Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 1088/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2018-11-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2,3, ust. 3a
journal: Dz.U. 2017 poz 1778
law: Ustawa  z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, lit c, art. 153
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia: WSA Waldemar Michaldo Sędzia: WSA Wiesław Kuśnierz (spr.) Sędzia: WSA Jarosław Wiśniewski Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Boczkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2018 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 lipca 2018 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania w kwocie [...]zł (czterysta osiemdziesiąt złotych).


UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. (dalej: organ, Zakład) decyzją z dnia 25 lipca 2016 r. nr [...], po rozpoznaniu wniosku K. K. (dalej: Strona, Skarżący) o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję z dnia 13 maja 2016 r. nr [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie [...]zł za okres od stycznia 2008 r. do lutego 2010 r., ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie [...]zł za okres od lutego 2006 r. do lutego 2010 r. oraz Fundusz Pracy w łącznej kwocie [...]zł za okres od kwietnia 2008 r. do lutego 2010 r.

W uzasadnieniu decyzji Zakład wskazał m.in., że w toku postępowania zakończonego decyzją z dnia 13 maja 2016 r. zebrano szeroką dokumentację i poczyniono ustalenia faktyczne, które doprowadziły organ do wniosku, że nie zostały spełnione przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ust. 2 i 3 oraz ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (obecnie: Dz.U. z 2017 r., poz. 1778, dalej: u.s.u.s.), w związku z czym odmówiono Stronie umorzenia zaległości składkowych.

W związku z odmowną decyzją organu Skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniósł w nim, że uzyskiwany wraz z małżonką miesięczny dochód w wysokości [...] zł jest poniżej niezbędnego minimum socjalnego. Zaciągnięty kredyt był w całości spożytkowany na potrzeby życiowe i leczenie żony. Strona stwierdziła, że co prawda nie korzysta aktualnie z pomocy społecznej, jednak jest to tylko kwestią czasu. Nadmieniła, że posiadane przez nią samochody (dwudziesto i trzydziestoletni) nie przedstawiają żadnej wartości zbywczej.

Organ rentowy utrzymał w mocy swoją uprzednią decyzję. W ramach ustaleń faktycznych wskazał, że Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, jednak żadna z tych osób nie pracuje. Strona pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, z której aktualnie dokonywane są potrącenia komornicze w kwocie [...]zł. W związku z nimi, do wypłaty pozostaje kwota [...]zł. Żona Skarżącego z kolei pobiera emeryturę w kwocie [...]zł. Stałe wydatki określone zostały na kwoty: miesięczne wydatki z tytułu czynszu - [...] zł, opłat eksploatacyjnych - [...] zł, leczenie - [...] zł, na inne wydatki jak żywność, środki czystości, wydawane są pozostałe pieniądze. Strona posiada zobowiązania wobec banków. Spłaca kredyt zaciągnięty w S. w ratach po [...] zł miesięcznie, natomiast komornik dokonuje opisanych powyżej potrąceń z renty na rzecz I. . Skarżący korzysta z dożywiania organizowanego przez Z. B., nie korzysta natomiast ze świadczeń pomocy społecznej.

Względem Strony orzeczono częściową niezdolność do pracy. Jeżeli zaś chodzi o stan zdrowia, to Skarżący oświadczył, że leczy się z alkoholizmu, a jego żona przebyła zawał serca i z uwagi na stan zdrowia wymaga leczenia i zakupu leków.

Organ ustalił, że w 2010 r. Skarżący osiągnął dochód w wysokości [...] zł, w 2011 r. - w wysokości [...] zł, w 2012 r. - w wysokości [...] zł, w 2013 r. - wysokości [...] zł, zaś w 2014 r. - w wysokości [...] zł.

Ponadto stwierdzono, że Strona nie figuruje w rejestrze Ksiąg Wieczystych jako właściciel nieruchomości. Ustalono natomiast, że został zarejestrowany fakt nabycia przez niego 5 samochodów w latach 2008-2015, natomiast Centralna Ewidencja Pojazdów i Kierowców wskazuje, że Skarżący jest właścicielem samochodu osobowego Citroen, rok prod. 1997 oraz samochodu osobowego F. .

Organ wyjaśnił, że umorzenie zaległości składkowych jest możliwe w razie stwierdzenia całkowitej nieściągalności, zdefiniowanej w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

W odniesieniu do tych przesłanek organ stwierdził, że postępowanie egzekucyjne, co do należności składkowych, obecnie nie jest prowadzone, jednak istnieje możliwość jego wdrożenia, bowiem ustalono składnik majątkowy w postaci świadczenia rentowego mogący stanowić źródło egzekucji. Aktualnie prowadzona jest egzekucja komornicza, z której uzyskiwana jest kwota w wysokości [...] zł miesięcznie, z której część - w razie zbiegu z ewentualną egzekucją zaległości składkowych – mogłaby być przekazywana na zaległości składkowe. W związku z powyższym, nie można definitywnie stwierdzić braku majątku podlegającego egzekucji, bowiem takiego stwierdzenia może dokonać organ, który postępowanie egzekucyjne prowadzi, a istnieją składniki majątkowe, z których możliwe jest prowadzenie postępowania. Nie można również stwierdzić, że w ewentualnym przymusowym dochodzeniu nie uzyska się kwot przekraczających wydatki, a wysokość nieopłaconych składek w sposób ewidentny przekracza kwoty kosztów upomnienia.

Organ rentowy nie znalazł również podstaw do umorzenia zaległości na podstawie § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie MGPiPS) stanowiącego, że umorzenie jest możliwe, jeżeli zobowiązany wykaże, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie zapłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny.

Rozpatrując wniosek w powyższym kontekście organ stwierdził, że Skarżący nie wykazał, że spłata zadłużenia pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zakład ocenił, że obecna sytuacja Strony jest trudna (składają się na nią problemy zdrowotne ograniczające możliwość pozyskiwania dodatkowych dochodów z pracy) choć nie wykluczająca całkowicie podjęcia pracy, bowiem Strona posiada orzeczoną jedynie częściową niezdolność do pracy. Niewielkie dochody rodziny pomniejszane są o spłatę kwoty zobowiązań cywilnoprawnych. Zdaniem organu nie można jednak pominąć okoliczności, że wierzyciele prywatni dochodzą nadal swoich roszczeń. Umorzenie należności, wobec spłacania przez Skarżącego należności cywilnoprawnych, wynikających z faktu, że zdecydował się podpisać umowę o kartę debetową na inną osobę, stałoby w sprzeczności z interesem ogólnym.

Organ wziął pod uwagę również fakt, że Strona ma dzieci, które choć z uwagi na stosunki rodzinne jej nie wspomagają, to jednak są do tego zobowiązane. Skarżącemu przysługuje możliwość dochodzenia alimentów od dzieci, szczególnie, że wstępne ustalenia majątkowe zdaniem organu wskazują, że Skarżący znajduje się w niedostatku. Ponadto organ wskazał, że Skarżący wystąpił o umorzenie jego zaległości na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność, a wstępne informacje z Wydziału RKS wskazują, że część należności, w łącznej wysokości [...] zł zostanie umorzona.

Ponadto wskazano, że Skarżący nie poniósł strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, ani też nie wykazał wystąpienia przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, uniemożliwiającej bądź w znacznym stopniu ograniczającej pozyskiwania dochodów niezbędnych do podjęcia spłaty zadłużenia.

Wprawdzie Strona ma orzeczoną częściową niezdolność do pracy, jednak zdaniem organu utrudnienia te nie wykluczają możliwości podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze.

W opinii organu na razie egzekucja należności składkowych w ogóle nie została wdrożona, dlatego jeżeli Skarżący będzie zmuszony korzystać z pomocy społecznej, to nie w wyniku dochodzenia należności składkowych, lecz ogólnej sytuacji. W przypadku gdyby Zakład wszczął postępowanie egzekucyjne wysokość dokonywanych potrąceń nie ulegnie zwiększeniu, bowiem zajęcie świadczenia rentowego nie może być wyższe niż wynika to z właściwych przepisów.

Od powyższej decyzji Strona złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, zarzucając:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 28 ust. 1 i ust. 3a u.s.u.s., poprzez błędną wykładnię skutkującą odmową umorzenia należności z tytułu składek w sytuacji wystąpienia przesłanek do umorzenia,

- § 3 rozporządzenia MGPiPS poprzez przyjęcie, że nie zachodzą przesłanki przewidziane w tym przepisie umożliwiające umorzenie przez organ rentowy należności z tytułu składek;

2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie: Dz.U. z 2018 r., poz. 2096, dalej: K.p.a.) poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego.

Wobec powyższego Skarżący wniósł o uchylonej zaskarżonej decyzji w całości i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że Strona uprawdopodobniła, że spłacanie należności z tytułu składek jest zupełnie niemożliwe zarówno teraz, jak i w przyszłości. Zarówno Skarżący jak i jego żona są osobami schorowanymi, bez widoków na poprawę ich sytuacji majątkowej. Pozostała po opłaceniu wszystkich rachunków kwota w wysokości [...] zł nie może starczyć nawet na zaspokojenie potrzeb żywieniowych choćby jednej osoby, stąd Strona zmuszona jest do korzystania z pomocy instytucji kościelnych. Powoływanie się przez organ na objęcie Skarżącego ustawą abolicyjną jest wyłącznie domniemaniem. Umorzenie części zaległości jest bowiem obwarowane koniecznością spłaty pozostałego zadłużenia, któremu to obowiązkowi Skarżący nie będzie w stanie podołać. Przedstawiona możliwość dochodzenia świadczeń alimentacyjnych, jest podobnie jak ewentualne umorzenie części należności – czystą spekulacją. Organ nie ma bowiem informacji o możliwościach finansowych dzieci Skarżącego i nie może opierać rozstrzygnięcia na założeniach, które mogą się nie ziścić.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 23 listopada 2016 r. sygn. akt I SA/Kr 1121/16 uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: Dz.U. z 2018 r., poz. 1302, dalej: P.p.s.a.).

W uzasadnieniu wyroku WSA wskazał, że zaskarżona decyzja narusza przepisy w sposób powodujący konieczność jej wyeliminowania z porządku prawnego, nosi bowiem znamiona dowolności, a ocena okoliczności sprawy dokonana przez organ rentowy jest rażąco sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Ponadto organ rentowy błędnie zinterpretował przesłanki całkowitej nieściągalności opisane w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s.

Nie sposób zgodzić się z organem rentowym, który dostrzegł w przypadku Skarżącego możliwość skutecznej egzekucji zaległości składkowych wynoszących blisko [...] zł.

Jak ustalono, Skarżący nie posiada przecież żadnego majątku nieruchomego ani wartościowych ruchomości, mogących stanowić źródło zaspokojenia wierzyciela. Posiadane przez niego kilkudziesięcioletnie samochody nie przedstawiają żadnej rynkowej wartości, z czym zgodził się sam organ. Prawdą jest, że Skarżący posiada stały dochód w postaci renty z tytułu niezdolności do pracy, w wysokości ok. [...] zł, z której aktualnie dokonywane są potrącenia komornicze w kwocie [...]zł.

Wziąwszy pod uwagę wysokość samych zaległości składkowych, wynoszących prawie [...] zł i zakładając, że cała potrącana z renty kwota miałaby być przeznaczana na ich spłatę, okazuje się, że do spłaty wyłącznie zaległych składek, bez uwzględnienia narastających odsetek doszłoby po ok. 17 latach. Biorąc pod uwagę, że Skarżący posiada również innych wierzycieli, termin ten jeszcze bardziej by się wydłużył. Prawdą jest zatem, że istnieje składnik majątkowy, do którego można skierować egzekucję. Kwoty, które mogą zostać realnie uzyskane w zestawieniu z całością zadłużenia są jednak na tyle małe, że dostrzeżenie w tym rozwiązaniu realnej możliwości egzekucyjnej, która daje szanse na odzyskanie całych zaległych należności wraz z odsetkami - jest zdaniem Sądu nadużyciem.

Organowi umknęło, że zastosowanie takiego rozwiązania przedłuży w czasie egzekucję zobowiązania cywilnoprawnego, zwiększając tym samym należne odsetki, co w oczywisty sposób pogorszy i tak trudną sytuację Skarżącego.

Sąd nie zgodził się ze stwierdzeniem organu, że brak majątku podlegającego egzekucji może stwierdzić wyłącznie organ, który prowadzi postępowanie egzekucyjne. Dokonując samodzielnej oceny w tym zakresie organ rentowy winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Przy ocenie decyzji Zakładu należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika.

W niniejszej sprawie, wskazana przez organ możliwość odzyskania zaległych składek w drodze postępowania egzekucyjnego jest oderwana od realiów życiowych i na pewno doprowadziłaby do pogorszenia i tak dramatycznej sytuacji finansowej Skarżącego.

W opinii Sądu organ dokonał również nieprawidłowej, tj. wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, oceny przesłanki umorzenia przewidzianej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS.

Oczywiste jest, że kwota pozostająca do dyspozycji Skarżącego nie jest w stanie pokryć reszty koniecznych i zupełnie podstawowych potrzeb dwóch osób, przez co Skarżący zmuszony jest korzystać z pomocy świadczonej przez instytucje kościelne w zakresie dożywiania. Tymczasem organ rentowy dostrzegł w tak nakreślonym rachunku dochodów i wydatków możliwość wyegzekwowania jeszcze dodatkowych kwot, co stanowi w oczach Sądu oczywiste nadużycie i brak logicznego myślenia, a także jest wyrazem bezwzględnego podejścia do sytuacji Skarżącego, który już w chwili obecnej zmuszony jest korzystać z pomocy kościelnej. Organ jest ponadto niekonsekwentny – wskazując Skarżącemu na możliwość uzyskania alimentów od dzieci stwierdził, że wstępne ustalenia organu świadczą o tym, że Skarżący jest w niedostatku, jednocześnie jednak stoi na stanowisku, że spłata zadłużenia nie pozbawi Skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Tak sprzeczne stwierdzenia w ramach jednej decyzji nie mogą budować zaufania do działania organów.

Sąd podkreślił, że oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy należy dokonywać w oparciu o aktualny stan faktyczny. Dopuszczalne jest uwzględnienie możliwości uzyskania dochodu w przyszłości. Możliwość ta musi być jednak konkretna i możliwa do uprawdopodobnienia. Organ musi zatem wykazać, że z danego źródła, w konkretnym okresie, dana osoba uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. Niedopuszczalne są natomiast poczynione w niniejszej sprawie dywagacje organu co do hipotetycznych możliwości uzyskania świadczeń alimentacyjnych przez Skarżącego, czy też umorzenia części zaległości.

Reasumując Sąd wskazał, że organ w sposób dowolny i sprzeczny z logiką oraz zasadami doświadczenia życiowego stwierdził, że spłata zadłużenia jest w sytuacji Strony realna i nie pozbawi jej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, skoro już w tym momencie Skarżący nie jest w stanie zaspokoić samodzielnie tych potrzeb. Organ nie wziął pod uwagę, że zarówno Skarżący jak i jego żona są osobami schorowanymi, bez majątku i o bardzo niskim dochodzie.

Mając powyższe na względzie Sąd dopatrzył się uchybienia prawa materialnego, w postaci dokonania błędnej wykładni art. 28 ust. 2 u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia MGPiPS, a także naruszenia przepisów postępowania, w szczególności oceny materiału dowodowego w sposób dowolny, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, tj. art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Organ wniósł od powyższego wyroku skargę kasacyjną, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie.

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie prawa materialnego:

- art. 28 ust. 1, 2 i 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że organ administracji winien był i mógł umorzyć należności składkowe Skarżącego i jednocześnie samodzielnie stwierdzić istnienie przesłanek całkowitej nieściągalności opisanych w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 ustawy, mimo że w stosunku do Strony prowadzone jest postępowanie egzekucyjne;

- art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że Strona wykazała, że ze względu na stan majątkowy i sytuacje rodzinną nie jest w stanie opłacić wymaganych należności, ponieważ pociągałoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, a opłacenie należności pozbawiałoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Zarzucono też naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 151 P.p.s.a. oraz art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. poprzez uznanie, że przepisy te naruszył organ administracji, podczas gdy organ podjął niezbędne kroki do dokładnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych sprawy i słusznie stwierdził, że nie wystąpiły przesłanki całkowitej nieściągalności, organ działał wnikliwie, gromadząc informacje i dokumenty niezbędne do wydania prawidłowego rozstrzygnięcia.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 21 lipca 2017 r., sygn. akt II GSK 1061/17 oddalił skargę kasacyjną.

W uzasadnieniu wyroku NSA przypomniał regulacje art. 28 ust. 1, 2, 3 i 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS. Wskazał, że w art. 28 ust. 1 u.s.u.s. określone są granice przedmiotowe możliwego umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia, zaś w ust. 2 i ust. 3 sprecyzowana jest zasadnicza przesłanka umożliwiająca umorzenie. Jest nią nieściągalność należności, która występuje w okolicznościach wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziana jest dodatkowa możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia. Dotyczy ona tylko ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, czyli tych ubezpieczonych, którzy byli zobowiązani płacić sami za siebie składki, ale tego nie czynili, doprowadzając do zaległości. Ta grupa płatników potraktowana została przez ustawodawcę łagodniej i zaległe należności mogą być umarzane, mimo braku całkowitej nieściągalności, w sytuacjach określonych w rozporządzeniu MGPiPS. Zgodnie z § 3 rozporządzenia MGPiPS, Zakład może (ma prawo) umorzyć należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. W omawianym przepisie wymienione są przykładowo sytuacje, które mogą uzasadniać umorzenie należności tej grupy płatników. Jest to m.in.: pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Zatem prawodawca sam uznał, że pozbawienie możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych stanowi zbyt ciężki skutek dla zobowiązanego i jego rodziny i uzasadnia umorzenie należności.

Dalej NSA uznał, że organ rozpoznając wniosek w sprawie niniejszej powinien był samodzielnie ustalić i uzasadnić ustalenie, czy występuje nieściągalność spowodowana okolicznościami wskazanymi przez wnioskodawcę a określonymi w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Ponadto organ powinien także ustalić, czy występuje przesłanka umorzenia określona § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS

Nie ma wątpliwości, że oba powyższe ustalenia wymagają odniesienia się do wyników postępowania dowodowego w konkretnej sprawie i nie mogą być oparte na ogólnikach, w szczególności organ powinien wyjaśnić, na czym opiera przekonanie o efektywności egzekucji oraz dlaczego uważa, że w sytuacji finansowej zobowiązanego spłata należności nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Następnie NSA stwierdził, że w każdej sprawie dotyczącej umorzenia należności organ powinien realnie wskazać, na czym opiera przekonanie o możliwości spłaty zadłużenia bez narażenia strony na niezaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, natomiast ogólniki nie przystające do ustalonych okoliczności nie powinny być akceptowane. Celem instytucji umorzenia składek osobom będącym ich płatnikami jest umożliwienie tym osobom wyjścia z życiowego impasu. Natomiast wypaczeniem stosowania instytucji umorzenia składek jest stanowisko, że składki powinny być za wszelką cenę ściągane z uwagi na stan finansów Zakładu, podczas gdy prawodawca wyraźnie wskazuje, że granicą, której przekraczać nie wolno, jest doprowadzenie do niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego.

Ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), a nawet objął je całkowitą "abolicją" w ustawie z dnia 31 grudnia 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą (Dz.U. z 2012 r., poz. 1551), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń. Okoliczność, że powołana ustawa nie ma zastosowania w sprawie niniejszej, nie powoduje pominięcia jej istnienia przy wykładni u.s.u.s. i rozporządzenia. Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń.

Niedopuszczalne jest czynienie dywagacji przez organ co do hipotetycznych możliwości uzyskania dochodów przez zobowiązanego w wyniku wystąpienia o świadczenie alimentacyjne od dzieci, czy też co do realnej zdaniem organu możliwości umorzenia części zobowiązania na podstawie tzw. ustawy abolicyjnej. Dopiero zaistnienie konkretnych faktów może stanowić podstawę przyjętych przez organ rozstrzygnięć.

Po ponownym przeprowadzeniu postępowania Zakład decyzją z dnia 20 lipca 2018 r. nr [...] kolejny raz odmówił umorzenia należności Skarżącego z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie [...]zł.

W uzasadnieniu decyzji organ, przywołując uchylający poprzednio wydaną decyzję wyrok WSA w Krakowie wskazał, że przeprowadził postępowanie wyjaśniające, w celu ustalenia wszystkich okoliczności mających wpływ na podjęcie decyzji w sprawie umorzenia.

Stwierdził, że w piśmie z dnia 22 stycznia 2018 r. poinformował Skarżącego o konieczności uzupełnienia wniosku i możliwości złożenia dokumentów, które mogą mieć wpływ na podjęcie rozstrzygnięcia w sprawie. Wskazał, że udzielił Stronie szczegółowych informacji na temat stosownych przepisów prawa oraz o możliwości czynnego udziału w sprawie. Stwierdził, że Skarżący nie skorzystał z tego prawa.

Następnie organ wezwał Stronę o przedłożenie dodatkowych dokumentów (książki przychodów i rozchodów lub ewidencję przychodów za rok 2018 dot. działalności żony oraz oświadczenia czego dotyczyła transakcja zakupu dokonana dnia 11 listopada 2017 r. i na jaką była kwotę).

Organ wskazał, że uzyskał prócz dokumentacji zgromadzonej w 2016 r.:

- informację Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w T. z dnia 14 czerwca 2018 r.,

- informacje z CEPiK wskazujące, że na dzień 10 kwietnia 2018 r.: Skarżący jest właścicielem 3 samochodów osobowych,

- pisma Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w T.:

- z dnia 10 stycznia 2018 r. wskazujące, że Skarżący figuruje w rejestrze jako nabywca z dnia 11 listopada 2017 r.,

- z dnia 1 czerwca 2018 r. wskazujące, że w rejestrze figuruje jako właściciel 4 samochodów,

- pismo Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w T. z dnia 14 czerwca 2018 r. informujące, że prowadzi on postępowanie egzekucyjne na rzecz 10 wierzycieli.

Ponadto organ stwierdził, że podczas obecnego postępowania Skarżący dołączył:

- oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z dnia 7 lutego 2018 r.,

- fakturę VAT nr [...],

- protokół zdawczo odbiorczy lokalu mieszkalnego z dnia 23 stycznia 2018 r.,

- kartę informacyjną leczenia szpitalnego z dnia 20 lipca 2017 r.,

- zaświadczenie lekarskie z dnia 1 lutego 2018 r.,

- potwierdzenie dla wpłacającego i dla przyjmującego wpłatę za okres od października 2017 r. do stycznia 2018 r. wystawione przez T. Sp. z o.o.,

- aneks do umowy najmu z dnia 28 kwietnia 2018 r.,

- umowę sprzedaży samochodu z dnia 20 stycznia 2018 r.,

- ewidencję przychodów za 2018 r. dot. działalności gospodarczej K. K..

Dalej, opisując aktualną sytuację osobistą i materialną Skarżącego organ wskazał, że obecnie jego świadczenie emerytalne wynosi [...] zł, które po dokonanych potrąceniach egzekucyjnych przez Komornika Sądowego wypłacane jest w kwocie [...]zł. Strona prowadzi wspólne gospodarstwo z żoną, która uzyskuje dochód w wysokości [...] zł, z tego dokonywane są potrącenia egzekucyjne w wysokości [...] zł. Dodatkowo żona uzyskuje dochód z działalności gospodarczej (miesięcznie ok. [...] zł).

Stałe miesięczne wydatki określone zostały na kwotę [...]zł, w tym: z tytułu czynszu - [...] zł, opłat eksploatacyjnych – [...] zł, leczenie - [...] zł, pozostałe - [...] zł. Dodatkowo budżet gospodarstwa obciąża rata kredytu (termin spłaty od 2016 do 2020 r.) w wysokości [...] zł. Skarżący nie posiada żadnego majątku nieruchomego, ruchomego ani praw majątkowych.

Dalej organ przywołał art. 28 ust. 2, ust. 3 i ust. 3a u.s.u.s., konstatując, że nie zachodzi w sprawie przesłanka całkowitej nieściągalności. W szczególności podkreślił, że istnieje majątek, do którego może być kierowana egzekucja, to jest świadczenie emerytalne. Wskazał, że Komornik prowadzi z tego świadczenia egzekucję na rzecz wierzycieli na łączną kwotę [...]zł, wierzytelności dziewiątej kategorii zaspakajania. Zakład stwierdził, że należności z tytułu składek, co do należności głównej, należą do siódmej kategorii zaspakajania. Dlatego też organ uznał, że nie może być mowy o całkowitej nieściągalności, skoro mogące być przez niego dochodzone należności mają pierwszeństwo w stosunku do realnie i skutecznie, choć w małej części, egzekwowanych w tej chwili wierzytelności prywatnoprawnych.

Następnie organ podkreślił, że to na stronie spoczywa ciężar dowodu wykazania przesłanek umorzenia z rozporządzenie MPiPS.

Zakład stwierdził, że Skarżący nie wykazał, by jego sytuacja materialna uzasadniała umorzenie należności z uwagi na ubóstwo i zagrożenie egzystencji. Dalej organ podał, że Skarżący pobiera świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł netto, a jego żona [...] zł netto. Dodatkowo żona uzyskuje przychody z działalności gospodarczej w wysokości ok. [...] zł miesięcznie. Reasumując organ wskazał, że dochody miesięcznie gospodarstwa domowego wynoszą [...] zł. Stałe miesięczne wydatki kształtują się na poziomie [...] zł. Dodatkowo budżet gospodarstwa obciążają zobowiązania pieniężne, które spłacane są w ratach oraz w ramach postępowania egzekucyjnego w łącznej kwocie [...]zł miesięcznie. Zatem dochód dyspozycyjny gospodarstwa wynosi [...] zł.

Organ wskazał, że zgodnie z danymi Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych o poziomie minimum socjalnego w 2017 r., minimum socjalne dla gospodarstwa emeryckiego 2-osobowego wynosi [...] zł, tj. [...] zł na 1 osobę, podczas gdy w gospodarstwie Skarżącego jest ono wyższe.

Organ stwierdził, że Skarżący nie wykazał, by miał jakiekolwiek trudności finansowe w regulowaniu bieżących opłat. W aktach brak upomnień, wezwań do zapłaty, czy zaświadczeń o zaleganiu.

Ponadto z oświadczenia Skarżącego z dnia 7 lutego 2018 r. wynika, że nie korzysta on z pomocy społecznej, jak również nie korzysta już z pomocy instytucji kościelnych. Co więcej, w okresie posiadania zadłużenia w Zakładzie nabywał samochody osobowe.

Organ wskazał, że Skarżący wraz z żoną przekazali lokal mieszkalny o pow. 43, 2 m2, w którym uprzednio zamieszkiwali. Obecnie wynajmują lokal o pow. 19,89 m2. Obecny czynsz wynosi [...] zł, także koszty utrzymania zmalały.

Organ przedstawił ogólne rozważania dotyczące charakteru działalności gospodarczej i związanych z nią ryzykami. Wskazał, że sytuacja Strony nie jest na tyle szczególna, by dokonać umorzenia należności. Stwierdził, że dopuszcza możliwość rozłożenia zadłużenia na raty.

Dalej Zakład wskazał, odnośnie przedstawionej przez Skarżącego dokumentacji medycznej, że uznaje choroby zarówno Skarżącego jak i jego żony. Powyższe jednak nie jest zdaniem organu wystarczające do wykazania przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia MGPiPS.

Następnie organ stwierdził, że Skarżący dokonał zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych w okresie od dnia 31 grudnia 1998 r. do 28 lutego 2010 r., a nie składał dokumentów od kwietnia 2002 r.

W okresie od dnia 20 kwietnia 2002 r. pobierał rentę z tytułu niezdolności do pracy. W okresie od dnia 20 kwietnia 2002 r. do 31 grudnia 2007 r. nie miał obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym.

Decyzją z dnia 11 października 2017 r. nr [...] Zakład odmówił Skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek na podstawie ustawy abolicyjnej, bowiem nie opłacił on w terminie należności niepodlegających umorzeniu.

Od powyższej decyzji Strona, działając przez radcę prawnego, złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, zarzucając:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 28 ust. 1, ust. 3 pkt 5 i 6 oraz ust. 3a u.s.u.s., poprzez błędną wykładnię skutkującą odmową umorzenia należności z tytułu składek w sytuacji wystąpienia przesłanek do umorzenia,

- § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia MGPiPS poprzez przyjęcie, że nie zachodzą przesłanki przewidziane w tych przepisach umożliwiające umorzenie przez organ rentowy należności z tytułu składek;

2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, że nie zachodzą podstawy do umorzenia należności z tytuł u składek.

Na powyższej podstawie pełnomocnik Skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu zarzutów podniesiono, że wbrew twierdzeniom organu, Strona uprawdopodobniła, że spłacenie należności z tytułu składek jest całkowicie niemożliwe zarówno teraz jak i w przyszłości. Skarżący i jego żona są osobami schorowanymi w podeszłym wieku. Pełnomocnik uzasadnił zmianę lokalu na mniejszy faktem, że poprzedni wyższy czynsz powodował brak środków finansowych na jedzenie, lekarstwa i środki pierwszej potrzeby.

Pogląd organu, jakoby niedopuszczalne było zaciąganie kredytów w sytuacji niespłacania należności publicznoprawnych, pełnomocnik Skarżącego ocenił jako oderwany od podstawowych ludzkich instynktów, zgodnie z którymi leczenie osób najbliższych pozostaje dla człowieka najważniejsze.

Odnośnie nabywania samochodów pełnomocnik Skarżącego podniósł, że samochody te były 20-letnimi wrakami, nabywanymi za kwotę ok. [...] zł w celu dowożenia żony po dwóch zawałach do lekarza. Były następnie sprzedawane z powodu braku środków na obowiązkowe ubezpieczenie.

Pełnomocnik Skarżącego podniósł, że nadal korzysta on z pomocy instytucji kościelnych w zakresie dożywiania i sądził, że nie ma konieczności powielania tej informacji.

Podsumowanie miesięcznych kosztów utrzymania rodziny Skarżącego na poziomie [...] zł pełnomocnik Skarżącego ocenił jako nierealne. Pozycja ta bowiem według oświadczenia Skarżącego obejmowała odzież, ale nie obejmowała jedzenia. Pełnomocnik Skarżącego zarzucił przyjmowanie przez organ bezkrytycznie oświadczeń składanych przez osoby nieporadne i nierozumiejące żądanych od nich danych w formularzach. Powołując się na doświadczenie życiowe pełnomocnik Skarżącego wskazał, że przyjęcie jako sumy kosztów na żywność, środki czystości, ubrania i dojazdy do lekarzy kwoty [...]zł dla dwóch osób musi być wadliwe. Tym samym żadna miarą dochód dyspozycyjny nie może wynosić [...] zł.

Końcowo podniesiono niezasadną odmowę umorzenia choćby odsetek.

W odpowiedzi na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie.

W piśmie procesowym z dnia 23 października 2018 r. pełnomocnik Skarżącego wniósł o dopuszczenie dowodów z dokumentów prywatnych na okoliczność pobytu w szpitalu oraz leczenia żony Skarżącego i znacznego obciążenia domowego. Wskazał, że obecnie cena specjalistycznych leków dla żony Strony wynosi ok. [...] zł miesięcznie, co spowodowało znaczące pogorszenie sytuacji rodziny Skarżącego.

Na rozprawie dnia 29 listopada 2018 r. Sąd postanowił dopuścić wnioskowane przez Skarżącego dowody.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 3 § 1 P.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania.

Zgodnie z treścią art. 134 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Orzekanie następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.

Na podstawie art. 135 P.p.s.a. Sąd podejmuje środki w celu usunięcia naruszenia prawa, w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a P.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. b P.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c P.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt. 2 P.p.s.a.).

Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji przeprowadzona z uwzględnieniem powyższych reguł doprowadziła do uznania, że zaskarżona decyzja narusza prawo.

Na wstępie należy wskazać, że orzekanie w tej sprawie odbywa się w warunkach związania, o których mowa w art. 153 P.p.s.a., gdyż niniejszy wyrok jest poprzedzony wyrokami WSA w Krakowie z dnia 23 listopada 2016 r. sygn. akt 1121/16 oraz NSA z dnia 21 lipca 2017 r. sygn. akt II GSK 1061/17.

Ponieważ NSA oddalił skargę kasacyjną organu, ww. wyrok WSA funkcjonuje w obrocie prawnym. Sąd w sprawie niniejszej celowo przytoczył obszerne fragmenty uzasadnień ww. orzeczeń.

Zgodnie z art. 153 P.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia.

Przepis art. 153 P.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że ciążący na organie i na sądzie obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego, może być wyłączony tyko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego, czyniącej pogląd prawny nieaktualnym, a także w razie wzruszenia wyroku w trybie przewidzianym prawem (por. wyrok NSA z dnia 26 czerwca 2000 r., sygn. akt I SA/Ka 2408/98, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 16 czerwca 2009 r., sygn. akt II SA/Ol 443/09; wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przez ocenę prawną należy rozumieć wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku. Ocena prawna rozstrzygnięcia wiąże się bowiem przede wszystkim z wykładnią prawa (por. T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wyd. LexisNexis Warszawa 2005, s. 472, Komentarz do art. 153 P.p.s.a.; J. Świątkiewicz, Komentarz do ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, BWP Justicia, Warszawa 1995, s. 70; T. Ereciński, J. Gudowski, M. Jędrzejewski, Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, tom I, Wyd. LexisNexis Warszawa 2002, s. 826-827).

Ocena prawna może odnosić się zarówno do przepisów prawa materialnego jak i procesowego. Zarówno organ administracji jak i sąd, rozpoznając sprawę ponownie, obowiązane są zastosować się do oceny zawartej w uzasadnieniu wyroku. Związanie to dotyczy również wskazań co do dalszego postępowania, w przypadku uchylenia poprzedniej decyzji lub postanowienia ze względu na naruszenie przepisów procesowych w zakresie dotyczącym wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Od tej oceny zarówno organ administracji, jak i sąd, może odstąpić jedynie w przypadku zmiany stanu faktycznego sprawy. W toku bowiem ponownego rozpoznania sprawy organ administracji może uwzględnić nowe fakty i dowody, których strona nie mogła powołać w toku poprzedniego postępowania lub jeśli potrzeba ich powołania wynikła później (por. wyrok NSA z dnia 8 lutego 2007 r., sygn. akt II GSK 240/06).

Pomiędzy oceną prawną a wskazaniami co do dalszego postępowania zachodzi ścisły związek. Ocena prawna dotyczy dotychczasowego postępowania organów administracyjnych w sprawie, podczas gdy wskazania określają sposób ich postępowania w przyszłości. Wskazania stanowią więc konsekwencje oceny prawnej, zwłaszcza oceny przebiegu postępowania przed organami administracji i rezultatu tego postępowania w postaci materiału procesowego zebranego w sprawie. Wskazania sądu administracyjnego co do dalszego postępowania wytyczają kierunek działania organu przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie, dokonując kontroli legalności skarżonej decyzji, miał na względzie wyżej przytoczone przepisy prawne oraz poglądy judykatury i doktryny stanowiące wyjaśnienie podstaw prawnych orzeczenia i zakresu kontroli skarżonego aktu. Sąd stwierdził, że w sprawie nie zachodzą przesłanki wyłączające związanie oceną prawną i wskazaniami zawartym w wyroku tut. Sądu z dnia 23 listopada 2016 r., ponieważ nie doszło do wzruszenia tego wyroku w trybie przewidzianym prawem, nie doszło również do istotnej zmiany stanu prawnego i faktycznego sprawy.

Odnośnie zmian stanu faktycznego należy podkreślić, że choć obecnie Skarżący otrzymuje emeryturę w wysokości [...] zł (netto [...] zł) zamiast renty, a emerytura żony wynosi [...] zł netto, zamiast [...] zł, a także czynsz za mieszkanie uległ zmniejszeniu, to biorąc pod uwagę wiek i stan zdrowia wyżej wymienionych, a także pozostałe okoliczności sprawy, nie sposób uznać tych zmian stanu faktycznego za istotne.

W związku z powyższym, Sąd w pierwszej kolejności odniesie się do kwestii naruszenia przez organ art. 153 P.p.s.a.

Należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja jest wadliwa, bowiem organ nie zastosował się w pełni do wykładni przepisów i oceny prawnej dokonanej przez WSA w Krakowie w wyroku z dnia 23 listopada 2016 r. sygn. akt 1121/16 oraz NSA w wyroku z dnia 21 lipca 2017 r. sygn. akt II GSK 1061/17.

W rozpoznawanej sprawie jedną z podstaw prawnych zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 w pkt od 1 do 6.

Wobec treści wniosku Skarżącego, do kwestii umorzenia nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek, zastosowanie w sprawie miał także przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS. Zgodnie z powołanym przepisem, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającej opłacenie należności.

Przy czym podnieść należy, że w art. 24 ust. 2 u.s.u.s. wskazano, iż pojęciem "należności z tytułu składek" objęte są składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata.

Katalog przypadków całkowitej nieściągalności zawiera art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Przepis ten stanowi, że całkowita nieściągalność zachodzi gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r., poz. 2171 ze. zm.; obecnie: Dz. U. z 2016 r. poz. 2171, 2260 i 2261 oraz z 2017 r. poz. 791);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Odnośnie powyższych przepisów Sąd w niniejszej sprawie w całej rozciągłości podziela przedstawione we wcześniejszej części uzasadnienia poglądy, wykładnię i ocenę prawną dokonaną przez WSA i NSA.

Warto powtórzyć, że dokonując samodzielnej oceny przesłanki całkowitej nieściągalności organ winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie decyzji Zakładu należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (por. wyroki: WSA w Olsztynie z dnia 5 stycznia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 707/11; WSA w Krakowie z dnia 18 września 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 1176/14, 13 lutego 2018 r. sygn. akt 1263/17, 28 marca 2018 r. sygn. akt I SA/Kr 58/18, 24 kwietnia 2018 r. sygn. akt I SA/Kr 263/18; WSA w Opolu z 24 października 2012 r., sygn. akt I SA/Op 251/12; z dnia 14 listopada 2013 r. sygn. akt I SA/Op 572). Ponadto, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 października 2007 r., sygn. akt II FSK 176/07, organy mają także obowiązek skonfrontowania bieżącej sytuacji strony z wysokością zaległej należności.

Z zaskarżonej decyzji wynika natomiast, że organ rentowy nawet nie dokonał powyższego rzetelnego szacunku. Ograniczył się jedynie do wskazania w uzasadnieniu, że możliwość ewentualnej egzekucji wynika z faktu, że Skarżącemu wypłacana jest emerytura, z której jest prowadzona egzekucja należności prywatnoprawnych. Dlatego też Zakład uznał, że może prowadzić skuteczną egzekucję należności z tytułu składek. Jako argument przeciw umorzeniu należności organ przyjął również fakt nabywania przez Stronę samochodów osobowych.

Co prawda zatem istnieje składnik majątkowy, do którego można skierować egzekucję, ale kwoty, które mogą zostać realnie uzyskane w zestawieniu z całością zadłużenia są na tyle małe, że dostrzeżenie w tym rozwiązaniu realnej możliwości egzekucyjnej, która daje szanse na odzyskanie całych zaległych należności wraz z odsetkami - jest zdaniem Sądu nadużyciem.

Należy przy tym zgodzić się z organem, że należności Zakładu co do zasady korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia wobec należności dochodzonych w dziewiątej kolejności zaspokojenia.

Jednak z akt postępowania i przedstawionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ustaleń nie wynika, by organ wykazał, że egzekucja prowadzona ze świadczenia emerytalnego wystarczy na uzyskanie w postępowaniu egzekucyjnym kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Trzeba również zaaprobować działanie organu zmierzające do ustalenia aktualnej sytuacji majątkowej i osobistej Skarżącego. Z efektów tych prawidłowych działań Zakład jednak nie wywiódł wniosków zgodnych z logiką i doświadczeniem życiowym.

Nie było w sprawie sporne, że organ nie wskazał jakiegokolwiek majątku nieruchomego ani praw majątkowych należących do Skarżącego. Mimo podnoszenia przez Zakład faktu nabywania samochodów, nie było w istocie również sporne, że Skarżący nie posiada również nadającego się do egzekucji majątku ruchomego. Posiadane przez niego kilkudziesięcioletnie samochody nie przedstawiają żadnej rynkowej wartości, z czym uprzednio zgodził się sam organ.

Organ nie opisał okoliczności, które mogłyby uzasadniać przyjęcie, że prowadząc postępowanie egzekucyjne w stosunku do emerytury Skarżącego można w uwarunkowaniach niniejszej sprawy uzyskać kwoty odpowiadające zadłużeniu Skarżącego i czy kwoty te przekroczą wydatki egzekucyjne.

Organ a priori przyjmuje, że skoro Skarżący otrzymuje miesięcznie [...] zł, a jego żona [...] zł i dodatkowo ok. [...] zł z działalności gospodarczej, to egzekucja pozwoli na wyegzekwowanie zaległości i uzyskanie kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Jest to zdaniem Sądu stanowisko w okolicznościach niniejszej sprawy całkowicie bezpodstawne, gdyż nie koresponduje ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym.

Co więcej zgodnie z kartą informacyjną leczenia z dnia 2 października 2018 r. stwierdzono u żony Skarżącego ostry zawał podwsierdziowy. Zatem jakiekolwiek przyszły dochody żony z tytułu prowadzonej działalności są wątpliwe.

Organ bezskutecznie próbował wykazać również, że częściowa niezdolność do pracy w sytuacji Skarżącego rokuje możliwości uzyskiwania istotnych dochodów.

Oczekiwanie organu, że zaspokojenie należności nastąpi z uzyskiwanego przez Skarżącego dochodu z emerytury, przy stanie zdrowia oraz wieku Skarżącego i jego żony, których to okoliczności organ nie kwestionuje, należy uznać za nieuzasadnione.

Podsumowując tę część rozważań trzeba wskazać, że stanowisko organu co do stwierdzenia, że nie zachodzą przesłanki nieściągalności, nie zostało należycie umotywowane i tym samym narusza w sposób oczywisty przepis art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., jak również jest ewidentnym naruszeniem przywołanych powyżej przepisów art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. oraz zasad ogólnych postępowania (art. 7, art. 8, art. 9 K.p.a.).

Organ prowadząc postępowanie, zgodnie z art. 7 K.p.a., powinien wyjaśniać dokładnie stan faktyczny danej sprawy, zbierając i rozpatrując cały materiał dowodowy w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 K.p.a.). Nie do przyjęcia w świetle powyższych przepisów jest sytuacja, w której organ nie dokonuje oceny całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego i wyciąga wnioski, które z tego materiału dowodowego nie wynikają.

Zdaniem Sądu, w okolicznościach rozpatrywanej sprawy, istnieją również podstawy do zakwestionowania oceny organu odnośnie niewystąpienia przesłanki umorzenia, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS. Organ ocenił, że sytuacja Skarżącego nie jest na tyle szczególna i uzasadniona wyjątkowymi okolicznościami, aby zasługiwała na wyjątkowe potraktowanie w formie udzielenia ulgi. Jest to ocena, która pomija sytuację, w jakiej znalazł się Skarżący.

Podnieść w tym miejscu należy, że zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2015 r., sygn. akt II GSK 2366/13).

W tym kontekście należy stwierdzić, że organ co do zasady słusznie jako punkt odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, wskazał na określone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych minimum socjalne.

Skoro jednak organ orzekał w sprawie dnia 20 lipca 2018 r., to należało odnieść się do danych o poziomie minimum socjalnego dla gospodarstwa emeryckiego 2-osobowego na grudzień 2017 r. ogłoszonych dnia 13 kwietnia 2018 r., które wynosi [...] zł, a nie [...] zł, jak podał organ.

Nawet przy założeniu ewentualnego podjęcia w przyszłości pracy zarobkowej, przy opisanych przez prawie siedemdziesięcioletniego, częściowo niezdolnego do pracy Skarżącego problemach zdrowotnych oraz związanych z tym wydatkach, wątpliwa wydaje się możliwość uzyskania jakiejkolwiek nadwyżki ponad wydatki wystarczające na zapewnienie minimum egzystencji.

Ponadto organ zaliczył do dochodów rodziny Skarżącego, przychody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej prowadzonej przez żonę Skarżącego w wysokości [...] zł miesięcznie, zupełnie nie dostrzegając, że osiągniecie przychodu nie jest równoznaczne z osiągnięciem dochodu. Jest rzeczą oczywistą, że prowadząc działalność gospodarczą, ponosi się koszty tej działalności jak i należy zapłacić należne podatki o tej działalności. Z przedłożonej przez Skarżącego ewidencji przychodów za rok 2018 wprost wynika, że żona Skarżącego jest zobowiązana do zapłaty zryczałtowanej 3% stawki podatku, czego organ w swojej decyzji nie uwzględnił. Nie przedstawienie danych odnośnie kosztów uzyskania wynika z przyjętego sposobu rozliczania podatku dochodowego, a to nie oznacza, że żona Skarżącego nie ponosi jakichkolwiek kosztów prowadzonej działalności, które powinny być uwzględnione przez organ przy określeniu dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej.

Sąd wskazuje, że zestawienie braku nadającego się do egzekucji majątku i wysokości dochodów Skarżącego z sumaryczną wielkością zadłużenia z tytułu składek w kwocie niemal [...] zł zdaniem Sądu stawia pod znakiem zapytania realność spłaty całego zadłużenia bez narażenia Skarżącego na przekroczenie progu ubóstwa, czyli cytując omawiany przepis, na pozbawienie zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Zdaniem Sądu w powyższym zakresie organ w sposób dowolny i sprzeczny z logiką oraz zasadami doświadczenia życiowego stwierdził, że spłata zadłużenia jest w sytuacji Skarżącego realna i nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Organ z jednej strony wskazywał, że nie kwestionuje stanu zdrowia i braku majątku Skarżącego oraz jego żony i uznaje te fakty za udowodnione, a z drugiej stwierdził, że sytuacja finansowa i materialna, w jakiej aktualnie się znajduje, nie daje wystarczających podstaw, aby uznać, iż spłata zobowiązania z tytułu należności Zakładu, mogłaby pociągnąć za sobą negatywne skutki w sferze socjalno-bytowej.

Zakład ograniczył się w istocie do prostego stwierdzenia, że skoro prowadzona jest częściowo skuteczna egzekucja należności prywatnoprawnych z emerytury Skarżącego, to może on spłacać także dług z tytułu nieopłaconych składek i odsetek w kwocie ponad [...] zł, pozostając w sytuacji wystarczającej na sfinansowanie niezbędnych potrzeb, a więc na życie nieuwłaczające godności człowieka.

Odnosząc się do argumentacji organu, należy wskazać, że z uwagi na zmianę stanu zdrowia Skarżącego, nie mają w sprawie znaczenia opisane (niewielkie zresztą) dochody za lata 2011-2014).

Nie może zyskać aprobaty również stwierdzenie organu, jakoby Skarżący nie wykazał, by miał jakiekolwiek trudności finansowe w regulowaniu bieżących opłat. Strona od początku postępowania w 2016 r. w każdym piśmie podkreśla swoją dramatyczną sytuację zdrowotną i majątkową, w tym brak odpowiednich środków na podstawowe artykuły żywnościowe. Ta część argumentacji Zakładu stoi w jawnej sprzeczności ze zgromadzonym materiałem dowodowym.

Sąd uznaje za w pełni logiczne i zgodne z doświadczeniem życiowym stanowisko przedstawione w skardze, sprzeczne z twierdzeniami Zakładu, odnośnie korzystania z pomocy żywnościowej i zawarcia tego faktu w stosownym oświadczeniu, nabywania starych mało wartościowych samochodów osobowych oraz zmiany lokalu mieszkalnego, na lokal o pow. 19,89 m2, a w szczególności oceny miesięcznych kosztów utrzymania rodziny Skarżącego na poziomie [...] zł.

Tym samym dochód dyspozycyjny Skarżącego nie przekracza i nic nie wskazuje by mógł przekroczyć minimum socjalne.

Należy stwierdzić, że strona uprawdopodobniła w niniejszej sprawie, że możliwości spłacania należności z tytułu składek są mocno wątpliwe zarówno teraz, jak i w przyszłości. Zarówno Skarżący jak i jego żona są osobami schorowanymi, zaawansowanymi wiekowo, bez widoków na poprawę ich sytuacji majątkowej. Pozostała po opłaceniu wszystkich rachunków kwota nie starcza nawet na zaspokojenie potrzeb żywieniowych choćby jednej osoby, stąd Strona zmuszona jest do korzystania z pomocy instytucji kościelnych w zakresie dożywiania.

Opisana przez organ możliwość odzyskania zaległych składek w drodze postępowania egzekucyjnego jest oderwana od realiów życiowych i na pewno doprowadziłaby do pogorszenia i tak dramatycznej sytuacji finansowej Skarżącego.

Oczywiste jest, że kwota pozostająca do dyspozycji Skarżącego nie jest w stanie pokryć reszty koniecznych i zupełnie podstawowych potrzeb dwóch osób. Tymczasem organ rentowy dostrzegł w tak nakreślonym rachunku dochodów i wydatków możliwość wyegzekwowania jeszcze dodatkowych kwot, co stanowi oczywiste nadużycie i brak logicznego myślenia, a także jest wyrazem bezwzględnego podejścia do sytuacji Skarżącego, który już w chwili obecnej zmuszony jest korzystać z pomocy kościelnej.

Zakład w sposób dowolny i sprzeczny z logiką oraz zasadami doświadczenia życiowego stwierdził, że spłata zadłużenia jest w sytuacji Strony realna i nie pozbawi jej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, skoro już w tym momencie Skarżący nie jest w stanie zaspokoić samodzielnie tych potrzeb, a zarówno Skarżący jak i jego żona są osobami schorowanymi, bez majątku i o bardzo niskim dochodzie.

Należy jeszcze wskazać, że mimo, iż trafnie wskazał organ, że ubiegający się o umorzenie zaległości powinien we własnym interesie dostarczyć dokumenty uzasadniające spełnienie przesłanek do takiego działania organu, to jeśli organ przedstawia argumentację dotyczącą ustalonej sytuacji majątkowej i zdrowotnej Skarżącego, powinien oprzeć swe stwierdzenia i wnioski na materiale dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy.

Powyższej oceny nie może zmienić powoływany przez organ fakt, że udzielił on Stronie szczegółowych informacji na temat stosownych przepisów prawa oraz o możliwości czynnego udziału w sprawie, a Skarżący nie skorzystał z tego prawa.

Trzeba tu nadmienić, że w aktach administracyjnych przekazanych przez organ brak jest niektórych zaświadczeń i kart informacyjnych wymienionych jako dowody na s. 6 i 7 zaskarżonej decyzji, a numeracja kart akt nie jest ciągła.

Podsumowując powyższe rozważania, trzeba wskazać, że Sąd dopatrzył się naruszenia prawa materialnego, w postaci dokonania błędnej wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS, a także naruszenia przepisów postępowania, w zakresie oceny materiału dowodowego w sposób dowolny, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, tj. art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Organ dopuścił się ww. naruszeń mimo jednoznacznych w tej mierze wytycznych WSA i NSA, czym naruszył dodatkowo art. 153 P.p.s.a.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c P.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji w punkcie I sentencji wyroku.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań Sądu i sprowadzają się do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy w jej granicach, tym razem z uwzględnieniem dokonanej przez Sąd wykładni powołanych przepisów.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 P.p.s.a., zgodnie z którym, w razie uwzględnienia skargi przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw.

Na podstawie art. 205 § 2 P.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 265) zasądzono zwrot kosztów zastępstwa procesowego w kwocie [...]zł.