Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 890/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-01-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 2  ust. 1 -3d
journal: Dz.U. 2023 poz 141
law: Ustawa z dnia 5 sierpnia 2022 r. o dodatku węglowym (t. j.)
article: Art. 7, art. 8, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Renata Czeluśniak Asesor WSA Magdalena Gawlikowska Protokolant starszy referent Monika Kostecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi Z. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 6 marca 2023 r., nr SKO-PS-4110-744/22 w przedmiocie odmowy przyznania dodatku węglowego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata P. D. 391,00 (słownie: trzysta dziewięćdziesiąt jeden) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, podwyższoną o podatek od towarów i usług przewidziany dla tego rodzaju czynności.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 6 marca 2023 r. nr SKO-PS-4110-744/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Limanowa z dnia 2 grudnia 2022 r. nr GOPS/5831/003874/12/2022 o odmowie przyznania Z. D. (dalej jako skarżący) dodatku węglowego.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W dniu 19 sierpnia 2022 r. skarżący złożył w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w Limanowej wniosek o wypłatę dodatku węglowego. W treści wniosku wskazał, że mieszka w miejscowości K. [...], gdzie prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe.

Decyzją z dnia 2 grudnia 2022 r. Wójt Gminy Limanowa odmówił przyznania skarżącemu dodatku węglowego. W uzasadnieniu organ wskazał, że 23 września 2022 r. skarżący złożył deklarację do centralnej ewidencji emisyjności budynków, z której wynika, że źródłem ogrzewania jego gospodarstwa domowego jest kocioł na paliwo stałe. Organ wskazał, że deklaracja ta dotyczy adresu K. [...], pod którym wnioskodawca nie mieszka, ponieważ ustalono, że prowadzi on gospodarstwo domowe w budynku będącym samowolą budowlaną, położonym na działce stanowiącej własność gminy Limanowa (dowód: informacja Urzędu Gminy Limanowa z dnia 3 października 2022 r. oraz notatka służbowa pracownika socjalnego z dnia 12 października 2022 r.). Zgodnie z decyzją z dnia 16 lipca 2004 r. Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w Limanowej nakazał skarżącemu rozbiórkę wybudowanego na dz. ewid. Nr [...] położonej w miejscowości K., gmina Limanowa, woj. małopolskie, bez wymaganego prawem pozwolenia na budowę, budynku mieszkalnego jednorodzinnego. Odnośnie kwestii przyznania dodatku węglowego dla gospodarstw domowych znajdujących się w budynkach będących samowolą budowlaną Wójt Gminy Limanowa wskazał, że zgodnie z art. 54 ust. 1 Prawa budowlanego do użytkowania obiektu budowlanego, na budowę którego wymagana jest decyzja o pozwoleniu na budowę albo zgłoszenie budowy, o której mowa w art. 29 ust. 1 pkt 1-2, można przystąpić, z zastrzeżeniem art. 55 i art. 57, po zawiadomieniu organu nadzoru budowlanego o zakończeniu budowy, jeżeli organ ten, w terminie 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia, nie zgłosi sprzeciwu w drodze decyzji. Przepis art. 30 ust. 6a stosuje się. Zdaniem organu, jeżeli dany budynek nie otrzymał pozwolenia na budowę lub zakończenie budynku nie zostało zgłoszone do organu nadzoru budowlanego, po którym organ nie zgłosił sprzeciwu, to zgodnie z prawem taki budynek nie może być użytkowany, a zatem formalnie nie można go zamieszkiwać, co neguje możliwość przyznania dodatku węglowego. Wójt Gminy Limanowa wskazał także, że w budynku, który zajmuje wnioskodawca, istnieje jeszcze jedno gospodarstwo domowe, które również złożyło wniosek o wypłatę dodatku węglowego. Skarżący złożył wniosek jako drugi i dlatego w zaistniałym stanie faktycznym i prawnym organ był zobligowany do wydania decyzji odmawiającej skarżącemu prawa do dodatku węglowego.

Skarżący nie zgodził się z powyższą decyzją i pismem z 20 grudnia 2022 r. wniósł od niej odwołanie.

Wymienioną na wstępie decyzją z dnia 6 marca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium powołało treść art. 2 ust. 1 ustawy o dodatku węglowym oraz art. 54 ust. 1 ustawy Prawo budowlane oraz wskazało, że jak wynika z akt sprawy w dniu 19 sierpnia 2022 r. skarżący złożył wniosek o wypłatę dodatku węglowego, w którym podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe pod adresem: K. [...], [...] Limanowa, a głównym źródłem ogrzewania jego gospodarstwa domowego jest kocioł na paliwo stałe. Kolegium stwierdziło, że w załączonej do akt deklaracji dotyczącej źródeł ciepła i źródeł spalania paliw zgłoszonej do CEEB dla budynku - adres: K. [...] (gmina Limanowa) wskazano: kocioł na paliwo stałe (węgiel, drewno, pellet lub inny rodzaj biomasy) z ręcznym podawaniem paliwa/zasypowy zainstalowany i eksploatowany z funkcją c.o. i c.w.u., a jako rodzaj stosowanych w kotłach paliw stałych podano węgiel i paliwa węglopochodne oraz drewno kawałkowe (data wypełnienia formularza 23 września 2022 r.). Kolegium stwierdziło, że opisana deklaracja CEEB dotyczy budynku położnego w K. [...], w którym skarżący nie mieszka. Organ l instancji ustalił bowiem, iż skarżący prowadzi gospodarstwo domowe w budynku, który jest samowolą budowlaną, położonym na działce nr [...] w K., stanowiącej własność gminy Limanowa, a nie pod adresem K. [...], którego to adresu dotyczy złożony wniosek. Decyzją z dnia 16 lipca 2004 r. Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w Limanowej nakazał rozbiórkę tego budynku.

W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu, organ l instancji słusznie uznał, że wnioskodawca nie spełnia przesłanek koniecznych do uzyskania dodatku węglowego, ponieważ skarżący mieszka w budynku wolnostojącym, który wybudowany został bez pozwolenia na budowę, w związku z czym nie ma nadanego numeru. W budynku tym mieszka także syn skarżącego wraz z żoną i dziećmi. Zdaniem Kolegium, fakt, iż skarżący prowadzi gospodarstwo domowe w budynku, który nie może być użytkowany, gdyż nie ma pozwolenia na budowę, jak i nadanego numeru ewidencyjnego, a tym samym nie jest wpisany do CEEB wyklucza wnioskodawcę z możliwości ubiegania się o przyznanie na ten budynek dodatku węglowego. Co prawda skarżący w złożonym wniosku wskazał, że ubiega się o dodatek węglowy na adres: K. [...], jednak jak ustalono nie prowadzi on pod tym adresem swojego gospodarstwa domowego, co również skutkuje brakiem prawa do wnioskowanego świadczenia.

Z tych względów Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu uznało, że skarżący nie spełnia przesłanki określonej w art. 2 ust. 1 ustawy o dodatku węglowym do wnioskowanego dodatku, gdyż zarówno złożony wniosek jak i deklaracja dotycząca źródeł ciepła i źródeł spalania dotyczy budynku, w którym w/w nie prowadzi gospodarstwa domowego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący, domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji wraz z decyzją organu I instancji. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił naruszenie art. 2 ust. 1 ustawy o dodatku węglowym, art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 K.p.a. oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, poprzez nierówne potraktowanie podmiotów w tej samej sytuacji. W uzasadnieniu skargi skarżący powołał treść art. 2 ust. 1 i ust. 2 ustawy o dodatku węglowym wskazując, że przepisy te wskazują aby warunkiem przyznania dodatku węglowego było zamieszkiwanie w budynku, który ma nadany numer porządkowy i nie stanowi samowoli budowlanej. Przeciwnie, warunkiem otrzymania dodatku węglowego jest jedynie prowadzenie gospodarstwa domowego, którego głównym źródłem ogrzewania jest paliwo stałe wymienione w art. 2 ust. 1 ustawy. Skarżący dodał, że gospodarstwo domowe prowadzi wraz ze swoją rodziną. Zdaniem skarżącego, powoływanie się przez organy na przepis art. 54 ust. 1 Prawa budowlanego w niniejszej sprawie nie powinno mieć miejsca. Przepis ten stanowi o użytkowaniu obiektu budowlanego, a w przepisie art. 2 ust. 1 ustawy o dodatku węglowym taki termin w ogóle nie występuje. Skarżący stwierdził, że dla stworzenia gospodarstwa domowego nie jest konieczne zamieszkiwanie w budynku, który stanowi obiekt budowlany i który ma nadany numer porządkowy. Skarżący wskazał także, że pod adresem K. [...] otrzymuje korespondencję, także z gminy Limanowa, rachunki za wodę przyłączoną przez gminę, śmieci. Cała korespondencja, która jest do niego kierowana z urzędów jest adresowana właśnie na ten adres. Dodatkowo, gdy odbywają się wybory powszechne czy samorządowe nazwisko skarżącego oraz członków jego rodziny figuruje pod adresem K. [...]. Nadto jako przedstawiciel społeczności romskiej skarżący uważa, że został potraktowany w sposób dyskryminujący, gdyż z posiadanych przez niego informacji wynika, że Romowie, którzy zamieszkują inne osiedla w ościennych powiatach np. w Maszkowicach w powiecie sądeckim czy w Romowie w powiecie nowotarskim, również nie mają wymaganych prawem pozwoleń na budowę a otrzymali dodatki węglowe.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że sprawy o takim samym przedmiocie były rozpoznawane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie i zakończyły się wydaniem w dniu 30 listopada 2023 r. wyroku pod sygn. akt III SA/Kr 643/23 oraz wyrokiem z dnia 6 grudnia 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 773/23 oraz wyrokiem z dnia 16 stycznia 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 747/23. Orzekający w niniejszej sprawie Sąd w pełni podziela wyrażone tam stanowisko i przyjmuje je za własne. Z uwagi na zbieżność stanu faktycznego cytowane wyroki znajdują zastosowanie w niniejszej sprawie.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 5 sierpnia 2022 r. o dodatku węglowym (Dz.U. z 2023 r. poz. 141 ze zm.) – dalej u.d.w. dodatek węglowy przysługuje osobie w gospodarstwie domowym w przypadku, gdy głównym źródłem ogrzewania gospodarstwa domowego jest kocioł na paliwo stałe, kominek, koza, ogrzewacz powietrza, trzon kuchenny, piecokuchnia, kuchnia węglowa lub piec kaflowy na paliwo stałe, zasilane paliwami stałymi, wpisane lub zgłoszone do centralnej ewidencji emisyjności budynków, o której mowa w art. 27a ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz o centralnej ewidencji emisyjności budynków (Dz. U. z 2022 r. poz. 438, 1561, 1576, 1967 i 2456), do dnia 11 sierpnia 2022 r., albo po tym dniu - w przypadku głównych źródeł ogrzewania wpisanych lub zgłoszonych po raz pierwszy do centralnej ewidencji emisyjności budynków, o których mowa w art. 27g ust. 1 tej ustawy. Przez gospodarstwo domowe rozumie się:

1) osobę fizyczną samotnie zamieszkującą i gospodarującą (gospodarstwo domowe jednoosobowe) albo

2) osobę fizyczną oraz osoby z nią spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie z nią zamieszkujące i gospodarujące (gospodarstwo domowe wieloosobowe), (art. 2 ust. 2), natomiast przez paliwa stałe rozumie się węgiel kamienny, brykiet lub pelet zawierające co najmniej 85% węgla kamiennego (art. 2 ust. 3).

Art. 50 pkt 1 lit. b) ustawy z dnia 15 września 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie niektórych źródeł ciepła w związku z sytuacją na rynku paliw (Dz. U. z 2022 r. poz. 1967, obowiązującego od 20 września 2022 r.) w ustawie o dodatku węglowym wprowadził w art. 3 regulację odnoszącą się do sytuacji zamieszkiwania pod jednym adresem więcej niż jednego gospodarstwa domowego. W myśl dodanego do art. 2 ustawy o dodatku węglowym ust. 3a i 3b w przypadku, gdy pod jednym adresem miejsca zamieszkania zamieszkuje więcej niż jedno gospodarstwo domowe, jeden dodatek węglowy przysługuje dla wszystkich gospodarstw domowych zamieszkujących pod tym adresem (ust. 3a), w przypadku gdy wniosek o wypłatę dodatku węglowego złożono dla więcej niż jednego gospodarstwa domowego mających ten sam adres miejsca zamieszkania, to dodatek ten jest wypłacany wnioskodawcy, który złożył wniosek jako pierwszy. Pozostałe wnioski pozostawia się bez rozpoznania (ust. 3b).

Kolejną nowelizacją, obowiązującą od 3 listopada 2022 r., na podstawie art. 26 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 27 października 2022 r. o zakupie preferencyjnym paliwa stałego dla gospodarstw domowych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2236) rozszerzono powyższą regulację. Mianowicie w myśl art. 2 ust. 3c w przypadku, gdy pod jednym adresem miejsca zamieszkania zamieszkuje więcej niż jedno gospodarstwo domowe i w terminie do dnia 30 listopada 2022 r. nie jest możliwe ustalenie odrębnego adresu miejsca zamieszkania dla poszczególnych gospodarstw domowych zamieszkujących pod tym adresem w odrębnych lokalach, nie stosuje się ust. 3a i 3b do gospodarstwa domowego, którego źródłem ogrzewania jest oddzielne lub współdzielone źródło ciepła. W tym przypadku gospodarstwu domowemu, które zajmuje lokal, dla którego nie było możliwe ustalenie odrębnego adresu, wójt, burmistrz albo prezydent miasta przyznaje dodatek węglowy w drodze decyzji administracyjnej, jeżeli w wyniku przeprowadzenia wywiadu środowiskowego organ ten ustalił zamieszkiwanie pod jednym adresem w odrębnych lokalach kilku gospodarstw domowych oraz wykorzystywanie przez te gospodarstwa oddzielnego lub współdzielonego źródła ogrzewania. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego sporządza się notatkę służbową (art. 2 ust. 3d zd. 1 i 2).

W orzecznictwie podkreśla się, że kolejne nowelizacje ustawy o dodatku węglowym jasno wskazują, że ich ratio legis sprowadza się do objęcia wsparciem w formie tego świadczenia jak największej liczby gospodarstw domowych, poprzez odformalizowanie procedury przy jednoczesnym zobowiązaniu organów administracji publicznej do dokładnego i wszechstronnego zbadania okoliczności faktycznych dotyczących osoby ubiegającej się o to świadczenie. Cel tych przepisów polega bowiem na zapewnieniu jak najszerszego dostępu do przedmiotowego świadczenia gospodarstwom domowym, w których stosowane źródło ciepła lub źródło spalania paliw spełnia warunki ustawowe.

Zdaniem NSA wyrażonym w wyroku z dnia 11 października 2017 r. sygn. akt II OSK 2920/16 lokal posiada cechę samodzielności, jeżeli funkcjonalnie nie stanowi on części składowej innego lokalu, a korzystanie z niego nie wiąże się z koniecznością korzystania z pomieszczeń znajdujących się w innym lokalu. O tym, czy dany lokal może być uznany za samodzielny decyduje jego wydzielenie trwałymi ścianami, swobodny dostęp do niego właściciela czy mieszkańca oraz możliwość korzystania z niego bez wymogu korzystania z innych samodzielnych lokali, co oznacza przeznaczenie lokalu do wyłącznego użytku jego właściciela, mieszkańca. Dla przyznania dodatku węglowego nie ma znaczenia, czy lokal, w którym mieszka wnioskodawca stanowi samowolę budowlaną, czy też nie. Sądy administracyjne zajmowały już stanowisko w odniesieniu do przypadków zamieszkiwania wnioskodawców w domkach na terenie ogródków działkowych (por. np. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 24 sierpnia 2023 r. sygn. akt II SA/Sz 428/23). Przyjęto wówczas, że organy procedując w sprawie przyznania dodatku węglowego nie są uprawnione do oceny zdatności altany do wypełnienia funkcji mieszkaniowej, lecz powinny ustalić, czy we wskazanym miejscu wnioskodawca zamieszkuje.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy organ I instancji, jak również organ odwoławczy uznały, że prawo do dodatku węglowego przysługuje jedynie osobom zamieszkującym lokale bądź budynki mieszkalne legalnie wybudowane i oddane do użytkowania.

Skarżący zamieszkuje w budynku wybudowanym bez pozwolenia na budowę, w stosunku do którego wydano nakaz rozbiórki. Organy nie zakwestionowały jednak, że skarżący tam zamieszkuje i gospodaruje.

Zdaniem składu orzekającego organy obu instancji błędnie zinterpretowały normę zawartą w art. 2 ust. 1 i ust. 2 u.d.w. uznając, że zamieszkiwanie i prowadzenie gospodarstwa domowego w budynku stanowiącym samowolę budowlaną wyklucza możliwość przyznania dodatku węglowego.

Podkreślić należy, że przepisy u.d.w. nie definiują pojęcia miejsca zamieszkania. Nie precyzują również jakie pomieszczenie może być uznane za miejsce zamieszkania. Ustawodawca nie powiązał zatem prawa do dodatku węglowego z warunkiem zamieszkiwania i prowadzenia gospodarstwa domowego jedynie w lokalu bądź budynku mieszkalnym. Dla przyznania prawa do dodatku węglowego nie ma znaczenia tytuł prawny do lokalu/budynku, oraz czy w świetle przepisów prawa budowlanego można wykorzystywać lokal (pomieszczenie) na cele mieszkaniowe, ani też to, czy zgodnie z prawem budowlanym przeprowadzono określone czynności formalne zmierzające do zmiany sposobu użytkowania budynku (lokalu). O prawie do dodatku węglowego decyduje nie legalność zamieszkiwania, a stan faktyczny w postaci rzeczywistego zamieszkiwania i prowadzenia gospodarstwa domowego w danym miejscu (pomieszczeniu), na obszarze gminy, do której składa się wniosek. Jak wynika z uzasadnienia projektu celem ustawy było zapewnienie wsparcia jak największej grupie gospodarstw domowych w Polsce, w tym również gospodarstwom najuboższym energetycznie, na pokrycie części kosztów wynikających ze wzrostu cen na rynku energii, w tym kosztów opału. Dodatek węglowy został powiązany z gospodarstwem domowym, w przypadku gdy głównym źródłem ogrzewania tego gospodarstwa jest kocioł na paliwo stałe, kominek, koza, ogrzewacz powietrza, trzon kuchenny, piecokuchnia, kuchnia węglowa lub piec kaflowy na paliwo stałe, zasilane węglem kamiennym, brykietem lub peletem zawierającymi co najmniej 85% węgla kamiennego. Kwestia zatem, czy gospodarstwo domowe prowadzone jest w budynku wybudowanym zgodnie z przepisami prawa budowlanego nie stanowi okoliczności istotnej dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Istotne jest czy budynek pełni funkcje mieszkaniową.

Wobec powyższego stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie organy dokonały błędnej wykładni art. 2 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 2 ust. 3c i 3d u.d.w. oraz dopuściły się naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dlatego Sąd orzekł jak w pkt I sentencji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a.

Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji powinny uwzględnić powyższe stanowisko Sądu, a nadto prawidłowo zastosować właściwe przepisy ustawy o dodatku węglowym (art. 2 ust. 3a, ust. 3b i ust. 3c u.d.w.), uprzednio ustalając czy na każde z gospodarstw domowych prowadzonych w budynku który zamieszkuje skarżący (w budynku oprócz skarżącego mieszka również syn z żoną i dzieckiem) należy przyznać osobny dodatek węglowy.

Na podstawie art. 250 p.p.s.a. Sąd przyznał pełnomocnikowi skarżącej koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w wysokości wynikającej z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r. poz. 2631), orzekając, jak w punkcie II sentencji wyroku. Sąd uwzględnił przy tym wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2020 r. w sprawie SK 66/19 i uznał, że analiza statusu adwokata oraz jego roli w postępowaniu, w którym występuje jako podmiot powołany i zobowiązany do zastępstwa prawnego, prowadzi do uznania, że różnicowanie jego wynagrodzenia, tj. obniżenie pełnomocnikom z urzędu wynagrodzenia, względem tego które otrzymaliby, gdyby występowali w sprawie jako pełnomocnicy z wyboru, nie ma konstytucyjnego uzasadnienia. Przyznana pełnomocnikowi skarżącego kwota, powiększona została o należną stawkę podatku VAT, co daje kwotę równą stawce przewidzianej pełnomocnikowi ustanowionemu z wyboru.