Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1123/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-12-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 25 ust. 2  pkt 6
journal: Dz.U. 2023 poz 810
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j).
article: Art. 7, art. 8, art. 77  par. 1  i art. 80
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: Art. 145  par. 1  pkt 1  lit. a i c, art. 135
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

|Sygn. akt III SA/Kr 1123/23 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 11 grudnia 2023 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko, Sędziowie: WSA Janusz Kasprzycki (spr.), Asesor WSA Ewelina Dziuban, Protokolant: Specjalista Agata Zaręba-Piotrowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 grudnia 2023 r., przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej Kraków Śródmieście – Zachód D. J. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 14 kwietnia 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/1491/2022 w przedmiocie uznania pobranego świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane oraz zobowiązanie do jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzje oraz poprzedzającą ją decyzje organu pierwszej instancji.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez M. B., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 14 kwietnia 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/1491/2022, wydaną na podstawie na podstawie art. 25 ust 1-3 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm., zwanej dalej ustawą o pomocy państwa w wychowaniu dzieci) oraz art. 7, art. 77, art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 18 listopada 2022 r., znak: [...], orzekającej o:

I. uznaniu, że świadczenie wychowawcze ustalone w dniu 16 września 2019 r. ([...]) wypłacone Pani M. B. na dziecko: N. Ł. w okresie od 1 lutego 2020 r. do 31 maja 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym

II. ustaleniu wysokości nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na kwotę 2 000,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie,

II. zobowiązaniu Pani M. B. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w wysokości 2 000,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi do dnia spłaty;

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z dnia 18 listopada 2022 r., znak [...], Prezydent Miasta Krakowa orzekł o:

I. uznaniu, że świadczenie wychowawcze ustalone w dniu 16 września 2019 r. ([...]) wypłacone skarżącej na dziecko: N. Ł. w okresie od 1 lutego 2020 r. do 31 maja 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym

II. ustaleniu wysokości nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na kwotę 2 000,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie,

II. zobowiązaniu Pani M. B. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w wysokości 2 000,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi do dnia spłaty;.

W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że skarżącej w dniu 16 września 2019 r. (znak: [...]) przyznano świadczenie wychowawcze na dziecko N. Ł. w oparciu o dołączone do wniosku postanowienie sądu z 21 sierpnia 2019 r., sygn. akt. [...], z którego wynika, iż skarżąca złożyła wniosek o przysposobienie małoletniej N. Ł.

Równolegle toczyło się również postępowanie o umieszczenie małoletniej N. Ł. w rodzinie zastępczej. Postanowieniem wydanym 17 stycznia 2020 r. w sprawie o sygn. akt [...] Sąd orzekł o zabezpieczeniu roszczenia o ustanowienie rodziny zastępczej w ten sposób, że powierzył skarżącej pełnienie funkcji rodziny zastępczej wobec małoletniej N. Ł. W takiej sytuacji prawo do świadczenia wychowawczego nie przysługuje rodzinie zastępczej, w której dziecko zostało umieszczone, bowiem rodzina zastępcza ma zapewnione środki finansowe na utrzymanie dziecka w oparciu o przepisy ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. W związku z tym w ocenie organu pierwszej instancji należało uznać, że kwota 2 000,00 zł wypłacona skarżącej tytułem świadczenia wychowawczego na rzecz N. Ł. w okresie od dnia 1 lutego 2020 r. do dnia 31 maja 2020 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, że decyzja organu pierwszej instancji jest sprzeczna z prawem, bowiem N. Ł. nieprzerwanie od 1 września 2019 r. znajduje się pod jej pieczą i u niej zamieszkuje.

Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Kolegium w uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia wskazało, że warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego zostały uregulowane w ustawie

z o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Ustawą z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r. poz. 1981; zwanej dalej ustawą zmieniającą - która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2022 r.) dokonano wielu istotnych zmian odnoszących się głównie do świadczenia wychowawczego.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy zmieniającej, w sprawach:

1) świadczenia wychowawczego, które nie jest realizowane w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego,

2) dodatków, o których mowa w art. 80 ust. 1a, art. 113a albo art. 115 ust. 2a ustawy zmienianej w art. 15 w brzmieniu dotychczasowym

- w których wnioski o ustalenie prawa do tych świadczeń zostały złożone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe.

Mając na uwadze powyższe w opisanym przypadku, gdy wniosek został złożony przed 31 grudnia 2021 r. należy zastosować przepisy dotychczasowe, tj. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2021 r.

I tak, zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci osoba, która pobrała nienależnie świadczenia wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu.

W myśl art. 25 ust. 2 pkt 6 ww. ustawy, nienależnie pobranym świadczeniem wychowawczym jest świadczenie wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

W doktrynie przyjęto, że w przypadku regulacji zamieszczonej ww. wskazanym art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci nie bierze się pod uwagę świadomości strony, co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego. W Komentarzu do ustawy g pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, wyd. II, pod red. J. Blicharz, J. Glumińskiej-Pawlic i L. Zacharko (System Informacji Prawnej LEX) wskazano, że na aprobatę zasługuje stanowisko, że nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o ten przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego mimo braku prawa do jego pobierania. Nie ma tutaj znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze, że świadczenie me powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Zatem dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, że osoba uprawniona nie miała świadomości, że jej się ono nie należy. Ustawa nie przewiduje wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania.

Z kolei w art. 8 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci ustawodawca wskazał przypadki, w których świadczenie wychowawcze nie przysługuje. Zgodnie z ust. l pkt 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci świadczenie to nie przysługuje m.in., gdy dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej.

Mając na uwadze całokształt akt sprawy w ocenie Kolegium trafne jest stanowisko organu pierwszej instancji, że wykładnia wskazanych przepisów prowadzi do wniosku, że istotnie prawo do świadczenia wychowawczego nie przysługuje podmiotom wskazanym w art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, gdy dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej.

W rozpoznawanej zatem sprawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci sprzeciwiał się dalszemu przysługiwaniu skarżącej świadczenia wychowawczego na dziecko N. Ł.

Na gruncie powyższej ustawy zasadą jest, że pieczę zastępczą w formie rodzinnej (rodzina zastępcza: spokrewniona, niezawodowa, zawodowa) i instytucjonalnej stosuje tylko sąd. I tak w myśl art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2023 r. poz. 1426, zwanej dalej ustawą o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej następuje na podstawie orzeczenia sądu, z zastrzeżeniem ust. 2 oraz art. 58 ust. 1 i art. 103 ust. 2. Zauważyć przy tym należy, że przywołana regulacja nie odwołuje się jedynie do orzeczeń sądu opiekuńczego (rejonowego), wydanych na podstawie art. 109 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r., poz. 2809). Ustawodawca posłużył się tu zwrotem "umieszczenie w pieczy zastępczej następuje na podstawie orzeczenia sądu", co oznacza, iż każde orzeczenie sądu, w wyniku którego następuje powierzenie realizacji funkcji opiekuńczych i wychowawczych nad małoletnim, mające charakter powierzenia pieczy zastępczej, uprawniać może do uznania, iż rodzinie powierzono tymczasowo pełnienie funkcji rodziny zastępczej w rozumieniu art. 90 ustawy, co stanowiłoby podstawę przyznania świadczeń, o których mowa w art. 80 ust. 1 pkt 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy Kolegium wskazało, że postanowieniem wydanym 17 stycznia 2020 r. w sprawie o sygn. akt [...] Sąd orzekł o zabezpieczeniu roszczenia o ustanowienie rodziny zastępczej w ten sposób, że powierzył skarżącej pełnienie funkcji rodziny zastępczej wobec małoletniej N. Ł. W takiej sytuacji prawo do świadczenia wychowawczego nie przysługuje rodzinie zastępczej, w której dziecko zostało umieszczone, bowiem rodzina zastępcza ma zapewnione środki finansowe na utrzymanie dziecka, co wynika wprost z przepisów prawnych dotyczącej tej instytucji (np. art. 80 - art. 81 ustawy z 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2020 r., poz. 821). Ustawodawca wykluczył zatem finansowanie rodziny zastępczej z dwóch źródeł. To właśnie takie nadmierne uprzywilejowanie stanowiłoby naruszenie zasady równości i pomocy rodzinom (art. 18, art. 32 i art. 71 ustawy z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej; Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm., wyrok NSA z dnia 17 października 2014 r., sygn. akt I OSK 2654/13).

Mając na uwadze powyższe świadczenie wychowawcze nie powinno przysługiwać skarżącej od lutego 2020 r. do 31 maja 2020 r. Reasumując, w przedmiotowej sprawie spełnione zostały wszystkie przesłanki pozwalające na uznanie świadczenia za nienależnie pobrane i wydanie decyzji o zwrocie świadczenia.

W tym miejscu należy również dodać, że decyzja orzekająca o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie oznacza, iż zobowiązana będzie musiała taki obowiązek zrealizować. Organ orzekający o zwrocie nienależnego świadczenia może bowiem przyznać jedną z przewidzianych w ustawie ulg ułatwiających wykonanie zobowiązania. Zgodnie z art, 25 ust. 10 powołanej ustawy organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję skarżąca podniosła w szczególności, że była jedynym i wyłącznym opiekunem N., na mocy prawomocnej decyzji sądu. Pomimo zmiany statutu i poinformowaniu o tym urząd nadal wypłacał jej świadczenie nie informując, iż jest to świadczenie nienależne. Dodatkowo, wskazała, że N. została jej powierzona na mocy orzeczenia sądu, i ta decyzja nie została w tym czasie uchylona, pomimo, iż toczyło się postępowanie o ustanowienie mnie rodziną zastępczą, nadal, za zgodą sądu, na mocy tego samego postanowienia N. była pod moją opieką. Wskazała zarazem, że nawet ośrodek, w którym przebywała nie otrzymywał na nią "500 plus." Dodatkowo podniosła zarzut przedawnienia. W jej ocenie obowiązek zwrotu rażąco uchybia celowi tego świadczenia i jako osoba która przyjęła dziecko na wychowanie, i w całości przeznaczyła to świadczenie na dziecko, ma teraz je zwracać, nie wiadomo na jakiej podstawie? W ocenie skarżącej jest to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. - o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r. poz. 810, zwanej dalej ustawą o pomocy państwa w wychowaniu dzieci), osoba, która pobrała nienależnie świadczenia wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu.

W myśl art. 25 ust. 2 pkt 6, nienależnie pobranym świadczeniem wychowawczym jest świadczenie wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

W doktrynie przyjęto, że w przypadku regulacji zamieszczonej ww. wskazanym art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci nie bierze się pod uwagę świadomości strony, co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego. W Komentarzu do ustawy g pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, wyd. II, pod red. J. Blicharz, J. Glumińskiej-Pawlic i L. Zacharko (System Informacji Prawnej LEX) wskazano, że na aprobatę zasługuje stanowisko, że nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o ten przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Nie ma tutaj znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze, że świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Zatem dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, że osoba uprawniona nie miała świadomości, że jej się ono nie należy. Ustawa nie przewiduje wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania.

Zwrócić należy jednakże uwagę, że dodanie w art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci pkt 6 nastąpiło jednocześnie z uchyleniem w art. 25 ust. 2 tej ustawy punktów 1, 1a i 4 oraz zmianą treści punktu 5 (art. 1 pkt 23 lit. a tiret pierwsze ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r.; Dz. U. poz. 924, zmieniającej nin. ustawę z dniem 1 lipca 2019 r.). W uzasadnieniu rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3387, nie wyjaśniono wprowadzanych zmian.

Analiza tych regulacji pozwala jednak na stwierdzenie, że uchylenie pkt 1a związane jest z wyeliminowaniem przez ustawodawcę kryterium dochodowego uzależniającego prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, zmiana pkt 5 wynika wyłącznie z tego, że w obecnym stanie prawnym nie wydaje się już decyzji administracyjnej przyznającej świadczenie wychowawcze, a osoba ubiegająca się oświadczenie wychowawcze otrzymuje informację o przyznaniu tego świadczenia. Pozostałe zaś dwie zmiany w art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, tj. uchylenie pkt 1 i 4, można wywieść, że nie stanowią bezpośredniej konsekwencji wprowadzonych rozwiązań programu "Rodzina 500+" zmierzającego do objęcia ustawą wszystkich dzieci do 18 roku życia. Ustawodawca zrezygnował bowiem z przesłanki pozwalającej uznać za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania (pkt 1) oraz świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego (pkt 4). W ich miejsce ustawodawca wprowadził nową przesłankę określoną właśnie w pkt 6 ust. 2 art. 25 ustawy nakazującą traktować jako nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

Zauważyć jednak należy, że przesłanka wynikająca z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci ma w dalszym ciągu charakter nieostry. "Określenie "brak prawa do świadczenia wychowawczego" będzie obejmowało wszystkie przypadki, kiedy osobie nieuprawnionej przyznano lub wypłacono świadczenie wychowawcze, a więc osobie, która nie miała prawa do świadczenia wychowawczego ubiegając się o nie albo to prawo utraciła w trakcie pobierania świadczenia wychowawczego. Językowe brzmienie przesłanki wynikającej z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci pozwala wręcz na uwagę, że przesłanka ta została ukształtowana w taki sposób, że pojemnością w istocie obejmuje także sytuacje wynikające z art. 25 ust. 2 pkt 2, 3 i 5 tej ustawy. Wszystkie wiążą się bowiem z pierwotnym albo wtórnym brakiem prawa do świadczenia wychowawczego na skutek okoliczności wymienionych w tych przepisach. Wobec tego należałoby uznać, że przesłanka nienależnie pobranego świadczenie wychowawczego określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. nie ma charakteru jednorodnego, który pozwalałby na automatyczne przyjęcie, że w każdej sytuacji zakwalifikowanej przez organ jako podpadającej pod ten przepis, nie będzie on odnosił się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze co do tego, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia (wyrok NSA w wyroku z 19 października 2021 r. sygn. akt I OSK 540/21). W każdej zatem sytuacji należy ocenić stan faktyczny danej sprawy, a nie przyjmować automatycznie nienależność pobranego świadczenia wychowawczego." (por. wyrok NSA z dnia 19 października 2021 r., sygn. akt I OSK 540/21; LEK nr 3274243).

Z przepisów art. 4 ust. 1, art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 4 ust. 3 i art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci wynika, że prawo do pobierania świadczeń powinno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci.). Niesprawowanie zatem bezpośredniej opieki nad dziećmi oznacza zmianę sytuacji rodzinnej strony powodującą brak uprawnień do pobierania świadczenia wychowawczego na dzieci, o której to okoliczności każdy z uprawnionych winien powiadomić organ orzekający.

Z kolei w art. 8 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci ustawodawca wskazał przypadki, w których świadczenie wychowawcze nie przysługuje.

Zgodnie z ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci świadczenie to nie przysługuje m.in., gdy dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej.

W tej sytuacji nie wydaje się nieuprawnione sięganie do interpretacji wypracowanej na kanwie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz korzystanie z dorobku orzeczniczego sądów administracyjnych w tym przedmiocie na użytek interpretacji określenia świadczenia nienależnie pobranego w oparciu o przepisy art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Ustawa o świadczeniach rodzinnych również przewiduje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, zawierając zamknięty katalog stanów faktycznych, wyczerpujących znamiona świadczenia nienależnie pobranego. Nie ma więc żadnych podstaw, aby przy analogicznych definicjach użytych w odrębnych ustawach, normujących różne formy pomocy państwa rodzinie, stosować odmienne reguły interpretacyjne tożsamych pojęć. Jednolite postępowanie organów ustalających prawo do wspomnianych świadczeń sprzyja zachowaniu ładu w przestrzeni prawnej. Tożsamy pogląd w tym zakresie wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 12 maja 2022 r. sygn. akt I OSK 1929/21 (dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.).

Skład orzekający Sądu w sprawie niniejszej podziela powyższe stanowisko i uważa, że "określenie braku prawa do świadczenia wychowawczego", o którym mowa w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci nie może być rozumiane wyłącznie literalnie, jak przyjęły to na gruncie rozpatrywanej sprawy organy orzekające obu instancji, dając temu wyraz w uzasadnieniach wydanych decyzji odwołując się przy tym do przesłanek z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Nic w tym zakresie rozumienia tej przesłanki nie mogły zmienić przepisy intertemporalne - art. 17 ust. 1 ustawy zmieniającej – ustawę o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, skoro zmiana art. 25 ust. 2 pkt 6 i rozumienia zdekodowanej w nim normy i zawartej w niej przesłanki - braku prawa do świadczenia wychowawczego – nastąpiła wcześniej, bo z dniem 1 lipca 2019 r.

W rozpoznawanej sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie w ślad za organem pierwszej instancji przyjęło, że według art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci prawo do pobierania świadczeń powinno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej w związku z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej, o ile tylko należy do katalogu osób uprawionych do pobierania świadczenia wychowawczego na dzieci, zaś umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej powoduje brak uprawnienia do pobierania przedmiotowego świadczenia, a jego wypłacenie i pobieranie pomimo braku ku temu prawa świadczy o nienależnie pobranym świadczeniu, które podlega zwrotowi.

W okolicznościach rozpatrywanej sprawy organy obu instancji orzekając, na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci., o uznaniu za nienależnie pobrane i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych, działały automatycznie. Podobnie przedstawione na rozprawie stanowisko prokuratora zasadzało się na literalnym jedynie rozumieniu przesłanki braku prawa do świadczenia wychowawczego i także automatycznym stwierdzeniu, iż w istocie doszło do spełnienia się warunków z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy.

Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że wydane w niniejszej sprawie są przedwczesne. W przepisie art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. niezbędnym jest wykazanie, że przyznanie wnioskowanego świadczenia nastąpiło z winy strony.

Istotnie, w świetle treści Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci świadczenie wychowawcze przysługuje:

1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo

2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo

3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo

4) dyrektorowi domu pomocy społecznej.

Stosownie zaś do art. 8 ust. 1 pkt 2 cytowanej ustawy świadczenie wychowawcze nie przysługuje, jeżeli dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej.

Zauważyć można, że tożsame uregulowanie zawiera art. 7 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111). Na tle tego unormowania w orzecznictwie sądów administracyjnych rozbieżnie jest oceniane uprawnienie rodziców do świadczeń rodzinnych w okresie urlopowania dziecka z pieczy zastępczej. W wyrokach z 5 lipca 2018 r., sygn. akt I OSK 2993/17 i z 13 listopada 2018 r., sygn. akt I OSK 1090/18, Naczelny Sąd Administracyjny opowiedział się za stosowaniem art. 7 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w jego literalnym brzmieniu, uznając, że dopóki dziecko pozostaje prawnie w pieczy zastępczej, świadczenie rodzicom na to dziecko nie przysługuje. Przy czym wyroki te dotyczyły sytuacji, w których dziecko przebywało u rodziców krótkotrwale.

Inaczej powinna być oceniana sytuacja, gdy z przyczyn niezależnych od rodzica i dziecka piecza zastępcza nie jest długotrwale realizowana i cały ciężar utrzymania i wychowania dziecka spoczywa na rodzicach (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 stycznia 2008 r., sygn. akt I OSK 526/07, publ. w CBOSA).

Prawidłowa wykładania przytoczonych przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci musi uwzględniać cel wnioskowanego świadczenia. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W uzasadnieniu projektu ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (druk VIII.216), wskazano, że "celem projektowanej ustawy jest przede wszystkim pomoc finansowa kierowana do rodzin wychowujących dzieci. Rodziny wychowujące potomstwo będą mogły otrzymać nowe świadczenie wychowawcze. Świadczenie skierowane będzie do rodzin wychowujących dzieci do 18. roku życia. Proponowane rozwiązanie ma zmniejszyć obciążenia finansowe rodzin związane z wychowywaniem dzieci (...)". I dalej: "Istotą wprowadzanych projektowaną ustawą regulacji jest objęcie świadczeniem wychowawczym możliwie jak najszerszego zakresu osób posiadających na swoim utrzymaniu dzieci, realizując tym samym podstawowy cel, tj. wsparcie ekonomiczne rodzin, w szczególności tych zagrożonych ubóstwem, oraz częściowe pokrycie wydatków rodziców lub opiekunów dzieci z tytułu wysokich kosztów ich wychowania i wykształcenia."

Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił w wyroku z 14 lipca 2020 r., sygn. akt I OSK 3035/19 (publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"), że ustawodawca używając w tym przepisie takich pojęć jak: "wydatki", "opieka", "zaspokojenie potrzeb", które charakteryzują faktyczne działania, odwołuje się do ich rzeczywistego ponoszenia lub realizowania przez podmiot uprawniony do świadczenia (matkę, ojca, opiekuna prawnego, opiekuna faktycznego). NSA podkreślił, że skoro celem przyznania świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka (podopiecznego), opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb, to niewątpliwie opiekun prawny, który wnosi o wypłatę tego świadczenia musi sprawować nad nim faktyczną opiekę, uczestniczyć w jego wychowywaniu, czy też zaspokajać potrzeby życiowe podopiecznego. Nie każdy ustanowiony przez sąd rodzinny opiekun sprawujący pieczę nad dzieckiem może otrzymać świadczenie wychowawcze, a tylko taki, który sprawuje nad nim rzeczywistą opiekę, uczestniczy w jego wychowaniu i zaspokajaniu potrzeb, i w związku z tym ponosi koszty wychowania (por. też wyroki NSA z 9 lipca 2020 r., sygn. akt I OSK 3121/19 i sygn. akt I OSK 3053/19, publ. w CBOSA).

W doktrynie również akcentowane jest, że świadczenie wychowawcze jest ściśle związane z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem i służyć ma częściowemu pokryciu wydatków związanych z jego wychowywaniem (P. Daniel, P. Ławrynowicz, A. Skomra, Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, Wrocław 2016, s. 116). W takim duchu należy odczytywać treść art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy. Unormowanie to wyklucza co do zasady przyznanie rodzicom świadczenia wychowawczego, gdy dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej. W takiej sytuacji bowiem obowiązek utrzymania i wychowania dziecka przechodzi na podmiot sprawujący pieczę zastępczą, co wynika z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2023 r. poz. 1426).

Wobec powyższego, biorąc pod uwagę niejednorodny charakter przesłanki z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci obowiązkiem organów było wykazanie, że strona zdawała sobie sprawę z prawnego znaczenia określonych faktów, czy były jej znane odpowiednie przepisy prawa związane z instytucją pieczy zastępczej, jej finansowania, a w konsekwencji, że nie jest możliwe w świetle uregulowań ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci pobieranie świadczenia związanego z wychowaniem dzieci z dwóch źródeł, tym bardziej, że skarżąca konsekwentnie podkreśla, że cały czas dziecko nieprzerwanie pozostawało pod jej opieką i wychowaniem. A więc to na wychowanie przeznaczała pobierane środki. To natomiast wiąże się z pouczeniem jej o tym jakie okoliczności faktyczne są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Przy czym skuteczne pouczenie, to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, z tym zaznaczeniem, iż owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd." (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 22 lutego 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 898/21; LEX nr 3333826).

Organy zobowiązane były do wykazania bez wątpliwości, że poprzez pobieranie wypłaconych skarżącej świadczeń wychowawczych doszło do sprzeniewierzenia się celowi ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, a skarżąca w sposób świadomy pobierała świadczenia wiedząc, że się one jej nie należą w sytuacji umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej. Dodatkowo organ odwoławczy nie odniósł się również do znaczenia dla treści rozstrzygnięcia kwestii zmiany z dniem 1 stycznia 2022 r. z kolei art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, dokonany art. 1 pkt 6 ustawy z dnia 17 września 2021 r. (Dz. U. z 2021 r., poz. 1981) zmieniającej ustawę o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Czy zmianę tę należało uwzględnić, czy też nie, a także czy miała ona jakikolwiek wpływ na kwestię wykładni przepisów mających zastosowanie w sprawie związanych z uprawnieniami skarżącej do przedmiotowego świadczenia, jak i jego nienależnym pobraniem.

W ocenie Sądu, na tym etapie sprawy doszło zatem do naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy - art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 , oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775), poprzez brak dostatecznego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla treści rozstrzygnięcia okoliczności sprawy oraz brak podania przekonywujących powodów, jak również naruszenia przepisów prawa materialnego - 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci – poprzez brak wskazania rozumienia przesłanek uznania nienależnie pobranego świadczenia i oceny stanu faktycznego, które doprowadziły organ odwoławczy i organ pierwszej instancji do stanowiska, że przesłanki uznania pobranych świadczeń za nienależnie pobrane rzeczywiście i z jakich powodów zaistniały.

Powyższe stanowi wystarczającą podstawę do stwierdzenia ziszczenia się przesłanek do uchylenia zaskarżonej decyzji, wskazanych w art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i 135 P.p.s.a.

Skarga musiała zatem wywrzeć zamierzony skutek.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), orzekł, jak w sentencji wyroku.