Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 452/07
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2008-03-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 1, art. 2, art. 16
journal: Dz.U. 1974 nr 21 poz 118
law: Ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Lech Sędziowie sędzia NSA Henryk Ożóg (spr.) sędzia NSA Marek Stojanowski Protokolant Anna Harwas po rozpoznaniu w dniu 21 marca 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 24 października 2006 r. sygn. akt II SA/Wr 110/06 w sprawie ze skargi S. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji orzekającej o przejęciu za rentę na własność Państwa gospodarstwa rolnego 1.oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. na rzecz S. W. kwotę 800 ( osiemset ) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. na podstawie art. 157 § 1 i art. 158 § 1 kpa odmówiło stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy w L. P. z dnia [...] lipca 1977r. nr [...] orzekającej o przejęciu za rentę na własność Państwa gospodarstwa rolnego położonego we wsi B. o powierzchni [...] ha wraz z budynkami stanowiącego własność S. Ł..

Uzasadniając to orzeczenie Kolegium podało, że pismem z dnia 23 sierpnia 2004r. S. W., reprezentowana przez adwokata Z. K., wniosła o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...] lipca 1977r. nr [...] Naczelnika Gminy w L. P. "o przejęciu za rentę na własność Państwa gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha wraz z budynkami położonego w B., gmina L.-P. na wniosek S. Ł.". Decyzja bowiem została wydana z rażącym naruszeniem prawa, gdyż S. Ł. nie był właścicielem gospodarstwa rolnego, lecz jego współwłaścicielem. Z postanowienia Sądu Rejonowego w L. I Wydział Cywilny z dnia [...] kwietnia 2004r. sygn. akt I Ns [...] wynika, że w chwili wydania decyzji wnioskodawczyni przysługiwało prawo własności do 1/4 części gospodarstwa rolnego.

W ocenie pełnomocnika strony, "w dniu otwarcia spadku już nastąpiła zmiana właściciela i już w tym dniu, tj. [...] czerwca 1971r. wnioskodawczyni była współwłaścicielem gospodarstwa rolnego". Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku rozstrzyga wszystkie wątpliwości w niniejszej sprawie, gdyż stwierdza jednoznacznie fakt współwłasności gospodarstwa rolnego przysługującego S. Ł. i wnioskodawczyni, jako następczyni prawnej T. Ł. (żony S. Ł.). Wynika z tego więc, że "bezprawny i jako taki nieważny akt własności ziemi z dnia [...] kwietnia 1973r., z którego wynikają uprawnienia S. Ł., był przedmiotem badania Sądu Rejonowego w L. i dokonano jego oceny. Akt ten, jako sprzeczny z prawem nie może być podstawą ustaleń w zakresie prawa własności gospodarstwa rolnego. Akt własności ziemi w ogóle nie powinien zostać wydany".

W dalszej części wniosku pełnomocnik strony wywodzi, iż w chwili wydania kwestionowanej decyzji S. Ł. nie był jedyną osobą uprawnioną do dysponowania gospodarstwem rolnym, a tym samym do złożenia wniosku o przejęcie gospodarstwa rolnego za rentę na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz.U. nr 21, poz. 118) (...).

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie akt sprawy ustaliło następujący stan faktyczny:

aktem własności ziemi z dnia [...] kwietnia 1973r. nr [...], wydanym przez Wydział Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Miejskiej i Powiatowej Rady Narodowej w L. stwierdzono, iż S. Ł. stał się z mocy prawa właścicielem gospodarstwa rolnego położonego w B. o powierzchni [...] ha składającego się z działek nr [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...].

Z uzasadnienia aktu własności wynika, iż S. Ł. w dniu 4 listopada 1971 r. (w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 26 października 1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych - Dz.U. nr 27, poz. 250), "posiadał tę nieruchomość po zmarłej w dniu [...] czerwca 1971r. żonie T. Ł., z którą wspólnie gospodarował do czasu jej śmierci" i "był samoistnym posiadaczem tego gospodarstwa".

W ocenie organu wydającego akt własności ziemi, okoliczności te stanowiły przesłankę do uwłaszczenia S. Ł. w trybie przepisów powołanej ustawy.

Akt własności ziemi uzyskał przymiot ostateczności z dniem 23 maja 1973r.

Pismem z dnia 18 maja 1977r. skierowanym do Naczelnika Gminy w L. P., S. Ł. jako właściciel gospodarstwa wniósł o przejęcie powyższego gospodarstwa na rzecz Państwa za rentę. Natomiast, w dniu [...] lipca 1997r. Naczelnik Gminy w L. P., decyzją nr [...] orzekł o przejęciu na własność Państwa przedmiotowego gospodarstwa "figurującego w aktach jako własność ustawowa ob. Ł. S.".

Bezzasadne jest zatem twierdzenie zawarte w złożonym wniosku, iż "w chwili wydania decyzji S. Ł. nie był osobą wyłącznie uprawnioną do dysponowania gospodarstwem rolnym i do złożenia wniosku o przejęcie gospodarstwa rolnego za rentę...", skoro w dacie złożenia takiego wniosku, tj. w dniu 18 maja 1977r. był on właścicielem przedmiotowego gospodarstwa na podstawie ostatecznej decyzji - aktu własności ziemi z dnia [...] kwietnia 1973r.

Rozpatrując kwestię związania aktem własności ziemi, należy wskazać na przepis art. 63 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 2004r. nr 208, poz. 2128 ze. zm.) i na skutki prawne wywołane tym przepisem odnoszące się do tych orzeczeń, będących decyzjami administracyjnymi.

Według powołanego przepisu, do ostatecznych decyzji, wydanych na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych nie stosuje się przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, dotyczących wznowienia postępowania, stwierdzenia nieważności i uchylenia lub zmiany decyzji.

Przepis ten wprowadził zatem zakaz prowadzenia jakichkolwiek postępowań administracyjnych w sprawach uprzednio unormowanych ustawą z dnia 26 października 1971, na podstawie której wydawane były decyzje zwane aktami własności ziemi (wyrok NSA z dnia 10 grudnia 1992r. sygn. akt II SA 1726/92 – ONSA 1994/2/49).

Wejście w życie przywołanego przepisu art. 63 nie otwiera też drogi sądowej do żądania stwierdzenia nieważności aktu własności ziemi (uchwała SN sygn. akt IIICZP 73/92 z dnia 30 czerwca 1992r.).

Po wejściu w życie przepisu art. 63, sąd jest związany decyzją administracyjną -aktem własności ziemi, jeżeli została ona uznana przez właściwy organ administracyjny za ostateczny. To związanie oznacza, związanie co do osoby właściciela, obszaru nieruchomości, przebiegu granic oraz zakresu prawa własności (wyrok SN sygn. akt III.CKN 962/00 z dnia 5 marca 2003r. - Lex nr 78268).

Uwzględniając powyższe sąd - wbrew poglądom zaprezentowanym w rozpatrywanym wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji - nie wkraczając w zasadność aktu własności ziemi, władny jest ocenić wyłącznie jakie skutki prawne wywołuje poświadczenie, że dany rolnik stał się z dniem 4 listopada 1971 r. właścicielem gruntu. Skutki te mogą m.in. powstać w sferze stosunków regulowanych innymi ustawami (por. postanowienie SN z dnia 12 czerwca 2002r. sygn. akt III CKN 978/00 - Lex nr 56045).

W ramach niniejszego postępowania Kolegium nie jest uprawnione do oceny, przedłożonego z wnioskiem z dnia 23 sierpnia 2004r., postanowienia Sądu Rejonowego w L. sygn. akt I Ns [...] z dnia [...] kwietnia 2004r. o stwierdzenie nabycia spadku po T. Ł. i S. Ł., według którego w skład spadku po tych osobach wchodził udział spadkodawców w wymienionym gospodarstwie rolnym położonym w B..

Natomiast akta sprawy nie wskazują, aby po wydaniu aktu własności ziemi ujawniono prawo własności S. Ł. w stosunku do przedmiotowego gospodarstwa rolnego, że ostateczna decyzja (akt własności ziemi) stwierdzająca nabycie nieruchomości, stanowiła podstawę do ujawnienia nowego stanu własności w księdze wieczystej oraz w ewidencji gruntów (art. 15 cyt. ustawy z dnia 26 października 1971r.).

Uwzględniając powyższe Kolegium nie dopatrzyło się naruszenia prawa przy wydaniu kwestionowanej decyzji Naczelnika Gminy w L. P..

Kolegium nie stwierdziło również, aby w sprawie zaistniały inne przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji określone w art. 156 § 1 kpa, w związku z czym orzekło jak w osnowie.

Pełnomocnik wnioskodawczyni złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym uznał zaskarżoną decyzję za błędną i wydaną bez rozważenia wszystkich okoliczności niniejszej sprawy przy jednoczesnym dokonaniu dowolnej oceny stanu prawnego.

W uzasadnieniu wniosku pełnomocnik S. W. zarzucił przede wszystkim całkowicie dowolną ocenę organu, zgodnie z którą w dniu wydania przez Naczelnika Gminy w L. P., na wniosek S. Ł. decyzji z dnia [...] lipca 1977 r., nr [...] orzekającej o przejęciu za rentę gospodarstwa rolnego, istniały wszystkie przesłanki do uwłaszczenia S. Ł., będącego jedynie współwłaścicielem gospodarstwa rolnego, w trybie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych.

Decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa, albowiem S. Ł. nie był jedynym właścicielem gospodarstwa rolnego, a jedynie jego współwłaścicielem.

Z postanowienia Sądu Rejonowego w L. I Wydział Cywilny z dnia [...] kwietnia 2004 r., sygn. akt I Ns [...] wynika, że w chwili wydania decyzji wnioskodawczyni przysługiwało prawo własności do 1/4 części gospodarstwa rolnego.

Sąd, wydając postanowienie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku przeprowadził dowody pozwalające na dokonanie ustaleń o istnieniu gospodarstwa rolnego oraz, że w skład gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem dziedziczenia przez wnioskodawczynię wchodzą działki nr [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...]. Sąd orzekł o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego przez wnioskodawczynię. Wynika z tego, że w dniu otwarcia spadku nastąpiła zmiana właściciela i już w tym dniu, tj. [...] czerwca 1971 r. Wnioskodawczyni była współwłaścicielem gospodarstwa rolnego.

Z treści postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku wynika, że obejmuje ono wszystkie nieruchomości tworzące gospodarstwo rolne.

Należy podkreślić, że postanowienie Sądu o stwierdzeniu nabycia spadku ma charakter deklaratoryjny i wywołuje skutki prawne ex tunc, tj. od chwili otwarcia spadku - w niniejszej sprawie od dnia [...] czerwca 1971 r.

Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku rozstrzyga więc wszystkie wątpliwości w niniejszej sprawie, albowiem stwierdza jednoznacznie i prawomocnie fakt współwłasności gospodarstwa rolnego S. Ł. i wnioskodawczyni jako następczyni prawnej T. Ł. (żony S. Ł.) istniejący od dnia [...] czerwca 1971 r.

Wynika z tego jasno, że bezprawny i jako taki nieważny akt własności ziemi z dnia [...] kwietnia 1973 r., z którego wynikają uprawnienia właścicielskie S. Ł., był przedmiotem badania Sądu Rejonowego w L. i dokonano jego oceny. Akt ten, jako sprzeczny z prawem nie może być podstawą ustaleń w zakresie prawa własności gospodarstwa rolnego. Akt własności ziemi w ogóle nie powinien zostać wydany. Gospodarstwo rolne, które nie było nigdy przedmiotem czynności prawnych, także o charakterze nieformalnym, nie mogło się stać przedmiotem uwłaszczenia na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, zważywszy, iż podlegały jej w pierwszym rzędzie nieruchomości rolne zbyte bez zachowania formy aktu notarialnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2002 r. w sprawie o sygn. I CKN 632/00). Warto dodać, że przepisy ustawy uwłaszczeniowej nie mogły ' mieć zastosowania w sytuacji, gdy w chwili wejścia jej w życie stan posiadania był zgodny ze stanem prawnym. Nie mógł zatem uprzednio organ administracyjny stwierdzić nabycia własności nieruchomości rolnej (art. 1 ust. 1 i 2 ustawy uwłaszczeniowej) przez osobę będącą jej posiadaczem (S. Ł.), która już przed wejściem w życie omawianej ustawy nabyła własność tej nieruchomości (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 1996 r. w sprawie o sygn. II CRN 8/96). Akt własności ziemi jest decyzją o charakterze jedynie deklaratoryjnym i dla stwierdzenia braku jego skuteczności nie jest wymagane postanowienie o stwierdzeniu jego nieważności. Organ administracyjny czy też Sąd mogą w każdym czasie dokonać innych, własnych ustaleń. Tak też uczynił Sąd Rejonowy w L., stwierdzając nabycie spadku po zmarłej T. Ł..

W chwili wydania decyzji S. Ł. nie był osobą uprawnioną do samodzielnego dysponowania gospodarstwem rolnym i do złożenia wniosku o przejęcie gospodarstwa rolnego za rentę na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. nr 21 poz. 118). Decyzja została wydana wbrew fundamentalnej zasadzie, że nikt nie może rozporządzać prawem, które mu nie przysługuje (nemo plus iuris in alium transferre potest, quam ipse habet). Organ, który wydał decyzję powinien był dołożyć należytej w takich wypadkach staranności i ustalić, czy osoba, która złożyła wniosek – S. Ł. - był jedyną osobą posiadającą prawa do gospodarstwa rolnego.

Po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. decyzją z dnia [...] nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 i art. 156 § 1 pkt 2 kpa utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Z motywów podjętej decyzji wynika, że Kolegium w składzie orzekającym po ponownym rozpatrzeniu sprawy całkowicie podzieliło stanowisko tego organu w składzie orzekającym w tej sprawie poprzednio (...).

Na wskazane powyżej orzeczenie wniesione zostały przez S. W. i jej pełnomocnika adw. Z. K. skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu.

W obu skargach zarzucono naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w tym norm prawnych zawartych w przepisach:

- art. 31 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 931 kodeksu cywilnego przez błędne przyjęcie w zaskarżonej decyzji, iż w dniu [...] lipca 1977r. jedynym właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha wraz z budynkami, położonego w B. był S. Ł., podczas gdy z mocy ustawy współwłaścicielem tego gospodarstwa była również S. W. jako spadkobierczyni zmarłej w dniu [...] czerwca 1971r. żony S. Ł. – T. Ł., co znajduje potwierdzenie w prawomocnym postanowieniu Sądu Rejonowego w L. I Wydział Cywilny z dnia [...] kwietnia 2004r. sygn. akt I Ns [...];

- art. 64 w zw. z art. 21 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 1 Protokołu dodatkowego do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 i 7 kpa przez brak uwzględnienia przez organ orzekający, iż decyzja z dnia [...] lipca 1977r. orzekająca o przejęciu za rentę gospodarstwa rolnego narusza prawo własności skarżącej do tego gospodarstwa.

Ponadto w skardze wniesionej w imieniu S. W. jej pełnomocnik zarzucił naruszenie zaskarżoną decyzją przepisów postępowania, a mianowicie :

- art. 365 kpc przez naruszenie przez organ administracyjny zasady wiążącego charakteru prawomocnego orzeczenia sądowego - postanowienia Sądu Rejonowego w L. I Wydział Cywilny z dnia [...] kwietnia 2004r. sygn. akt I Ns [...] stwierdzającego, że skarżąca nabyła udział w gospodarstwie rolnym jako spadkobierczyni T. Ł.;

- art. 6 i art. 7 kpa przez pominięcie przez organ orzekający faktu naruszenia zasady praworządności przy wydawaniu decyzji, która pozbawiła skarżącą jej własności;

- art. 8 kpa przez wydanie zaskarżonej decyzji podważającej zaufanie obywatela do organu Państwa;

- art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 kpa przez brak należytego wyjaśnienia przez organ orzekający wszystkich istotnych okoliczności sprawy, w szczególności faktu istnienia uprawnień właścicielskich skarżącej oraz faktu posiadania przez skarżącą tego gospodarstwa;

- art. 10 § 1 kpa przez brak umożliwienia skarżącej przed wydaniem zaskarżonej decyzji wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów.

Powołując się na tak sformułowane zarzuty skarżąca i jej pełnomocnik wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz przekazanie sprawy organowi orzekającemu do ponownego rozpoznania albo zmianę zaskarżonej decyzji przez stwierdzenie nieważności decyzji Naczelnika Gminy w L. P. z dnia [...] lipca 1977r. nr [...] o przejęciu za rentę na własność Państwa gospodarstwa rolnego.

W treści uzasadnień obu skarg przedstawiono argumentację zbieżną z argumentacją przedstawioną wcześniej w uzasadnieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W doręczonej Sądowi odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. wniosło o oddalenie skargi i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, wyrokiem z dnia 24 października 2006r., sygn. akt II SA/Wr 110/06, uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą (...).

Wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji stanowi podstawę do dokonania przez właściwy organ oceny w zakresie dopuszczalności wszczęcia postępowania w tym przedmiocie, a pozytywna ocena zobowiązuje ten organ do kontynuowania czynności procesowych i podjęcia postępowania wyjaśniającego zmierzającego do ustalenia zasadności lub niezasadności wniosku poprzez stwierdzenie zaistnienia lub niezaistnienia okoliczności w nim wskazanej.

Postępowanie w tym zakresie, mimo że należy do nadzwyczajnego postępowania weryfikacyjnego, podporządkowane jest zasadom właściwym dla postępowania administracyjnego jurysdykcyjnego (ogólnego).

Konsekwencją przyjęcia tej zasady w przypadku trybu weryfikacyjnego jest powinność właściwego organu działania w sprawie zgodnie z nakazami sformułowanymi w przepisach art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 81 kpa.

Zdaniem Sądu z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej wynika, że organ orzekający w obu składach naruszył normy sformułowane w przepisach procesowych wyżej wskazanych, obarczając przez to podjęte rozstrzygnięcia wadliwością nakazującą uwzględnienie skargi.

Zważyć bowiem należy, że jednoznacznie wyrażone przez pełnomocnika S. W. żądanie stwierdzenia nieważności zawarte we wniosku z dnia 23 sierpnia 2004r. skierowane było do decyzji Naczelnika Gminy w L. P. z dnia [...] lipca 1977r. nr [...] orzekającej o przejęciu za rentę na własność Państwa gospodarstwa rolnego położonego we wsi B. o powierzchni [...] ha wraz z budynkami, stanowiącego własność S. Ł..

Natomiast materiał sprawy pozwala uznać, że czynności ocenne właściwego organu dokonane w sprawie o tak określonym przedmiocie , odniesione zostały do aktu własności ziemi wydanego na rzecz S. Ł. w dniu [...] kwietnia 1973r, mającego charakter decyzji deklaratoryjnej.

Wprawdzie nieuprawnione są twierdzenia pełnomocnika skarżącej o nieważności i bezprawności tego aktu, bowiem pozostaje on w obrocie prawnym i objęty jest walorem ostateczności i prawomocności oraz domniemaniem prawidłowości, a poprzez to jego treść jest wiążąca, ale czynności ocennych organu orzekającego dokonanych z jego uwzględnieniem nie można uznać za zasadne.

Oczywista jest również obecna absolutna niemożność weryfikowania tego aktu, wynikająca wprost z treści przepisu art. 63 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. nr 107, poz. 464), stanowiska judykatury i Trybunału Konstytucyjnego (por. wyrok NSA z dnia 10 grudnia 1992r. sygn. akt II SA 1726/92, ONSA 1994, nr 2, por. 49; wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 22 lutego 2000r, sygn. akt SK 13/98; OTK 2000, nr 1, poz. 5; z dnia 15 maja 2000r. sygn. akt SK 29/99, OTK 2000, nr 4, poz. 110). (Z akt sprawy wynika zresztą, że S. W. otrzymała akt własności i nie skorzystała z możliwości jego kwestionowania. Nie jest to jednak okoliczność istotna w tej sprawie).

Nie można również zaakceptować twierdzenia pełnomocnika skarżącej, że Sąd Rejonowy w L. wydając postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po zmarłej T. Ł. uwzględniające m.in. S. W. jako spadkobierczynię części gospodarstwa rolnego położonego w B., dokonał oceny prawidłowości aktu własności i jego faktycznej weryfikacji.

Należy w tym kontekście zwrócić uwagę, że sądy powszechne nie są uprawnione do dokonywania oceny zgodności z prawem aktów administracji publicznej, a ponadto orzekając o stwierdzeniu nabycia spadku po T. Ł. Sąd Rejonowy przyjmował za podstawę wydanego postanowienia stan faktyczny i prawny istniejący w dniu [...] czerwca 1971 roku, tj. w dniu śmierci spadkodawczyni. W tej dacie nie istniał jeszcze powoływany akt własności ziemi.

W opisanych wyżej warunkach prawnych i faktycznych co najmniej niewłaściwe jest określanie aktu własności w sposób wcześniej wskazany.

Niezależnie jednak od tego istotne jest, że organ orzekający w obu składach nieprawidłowo potraktował treść aktu własności jako okoliczność bezwzględnie determinującą rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie.

W ocenie Sądu akt własności nie mógł stanowić jedynej i wyłącznej podstawy ustalenia, że osoba ubiegająca się o rentę w warunkach określonych ustawą z dnia 29 maja 1974r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz.U. nr 21, poz. 118) jest jedyną osobą uprawnioną do złożenia wniosku i przyznania świadczenia w tym trybie. Takiego statusu temu dokumentowi nie nadały ani powołana wyżej ustawa ani rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 maja 1974r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz.U. nr 21, poz. 125), tym bardziej , że po wydaniu aktu własności ziemi stosunki i relacje własnościowe w gospodarstwach rolnych często ulegały zmianom na skutek różnych zdarzeń i faktów prawotwórczych.

Oznacza to, że organ orzekający w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu za rentę gospodarstwa rolnego, kwestionowanej we wniosku z dnia 23 sierpnia 2004r. był zobowiązany do dokonania własnych ustaleń w zakresie okoliczności istotnych dla oceny jej zgodności z prawem, w tym do ustalenia, czy S. Ł. był jedynym podmiotem legitymowanym do złożenia wniosku o przejęcie posiadanego gospodarstwa rolnego, położonego w B. przez Państwo i jedyną osobą uprawnioną do uzyskania renty z tego tytułu - oraz ustalenia innych okoliczności warunkujących orzeczenie w przedmiocie wydania kwestionowanej decyzji z rażącym naruszeniem prawa.

Z doręczonych Sądowi akt administracyjnych wynika, że organ orzekający o przejęciu gospodarstwa rolnego wraz z budynkami za rentę na wniosek S. Ł. dysponował m.in. protokołem sporządzonym w dniu [...] kwietnia 1973r. w gospodarstwie spadkowym, w którym ujawniono m.in., że po śmierci T. Ł. gospodarstwo użytkowane jest przez jednego ze spadkobierców – S. Ł., a ewentualnymi spadkobiercami udziałów T. Ł. w gospodarstwie rolnym są 4 osoby - członkowie rodziny. Z zapisów protokołu wynika również, że jednym ze spadkobierców jest S. W. i że posiada ona swoje gospodarstwo rolne położone w K..

Poza oceną organu w obu składach orzekających pozostało również "oświadczenie zgody przekazania gospodarstwa rolnego na własność Państwa w zamian za rentę małżonków - innych współwłaścicieli" (nie opatrzone datą), podpisane przez S. Ł..

Zdaniem Sądu przedmiot rozpoznawanej sprawy wymagał bezwzględnie dokonania oceny prawidłowości tego dokumentu i wydanej przy jego wykorzystaniu decyzji w świetle art. 1, art. 2 i ewentualnie art. 16 powoływanej wcześniej ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne oraz przepisu § 5 wskazywanego powyżej aktu wykonawczego.

Okoliczność ta - w ocenie Sądu - stanowi bowiem jeden z wyznaczników prawidłowości kwestionowanego w tym postępowaniu orzeczenia.

Mając na względzie przedstawione okoliczności faktyczne i prawne Wojewódzki Sąd Administracyjny - stwierdzając, że zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.s.a. orzekł jak w sentencji.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. kwestionowało go w całości, na podstawie art. 174 pkt 2 p.s.a. zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.s.a., polegające na przyjęciu, że decyzję objętą wyrokiem wydano z naruszeniem przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 81 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez naruszenie norm sformułowanych w tych przepisach, obarczając podjęte rozstrzygnięcie wadliwością zobowiązującą do uwzględnienia skargi. Na podstawie art. 174 pkt 1 p.s.a. zarzuciło nadto naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 1, art. 2 i ewentualnie art. 16 ustawy z dnia 29 maja 1974r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz.U. nr 21, poz. 118), poprzez błędną ich wykładnię.

Jednocześnie wniosło o: a) uchylenie w całości, w oparciu o art. 188 p.s.a., zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i oddalenie skargi S. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] Nr [...] względnie o: b) uchylenie w całości, w oparciu o art. 185 § 1 p.s.a. zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi, c) zasądzenie niezbędnych kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Z prezentowaną argumentacją Sądu bowiem nie można się w pełni zgodzić.

Osobami uprawnionymi do złożenia wniosku i przekazania na własność Państwa nieruchomości wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego w zamian za rentę lub spłaty pieniężne, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty (Dz. U. Nr 21,poz. 118) są:

- właściciel gospodarstwa zwany "rolnikiem" (art. 1 ustawy),

- współwłaściciele gospodarstwa (art. 2 ust.1 ustawy),

- małżonkowie, gdy nieruchomości wchodzące w skład gospodarstwa stanowią współwłasność małżonków lub wspólność ustawową albo stanowią odrębną własność jednego z małżonków - za zgodą obojga małżonków (art. 3 ust. 1),

- rolnik - za zgodą zstępnych, w sytuacji, gdy na nieruchomości rolnika gospodarują zstępni rolnika (art. 4 ust. 1).

Jednocześnie z przepisów ustawy wynika, iż w przypadkach wyżej opisanych nie jest wymagana zgoda:

- współwłaściciela, dla którego praca w przekazywanym gospodarstwie rolnym nie stanowi głównego źródła utrzymania (art. 2 ust. 2 ustawy),

- małżonka, dla którego praca w przekazywanym gospodarstwie rolnym nie stanowi głównego źródła utrzymania (art. 3 ust. 2 ustawy),

- zstępnych, jeżeli praca w przekazywanym gospodarstwie rolnym nie stanowi głównego źródła utrzymania (art. 4 ust. 2 ustawy).

Również nie jest wymagana zgoda współwłaścicieli, zstępnych, dożywotników lub małżonka na przekazanie nieruchomości, jeżeli gospodarstwo rolne wykazuje niski poziom produkcji rolnej lub jest zagrożone spadkiem produkcji rolnej w rozumieniu przepisów szczególnych (art. 6 ustawy).

W konsekwencji, przepisy ustawy wyraźnie regulują komu przysługuje prawo do renty w zamian za gospodarstwo rolne. Zgodnie z dalszymi przepisami ustawy prawo do renty przysługuje:

- rolnikowi i jego małżonkowi - jeżeli gospodarstwo rolne stanowi współwłasność małżonków, objęte jest wspólnością ustawową lub stanowi odrębną własność małżonka (art. 17 ust. 1 z zastrzeżeniem ust. 2),

- współwłaścicielom nie będącym małżonkami - każdemu ze współwłaścicieli, który spełnia warunki określone w art. 9 ust. 1, a jego udział we współwłasności wynosi co najmniej 2 ha gruntów rolnych i leśnych (art. 16 ust. 1 ustawy),

- współwłaścicielowi nie będącemu współmałżonkiem, którego udział we współwłasności jest mniejszy niż 2 ha gruntów rolnych i leśnych, jeżeli praca w przekazywanym gospodarstwie rolnym stanowiła dla niego główne źródło utrzymania (art. 16 ust. 2 ustawy); natomiast przepis art. 16 ust. 4 ustawy stanowi, że w przypadku współwłaściciela, który nie spełnia warunków do renty, otrzymuje on stosowną do swego udziału spłatę pieniężną,

- dożywotnikowi, jeżeli gospodarstwo rolne obciążone jest dożywociem (art. 18 ust. 1 ustawy).

Z załączonego do akt protokołu sporządzonego w dniu [...] kwietnia 1973 r. w gospodarstwie spadkowym we wsi B. w sprawie ustalenia dowodów dotyczących użytkowania gospodarstwa po zmarłej T. Ł., wynika wprost, że po zmarłej T. Ł. od [...] kwietnia 1971 r. (tj. od daty jej śmierci) - przedmiotowe gospodarstwo rolne użytkował jeden ze spadkobierców, tj. S. Ł. (mąż zmarłej). To, że był on jedynym użytkownikiem gospodarstwa, wynika z dalszej części protokołu, w którym stwierdzono: "mąż - S. Ł. - obecny użytkownik gospodarstwa." Ponadto z protokołu tego wynika, iż "spadkodawca pozostawił" także: córkę – S. W., która "ma swoje gospodarstwo w K." oraz synów J. Ł. (zatrudniony w papierni) i F. Ł. (zatrudniony w winiarni). Powyższy protokół potwierdza więc, iż użytkownikiem gospodarstwa i jego samoistnym posiadaczem był wyłącznie S. Ł., który następnie stał się właścicielem gospodarstwa z mocy prawa, co potwierdził akt własności ziemi z [...] kwietnia 1973 r.

W dacie przekazania gospodarstwa na własność Państwa ([...] lipca 1977 r.) wyłącznym właścicielem gospodarstwa był S. Ł. (dowód: akt własności z dnia [...] kwietnia 1973 r.), co potwierdza też załączone do akt zaświadczenie Państwowego Biura Notarialnego w L. z dnia [...] sierpnia 1977 r. (Dz. KW [...]). W tej sytuacji "Oświadczenie zgody przekazania gospodarstwa na własność Państwa za rentę małżonków - innych współwłaścicieli", wskazane w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu (str. 15 wyroku), zostało podpisane zgodnie ze stanem prawnym i faktycznym istniejącym w dacie wydania kwestionowanej decyzji tylko przez S. Ł., który był wyłącznym właścicielem i użytkownikiem gospodarstwa. Nie było zatem, wbrew sugestii Sądu, innych osób legitymowanych do złożenia wniosku o przejęcie powyższego gospodarstwa, tj. współwłaścicieli (art. 2 i art. 16 ustawy) lub do uzyskania ich zgody na złożenie wniosku, tj. zstępnych gospodarujących na gospodarstwie, gdy praca w przekazywanym gospodarstwie rolnym stanowi główne źródło ich utrzymania (art. 4 ust. 1). Tym samym nie było też, oprócz S. Ł., innych osób do uzyskania świadczenia rentowego. Sąd zatem zobowiązując Kolegium do dokonania oceny prawidłowości cyt. "Oświadczenia zgody ..." w świetle art. 1, art. 2 i art. 16 ustawy nie wziął pod uwagę, że wyłącznym właścicielem gospodarstwa był S. Ł., a przepisy art. 2 i 16 ustawy odnoszą się do sytuacji, gdy w dacie przekazania gospodarstwa jest ono przedmiotem współwłasności osób fizycznych nie będących małżonkami. Do współwłaścicieli nie będących małżonkami odnosi się również przywołany w wyroku przepis art. 5 aktu wykonawczego, dotyczący podziału renty (§ 5 ust. 1).

Należy również wskazać – co wynika z akt sprawy - że zstępna S. W. nie gospodarowała w przekazanym gospodarstwie (posiadała gospodarstwo w K., a pozostali zstępni byli zatrudnieni poza gospodarstwem (protokół z dnia [...] kwietnia 1973 r.)

Również Kolegium nie podziela zarzutu Sądu, iż czynności ocenne Kolegium, w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy w L. P. z dnia [...] lipca 1997r. nr [...], orzekającej o przejęciu za rentę na własność Państwa gospodarstwa rolnego położonego we wsi B. o powierzchni [...] ha wraz z budynkami, stanowiącego własność S. Ł., odniesione zostały do aktu własności ziemi wydanego na rzecz S. Ł., z dnia [...] kwietnia 1973 r., a nie do wskazanej wyżej decyzji Naczelnika Gminy w L. P.. Opisany wyżej akt własności stanowił bowiem podstawowy dokument dowodowy w sprawie ustalenia osoby uprawnionej do złożenia wniosku i przekazania gospodarstwa rolnego na Skarb Państwa. Skoro pełnomocnik strony kwestionował jego legalność, Kolegium zobowiązane było dokonać oceny tego dokumentu i jego wpływu na treść rozstrzygnięcia zawartego w decyzji Naczelnika Gminy w L. P., zgodnie z przepisem art. 80 kpa.

Kolegium rozpatrując przedmiotową sprawę nie naruszyło przepisów art. 7, art. 88 § 1, art. 80 i art. 81 kpa. Zgromadzony bowiem w sprawie materiał dowodowy nie wymagał uzupełniającego postępowania i mógł stanowić podstawę do odmowy stwierdzenia nieważności kwestionowanej decyzji Naczelnika Gminy w L. P..

Powyższe potwierdza stanowisko strony skarżącej, iż w niniejszej sprawie Sąd w sposób niewłaściwy zastosował art. 145 § 1 lit. c p.s.a. uchylając decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. (...).

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu nie naruszył bowiem przepisów przytoczonych w jej zarzutach.

Przepis art. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz.U. nr 21, poz. 118) stanowi, iż właściciel gospodarstwa rolnego, zwany dalej "rolnikiem", może przekazać na własność Państwa nieruchomości wchodzące w skład tego gospodarstwa w zamian za rentę lub spłaty pieniężne. Naruszenie tego przepisu okazałoby się skuteczne jedynie wówczas gdyby Sąd kontrolował jego stosowanie lub wykładnię i dopuścił się błędu, o jakich mowa w art. 174 pkt 1 p.s.a. Tymczasem ani ten przepis (art. 1), ani kolejny – art. 2 cytowanej ustawy, nie był przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu (WSA). Art. 2 przy tym stanowi jednostkę redakcyjną złożoną z dwóch przepisów, ale który z nich (czy też obydwa) miał być naruszony skarga kasacyjna już nie precyzuje. Tym bardziej WSA nie odnosił się do treści art. 16, skonstruowanego podobnie, bo z czterech ustępów a wskazującego komu przysługuje renta. Decyzje administracyjne tego nie regulują – ich istota tkwiła w czym innym: w odpowiedzi na pytanie czy decyzja z dnia [...] lipca 1977r. orzekająca o przejęciu za rentę na własność Państwa gospodarstwa rolnego była aktem legalnym, czy dotkniętym naruszeniem prawa i to kwalifikowanym. Zaskarżone do NSA decyzje odmówiły stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] lipca 1977r., WSA natomiast kasując je dopatrzył się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wyrok został oparty na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.s.a., co dodatkowo przemawia przeciwko możliwości skutecznego zarzucenia naruszenia przepisów prawa materialnego. Wprawdzie przepisy art. 1, art. 2 i art. 16 cytowanej ustawy zostały powołane w końcu rozważań WSA zawartych w wyroku z dnia 24 października 2006r., ale jedynie jako wskazówka do oceny prawidłowości protokołu sporządzonego w dniu [...] kwietnia 1973r. w gospodarstwie spadkowym, a także oświadczenia (bez daty, podpisanego jedynie przez S. Ł.) zgody przekazania gospodarstwa rolnego na własność Państwa – mającej nastąpić w dalszym postępowaniu po sądowym.

Z przepisów art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974r. wynika, że możliwość przekazania na własność państwa nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego w zamian za rentę lub spłaty pieniężne została uzależniona od zgody wszystkich współwłaścicieli, przy czym zgoda współwłaściciela, dla którego praca w przekazywanym gospodarstwie rolnym nie stanowi głównego źródła utrzymania nie jest wymagana.

WSA trafnie więc skupił swoje rozważania na tym, czy wniosek S. Ł. o przejęcie gospodarstwa mógł być skuteczny skoro w chwili jego wniesienia spadkobierczynią po zmarłej T. Ł. była córka – S. W., a to że stała się już wówczas współwłaścicielką gospodarstwa potwierdziło orzeczenie Sądu Rejonowego w L. z dnia [...] kwietnia 2004r., sygn. akt I Ns [...].

Jest kwestią niesporną, że aktu własności ziemi, w którym figuruje jedynie S. Ł. nie da się obalić ze względu na treść przepisu art. 63 ustawy z dnia 19 października 1991r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, ale obok niego w materiałach sprawy istnieje to właśnie orzeczenie sądu cywilnego, czego skarżące Kolegium również należycie nie oceniło. Nadało natomiast rozstrzygające znaczenie aktowi własności ziemi. W orzecznictwie sądowym, w tym względzie stwierdzono np., że wykluczenie przez art. 63 ust. 3 ustawy z dnia 19 października 1991r. możliwości uchylenia lub zmiany aktu własności w postępowaniu administracyjnym nie oznacza, że przy rozstrzyganiu sprawy cywilnej sąd nie jest uprawniony do poddawania tego aktu ocenie prawnej ze względu na jego przedmiot. Przeciwnie, ocena taka może okazać się niezbędna z uwagi na okoliczności sprawy (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2002r. III CKN 978/2000, Lex nr 56045). Oczywistością jest, że orzeczenia tego wprost nie da się przenieść na grunt rozpatrywanej sprawy – świadczy ono natomiast, że aktowi własności ziemi nie nadaje się w judykaturze takiego znaczenia w każdej sytuacji faktyczno prawnej. W tej konkretnej sprawie stwierdzenie aktu własności powinno być oceniane wespół z okolicznością, że po śmierci żony S. Ł. pozostali spadkobiercy, w szczególności wnioskująca o stwierdzenie nieważności decyzji, która spadku nie odrzuciła.

W konsekwencji tego możliwą stałaby się ocena, czy decyzja Naczelnika Gminy w L. P. z dnia [...] lipca 1977r. jest decyzją prawidłową. Nie budzi, przy tym, wątpliwości, że stwierdzenie, iż S. Ł. nie mógł bez zgody córki skutecznie wnieść o przejęcie gospodarstwa rolnego wymagałoby dalszego ustalenia, czy zgoda S. W. była wymagana ze względu na treść art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974r.

Z tych względów, na podstawie art. 184 p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.