Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 31/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-03-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Dnia 22 marca 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 marca 2023 roku sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 17 października 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem niniejszej sprawy jest skarga R. K. (zwanej dalej "wnioskodawczynią" lub "skarżącą") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego (zwanego dalej "SKO", "Kolegium" lub "organem II instancji") z dnia 17 października 2022 r., nr [...]. W decyzji tej utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta O. (zwanego dalej "Prezydentem" lub "organem I instancji") z dnia 8 września 2022 r., nr [...], w której to odmówiono wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką – T. G. – na stałe począwszy od dnia 1 grudnia 2021 r. Zaskarżona decyzja SKO została wydana na skutek prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 czerwca 2022 r. o sygn. akt II SA/Po [...]. Stan faktyczny i prawny przedstawia się następująco:

Wnioskiem z dnia 28 grudnia 2021 r. wnioskodawczyni wystąpiła o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką T. G.. Do wniosku zostało dołączone między innymi orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. z dnia 27 sierpnia 2015 r., w którym T. G. została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności na stałe. W orzeczeniu wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 21 maja 2015 r. Załączono także orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. z dnia 15 grudnia 2021 r., w którym J. G. – mąż T. G. – został zaliczony do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności.

Dnia 20 stycznia 2022 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy z wnioskodawczynią. Ustalono, że mieszka ona z mężem, synem oraz rodzicami – T. G. i J. G.. Od dnia 23 października 2021 r. nie pracuje z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, która jest uznana za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji – porusza się tylko przy pomocy trójnoga w asyście innych osób, ma niedowład prawych kończyn i problem z wysławianiem się. Przedtem opiekę nad T. G. sprawował jej mąż, ale stan jego zdrowia uległ pogorszeniu, co zostało potwierdzone orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Od tego orzeczenia J. G. złożył odwołanie. Aktualnie to wnioskodawczyni pomaga T. G. we wszystkich czynnościach dnia codziennego.

Decyzją z dnia 26 stycznia 2022 r., [...] Prezydent odmówił przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką T. G.. Na skutek wniesionego odwołania od decyzji organu I instancji, decyzją z dnia 25 lutego 2022 r., [...] Kolegium utrzymało w mocy rozstrzygnięcie Prezydenta. Wskazało, że zaistniała przesłanka odmowna określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615, zwanej dalej "u.ś.r."), zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ocena czy małżonek nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana jest orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Kolegium podkreśliło, że zarówno organ pierwszej, jak i drugiej instancji nie ma wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć czy stan zdrowia J. G. jako osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki nad T. G..

W wyniku rozpoznania skargi na decyzję SKO, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, wyrokiem z dnia 21 czerwca 2022 r. o sygn. akt II SA/Po [...], uchylił ją, a także decyzję Prezydenta.

Sąd wskazał, że nie można poprzestawać na literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W połączeniu z przepisami prawa rodzinnego, należało zastanowić się nad realnymi możliwościami J. G. do podjęcia się opieki nad swoją żoną. Sąd stanął na stanowisku, że w sytuacji gdy oboje małżonkowie – z uwagi na obiektywnie istniejące przeszkody – nie mogą być dla siebie wzajemnie oparciem, to w konsekwencji pozostali członkowie rodziny, na których przejdzie prawny obowiązek sprawowania nad nimi opieki (zgodnie z zasadami wynikającymi z prawa rodzinnego) i którzy z tego powodu rezygnują bądź nie podejmują zatrudnienia, mogą ubiegać się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. J. G., małżonek wymagającej opieki T. G., skończył 73 lata i – jak wynika z oświadczeń składanych w trakcie postępowania – cierpi na wiele schorzeń, w tym tętniaka aorty brzusznej. Legitymuje się on także orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, które zresztą, jak twierdzi, zaskarżył i kwestionuje (w kierunku ustalenia znacznego stopnia niepełnosprawności). Okoliczności te powinny zostać, zdaniem Sądu, przez organ zbadane, udokumentowane i ocenione. Wiek J. G. i jego ogólny stan zdrowia pozwalają przypuszczać, że może on nie być obiektywnie zdolny do sprawowania wymaganych czynności opieki nad niepełnosprawną żoną, T. G.. Sąd miał tu na myśli przede wszystkim z jednej strony jej zdolności do realizacji tych niezbędnych czynności opieki, które wymagają siły fizycznej, oraz z drugiej strony zdolności do stałej gotowości podjęcia opieki.

W ponownym postępowaniu należało uwzględnić przyjętą przez Sąd i przedstawioną wyżej wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Polecając organowi I instancji ponowne przeprowadzenie postępowania administracyjnego, Sąd zalecił, aby postępowanie dowodowe było w szczególności ukierunkowane na ocenę stanu zdrowia J. G. pod kątem możliwości sprawowania przez niego samodzielnie opieki nad niepełnosprawną żoną, jak również powinno zostać wyjaśnione, czy J. G. zakwestionował orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i z jakich powodów, a jeżeli tak, to na jakim etapie jest procedura odwoławcza, względnie czy sąd ustalił wobec niego inny stopień niepełnosprawności.

Prezydent powziął wiadomość, że W. Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności dla województwa w. w P., orzeczeniem z dnia 16 lutego 2022 r., nr [...], utrzymał w mocy orzeczenie zespołu powiatowego, w którym uznano J. G. za osobę o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

W dniu 8 września 2022 r. wnioskodawczyni oświadczyła, że stan zdrowia jej ojca nie pozwala jemu na samodzielne sprawowanie opieki nad jego żoną, a matką skarżącej. J. G. choruje na nadciśnienie, miażdżycę, jest po by-passach, cierpi na tętniaka aorty brzusznej, co uniemożliwia jemu wykonywanie różnych czynności życia codziennego np. dźwigania. Jak wynika z oświadczenia wnioskodawczyni, J. G. nie złożył odwołania do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych od orzeczenia zespołu wojewódzkiego.

Decyzją z dnia 8 września 2022 r., nr [...] Prezydent odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad matką – T. G.. Prezydent zrelacjonował stan faktyczny sprawy i powołał przepisy u.ś.r., jakie w jego ocenie, powinny znaleźć zastosowanie. Powodem odmowy przyznania wnioskodawczyni świadczenia jest fakt, że jej matka pozostaje w związku małżeńskim z ojcem wnioskodawczyni, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto w momencie uznania T. G. za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, miała ona 64 lata, co także wyklucza możliwość przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego.

W terminowo wniesionym odwołaniu od decyzji organu I instancji, wnioskodawczyni zakwestionowała ją w całości. Wnioskodawczyni uważa, że Prezydent nie wykonał zaleceń Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wyrażonych w prawomocnym wyroku o sygn. akt II SA/Po [...]. Poza tym Sąd wskazał, że literalna wykładnia nie może mieć miejsca w kontekście art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Sam fakt pozostawania w związku małżeńskim, według Sądu, nie może być wystarczającą przesłanką do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Doszło zatem do naruszenia przepisu art. 153 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Decyzją z dnia 17 października 2022 r., nr [...] Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. SKO uznało, że z momentem zawarcia związku małżeńskiego tworzy się rodzina. Małżonkowie mają wobec siebie obowiązki, które spoczywają na nich dopóty dopóki mogą je wykonywać, a zdrowie im na to pozwala. Tylko orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności jednego z nich, w myśl przepisów u.ś.r., zwalnia współmałżonka z obowiązku alimentacyjnego, a dla dalszych zobowiązanych, stanowi możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

Kolegium nie posiada wiadomości specjalnych, aby ocenić, czy J. G. ma możliwość sprawowania opieki nad żoną, czy nie. Może to stwierdzić wyłącznie w oparciu o orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. A przedstawione orzeczenie zespołu wojewódzkiego jasno wskazuje, że nadal jest to orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

SKO stwierdziło, wbrew zarzutom odwołania, że zalecania wynikające z wyroku o sygn. akt II SA/Po [...], zostały spełnione. SKO wzięło pod uwagę to, że orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności J. G. nie uległo zmianie. Nadal jest ten sam stopień na skutek zapadłego orzeczenia zespołu wojewódzkiego. J. G. nie zaskarżył ostatecznego orzeczenia zapadłego w toku administracyjnym. Nie wniósł odwołania do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. SKO przytoczyło następnie szereg orzeczeń sądowych, z których wynika, że pozostawanie w związku małżeńskim z osobą nie posiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, uniemożliwia przyznanie wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, w której zakwestionowała decyzję organu II instancji w całości. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.

Uzasadnienie skargi jest w dużej mierze powtórzeniem uzasadnienia odwołania. Skarżąca dodała, że kilkukrotnie wykazała, że jej ojciec nie może opiekować się mamą z uwagi na liczne schorzenia. Kolegium uznało to za gołosłowne, dlatego skarżąca uważa, że nie została poinstruowana należycie, aby mogła lepiej zatroszczyć się o swoją sytuację prawną.

Skarżąca uważa, że błędem jest twierdzenie, jakoby jej ojciec był w pierwszej kolejności zobowiązany do sprawowania opieki nad jej matką. Jest to rozumowanie oderwane od sytuacji życiowej. J. G. obiektywnie nie może opiekować się żoną. Tym samym, SKO nie wzięło pod uwagę celów u.ś.r.

Skarżąca dołączyła do skargi zaświadczenie lekarskie, w którym stwierdza się, że J. G. nie może opiekować się samodzielnie chorą żoną z uwagi na stan zdrowia. Cierpi na przewlekłą niewydolność nerek, tętniaka aorty brzusznej, miażdżycę oraz przewlekłą niewydolność nerek.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Organ II instancji w pełni podtrzymał swoje stanowisko w sprawie. Kolegium stwierdziło, że zaświadczenie lekarskie pozostaje bez wpływu na sprawę. Zdolność opieki nad żoną można potwierdzić tylko orzeczenie zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności. Tylko, gdy J. G. przedstawi orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, skarżąca będzie mogła skutecznie ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Pismem z dnia 23 stycznia 2023 r. skarżąca złożyła wniosek dowodowy na okoliczność ustalenia zdolności sprawowania opieki nad żoną przez J. G., który doznał zawału mózgu wywołanego przez zator tętnic mózgowych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępnie należy zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.). Zgodnie z powołanym przepisem: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów". W związku z tym, że sprawa należy do kategorii spraw z zakresu szeroko rozumianej pomocy społecznej, a szybkość postępowania sądowego jest wartością szczególną, zarządzeniem z dnia 21 lutego 2023 r. Przewodnicząca Wydziału II tut. Sądu skierowała sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 marca 2023 r.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej, przyjmując jako kryterium kontroli zgodność z prawem. Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm., zwanej dalej "p.p.s.a."), w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany zarzutami podniesionymi w skardze, w związku z czym nie wyznaczają one kierunku analizy podejmowanej przez Sąd.

Przedmiotem skargi jest ocena zgodności z prawem decyzji SKO utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad jej matką – T. G.. W wyniku przeprowadzonej kontroli sądowej, Sąd w składzie orzekającym doszedł do przekonania o tym, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Twierdzenie Sądu wynika z poniższej argumentacji.

Zanim Sąd przejdzie do rozważań nad zasadniczymi motywami zapadłego wyroku, należy zwrócić uwagę na to, że Kolegium nie odniosło się do motywacji Prezydenta, która nie zasługiwała na uwzględnienie – uzależnienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności podopiecznej skarżącej. Rozważania Prezydenta dotyczyły de facto nieuprawnionego zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., który w zakresie, w jakim uzależnia się prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności w stopniu znacznym jest niezgodny z Konstytucją RP. SKO powinno wyjaśnić, czy takie zastosowanie przepisu prawa jest właściwe, czy też nie szczególnie, że SKO jako organ odwoławczy, rozpoznawał sprawę w jej całokształcie.

Sąd w ostatnich latach obserwuje uporczywe, konsekwentne i niezrozumiałe zarazem stosowanie przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. przez organy administracji publicznej, szczególnie organy rozpoznawcze mimo tego, iż mają wiedzę o zapadłym wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13. Argumentacja tych organów sprowadza się do następującego wniosku, który jest bezrefleksyjnie powielany – w wyniku wydania tego wyroku nie doszło do derogacji rzeczonego przepisu, a więc pozostaje on nadal elementem systemu prawnego, stąd niezmiennie stanowi podstawę prawną w procesie stosowania prawa. Z tym twierdzeniem nie można się zgodzić w żadnym aspekcie, ale Kolegium nie podniosło tego. Sąd w składzie orzekającym obserwuje niekorzystne zjawisko poprzestawania na efektach wykładni językowej, by rzec wręcz literalnej, co jest niedopuszczalne. Zdaniem Sądu, ale także przedstawicieli doktryny oraz teorii prawa, każdy przepis prawa należy w pierwszej kolejności poddać analizie z punktu widzenia zastosowania dyrektyw wykładni językowej, a jej efekty poddać następnie sprawdzeniu z udziałem dyrektyw wykładni celowościowej (por. uchwałę NSA z dnia 10 grudnia 2009 r., sygn. akt I OPS 8/09, dostępna na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwana dalej "CBOSA". Zob. także M. Gutowski, P. Kardas, Wykładnia i stosowanie prawa w procesie opartym na Konstytucji, Warszawa 2017 s. 275 i powołana tam literatura oraz orzecznictwo).

Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że niezgodnym z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP jest przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim uzależnia się przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności podopiecznego. Jest to tzw. wyrok zakresowy, w którym co prawda Trybunał Konstytucyjny nie deroguje, tj. nie eliminuje z obrotu prawnego przepisu prawa powszechnie obowiązującego, jednakże w zakresie, w jakim orzeczono jego niekonstytucyjność nie może stać się podstawą prawną w procesie stosowania prawa (zob. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa 2008, s. 42). Prezydent uzasadniając swoją decyzję stwierdził, że skoro nie nastąpiła derogacja, to związany zasadą praworządności nie może uciec od zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. Sąd w składzie orzekającym nie podziela tej argumentacji. Mimo, iż ustawodawca nie wykonał "wezwania" Trybunału Konstytucyjnego i nie zmienił we wskazanym zakresie u.ś.r., podmioty stosujące prawo, w tym organy administracji publicznej są zobowiązane do stosowania przepisów prawa, w taki sposób, aby odpowiadały one wymogom konstytucyjnym. Sąd ponadto w pełni podziela pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, który stwierdził, że: "Zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Nie można tym samym zaakceptować stanowiska, iż wyrok zakresowy nie ma zastosowania w sprawie i jest skierowany wyłącznie do ustawodawcy (obligując go do zmiany zakwestionowanego przepisu ustawy), gdyż przywołany przepis Konstytucji nie różnicuje mocy prawnej i skutków wywoływanych przez wszystkie rodzaje wyroków Trybunału. W tym nurcie wykładni przepisów Konstytucji pozostaje orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w szeregu orzeczeń przyjął, że skoro ustawodawca nie podjął działań zmierzających do ustalenia stanu zgodnego z prawem, to sądy i organy administracji muszą interpretować normy prawne tak, aby były one zgodne z Konstytucją." (wyrok NSA z dnia 3 sierpnia 2021 r., sygn. akt III OSK 3567/21, dostępny w CBOSA). Ponadto znamienne jest to, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają charakter erga omnes, a więc każdy podmiot stosujący prawo, w tym każdy organ administracji publicznej jest zobowiązany do respektowania orzeczeń organu władzy sądowniczej – Trybunału Konstytucyjnego, zwanego niekiedy "ustawodawcą negatywnym". Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego nie ogranicza się jedynie do eliminowania poszczególnych przepisów, czy też całych aktów normatywnych, ale ma również wpływ na wykładnię przepisów prawa. "Zgodnie z art. 6 k.p.a., organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów. Nie mogą więc stanowić podstawy prawnej wydanego rozstrzygnięcia administracyjnego przepisy, które z uwagi na swoją niekonstytucyjność zostały zakwestionowane. Natomiast niekonstytucyjność stwierdzona orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego istnieje od momentu wejścia w życie zakwestionowanych przepisów." (wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 370/20, dostępny w CBOSA). Prezydent nie mógł zatem zastosować przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Przechodząc do właściwych rozważań nad niniejszą sprawą, Sąd jest zobowiązany do przywołania treści art. 153 p.p.s.a. – "Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie". Zacytowany przepis wyraża zasadę związania sądu administracyjnego stanowiskiem zawartym w prawomocnym orzeczeniu, które poprzedza ponowne rozpoznanie sprawy. Nie inaczej jest w niniejszej sprawie. Zapadł bowiem prawomocny wyrok tut. Sądu o sygn. akt II SA/Po [...]. Stanowisko, jakie tut. Sąd przyjął w tamtym wyroku zostało już przywołane. Sąd w składzie orzekającym na obecnym etapie, wobec zmian, jakie zaszły w orzecznictwie, jest zmuszony odstąpić od stanowiska zawartego w wyroku o sygn. akt II SA/Po [...].

W przepisie art. 153 p.p.s.a. mowa jest o zasadzie związania prawomocnym orzeczeniem sądu administracyjnego z pewnymi wyjątkami. Tymi wyjątkami są zmiany przepisów prawa. Przy czym, należy zaznaczyć, że "przepisy prawa" w rozumieniu art. 153 p.p.s.a. oznacza zmiany także na innych płaszczyznach. Zmiana przepisów prawa obejmuje oczywiście zmiany w przepisach ustaw, rozporządzeń, zmiany w okolicznościach faktycznych do tego stopnia, że dochodzi do istotnego zmodyfikowania sprawy, zmiany zachodzące po wzruszeniu prawomocnego orzeczenia, a także podjęcie uchwały przez Naczelny Sąd Administracyjny, w której zawarto ocenę prawną odmienną od wyrażonej we wcześniejszym wyroku sądu administracyjnego (zob. np. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 10 października 2019 r., sygn. akt I SA/Sz 312/19, wyrok WSA w Łodzi z dnia 24 stycznia 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 758/17, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 28 grudnia 2018 r., sygn. akt II SA/Po 751/18, a także uchwałę NSA z dnia 30 czerwca 2008 r., sygn. akt I FPS 1/08, dostępne w CBOSA, podobnie M. Król, J. P. Tarno, Przyznanie sumy pieniężnej jako środek dyscyplinowania w postępowaniu sądowoadministracyjnym, "Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego" 2019, z. 1).

Sąd w składzie orzekającym nie może nie zauważyć, że Naczelny Sąd Administracyjny podjął działania zmierzające do ujednolicenia orzecznictwa w kategorii spraw, z której jedna zawisła przed tut. Sądem. Mianowicie Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę, w której przesądził następująco: "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)." [uchwała NSA z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, dostępna w CBOSA]. Sąd w składzie orzekającym zdaje sobie sprawę z tego, że uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego zapadła po wydaniu przez SKO zaskarżonej decyzji, jednakże podjęcie uchwały nie może pozostać bez wpływu na wynik niniejszej sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny w tej uchwale wyraził odmienne stanowisko od tego, jakie zajął tut. Sąd w wyroku o sygn. akt II SA/Po [...]. Podjęta uchwała ma charakter tzw. abstrakcyjny, gdyż jej podjęcie zostało zainicjowane wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich. Uchwały abstrakcyjne mają bowiem na celu ujednolicanie orzecznictwa sądów administracyjnych w danej kategorii spraw, aby ilekroć taka sprawa zawiśnie przed sądem administracyjnym, przyjąć jednolite rozstrzygnięcie. Sąd w składzie orzekającym jest nią zatem związany i nie może od niej odstąpić (zob. wyrok NSA z dnia 20 października 2010 r., sygn. akt I FSK 1538/09, dostępny w CBOSA).

Na marginesie należy zaznaczyć, że uchylenie zaskarżonej decyzji tylko z tego względu, że w dniu jej wydawania nie było jeszcze uchwały o sygn. akt I OPS 2/22, jawi się jako bezsensowne. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu odwoławczym, SKO ponownie musiałoby wydać decyzję o takiej treści, jak w niniejszej sprawie na tym etapie. Uchylanie więc decyzji tylko po to, aby następnie wydać decyzję o tożsamej treści jest niecelowe.

Przenosząc znaczenie zacytowanej uchwały na grunt niniejszej sprawy, a także odnosząc się do zarzutów skargi, Sąd w składzie orzekającym wskazuje, że stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego nie oznacza jednocześnie, że należy poprzestawać na wykładni literalnej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Za literalnym rozumieniem powołanego przepisu, przemawiają także względy celowościowe. Jedyny wyjątek od zasady, że małżonkowie są zobowiązani względem siebie do świadczenia alimentacyjnego w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyeksponowanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym (exceptiones non sunt extendendae). Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 10 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Po 786/22, dostępny w CBOSA). Należy przyznać rację SKO, że ani organ administracji publicznej (niezależnie czy rozpoznawczy, czy odwoławczy), ani sąd administracyjny, nie posiadają wiadomości specjalnych, według których należałoby ocenić, czy współmałżonek T. G. może faktycznie sprawować opiekę nad swoją żoną. Złożone wnioski dowodowe po wniesieniu skargi nie mogą odnieść zamierzonego skutku, ponieważ sąd administracyjny poddaje ocenie zaskarżoną decyzję SKO, a wszystko co wydarzyło się po jej wydaniu, nie ma już wpływu na wynik sprawy. Sąd administracyjny orzeka na podstawie stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dniu wydania decyzji administracyjnej zaskarżonej do rozpoznania w postępowaniu sądowoadministracyjnym.

Skoro J. G. doznał kolejnego rozstroju zdrowia, być może warto ponownie zwrócić się do Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. o zbadanie, czy J. G. nie powinien posiadać obecnie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ta i tylko ta okoliczność mogłaby sprawić, że skarżąca mogłaby skutecznie ubiegać się o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. Dopóki J. G. nie posiada takiego orzeczenia, a jest to obecnie kwestia bezsporna, ponieważ skarżąca oświadczyła o tym, że jej ojciec zaniechał wniesienia odwołania do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych od orzeczenia zespołu wojewódzkiego, przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jawi się jako niemożliwe.

Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraża następujący cel: tylko w sytuacji stwierdzonej niepełnosprawności w stopniu znacznym współmałżonka podopiecznego skarżącej sprawia, że nie jest on w stanie spełniać swoich obowiązków alimentacyjnych. Ustawodawca wprowadza bardzo rygorystyczny wymóg, ale jest to podyktowane założeniem, że skoro współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności to nie ma on żadnych możliwości, a więc fizycznych, jak i materialnych, aby sprawować opiekę nad współmałżonkiem, gdyż cały wysiłek musi skoncentrować na swoim dobrostanie. Przypomnieć należy jedynie, że sprawowanie obowiązków alimentacyjnych nie musi wiązać się z udzielaniem pomocy fizycznej. J. G. może opłacać pomoc dla swojej żony. Jeżeli zaś skarżąca przedstawi orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności jej ojca, będzie to wyraźny sygnał, że J. G. nie ma i nie będzie miał możliwości zaopiekowania się żoną tak fizycznie, jak i materialnie.

Wpływ uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego jest już zauważalny w najnowszym orzecznictwie sądów administracyjnych. Warto przywołać chociażby jeden z analogicznych poglądów: "Jak już wcześniej zasygnalizowano, zgodnie z art. 130 k.r.o. małżonek wyprzedza wszystkie osoby obciążone obowiązkiem alimentacyjnym. Ten fakt ma szczególne znaczenie z uwagi na przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Powołany przepis stanowi: »Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności«. Ustawodawca skorelował uprawnienie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z art. 130 k.r.o. z warunkiem z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Małżonek osoby wymagającej opieki, który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności może uwolnić się od obowiązku alimentacyjnego. Wówczas dochodzi do zaktualizowania się uprawnienia z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. dla osób wskazanych w art. 129 § 1 k.r.o., a więc dla zstępnych, zobowiązanych do spełniania obowiązku alimentacyjnego. Ustawodawca celowo wprowadził tak wysokie wymagania tj. aby współmałżonek legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Taki stopień niepełnosprawności realnie uniemożliwia sprawowanie opieki na osobą, drugim małżonkiem, też niepełnosprawnym w takim stopniu. Kiedy współmałżonek legitymuje się tym orzeczeniem, nie jest w stanie sprawować opieki faktycznej, a nawet materialnej, ponieważ tak wysoki stopień niepełnosprawności wymaga poświęcenia wszelkich dochodów na cele związane z leczeniem lub zapewnieniem sobie opieki. Wyraźny zamysł ustawodawcy nie może być zmieniony przez sąd administracyjny poprzez rozszerzenie ustawowej przesłanki. Sąd musiałby dokonać aktu prawotwórczego, do czego nie jest uprawniony. Zatem, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, prawo do ustalenia świadczenia pielęgnacyjnego aktualizuje się dla osób wskazanych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z art. 128 § 1 k.r.o." (wyrok WSA w Poznaniu z dnia 6 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Po 720/22, dostępny w CBOSA).

Twierdzenia i zarzuty podniesione w skardze są niezasadne. Tylko orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności J. G. zwolni go z obowiązków alimentacyjnych względem jego żony, a to zaś otworzy drogę skarżącej do skutecznego ubiegania się o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd, ani organy nie mogą oceniać stanu zdrowia J. G., gdyż zwyczajnie nie mają specjalistycznej wiedzy z zakresu medycyny, aby jednoznacznie przesądzić, że J. G. może, albo nie może zająć się żoną. Skoro zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, pomimo licznych schorzeń J. G. uznały, że jego stan zdrowia nie odznacza się znacznym stopniem niepełnosprawności, należy przyznać, że tak właśnie jest. J. G. może zatem materialnie wspierać swoją żonę, gdyż cały czas istnieje jego obowiązek alimentacyjny, jaki ma względem żony, co wynika z przepisów prawa rodzinnego. Żaden inny dokument niż orzeczenie zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności nie może wpływać na ocenę sytuacji, jaka ma miejsce w niniejszej sprawie. Dokumenty medyczne złożone po wniesieniu skargi, nie wpływają na ostateczne rozstrzygnięcie.

Mają powyższe na uwadze Sąd doszedł do przekonania o niezasadności zarzutów skargi i jej samej. Kierując się wspomnianym już przepisem art. 134 § 1 p.p.s.a., nie znaleziono żadnych innych podstaw skutkujących uchyleniem zaskarżonej decyzji. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.