Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 2246/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-02-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6050 Obowiązek meldunkowy
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Paweł Miładowski Sędziowie: Sędzia NSA Tomasz Zbrojewski Sędzia del. WSA Jan Szuma (spr.) po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt II SA/Bk 193/22 w sprawie ze skargi W. W. na decyzję Wojewody Podlaskiego z dnia [...] stycznia 2022 r., nr [...] w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt II SA/Bk 193/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił skargę W. W. na decyzję Wojewody Podlaskiego (zwanego dalej "Wojewodą") z dnia 21 stycznia 2022 r., nr OB-1.621.3.39.2021.EN, którą utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 1 grudnia 2021 r., nr SO.5343.2.5.2021 o wymeldowaniu skarżącego z pobytu stałego w lokalu położonym w [...], w gminie [...].

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł W. W. , reprezentowany przez pełnomocnik ustanowioną z urzędu, zarzucając naruszenie art. 35 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (tekst jednolity Dz. U. z 2022 r. poz. 119, dalej "u.e.l.") poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zaszły przesłanki do jego wymeldowania, a opuszczenie przez niego lokalu będące wynikiem działania organów państwowych, jest równoznaczne z dobrowolnym opuszczeniem lokalu. Pełnomocnik skarżącego podkreśliła, że nastąpiło to przez zastosowanie środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym – przy udziale Policji. Ponadto opuszczenie lokalu nie ma znamion opuszczenia trwałego.

Wskazując na powyższe pełnomocnik W. W. wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku. Zwróciła się także o zasądzenie na jej rzecz wynagrodzenia za zastępstwo prawne na zasadzie prawa pomocy, które nie zostało uiszczone ani w całości ani w części.

Na skargę kasacyjną odpowiedzieli uczestnicy postępowania: R. W. i E. W. (właściciele lokalu – uw. Sądu), domagając się jej oddalenia. Zaznaczyli, że opuszczenie miejsca pobytu przez W. W. było rzeczywiste, dobrowolne i trwałe, poza tym nie posiada on już tytułu prawnego do nieruchomości z powodu upadłości konsumenckiej. Oni natomiast nie wyrażają zgody na jego powrót i pobyt.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Na wstępie należy wskazać, że art. 193 zd. drugie P.p.s.a. (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.) wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zd. pierwsze P.p.s.a. Uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W takim uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny nie relacjonuje więc opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej przedstawionych przez organy administracji i Sąd pierwszej instancji.

W myśl art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania sądowego, określone w art. 183 § 2 pkt 1-6 P.p.s.a., należy zatem ograniczyć się do zagadnień wynikających z zarzutu wyartykułowanego w podstawie skargi kasacyjnej.

W. W. opuścił lokal w [...] w dniu 3 stycznia 2019 r. w związku z doprowadzeniem przez Policję do zamkniętego zakładu psychiatrycznego celem wykonania orzeczenia sądowego o zastosowaniu środka zabezpieczającego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białystoku w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zaznaczył (czego nie zakwestionowano w skardze kasacyjnej), że skarżący został wprawdzie zameldowany pod adresem szpitala, w którym obecnie przebywa, na pobyt czasowy trwający do 19 lipca 2024 r., to jednak faktyczny czas jego pobytu w zakładzie psychiatrycznym wskutek stosowania środka zabezpieczającego obecnie nie jest możliwy do ustalenia (w kontekście art. 203 § 1 i 204 § 1 Kodeksu karnego wykonawczego, art. 93b § 1 oraz § 2 Kodeksu karnego).

Ustalono jednocześnie, że wskutek ogłoszonej w międzyczasie w 2020 r. upadłości W. W. , przypadający mu udział we współwłasności lokalu, w którym uprzednio był zameldowany, został sprzedany przez syndyka masy upadłości na rzecz małżonków R. i E. W. (akt notarialny z dnia [...] czerwca 2021 r.).

W kontekście zarzutu skargi kasacyjnej obejmującego wyłącznie naruszenie art. 35 u.e.l. jedyne wynikłe w sprawie zagadnienie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie: czy można twierdzić o "dobrowolnym" opuszczeniu lokalu w sytuacji, gdy następuje to na skutek działań organów Państwa w oparciu o orzeczenie sądu? W rozważanym przypadku dotyczy to orzeczenia o zastosowaniu wobec W. W. środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie doszło do naruszenia wskazanego w skardze kasacyjnej art. 35 u.e.l. Zgodnie z tym przepisem organ wydaje z urzędu lub między innymi na wniosek właściciela, decyzję w sprawie wymeldowania obywatela polskiego, który opuścił miejsce pobytu stałego i nie dopełnił obowiązku wymeldowania się.

W orzecznictwie wymeldowanie łączy się również z przesłanką wprost nie wyrażoną w art. 35 u.e.l., a mianowicie dobrowolnością opuszczenia miejsca pobytu danej osoby. Istotą tak wyrażanego poglądu jest bowiem zagwarantowanie, aby nie dochodziło do wymeldowania osób, które nie miały zamiaru opuszczać miejsca dotychczasowego pobytu, a które wbrew ich woli przymuszono do opuszczania lokalu albo którym uniemożliwiono do niego dostęp.

Orzekając w niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny nie podważa poglądu o potrzebie badania dobrowolności opuszczenia lokalu przy rozstrzyganiu spraw o wymeldowanie na podstawie art. 35 u.e.l. Zarazem jednak zaznacza, że niniejsza sprawa nie wpisuje się w standardowy schemat, gdzie brak dobrowolności opuszczenia lokalu w [...] przez W. W. mógłby stanowić argument za nieorzekaniem przez organ o jego wymeldowaniu.

W ustalonym stanie faktycznym zasadnie stwierdzono, że doszło do trwałego opuszczenia lokalu przez skarżącego, przy czym skarżący utracił tytuł prawny do tego lokalu i brak jest obiektywnych możliwości powrotu do miejsca pobytu, gdyż temu sprzeciwiają się obecni właściciele. Nie ulega wątpliwości, że miejsce zameldowania skarżącego nie stanowi już jego centrum życiowego. Od początku 2019 r. nieprzerwanie przebywa on w zakładzie psychiatrycznym, a perspektywa dalszego pobytu zakreślona jest przez wskazaną datę pobytu do 19 lipca 2024 r., z zastrzeżeniem możliwych zmian w zakresie okresu stosowania środka zabezpieczającego.

Podkreślić należy, że deklarowany przez skarżącego zamiar powrotu do lokalu nie mógł stanowić przeszkody do orzeczenia o jego wymeldowaniu, skoro spełnione zostały określone w art. 35 u.e.l. warunki w postaci: opuszczenia miejsca pobytu stałego i niedopełnienia obowiązku wymeldowania się. Jak zaznaczono, zasadniczo, aby można było stwierdzić opuszczenie lokalu w rozumieniu art. 35 u.e.l. konieczne jest ustalenie, że osoba podlegająca wymeldowaniu opuściła go w sposób dobrowolny, a nie wskutek bezprawnych działań innych podmiotów. Należy jednak zauważyć, że dobrowolność opuszczenia miejsca stałego zameldowania nie jest przesłanką ustawową orzeczenia o wymeldowaniu, dlatego nie w każdym przypadku okoliczność ta ma znaczenie (zob.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2023 r., sygn. akt II OSK 1338/22, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jeżeli więc opuszczenie lokalu przez daną osobę było spowodowane zgodnymi z prawem władczymi działaniami organów państwa, to przy ustalaniu przesłanek wymeldowania kwestia dobrowolności nie może być brana pod uwagę, ponieważ oczywistym jest, że w takich sytuacjach czynności właściwych organów nie są zgodne z wolą osoby, która jest obowiązana opuścić lokal. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku trafnie zatem wyjaśnił, że brak dobrowolności opuszczenia przez daną osobę miejsca stałego pobytu nie jest przeszkodą do jej wymeldowania, gdy było to spowodowane zatrzymaniem przez organy ścigania, aresztowaniem oraz odbywaniem kary pozbawienia wolności (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 6 grudnia 2017 r., sygn. akt II OSK 515/17, 23 kwietnia 2020 r., sygn. akt II OSK 1739/19 i 12 marca 2020 r., sygn. akt II OSK 234/19, orzeczenia.nsa.gov.pl).

W stanie faktycznym niniejszej sprawy nie bez znaczenia było także to, że skarżący, już po opuszczeniu spornego lokalu w związku z umieszczeniem go w zakładzie psychiatrycznym, utracił tytuł prawny do tego lokalu, co wykluczyło perspektywę powrotu do niego.

Brak przebywania skarżącego w miejscu zameldowania, połączony z brakiem tytułu prawnego i brakiem obiektywnej możliwości powrotu do danego lokalu, uprawniał do orzeczenia o wymeldowaniu w celu doprowadzenia do zgodności faktycznego miejsca pobytu z miejscem rejestracji.

Odnosząc się do argumentacji skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że stan faktyczny niniejszej sprawy nie jest identyczny z okolicznościami opisami w przywołanym przez pełnomocnik skarżącego wyroku z dnia z dnia 11 stycznia 2018 r., sygn. akt II OSK 1177/17 (orzeczenia.nsa.gov.pl). Wprawdzie w orzeczeniu tym Sąd opowiedział się przeciwko możliwości wymeldowania osoby przymusowo umieszczonej na skutek środka zabezpieczającego w zakładzie psychiatrycznym, jednak okres pomiędzy przymusowym opuszczeniem lokalu a decyzją (o odmowie wymeldowania) był krótszy, aniżeli w niniejszej sprawie. Z tego powodu w okolicznościach sprawy o sygn. akt II OSK 1177/17 Sąd, biorąc pod uwagę szczególne regulacje dotyczące stosowania środka zabezpieczającego i możliwe rokowania leczenia osoby, założył, iż istniała nadal hipotetyczna możliwość jej powrotu do lokalu – w domyśle, w rozsądnej perspektywie czasowej. To ostatnie stwierdzenie można wywieźć z wyrażonego w wyroku o sygn. akt II OSK 1177/17 poglądu, że badanie przesłanki trwałego opuszczenia lokalu: "nie może być oparte na dosłownym rozumieniu trwałości jako stanu, który nie ulega zmianie i być pojmowane jako opuszczenie lokalu «na zawsze». Wystarczające jest, jeżeli okres ten jest dostatecznie długi, gdyż w przeciwnym razie nie byłoby możliwe wymeldowania osoby, która de facto w lokalu od lat nie przebywa albo przyjeżdża do niego jedynie okazjonalnie".

W tym miejscu przypomnieć należy, że W. W. opuścił lokal w [...] w dniu 3 stycznia 2019 r. Tracąc w międzyczasie tytuł prawny, do daty orzekania przez Wojewodę w 2022 r. do spornego lokalu nie powrócił. Co więcej, z zebranych dokumentów wynika, że perspektywa jego leczenia w zamkniętym zakładzie dotyczy okresu nawet do lipca 2024 r. Z art. 25 ust. 1, art. 27 ust. 1 u.e.l. jak i innych przepisów tej ustawy można wywieść, że zameldowanie w lokalu odzwierciedlać ma rzeczywisty pobyt osoby w lokalu. Interpretacja okoliczności faktycznych każdej badanej sprawy, choć wprawdzie powinna uwzględniać potrzebę ochrony osoby przed niezasadnym wymeldowaniem, nie może prowadzić do sprzecznego z istotą instytucji meldunku utrzymywania fikcji pobytu w lokalu osoby, która w rzeczywistości w nim przez wiele lat nie zamieszkuje. Dotyczy to zwłaszcza takich sytuacji, jak ustalona w niniejszej sprawie, gdzie z uwagi na okoliczności opuszczenia lokalu (przymus wynikający z orzeczenia sądu), a zarazem na brak tytułu prawnego, osoba wymeldowywana nie tylko przez wiele lat w lokalu nie przebywa, ale również pozbawiona jest realnych perspektyw powrotu do niego w tym w oparciu od dostępne środki prawne.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, uznając zarzut skargi kasacyjnej za nieusprawiedliwiony, orzekł o jej oddaleniu na podstawie art. 184 P.p.s.a.

Końcowo, odnosząc się do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku pełnomocnik skarżącego, ustanowionej w ramach prawa pomocy, o zasądzenie na jej rzecz wynagrodzenia z tytułu świadczonej pomocy prawnej, Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że orzekanie w tym zakresie (art. 250 P.p.s.a.) należy do właściwości wojewódzkich sądów administracyjnych w postepowaniu określonym w przepisach art. 258-261 P.p.s.a. Z tego powodu nie zawarto w niniejszym wyroku rozstrzygnięcia dotyczącego tej kwestii.

Niniejszy wyrok wydano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 P.p.s.a.