Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1381/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-06-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a oraz art. 30 ust. 2, 2 art. 30 ust. 9
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 7 , art. 77, art. 103, 63, 65, 128 i 140
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: 3 § 2 pkt 5 i 6, art. 184, 193
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 28 czerwca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R.R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 28 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Rz 1266/22 w sprawie ze skargi R.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 20 lipca 2022 r., nr SKO.4111.707.1484.2022 w przedmiocie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z 28 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Rz 1266/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił skargę R.R. (dalej również: "wnioskodawczyni", "skarżąca", "skarżąca kasacyjnie", "strona") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie (dalej również: "organ odwoławczy", "organ II instancji", "SKO", "Kolegium") z 20 lipca 2022 r., nr SKO.4111.707.1484.2022 w przedmiocie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła R.R. reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, kwestionując go w całości i zarzucając Sądowi I instancji:

I. obrazę przepisów prawa procesowego, mających istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności: art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "kpa") w zw. z art. 77 kpa, art. 103 kpa, ponadto art. 63, art. 65, art. 128 i art. 140 kpa w zw. z art. 3 § 2 pkt 5 i 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej: "ppsa"), cyt.: "poprzez uznanie w ramach kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, że w przedmiotowej sprawie dana okoliczność została udowodniona i wydanie objętej skargą decyzji nastąpiło w oparciu o dokładne wyjaśniony stan faktyczny oraz z uwzględnieniem interesu społecznego, a nadto po wyczerpującym zebraniu i zinterpretowaniu całego materiału dowodowego sprawy, przy czym istnieją dowody potwierdzające, że zarówno organ I jak i Il instancji nie zebrał i nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, a do czego zobowiązują przywołane wyżej przepisy kpa";

II. naruszenie przepisów prawa materialnego, mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie

sprawy, a to:

1. art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej: "uśr"), poprzez brak stosownego pouczenia odwołującej się o przesłankach świadczących o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji;

2. art. 30 ust. 9 uśr, poprzez brak rozważenia przez organ I jak i Il instancji możliwości zastosowania ulg w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w całości, gdyż w obiektywnej ocenie u odwołującej się zachodzą szczególne okoliczności dotyczące jej sytuacji rodzinnej.

W uzasadnieniu środka zaskarżenia przedstawiono argumentację na poparcie ww. zarzutów.

Na podstawie art. 176 ppsa w zw. z art. 185 § 1 ppsa skarżąca kasacyjnie wniosła o: 1. przyjęcie skargi do rozpoznania; 2. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania; 3. zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Pismem z 15 maja 2023 r., stanowiącym uzupełnienie braków środka zaskarżenia, strona oświadczyła, że zrzeka się przeprowadzenia rozprawy.

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Stosownie do art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wskazane enumeratywnie w art. 183 § 2 ppsa, nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te wyznaczone są wskazanymi w środku zaskarżenia podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa).

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 182 § 2 ppsa, ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia.

Na wstępie przypomnieć należy istotę sprawy poddanej pod rozstrzygnięcie Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Decyzją z 31 maja 2022 r., nr OPS-SR.5222.93.2022, Wójt Gminy W. (dalej: "Wójt", "organ I instancji") ustalił, że pobrane przez skarżącą świadczenie pielęgnacyjne, przyznane decyzją tego organu z 16 marca 2015 r., nr OPS-SR.5231.17.2015, zostało przez nią nienależnie pobrane w okresie od 16 marca 2016 r. do 31 marca 2022 r. Stwierdził też, że wysokość nienależnie pobranych świadczeń wynosi łącznie 106 232 zł, wraz z należnymi ustawowymi odsetkami za opóźnienie i zobowiązał stronę do zwrotu ww. kwoty.

Powyższy akt Wójta został utrzymany w mocy decyzją Kolegium z 20 lipca 2022 r., nr SKO.4111.707.1484.2022 – zakwestionowaną następnie skargą do Sądu Wojewódzkiego. Podstawą prawną rozstrzygnięcia organu odwoławczego był art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 uśr. Za podstawę faktyczną rozstrzygnięcia organ przyjął okoliczność, że w trakcie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca, wnioskiem z 27 grudnia 2016 r., wystąpiła o ustalenie na jej rzecz prawa do emerytury rolniczej, które uzyskała decyzją Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z 31 stycznia 2017 r. – od 16 grudnia 2016 r. Bezspornym w sprawie jest, że strona nie powiadomiła organów o fakcie złożenia wniosku o ustalenie prawa do emerytury, ani też o wydaniu uwzględniającej go decyzji. Organy, a następnie Sąd Wojewódzki stwierdziły, że obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenie rodzinne strona nie dopełniła, pomimo otrzymania stosownego pouczenia w tym zakresie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez organy w sprawie, aprobując jednocześnie dokonaną przez nie ocenę prawną. Powyższe wyraził oddalając skargę na decyzję Kolegium z 20 lipca 2022 r.

Zarzuty wywiedzionej przez stronę skargi kasacyjnej oparte zostały na obu podstawach kasacyjnych, wymienionych w art. 174 pkt 1 i pkt 2 ppsa, a więc na obrazie prawa materialnego i istotnym naruszeniu przepisów postępowania. W takim przypadku, Naczelny Sąd Administracyjny w pierwszej kolejności rozpoznaje zarzuty procesowe, a dopiero w dalszej materialnoprawne, gdyż mogą być one uznane za skuteczne, jedynie przy bezspornym stanie faktycznym sprawy, który pozwoli na zastosowanie odpowiedniej normy prawa materialnego.

W zarzucie objętym punkt I. petitum środka zaskarżenia autor skargi kasacyjnej wskazuje na naruszenie przez WSA: art. 7 kpa w zw. z art. 77 kpa, art. 103 kpa, ponadto art. 63, art. 65, art. 128 i art. 140 kpa w zw. z art. 3 § 2 pkt 5 i 6 ppsa. Argumentuje przy tym, że Sąd I instancji, w ramach kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem uznał, że w sprawie "(...) dana okoliczność została udowodniona i wydanie objętej skargą decyzji nastąpiło w oparciu o dokładne wyjaśniony stan faktyczny oraz z uwzględnieniem interesu społecznego, a nadto po wyczerpującym zebraniu i zinterpretowaniu całego materiału dowodowego sprawy, przy czym istnieją dowody potwierdzające, że zarówno organ I jak i Il instancji nie zebrał i nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, a do czego zobowiązują przywołane wyżej przepisy kpa."

Taka konstrukcja powołanego zarzutu jest w sposób oczywisty wadliwa. W pierwszej kolejności zauważyć należy brak powiązania norm kpa z zastosowanym przez Sąd Wojewódzki art. 151 ppsa. Skoro bowiem skarga kasacyjna jest skierowana przeciwko wyrokowi sądu administracyjnego, to prawidłowo skonstruowany zarzut naruszenia prawa procesowego winien obejmować przepisy postępowania stosowane przez ten sąd, w związku z naruszonymi – zdaniem strony – normami postępowania administracyjnego, nie zaś jedynie przepisy stosowane przez organ administracji. Kolejną wadą konstrukcyjną opisywanego zarzutu jest pominięcie wskazania jednostek redakcyjnych w formie "§", objętych art. 63, art. 65 i art. 77 kpa. Ich precyzyjne wskazanie jest konieczne, by Naczelny Sąd Administracyjny mógł zidentyfikować rodzaj naruszenia i określić istotę zarzutu. Powyższe uchybienia nie dyskwalifikują możliwości dokonania oceny podnoszonych naruszeń procesowych przez Sąd kasacyjny.

W analizowanej sprawie brak jest również konkretyzacji powołanych uchybień w formie ich uzasadnienia. Podnosząc w petitum środka zaskarżenia obrazę przepisów prawa procesowego, ograniczono się bowiem do wskazania kilku norm kpa oraz art. 3 § 2 pkt 5 i 6 ppsa i stwierdzenia, że WSA błędnie uznał stan faktyczny za wyjaśniony, a zebrany materiał dowodowy za kompletny. W uzasadnieniu brak jest jakiegokolwiek odniesienia do ww. norm kpa, a w szczególności sprecyzowania, jakie konkretnie błędy Sąd I instancji popełnił i jakie braki w materiale dowodowym oraz ocenie stanu faktycznego, skarżąca podnosi.

Wyjaśnienia w tym miejscu wymaga, że Naczelny Sąd Administracyjny nie może "zgadywać" w jakim zakresie i z jakich przyczyn, zdaniem strony, doszło do naruszenia wyliczonych w środku zaskarżenia norm kpa. Dostrzeżone zaś wadliwości skargi kasacyjnej, w obrębie uzasadnienia zarzutów o charakterze procesowym, dyskwalifikują dokonanie ich oceny przez Naczelny Sąd Administracyjny. Przy braku argumentacji autora środka zaskarżenia w ww. zakresie Sąd kasacyjny nie jest uprawniony by, poprzez dedukcję intencji strony z ogólnikowych, przytoczonych powyżej w formie cytatu tez petitum środka zaskarżenia – de facto – samodzielnie formułować i uzasadniać zarzuty. W obowiązującym porządku prawnym i wobec treści art. 183 § 1 ppsa, precyzowanie przez Naczelny Sąd Administracyjny zarzutów skargi kasacyjnej, bądź poszukiwanie za stronę przepisów, którym ewentualnie mógł uchybić wojewódzki sąd administracyjny jest niedopuszczalne (vide: R. Hauser, M. Wierzbowski, op. cit., s. 688-690, tezy 13-16 i powołane tam orzecznictwo).

Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jednak odnieść się do zarzutu z pkt I. skargi kasacyjnej w sposób skrótowy, uznając go za jednocześnie za bezzasadny, co w konsekwencji czyni ustalenia faktyczne przyjęte przez organy i Sąd Wojewódzki, wiążącymi w sprawie.

I tak, w kwestii naruszenia: art. 7 kpa – formułującego zasadę prawdy obiektywnej, uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli – w środku zaskarżenia nie uzasadniono jego naruszenia; art. 77 kpa – dotyczącego postępowania dowodowego przed organami – enigmatycznie powołano się na istnienie dowodów nieuwzględnionych w postępowaniu, jednak bez jakiegokolwiek ich dookreślenia; art. 63 kpa – regulującego sposób wniesienia i treść podania – nie miał on zastosowania w sprawie i również w środku zaskarżenia brak jest jakiegokolwiek jego uzasadnienia; art. 65 kpa – określającego badanie właściwości organu i sposób przekazania podania do organu właściwego – przepis ten w sprawie nie był stosowany; art. 103 kpa – regulujący skutki zawieszenia postępowania – nie miał zastosowania w sprawie; art. 128 kpa – określający treść odwołania od decyzji administracyjnej – brak jego uzasadnienia; art. 140 kpa – stanowiący, że w sprawach nieuregulowanych w art. 136 – 139 w postępowaniu przed organami odwoławczymi mają odpowiednie zastosowanie przepisy o postępowaniu przed organami pierwszej instancji – również brak jest uzasadnienia dla naruszenia tej normy.

W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 3 § 2 pkt 5 i pkt 6 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny uznaje go za chybiony i niezrozumiały. Stosownie do ww. normy, kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na: akty prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej (pkt 5); akty organów jednostek samorządu terytorialnego i ich związków, inne niż określone w pkt 5, podejmowane w sprawach z zakresu administracji publicznej (pkt 6). Przywołane powyżej przepisy ppsa nie miały w sprawie zastosowania, co implikować musi wniosek, że Sąd Wojewódzki nie mógł ich naruszyć. Analizowana sprawa dotyczy bowiem prawidłowości decyzji Kolegium z 20 lipca 2022 r., która podlegała kontroli WSA na zasadzie art. 3 § 2 pkt 1 ppsa. Jednak nawet tak skonstruowany zarzut przeciwko wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, byłby bezzasadny, gdyż Sąd I instancji kontroli kwestionowanej decyzji bez wątpliwości dokonał. Nie ma również podstaw do przyjęcia, że wyrażoną wyrokiem ocenę oparł na innym kryterium niż jej zgodność z prawem.

Na marginesie jedynie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że kwestie związane ze stanem majątkowym skarżącej, jej sytuacją rodzinną oraz zgodnym z celami uśr wykorzystaniem, przyznanego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką strony, świadczenia pielęgnacyjnego – nie były kwestionowane tak w postępowaniu przed organami, jak i przed Sądem Wojewódzkim.

Przechodząc do oceny zarzutów o charakterze materialnoprawnym, na wstępie zauważenia wymaga, że kwestionowany akt Kolegium oparty został o art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 uśr. Skarga kasacyjna formułuje zaś zarzut naruszenia art. 30 ust. 2 uśr (bez wskazania jednostki redakcyjnej – "pkt"). Wobec argumentacji uzasadnienia podniesionego w pkt II. 1. środka zaskarżenia, Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że strona wskazując na "brak stosownego pouczenia odwołującej się o przesłankach świadczących o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji", kwestionuje ww. normę w zakresie objętym częścią imperatywną zaskarżonej decyzji organu odwoławczego – art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr. Zauważenia przy tym wymaga, że autor skargi kasacyjnej uzasadniając analizowany zarzut materialnoprawny, kwestionuje w zasadzie prawidłowość pouczeń dokonanych przez organ I instancji, gdy w petitum wskazuje wprost na "brak stosownego pouczenia". Podejmuje więc próbę podważenia ustaleń stanu faktycznego sprawy, co powinno mieć swoje odzwierciedlenie na gruncie naruszeń objętych art. 174 pkt 2 ppsa. Już powyższe czyni podniesiony przez kasatora zarzut bezskutecznym.

Stosownie do art. 30 ust. 1 uśr, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Na mocy art. 30 ust. 2 uśr, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (pkt 1).

W świetle powyższego, regulacja art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr, znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy – po wydaniu prawidłowej decyzji ustalającej prawo do świadczenia rodzinnego – a w okresie jej funkcjonowania w obrocie i realizacji, zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do tego świadczenia, tak w zakresie jego wysokości, jak i z punktu widzenia dalszego jego wykonywania (wypłaty). Dodatkowo istotnym jest by beneficjent świadczenia był uprzednio prawidłowo pouczony o warunkach, które muszą być spełnione, aby dane świadczenie uzyskać, a następnie – zgodnie z obowiązującymi przepisami – kontynuować korzystanie z przyznanej formy pomocy, ze świadomością możliwych przesłanek braku prawa do ich pobierania i sposobu postępowania w sytuacji ich ewentualnego zaistnienia. Osoba pobierająca już świadczenie, powinna więc uzyskać od organu pomocowego jasną informację, w jakiej sytuacji utraci prawo do przysługującej jej formy pomocy państwa oraz o konsekwencjach braku zgłoszenia takiej zmiany organowi wypłacającemu.

Bezspornym w sprawie jest, że świadczenie pielęgnacyjne zostało przyznane skarżącej decyzją Wójta z 16 marca 2015 r. (doręczoną 23 marca 2015 r.). Z pouczenia zawartego w tym akcie wynika, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba je pobierająca jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia, zgodnie z art. 25 ust. 1 uśr. W ramach pouczenia wskazano też, że nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi (art. 30 uśr). Analogiczną, choć poszerzoną informację dla strony, stanowi część decyzji Wójta z 12 stycznia 2017 r., nr OPS-SR.5231.52.2017 (w przedmiocie zmiany wysokości świadczenia). Zawiera ona szczegółowe pouczenie w zakresie okoliczności, mających wpływ na ustalone prawo do świadczenia, o których beneficjentka powinna powiadomić właściwy organ. Wyszczególniono tam m.in. wprost uzyskanie prawa do emerytury. Ponadto organy administracji oraz Sąd Wojewódzki zauważyły, że już w treści wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (z 23 lutego 2015 r.), a w szczególności w "CZĘŚĆ II" formularza, zawarto oświadczenia dotyczące ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz informację o konsekwencjach braku poinformowania organu wypłacającego o zmianach (również o ustaleniu prawa do świadczenia emerytalnego). Na stronach 2, 3 i 4 tego dokumentu skarżąca datą i własnoręcznymi podpisami poświadcza m.in. że: nie ma ustalonego prawa do emerytury (str. 2); oznaczone pogrubioną czcionką, cyt.: "w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczeń pielęgnacyjnych, w szczególności zaistnienia okoliczności wymienionych powyżej, osoba ubiegająca się jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot świadczenia rodzinne" (str. 3); zapoznała się z pouczeniem, obejmującym przesłanki przysługiwania świadczenia i przeszkody do jego otrzymywania oraz ponowną, (oznaczoną pogrubioną czcionką), informacją o konieczności powiadomienia właściwego organu o "(...) każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego..." oraz konsekwencjach niewywiązania się z tego obowiązku, w postaci powstania nienależnie pobranego świadczenia i konieczności jego zwrotu (str. 4).

Analizując akta administracyjne sprawy oraz opatrzone przez skarżącą datami i własnoręcznymi podpisami dokumenty, trudno podać pod wątpliwość stanowisko wyrażone przez organy administracji i Sąd Wojewódzki. Strona została jasno pouczona o warunkach przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i okolicznościach, w następstwie których prawo to ustanie, a wypłacona pomoc podlegać będzie zwrotowi. Powyższe znajduje swoje uzasadnienie tak w doręczonych jej decyzjach Wójta (z 16 marca 2015 r. i z 12 stycznia 2017 r.) - których odpisy pozostawały w stałej dyspozycji strony, jak i w treści wniosku o ustalenie prawa do pobieranego świadczenia – zawierającego dwukrotne, wyraźnie oznaczone pogrubioną czcionką i każdorazowo potwierdzone podpisem skarżącej, pouczenie.

W tej sytuacji argumentacja skargi kasacyjnej dotycząca braku po stronie skarżącej wiedzy o wpływie nabycia uprawnień emerytalnych na utratę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jak również wywody w zakresie konieczności jej ustnego pouczenia przez organ o przysługujących prawach i obowiązkach, nie mogą zyskać waloru słuszności w stanie faktycznym sprawy. Wyjaśnić przy tym należy, że w przypadku powziętych wątpliwości, czy braku zrozumienia podpisywanych przez wnioskującą informacji i pouczeń, miała ona możliwość skierowania do organu odpowiedniego pisemnego zapytania (czy uzyskania odpowiedzi ustnej od upoważnionego pracownika). Obowiązkiem organu byłoby zaś w tej sytuacji udzielenie pełnej i wyjaśniającej wątpliwości, odpowiedzi. Odnotowania przy tym wymaga, że autor skargi kasacyjnej podnosząc powyższe i oczekując od organu "wyrozumiałości" i objaśnień, nie wskazuje, by strona podjęła jakiekolwiek działania w opisywanym zakresie i spotkała się z odmową organu. Powołana wyżej argumentacja środka zaskarżenia, może więc jedynie świadczyć o braku należytej staranności po stronie skarżącej w dbałości o swoje interesy. Bezzasadne jest w tej sytuacji zarzucanie organom braku poczynienia ustaleń w zakresie zrozumienia przez skarżącą treści podpisywanych pouczeń, gdyż realnie nie ma on takiej możliwości, a szczególnie gdy strona przed sygnowaniem podpisem odczytanej informacji, wątpliwości takich, czy braku zrozumienia treści, organowi nie zgłosi. Dodatkowo Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że ani zarzuty skargi kasacyjnej, ani też przebieg postępowania odzwierciedlony dokumentacją akt administracyjnych, nie wskazują by skarżąca domagała się od organu wyjaśnienia kierowanych do niej decyzji i pouczeń a pomocy takiej nie uzyskała.

Poza sporem w sprawie jest, że decyzją Prezesa KRUS z 31 stycznia 2017 r., przyznano skarżącej, na jej wniosek, świadczenie emerytalne. W myśl art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a uśr, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.

Na datę ustalenia prawa do świadczenia emerytalnego, skarżąca pobierała również przyznane jej uprzednio świadczenie pielęgnacyjne. W sprawie nastąpił więc zbieg konkurencyjnych świadczeń, o którym strona nie poinformowała organu wypłacającego pomoc w ramach uśr. W tej sytuacji zgodzić się należy z WSA, że pomimo prawidłowych pouczeń, skarżąca w latach 2017-2022 pobierała równocześnie dwa świadczenia: emerytalne i pielęgnacyjne, z których zgodne z prawem korzystanie może być jedynie alternatywne, nie zaś łączne. Ponadto, o zaistnieniu negatywnej przesłanki do wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego nie poinformowała właściwego organu pomocowego. Dopiero powzięcie przez organ I instancji z urzędu (w trakcie postępowania o przyznanie dodatku węglowego) informacji o pobieraniu przez skarżącą emerytury rolniczej, skutkowało wszczęciem postępowania wyjaśniającego i wezwaniem strony do przedłożenia ww. decyzji Prezesa KRUS z 31 stycznia 2017 r.

W sytuacji zaś stwierdzenia, że skarżąca od 16 grudnia 2016 r. (data przysługiwania prawa do emerytury rolniczej) do 31 marca 2022 r. (zakończenie realizacji świadczenia pielęgnacyjnego) nienależnie pobierała świadczenie pielęgnacyjne, musiał nastąpić skutek w postaci wydania przez właściwy organ aktu uznającego wypłacone w ww. okresie świadczenie pielęgnacyjne za nienależnie pobrane, oraz aktualizację obowiązku jego zwrotu.

Odnosząc się do zarzutu określonego w pkt II. 2. skargi kasacyjnej – a mianowicie naruszenia art. 30 ust. 9 uśr, poprzez brak rozważenia przez organy możliwości zastosowania ulg w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w całości, wobec obiektywnie trudnej sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącej – Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko wyrażone przez Sąd Wojewódzki.

W myśl art. 30 ust. 9 uśr, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że obowiązkiem zwrotu objęte są nienależnie pobrane świadczenia, ustalone decyzją wydawaną na podstawie art. 30 uśr, łącznie z naliczonymi na podstawie art. 30 ust. 2b uśr odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Czas, za który naliczane są odsetki objęte obowiązkiem zapłaty, został sprecyzowany w art. 30 ust. 8 uśr – od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do daty ich spłaty w wyniku realizacji obowiązku zwrotu, o którym orzekł organ w decyzji ustalającej nienależne pobranie świadczenia. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń aktualizuje się na mocy art. 130 kpa (wpływ odwołania na wykonanie decyzji) - zastosowanie będą miały wówczas normy uśr, regulujące tryby dokonywania tego zwrotu.

Art. 30 ust. 9 uśr wprowadza podstawy prawne zastosowania przez organy administracji instrumentów pomocowych w formie instytucji o charakterze ulg w realizacji obowiązku zwrotu ww. kwot. Strona zobowiązana ma więc możliwość wnioskowania o: umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części; odroczenie terminu płatności kwot nienależnie pobranych świadczeń; rozłożenia na raty podlegających zwrotowi kwot nienależnie pobranych świadczeń. Z powyższej regulacji wynika, że instytucje te mogą mieć zastosowanie wyłącznie do należności objętych obowiązkiem zwrotu, o którym orzekł organ w decyzji ustalającej nienależne pobranie świadczenia rodzinnego.

Rację ma autor skargi kasacyjnej, stwierdzając, że norma powyższa nie została w sprawie zastosowana, nie dostrzega jednak, że organy administracji, nie miały takiego obowiązku. Po pierwsze: art. 30 ust. 9 uśr stanowi, że organ właściwy "może" zastosować instytucję umorzenia, odroczenia terminu płatności lub rozłożenia na raty – co przesądza o uznaniowości aktu organu w tym przedmiocie i konieczności poprzedzenia rozstrzygnięcia przeprowadzeniem odrębnego postępowania. Powyższe dostrzegł już Sąd I instancji, wskazując, że "sprawa o udzielenie ulgi w wykonaniu obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest odrębną sprawą administracyjną (...), która może stać się przedmiotem postępowania wszczętego na wniosek skarżącej, jako podmiotu zobowiązanego." Wskazywana wielokrotnie w skardze kasacyjnej, przesłanka zastosowania ulgi w postaci "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny", obliguje bowiem organ do przeprowadzenia oceny w zakresie całokształtu indywidualnej sytuacji strony i stwierdzenia, czy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności jej dotyczące, a przemawiające za zastosowaniem ww. przepisu.

Po drugie zaś, na co wskazywano już wyżej, aby egzekwować w jakikolwiek sposób obowiązek zapłaty kwot nienależnie pobranych świadczeń, konieczna jest wykonalność decyzji zobowiązującej do takiego zwrotu. Przymiot taki, stosownie do art. 130 kpa, uzyskuje decyzja ostateczna. Aktualizacja obowiązku zwrotu następuje więc, gdy rozstrzygnięcie go kreujące jest – w świetle norm kpa – wykonalne, a więc, co do zasady, konieczna jest ostateczność decyzji ustalającej i zobowiązującej do zwrotu.

W przedostatnim akapicie skargi kasacyjnej (str. 10) profesjonalny pełnomocnik skarżącej, sformułował wniosek o "(...) umorzenie długu względem organu w całości, tj. w wysokości 106 232,00 zł wraz z należnymi odsetkami za opóźnienie...". Żądanie takiego rozstrzygnięcia przez Naczelny Sąd Administracyjny nie znajduje jednak oparcia w przepisach obowiązującego prawa i powinno zostać skierowane do właściwego organu administracji, nie zaś do sądu administracyjnego – czego profesjonalny pełnomocnik strony winien mieć świadomość. W analizowanej sprawie Sąd kasacyjny oceniał bowiem prawidłowość postępowania przeprowadzonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w sprawie ze skargi na decyzję SKO w Krośnie z 20 lipca 2022 r., dotyczącej ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest natomiast w tym postępowaniu w gestii Naczelnego Sądu Administracyjnego zastępowanie organu administracji i wydawanie rozstrzygnięcia w zakresie art. 30 ust. 9 uśr. Ponownie wyjaśnić autorowi skargi kasacyjnej należy, że na mocy art. 183 § 1 ppsa, Sąd kasacyjny orzeka w granicach określonych środkiem zaskarżenia, mając na uwadze granice sprawy i w odniesieniu do wyroku wydanego przez Sąd Wojewódzki. Jeżeli więc skarżąca zamierza ubiegać się o przyznanie ulgi, w postaci umorzenia należności ustalonych ww. decyzją, powinna złożyć stosowny wniosek w tym zakresie do organu administracji.

W konsekwencji powyższych rozważań, objęty pkt II.2. petitum skargi kasacyjnej zarzut naruszenia norm materialnoprawnych, uznać należało za niezasadny.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga kasacyjna pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw i na mocy art. 184 w zw. z art. 182 § 2 i 3 ppsa, orzekł jak w sentencji.

Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone zgodnie z art. 193 in fine ppsa.