA B. Wojciechowskiego, a ten ostatni "jest kierownikiem Katedry Teorii i Filozofii Prawa Wydziału Prawa i Administracji UŁ, w której jestem zatrudniony jako profesor. W związku z zależnością, która w tej sytuacji zachodzi nigdy nie orzekałem w składach, w których uczestniczył s. NSA B. Wojciechowski".

4. Z sentencji postanowienia o wyłączeniu sędziego NSA M. Zirk-Sadowskiego od orzekania w sprawie o wyłączenie sędziego NSA A. Cudaka wynika, że zapadło ono po rozpoznaniu żądania sędziego NSA M. Zirk-Sadowskiego. W podstawie prawnej tego postanowienia NSA przywołał art. 19 P.p.s.a., odnoszący się do sytuacji wyłączenia sędziego na jego żądanie.

5. Przepis art. 19 P.p.s.a. stanowi, że "Niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie.".

Na tle cytowanego przepisu, który ustanawia względną przesłankę wyłączenia sędziego, należał odnotować w szczególności, że: - wyłączenie sędziego odnośnie do którego mogłyby zrodzić się uzasadnione wątpliwości co do jego bezstronności w sprawie z jego udziałem, może nastąpić m.in. na żądanie tego sędziego; - względnej przesłanki wyłączenia sędziego nie można zdefiniować, jej ocena może być dokonywana wyłącznie w okolicznościach faktycznych konkretnej sprawy (B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, Warszawa 2018, [el.], s. 66-67); - przesłankami wyłączenia sędziego mogą być wszelkie obiektywne okoliczności dające podstawę do stwierdzenia, że istnieją uzasadnione wątpliwości co do bezstronności sędziego przy rozstrzyganiu danej sprawy; - iudex suspectus to w szczególności sędzia, który z określonej przyczyny może być z zewnątrz oceniany jako osoba zainteresowana wynikiem sprawy lub osoba uprzedzona, czy niekorzystnie nastawiona do strony.

6. Treść art. 19 P.p.s.a. nasuwa cztery ważkie spostrzeżenia:

- po pierwsze, każda okoliczność mająca stanowić o wyłączeniu nie z mocy samej ustawy musi rzutować na postrzeganie bezstronności sędziego względem konkretnej (danej) sprawy. Expressis verbis wynika to z art. 19 in fine P.p.s.a. W takim ujęciu obiektywne okoliczności dające podstawę do stwierdzenia, że z uwagi na nie rodzą się uzasadnione wątpliwości co do bezstronności sędziego muszą pozostawać przede wszystkim w bezpośrednim związku z daną sprawą, z jej przedmiotem czy stronami w niej występującymi, nie zaś zupełnie abstrahować od tej sprawy (np. przez przywołanie jedynie relacji między członkami składu orzekającego);

- po drugie, zarówno żądanie sędziego o wyłączenie, jak i wniosek strony w tym przedmiocie, muszą dotyczyć tak rozumianych okoliczności, co oznacza, że także sędzia składający pismo zawierające żądanie wyłączenia jego osoby w trybie art. 19 P.p.s.a. ma obowiązek ich odpowiedniego wyartykułowania. Sąd rozpoznający bowiem takie żądanie porusza się w obrębie okoliczności podanych przez sędziego składającego żądanie wyłączenia;

- po trzecie, przywoływane okoliczności muszą wywoływać obiektywnie uzasadnioną wątpliwość, co należy odczytywać jako wymóg przedstawienia nie tylko samego oczekiwania w zakresie wyłączenia sędziego, ale przede wszystkim motywów przemawiających za takim stanowiskiem z uwzględnieniem ich znaczenia dla zachowania cechy bezstronności w konkretnej sprawie, zwłaszcza z perspektywy udziału orzeczniczego takiego sędziego. Odmienne odczytywanie analizowanego przepisu prowadziłoby do nieuprawnionego wniosku, że do wyłączenia sędziego wystarczające jest samo w sobie złożenie żądania ze strony sędziego powołującego się na określoną okoliczność, co miałoby automatycznie prowadzić do jego wyłączenia w sprawie, w której złożono żądanie;

- po czwarte, ustawodawca wyraźnie różnicuje przesłanki wyłączenia z mocy prawa (bezwzględne przesłanki wyłączenia) od wyłączenia w szeroko rozumianym trybie wnioskowym (a więc na wniosek strony albo na żądanie sędziego), łącząc ten ostatni ze wspomnianą cechą bezstronności sędziego.

7. Uwzględniając powyższe spostrzeżenia i uwagi należało stwierdzić, że żądanie sędziego, które doprowadziło do wydania postanowienia o jego wyłączeniu, w kontekście treści pisma z dnia 25 października 2023 r. zawierającego to żądanie, pozostawało bez wykazania bezpośredniego związku ze sprawą w której je złożono, tzn. ze sprawą wpadkową w przedmiocie wyłączenia sędziego NSA A. Cudaka w sprawie o sygn. akt I FSK 922/19.

Żądanie to zostało oparte na relacji (zależności) występującej między dwoma wyznaczonymi do załatwienia tej sprawy wpadkowej członkami składu orzekającego, mającej swoje źródło w aktywności akademickiej wykonywanej w warunkach dodatkowego zatrudnienia tych sędziów. W istocie wyłącznie na tym fakcie owo żądanie było zbudowane. Przeszkoda tego rodzaju jawiła się zatem jako zdarzenie niezależne od konkretnej sprawy sądowej i potencjalnie mogąca wystąpić w każdej sprawie załatwianej w składzie wieloosobowym z udziałem tych sędziów.

Okoliczności uzasadniającej żądanie wyłączenia nie mogła stanowić także wzmiankowana w wystąpieniu sędziego NSA M. Zirk-Sadowskiego wcześniejsza sytuacja faktyczna dotycząca jego nieorzekania w składach, w których uczestniczył sędzia NSA B. Wojciechowski. Również w tym aspekcie nie było bezpośredniego związku ze sprawą wpadkową, w której zostało zgłoszone żądanie wyłączenia.

Co więcej, w motywach wydanego w dniu 25 października 2023 r. postanowienia Sądu o wyłączeniu do wspomnianej sytuacji faktycznej wspólnego nieorzekania nie odwołano się ani w relacji ze stanu sprawy, ani w argumentacji Sądu. Okoliczność ta - co trzeba odnotować - słusznie więc nie została uwzględniona jako relewantna podstawa faktyczna do uwzględnienia zgłoszonego żądania w ramach wydania postanowienia do którego zgłosiłem zdanie odrębne.

8. Podsumowując uważam, że pozasądowa (uniwersytecka) relacja sędziów NSA M. Zirk-Sadowskiego i B. Wojciechowskiego, mająca swoje źródło w stosunku pracowniczym, nie mogła stanowić sama w sobie podstawy do uwzględnienia żądania wyłączenia.

Przeciwnego w tym zakresie stanowiska, które wynika z postanowienia o wyłączeniu, nie podzieliłem nie tylko z wyżej wskazanej a wywiedzionej z art. 19 P.p.s.a. przyczyny braku bezpośredniego związku między żądaniem sędziego a sprawą w której je złożono, lecz również z powodów dalej przedstawionych.

9. Akceptacja dla stanowiska wyrażonego w postanowieniu o wyłączeniu, które zasadzało się li tylko na wspomnianej zależności generowanej dodatkowym zatrudnieniem sędziów, prowadziłoby do wniosku, że żadna ze spraw zawisłych w NSA, w tym wpadkowych, niezależnie od ich aspektów przedmiotowych lub podmiotowych, nie mogłaby stać się przedmiotem rozpoznania w składzie wieloosobowym z udziałem dwóch wyżej wymienionych sędziów. Efekt ten byłby szczególnie zauważalny na poziomie przydziału wspomnianych sędziów do orzekania w tej samej wewnętrznej jednostce organizacyjnej Sądu. Ów stan dodatkowego zatrudnienia musiałby prowadzić również do zapewnienia swoistego rodzaju obligatoryjnego wyłączania jednego z wymienionych sędziów ze składów orzekających z ich jednoczesnym udziałem, stając się niejako przeszkodą o charakterze systemowym w funkcjonowaniu Sądu, którą każdorazowo należałoby uwzględniać (eliminować) na etapie ustalania, wyznaczania i losowania wieloosobowych składów orzekających.

10. Powyższych zastrzeżeń organizacyjnych oraz co do sposobu wykonywania obowiązków sędziego NSA nie sposób jednak zaaprobować z dwóch kluczowych powodów.

Po pierwsze, przy tak zidentyfikowanej przesłance wyłączenia jaką zastosował Sąd w wydanym postanowieniu, z czym się nie zgodziłem, byłaby ona dalece zbliżona do bezwzględnych przesłanek wyłączenia sędziego przewidzianych w art. 18 P.p.s.a. Tymczasem prawodawca także w samej treści art. 19 ab initio P.p.s.a. dokonał wyraźnego i jednoznacznego rozróżnienia bezwzględnych i względnych przesłanek wyłączenia sędziego.

Po drugie, aprobaty dla stanowiska przyjętego w postanowieniu o wyłączeniu nie sposób pogodzić z uwarunkowaniami natury ustrojowej przewidzianymi w art. 44 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1093; dalej: uSN), który stosuje się odpowiednio do sędziów NSA na podstawie odesłania z art. 49 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492; dalej: P.u.s.a.).

Ze stosowanego odpowiednio art. 44 § 1 uSN wynika bowiem, że prawnie dopuszczalne jest zatrudnienie sędziego NSA w charakterze pracownika naukowo-dydaktycznego, dydaktycznego lub naukowego u jednego pracodawcy, w łącznym wymiarze nieprzekraczającym pełnego wymiaru czasu pracy pracowników zatrudnionych w takim charakterze, o ile nie utrudnia to pełnienia obowiązków sędziego NSA.

Jednocześnie sędzia NSA ma obowiązek zawiadomić Prezesa NSA o zamiarze podjęcia/kontynuowania takiego dodatkowego zatrudnienia, a Prezesowi NSA przysługuje prawo wyrażenia sprzeciwu, jeżeli uzna, że podjęcie albo kontynuowanie zatrudnienia będzie utrudniało pełnienie obowiązków, uchybiało godności urzędu sędziego lub podważało zaufanie do jego bezstronności lub niezawisłości (art. 44 § 3 zdanie drugie uSN w związku z art. 49 § 1 P.u.s.a.).

Zważywszy na okoliczności podane w złożonym żądaniu należało przyjąć, że taka sytuacja kolizyjna między możliwością pełnienia obowiązków sędziego NSA a podjętym dodatkowym zatrudnieniem, nie ma miejsca w rozważanym przypadku.

W związku z tym opowiedzenie się za poglądem wyrażonym w postanowieniu objętym moim zdaniem odrębnym, że okolicznością wywołującą uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego i prowadzącą do wyłączenia danego sędziego na jego żądanie, niezależnie od strony podmiotowej i przedmiotowej sprawy w której je składa, jest sama w sobie relacja zawodowa z innym sędzią składu orzekającego, ukształtowana przez dodatkowe ich zatrudnienie w ramach jednej katedry uniwersyteckiej, oznacza w istocie pominięcie wskazanych przepisów ustrojowych. Z przepisów tych bezspornie wynika bowiem, że wykonywanie dodatkowego zatrudnienia m.in. uniwersyteckiego w założeniu samo w sobie nie może ani utrudniać pełnienia obowiązków sędziego NSA, ani podważać zaufania do jego bezstronności. Kategoria bezstronności sędziego jest natomiast wspólnym parametrem ustawy procesowej i ustrojowej (zob. odpowiednio art. 19 P.p.s.a. oraz art. 44 § 3 uSN), którego identyfikacji należy dokonywać w sposób aksjologicznie spójny i wyważony. Tego zaś, w mojej ocenie, na gruncie niniejszej sprawy wpadkowej zabrakło.

11. Z tych wszystkich względów uważam, że zgłoszenie zdania odrębnego do postanowienia, którym rozstrzygnięto o wyłączeniu na podstawie żądania sędziego, było usprawiedliwione i konieczne. Dodatkowe zatrudnienie sędziego NSA jako profesora w katedrze kierowanej przez innego sędziego NSA obiektywnie nie stanowi samo przez się okoliczności dającej podstawę do stwierdzenia, że stan taki generuje uzasadnione wątpliwości co do bezstronności sędziego przy rozstrzyganiu danej sprawy w składzie z udziałem wspomnianych sędziów.

s. NSA Hieronim Sęk