Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 179/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-06-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Robert Talaga po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi G. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 grudnia 2023 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z 31 lipca 2023 r., nr [...], działający z upoważnienia Burmistrza Dyrektor Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. odmówił G. F. (obecnie: G. J.) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad E. J..

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że G. F. (dalej: "Skarżąca", lub "Strona") zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad E. J., dołączając do wniosku orzeczenie o niepełnosprawności E. J., z którego wynika iż legitymuje się on znacznym stopniem niepełnosprawności wydanym na stałe.

Organ uznał, że wnioskodawczyni nie spełnia ustawowych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Choć sprawuje faktyczną opiekę nad swoim partnerem E. J., to nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny wobec wyżej wymienionego. Nie spełnia zatem przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U., z 2023 r. poz. 775 ze zm. – dalej: "u.ś.r."). Ponadto z załączonego orzeczenia o niepełnosprawności E. J. nie wynika, aby ustalony stopień niepełnosprawności powstał przed ukończeniem przez niego 18 roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.).

W odwołaniu Skarżąca opisała czynności opiekuńcze jakich wymaga E. J. i wyjaśniła, iż jako jego partner jest prawnie i moralnie zobowiązania do świadczeń alimentacyjnych wobec niego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: "SKO", "Kolegium") decyzją z dnia 28 grudnia 2023 r., nr [...], orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji.

W uzasadnieniu swojej decyzji Kolegium zaważyło, iż przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. określający kryterium wieku w którym powstała niepełnosprawności osoby wymagającej opieki został uznany za niekonstytucyjny – wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dna 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Niemniej SKO uznało, że nie jest spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r., bowiem G. F. tworzy z E. J. związek partnerski, nie są małżeństwem. Treść tych przepisów jest jednoznaczna i nie pozostawia organowi luzu decyzyjnego.

We wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skardze z dnia 10 lutego 2024 r. G. F. podniosła, że treść art. 17 ust u.ś.r. jasno i wyraźnie wskazuje, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje innej osobie (opiekunowi faktycznemu) jeżeli spełni określone kryteria. Wskazania z art. 17 ust 1a pkt 1-3 są spełnione gdyż rodzice E. J. nie żyją, nie ma innych osób spokrewnionych którzy mogą podjąć się całodobowej opieki oraz nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2-3. Ponadto wskazała, że wyrokiem z dnia 21 października 2014 roku (sygn. akt K38/13) Trybunał Konstytucyjny orzekł, o niezgodności art. 17 ust. 1b z art. 32 ust. 1 Konstytucji - przez co podawanie w decyzji odmownej wydanej przez Dyrektora M-GOPS, że nie przyznaje się świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że niepełnosprawność E. J. powstała w dorosłym życiu jest niezgodne z prawem. Zauważyła, że świadczenie pielęgnacyjne jest należne opiekunowi faktycznemu, a ona osobiście sprawuje opiekę całodobową nad niepełnosprawnym E. J..

Odpowiadając na skargę SKO wniosła o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

W dniu 23 maja 2024 r Skarżąca nadesłała do Sądu kopię skróconego aktu małżeństwa zwartego w dniu 11 maja 2024 r. między E. J. oraz G. F..

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Na wstępne wyjaśnić należy, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2024 poz. 340 ze zm.). Zgodne z tym przepisem w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania tego z nich, który obowiązywał jako ostatni, wojewódzkie sądy administracyjne i Naczelny Sąd Administracyjny mogą rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, chyba że strona lub uczestnik postępowania wniosą o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Wniosek strony lub uczestnika postępowania wiąże sąd.

Dalej wyjaśnić należy, iż kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024r. poz. 935 – dalej: "p.p.s.a.") polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Na podstawie art. 134 § 1 p.p.s.a., w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, zgodnie z którą sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, zwanej dalej: "u.ś.r.",) w brzmieniu na dzień 31 grudnia 2023 r. a to z uwagi na treść art. 63 ust. 1 ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.).

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie z art. 17 ust.1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie zaś do treści art. 17 ust 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Poza sporem pozostaje, iż w niniejszej sprawie jest, iż E. J. posiada orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 20 czerwca 2023 r. zaliczające go do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

Kolegium słusznie zauważyło, iż jako podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie może stanowić okoliczność powstania niepełnosprawności po 18 lub 25 roku życia. Na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 roku, sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W konsekwencji ww. wyroku TK sama okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku, gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wyeliminowana została negatywna przesłanka do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazana w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Jednocześnie SKO słusznie zauważyło,iż Skarżąca nie spełnia przesłanki o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., bowiem nie należy do osób wymienionych w tym przepisie tj do osób uprawnionych do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis ten zawiera ściśle określony katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony m.in. przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką (jedyny wyjątek przewidziano w przypadku opiekuna faktycznego dziecka – które to określenie w rozumieniu definicji ustawowej zawartej w art. 3 pkt 14 ustawy – oznacza osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka; z tym podkreśleniem, że przysposobienie powoduje powstanie obowiązku alimentacyjnego).

Wobec tego należy wskazać, że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r., poz. 2809, dalej jako "k.r.i.o.") obowiązek ten obciąża krewnych w linii prostej, a w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo (art. 128 k.r.i.o.). Z mocy art. 23 i 27 k.r.i.o. także małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Ponadto obowiązek alimentacyjny – zgodnie z treścią art. 131 k.r.i.o. – powstaje w przypadku nawiązania stosunku przysposobienia, a także – w myśl art. 144 k.r.i.o. – dotyczy ojczymów, macoch i pasierbów. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie ustanawia przy tym wzajemnego obowiązku alimentacyjnego względem innych osób aniżeli małżonkowie oraz krewni – w linii prostej (niezależnie od stopnia pokrewieństwa, tj. rodzice, dzieci, wnuki, prawnuki, dziadkowie, pradziadkowie) lub w linii bocznej (do II stopnia, tj. rodzeństwo), a także powinowaci w wypadkach określonych w art. 144 k.r.i.o.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie ustanawia natomiast wzajemnego obowiązku alimentacyjnego względem osób pozostających w związku nieformalnym, nawet jeżeli osoby te wychowują wspólne dzieci. Oznacza to, że literalnie odczytując art. 17 ust. 1 u.ś.r. w zw. z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, osobie opiekującej się niepełnosprawnym partnerem, z którą pozostaje w nieformalnym związku, świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane. W takiej sytuacji znajduje się Skarżąca, która w dacie wydania zaskarżonej decyzji pozostawała w nieformalnym związku z niepełnosprawnym E. J..

Wpływ na kształtowanie rozwiązań prawnych dotyczących określenia uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego miało orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zarówno w wyroku z 15 listopada 2006 r., sygn. akt P 23/05, jak i w wyrokach z 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07 oraz z 22 lipca 2008 r., sygn. akt P 41/07, Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował jako niekonstytucyjnego, wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i podopiecznym. Wręcz przeciwnie, Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślono, że celem tych regulacji jest, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny (por. wyrok NSA z 12 lipca 2022 r. o sygn. akt I OSK 1761/21 – dostępny na: orzeczenia.nsa.gov.pl). Trzeba też zauważyć, iż Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego wydanej w dniu 9 grudnia 2013 r. w sprawie o sygn. akt I OPS 5/13 stwierdził, że osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. W uzasadnieniu tej uchwały między innymi wskazano, że nie można, powołując się na ogóle zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 u.ś.r. pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. Wprawdzie uchwała ta dotyczy stanu prawnego obowiązującego do 1 stycznia 2013 r. kiedy przepisy nie przewidywały odpowiednika obecnego rozwiązania ujętego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., ale w związku z powiązaniem tego przepisu z kręgiem osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, stanowisko zajęte w tej uchwale pozostaje nadal aktualne (por. wyrok NSA z 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2091/20 – dostępny na: orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wbrew twierdzeniom Skarżącej jej uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na sprawowaną opiekę nad partnerem E. J. nie można dopatrywać się w treści art. 17 ust. 1a u.ś.r., który reguluje kolejność osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, nie rozszerzając przy tym katalogu osób wymienianych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Trzeba podkreślić, iż przepis ten w swej treści wprost się do osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc do osób "na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny".

Organy – w świetle obowiązujących przepisów prawa – trafnie uznały zatem, że zachodzi przeszkoda do przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Kontrolowana decyzja nie ma bowiem charakteru uznaniowego, lecz ma charakter decyzji związanej. W związku z tym organy nie miały luzu decyzyjnego i ściśle musiały kierować się powyższymi przepisami prawa. A skoro nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. organy zmuszone były odmówić przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia.

Na prawidłowość zaskarżonej decyzji nie ma wpływu fakt zawarcia, po jej wydaniu, związku małżeńskiego między Skarżącą a E. J.. Sąd administracyjny dokonuje kontroli zgodności z prawem decyzji administracyjnej w oparciu o stan faktyczny i prawny istniejący w dacie jej wydania, opierając się na aktach sprawy. Ma zatem obowiązek ocenić, jaki stan faktyczny sprawy wynika z tych akt i czy w świetle istniejącego wówczas stanu prawnego i stanu faktycznego podjęte przez organ rozstrzygnięcie sprawy jest zgodne z obowiązującym prawem. Zmiana stanu faktycznego lub prawnego, która nastąpiła po wydaniu zaskarżonego aktu lub czynności, zasadniczo nie podlega uwzględnieniu.

W tych okolicznościach, skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.