Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1747/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-03-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 a, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: Art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Sędziowie: WSA Jakub Makuch Asesor WSA Magdalena Gawlikowska po rozpoznaniu w dniu 6 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 18 września 2023 r., znak: SKO-NP-4115-279/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Uzasadnienie:

Zaskarżoną przez W. K., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 18 września 2023 r., znak: SKO-NP.-4115-279/23, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, działając na podstawie art. 138 §1 pkt 1 ustawy dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775. ze zm.), art. 17, art. 24, art. 25 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy Szczawnicy z dnia 4 lipca 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej prawa doświadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką K. W.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzja z dnia 4 lipca 2023 r. Burmistrz Miasta i Gminy Szczawnica odmówił przyznania skarżącej prawa doświadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.

W uzasadnieniu decyzji organ podał, że matka skarżącej na podstawie Orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Targu nr PZO-71-845/2014 z dnia 14 lipca 2014 r. została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stale. Niepełnosprawność ta istnieje od 31 grudnia 1986 r. (tj. w wieku 35 lat), natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 30 maja 2014 r .Tym samym, zadaniem organu nie został spełniony warunek zawarty w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Organ ustalił nadto, że skarżąca prowadzi czteroosobowe gospodarstwo domowe wraz z mężem i dwiema córkami, mąż skarżącej jest osobą niepełnosprawną, rodzina utrzymuje się z wynagrodzenia oraz z renty socjalnej męża. Rodzice skarżącej są osobami niepełnosprawnymi, prowadzą oddzielne gospodarstwo domowe, ojciec jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, natomiast matka legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na stale. Matka skarżącej jest osobą częściowo leżącą, musi mieć zakładane pampersy, wymaga stałej pomocy oraz nadzoru w codziennym funkcjonowaniu, a skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką. Skarżąca posiada brata, w równym stopniu zobowiązanego do alimentacji wobec matki, który mieszka w K. i nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania. Oświadczył jedynie, że utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę, w miarę możliwości stara się odwiedzać rodziców w każdy wolny weekend, pomaga w formie rzeczowej zakup opału, oraz bieżących zakupów.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyła skarżąca.

Opisaną na wstępie decyzja Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Kolegium powołało treść przepisów art. 17 ust. 1, ust. 1b i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz podniósł, że Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznał, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 r. życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 r. życia, przepis art. 17 ust. 1 b ww. ustawy jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13.

Przekładając powyższe na stan faktyczny niniejszej sprawy Kolegium wskazało, że okoliczność, iż niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki powstała później niż do ukończenia 18 roku nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak podniosło Kolegium, w sprawie niniejszej ustaleniu podlega także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Kolegium wyjaśniło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna.

Z normy art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

Kolegium wskazało, że matka skarżącej jest osobą częściowo leżącą, pampersowaną, wymaga stałej pomocy oraz nadzoru w codziennym funkcjonowaniu. Skarżąca rzeczywiście sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką. Wykonuje czynności związane z opieką takie jak: pomoc przy codziennej higienie osobistej, przygotowywanie posiłków i leków zajmowanie się załatwieniem spraw urzędowych oraz spraw związanych z leczeniem, zajmuje się robieniem zakupów dba o utrzymanie czystości w mieszkaniu. Nadto z oświadczenia skarżącej wynika, że w dniu 31 stycznia 2023 r. zrezygnowała z pracy w związku z opieką nad rodzicami. Natomiast orzeczenie o niepełnosprawności matki skarżącej wydane zostało już w 2014 r.

W ocenie Kolegium z zasad doświadczenia życiowego wynika jednak, że czynności takie jak: przygotowanie posiłków, pranie, umawianie wizyt lekarskich, opalanie pomieszczeń – nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujące się opieką nad starszymi rodzicami i jednocześnie pracujące zawodowo. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Z akt sprawy nie wynika, żeby osoba wymagająca opieki była osobą obłożnie chorą, nie kontaktową. Nie wymaga też całodobowej opieki z uwagi na fakt, iż nie jest osobą całkowicie leżącą, jest w logicznym kontakcie ze środowiskiem. Z uwagi na swoją niepełnosprawność wymaga pomocy w wykonywaniu czynności dnia codziennego, jak również pomocy związanej z leczeniem. Nie jest również w stanie samodzielnie wykonywać czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Pomoc tą zapewnia jej skarżąca.

Z ustaleń wynika, że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, przy czym jej mąż posiada orzeczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 sierpnia 2023 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji do dnia 31 lipca 2024 r. Zobowiązanym do alimentacji względem matki skarżącej jest jednak również mieszkający w K. brat skarżącej. Ww. oświadczył, że utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w wys. 5000 zł., w miarę możliwości stara się odwiedzać rodziców w każdy wolny weekend, pomaga w formie rzeczowej zakup opału oraz bieżących zakupów.

W ocenie Kolegium nic nie stoi na przeszkodzie, aby przynajmniej częściowo brat skarżącej odciążał ją w opiece nad matką, czy zapewniał współudział w sfinansowaniu pomocy profesjonalnego opiekuna, pielęgniarki. Nawet bowiem jeżeli osoby zobowiązane do alimentacji pracują zawodowo, mają dzieci, czy mieszkają w innej miejscowości, to nie oznacza automatycznie, że po ich stronie występują przeszkody uniemożliwiające realizację ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego względem osoby wymagającej opieki.

Kolegium podniosło przy tym, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Stąd też, jeżeli pozostałe z dzieci z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad matką (realizować obowiązku alimentacyjnego w w/w sposób), to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowało jedno z nich np. odwołujący, zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez nią z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia) pokrywane były przez pozostałe z dzieci (w ramach ciążącego obowiązku alimentacyjnego), które w takim samym stopniu, co odwołujący są zobowiązane do alimentacji względem matki. Co więcej, zasady doświadczenia życiowego wskazują, że w rodzinach wielopokoleniowych istnieje możliwość takiego podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad starszymi rodzicami, aby sprawowanie takiej opieki nie wymagało rezygnacji któregokolwiek członka rodziny z aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła organowi naruszenie przepisów:

- art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

- art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

Mając na uwadze powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisk i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z wnioskiem pełnomocnika skarżącej, zawartym w skardze i postanowieniami art. 119 pkt 2 P.p.s.a.

Skarga ta nie zasługiwała jednakże na uwzględnienie.

Przeprowadzona bowiem w niniejszej sprawie kontrola według wyżej wskazanych kryteriów wydanych w niej decyzji nie wykazała, by tkwiły w nich wady skutkujące stwierdzeniem ich nieważności, czy wznowieniem postępowania.

Sąd nie dopatrzył się też takich naruszeń przepisów postępowania, ani przepisów prawa materialnego, które skutkowałyby uchyleniem kontrolowanych decyzji.

Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 323, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie

lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Mając powyższe regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych na względzie nie ulega wątpliwości w niniejszej sprawie, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła osoba uprawniona – córka (skarżąca), a opieka sprawowana jest nad jej matką, legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Targu nr PZO-71-845/2014 z dnia 14 lipca 2014 r., którym została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stale. Niepełnosprawność ta istnieje od 31 grudnia 1986 r. (tj. w wieku 35 lat), natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 30 maja 2014 r.

Wobec powyższego trafne jest co do zasady stanowisko Kolegium, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być samodzielną podstawą do odmowy przyznania skarżącej prawa do żądanego świadczenia z uwagi na treść i skutki płynące z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, którym to Trybunał stwierdził niekonstytucyjność wskazanego przepisu. Prawidłowo więc na te kwestie zwróciło uwagę Kolegium.

Niemniej jednak, zgodzić się należało z Kolegium, że ten błąd organu pierwszej instancji, polegający na błędnej wykładni wskazanego art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i jego zastosowaniu, nie mógł przyczynić się do uchylenia tej decyzji, a to z uwagi na prawidłowo podjęte przez ten organ rozstrzygnięcie.

Zasadnie bowiem podniosło Kolegium, że "w sprawie niniejszej ustaleniu podlega także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego."

W tym zaś zakresie prawidłowa jest zdaniem Sądu ocena zebranego

w sprawie materiału dowodowego, która prowadzi do tego, że odnosząc i zakres i charakter czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą przy niepełnosprawnej matce, istnienie innych niż skarżąca osób bliskich zobowiązanych do alimentacji wobec matki - męża wymagającej opieki, który legitymuje się orzeczeniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 sierpnia 2023 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji do dnia 31 lipca 2024 r., co ustawodawca w art. 3 pkt 21 lit. e ustawy o świadczeniach rodzinnych zrównoważył z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz - brata skarżącej - który mieszka w K., pracuje i w związku z tym nie może się zająć matką, brak było spełnionych przesłanek do przyznania skarżącej żądanego świadczenia.

Zgodzić się bowiem w pełni należy ze stanowiskiem Kolegium, że istnienie bowiem osób zobowiązanych do alimentacji wobec członków rodziny ma znaczenie dla kwestii istnienia bądź nie, związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem jakiejkolwiek pracy lub innego zatrudnienia a koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Ważna, jest też kolejność osób zobowiązanych do alimentacji. Stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r., poz. 2809, zwanej dalej w skrócie - k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala zatem kolejność zobowiązanych. W związku z tym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).

Wprawdzie w niniejszej sprawie współmałżonek wymagającej opieki - który w pierwszej kolejności jest zobowiązany do pomocy, legitymuje się orzeczeniem zrównanym z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co stanowi obiektywną po jego stronie przeszkodę do pomocy współmałżonkowi, to oprócz skarżącej – wymagająca opieki matka posiada jeszcze jedno dorosłe dziecko – brata skarżącej - który nie jest w stanie zająć się chorą matką, gdyż pracuje otrzymując z tego tytułu wynagrodzenie w wysokości 5000 zł., w miarę możliwości stara się odwiedzać rodziców w każdy wolny weekend, pomaga w formie rzeczowej zakup opału oraz bieżących zakupów.

Prawidłowe jest w tym zakresie stanowisko Kolegium, że nie posiada on obiektywnych przeszkód w sprawowaniu opieki nad matką.

W świetle treści § 2 art. 135 k.r.o., wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o. osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.

Nie można zatem tracić z pola widzenia tego, że okoliczności te mają znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc społeczna ma bowiem charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22 czy z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, opubl. w CBOSA). Zasadnie więc podnosi Kolegium, ze regulacje prawne umożliwiają możliwość wyegzekwowania od dzieci zobowiązania do współuczestnictwa w opiece.

Zdaniem Sądu z akt nie wynika, aby w tym zakresie skarżąca podjęła jakiekolwiek działania.

Podkreślić zatem należy że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica.

Wprawdzie co do zasady obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego, ale nic nie stało na przeszkodzie, by to skarżąca przedstawiła dowody na okoliczności z których wywodzi swoje prawo do przedmiotowego świadczenia, w szczególności, że jest inicjatorem postępowania przed organami domagając się od nich władczego objawu woli w tym przedmiocie. Wobec tego zgodzić się należało ze stanowiskiem Kolegium, wynikającym z prawidłowo dokonanej oceny zgromadzonego w sposób wystarczający dla podjęcia rozstrzygnięcia co do istoty sprawy materiału dowodowego, że nie mogło zapaść inne, jak tylko negatywne w tym wypadku rozstrzygnięcie.

Skarżąca nie wykazała, bowiem w sposób nie budzący wątpliwości aby brat nie był w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec matki poprzez finansowanie pomocy w opiece nad matką, ani też, aby skarżąca nie był w stanie uzyskać od brata, zwrotu przypadającej na nie części świadczeń alimentacyjnych, w sytuacji gdyby istotnie spełnił je wobec matki w części obciążającej rodzeństwo, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o. Do akt sprawy nie zostały też przedłożone żadne dokumenty świadczące o tym, by brat skarżącej ze względu na stan zdrowia sam wymaga opieki i pomocy lub stan finansów jego powoduje, iż nie jest w stanie wspomóc skarżącą w opiece nad matką w sposób bezpośredni lub pośredni. Wskazanie więc wielkości zarobków nie odzwierciedla w sposób dostateczny sytuacji materialnej brata skarżącej, a co za tym idzie jego możliwości spełnienia ciążącego w części na nim obowiązku alimentacyjnego wobec matki, zwłaszcza, co jest doniosłe w tym przypadku, że nie wyraził on zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, a więc zniweczył możliwość ustalenia rzeczywistych jego możliwości finansowych wspomożenia siostry w sprawowaniu opieki nad matką.

W świetle uchwały 7 sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 (publ. www.nsa.gov.pl), obiektywną przeszkodą w realizacji ciążącego na osobach obowiązku alimentacyjnego jest tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Praca zawodowa, czy nawet zły stan zdrowia, nie mogą być uznane za obiektywne przeszkody w realizacji ciążącego na podmiotach obowiązku alimentacyjnego.

Stanowiska tego, będącego konsekwencją oceny Kolegium materiału dowodowego nie są też w stanie zmienić okoliczności związane ze stanem zdrowia wymagającej opieki matki skarżącej.

Trafna i przekonywująca jest w tym względzie dokonana przez Kolegium ocena zebranego materiału dowodowego, że w niniejszym przypadku brak jest podstaw do stwierdzenia istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z dniem 31 stycznia 2023 r. z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawną matką.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, jak ustaliło Kolegium, że matka skarżącej jest osobą częściowo leżącą, musi mieć zakładane pampersy, wymaga stałej pomocy oraz nadzoru w codziennym funkcjonowaniu. Skarżąca rzeczywiście sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką. Wykonuje czynności związane z opieką takie jak: pomoc przy codziennej higienie osobistej, przygotowywanie posiłków i leków zajmowanie się załatwieniem spraw urzędowych oraz spraw związanych z leczeniem, zajmuje się robieniem zakupów dba o utrzymanie czystości w mieszkaniu.

Zasadna jest, wobec wskazanych powyżej ustalonych istotnych

dla treści rozstrzygnięcia okoliczności stanu zdrowia matki skarżącej, ocena Kolegium, że z zasad doświadczenia życiowego wynika, iż czynności takie jak: przygotowanie posiłków, pranie, pomoc w higienie osobistej, podawanie leków, umawianie wizyt lekarskich, opalanie pomieszczeń – nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujące się opieką nad starszymi rodzicami i jednocześnie pracujące zawodowo. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. W przekonywujący sposób argumentuje Kolegium, że z akt sprawy nie wynika, żeby wymagająca opieki matka skarżącej była osobą obłożnie chorą, nie kontaktową. Nie wymaga też całodobowej opieki z uwagi na fakt, iż nie jest osobą całkowicie leżącą, jest w logicznym kontakcie ze środowiskiem. Z uwagi na swoją niepełnosprawność wymaga pomocy w wykonywaniu czynności dnia codziennego, jak również pomocy związanej z leczeniem. Nie jest również w stanie samodzielnie wykonywać czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Pomoc tą zapewnia jej skarżąca.

Wobec powyższych ustalonych okoliczności prawidłowa jest zatem ocena Kolegium, że wykazany przez skarżącą zakres opieki, nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z podejmowania jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby nawet tej w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zgodzić się należy ze stanowiskiem Kolegium, że w stanie faktycznym tej sprawy czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, podanie leków, przygotowanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są bowiem czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności. Opisane wyżej czynności - to rzeczywiście typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Jak ustalono, matka skarżącej jest osobą niewątpliwie wymagającą pomocy w codziennym egzystowaniu, ale skarżącą nie zdołała wykazać, że jej stan zdrowia jest aż tak zły, że wyklucza jakąkolwiek pracę, a matka skarżącej wymaga ciągłego jej nadzoru. Same twierdzenia nie wystarczą w tym względzie lecz należało przedstawić stosowną dokumentację medyczną popierającą te twierdzenia.

Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie sposób przyjąć, że skarżąca stale i nieprzerwanie w rozumieniu ustawy sprawuje osobistą opiekę nad matką. Skarżąca, działającą zresztą przez profesjonalnego pełnomocnika, nie przedstawiła takich okoliczności, które by świadczyły o tym, że brat skarżącej ma obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki nad matką, a po drugie, nie przedstawił takich okoliczności obrazujących stan zdrowia wymagającej opieki, że jej funkcjonowanie w życiu codziennym w sposób samodzielny nie jest możliwe bez pomocy skarżącej w sposób ciągły i nieprzerwany, a więc taki, który wyklucza podjęcie przez niego jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Żaden z organów, ani też Sąd nie neguje, że skarżąca zajmuje się matką i pomaga jej z racji jej wieku w codziennym funkcjonowaniu, w utrzymaniu higieny osobistej, przygotowywaniu posiłków, wykonywaniu czynności szeroko rozumianego gospodarstwa domowego, jednak przyznanie prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest za sprawowanie opieki. Podkreślić należy, że świadczenie to jest przyznawane wówczas, gdy wyczerpane zostały wszelkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność tej opieki. Czynności takie jak sprzątanie, gotowanie są tymi, które związane są prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego. Konieczność natomiast pomocy w czynnościach utrzymywania ciała matki w higienie, przygotowywaniu posiłków, czy innych czynności, wymaga poświęcenia czasu, ale nie w takim rozmiarze w stanie faktycznym tej sprawy, że niweczy to całkowicie jakąkolwiek pracy skarżącej.

W ocenie Sądu, w zestawieniu ze stwierdzonym stanem zdrowia matki skarżącej, zakresem sprawowanej przez nią opieki – aktywność zawodowa skarżącej jest jednak wbrew twierdzeniom, do pogodzenia z opieką nad matką. Innych okoliczności wskazujących na takie absorbowanie skarżącej niweczących pracę nie przedstawiono.

Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest przecież częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. np. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18). Czynności opiekuńcze wykonywane przez opiekuna musza być więc tego rodzaju i obejmować taki zakres, że absorbują opiekuna w takim wymiarze, że nie jest on w stanie podjąć pracy i to nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Takiego stanu rzeczy skarżąca nie przedstawiła organom, by mogły one w drodze określonych środków dowodowych ustalić, że stan faktyczny przedstawia się w niniejszej sprawie właśnie w taki sposób.

Zdaniem Sądu w okolicznościach stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu mogło jednak skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 752, zwaną dalej w skrócie - k.p.a.) i utrzymać w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W rozpatrywanej sprawie, zdaniem Sądu, nie można więc skutecznie postawić Kolegium (jak i organowi pierwszej instancji) zarzutu ani naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego - art. 17 ust. 1, w tym art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez ich błędną wykładnię i zastosowanie. Nie można też Kolegium zarzucić naruszenia przepisów postępowania: art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędną ocenę zebranego materiału dowodowego i sprzeniewierzenie się innym naczelny zasadom postępowania administracyjnego, które by skutkowały uchyleniem kontrolowanych decyzji.

Ratio legis pomocy społecznej, powtórnie podkreślić to należy, polega na jej subsydiarnym jej charakterze. To rodzina w pierwszym rzędzie zobowiązana jest do zapewnienia opieki najbliższym. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny. Tego aspektu w procesie wykładni, a co za tym idzie i stosowania przepisów, będącą tego konsekwencją, nie sposób pominąć. Z takim stanem rzeczy jednak w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia.

Skarga nie mogła zatem wywrzeć zamierzonego skutku, także i z tego powodu, że profesjonalny pełnomocnik skarżącej nie zdołał przedstawić przekonywującej argumentacji, popartej dokumentacją medyczną stanu zdrowia matki skarżącej, że stanowisko Kolegium i podjęte rozstrzygnięcie co do istoty sprawy są błędne.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), orzekł, jak w sentencji wyroku.