Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2455/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-04-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Jędrzewska-Jaroszewicz Sędzia WSA Iwona Kosińska (spr.) Asesor WSA Łukasz Trochym Protokolant referent stażysta Jagoda Słowik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi G. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 19 sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania G. W., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] odmawiającą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że G. W. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad swoją matką. Do wniosku dołączył m.in. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności matki oraz oświadczenie, z treści którego wynika, że on sam nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, matka jest w związku małżeńskim z jego [...]-letnim ojcem, który nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, jednakże choruje na [...], co powoduje, że ojciec również wymaga opieki. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, m.in. rodzinnego wywiadu środowiskowego mającego na celu potwierdzenie faktu sprawowania opieki wnioskodawcy nad matką, organ I instancji ustalił, że wnioskodawca mieszka razem z matką i ojcem. Matka wnioskodawcy ma [...] lat, zgodnie z oświadczeniem wnioskodawcy ma zdiagnozowaną chorobę [...]. Ze względu na stan zdrowia jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, wymaga całodobowej opieki. Jej mąż ma [...] lata. Opiekę nad swoją matką sprawuje wnioskodawca, który oświadczył, że w skład jego czynności opiekuńczych wchodzi między innymi: wykupywane i podawanie leków, pilnowanie higieny i ubioru, pranie, sprzątanie, zamawianie wizyt lekarskich, kontaktowanie się z lekarzami, zakupy, pomoc w wychodzeniu poza mieszkanie. W związku z tym, że mieszka razem z matką, jest dyspozycyjny przez 24 godziny na dobę. Czas, jaki poświęca na sprawowanie opieki nad matką, wynosi około 8 godzin dziennie. Wnioskodawca oświadczył, że nie może podjąć pracy z powodu 24-godzinnej opieki nad matką. Pani A. W. oświadczyła, że syn, z którym razem zamieszkuje, sprawuje nad nią faktyczną opiekę. Ze względu na stan zdrowia matka wnioskodawcy nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i potrzebuje pomocy oraz wsparcia ze strony drugiej osoby. Pomoc taką zapewnia jej syn, który ze względu na sprawowanie opieki nie jest w stanie podjąć pracy. Wnioskodawca wyjaśnił również, że jego ojciec ma [...] lata i z racji wieku nie jest w stanie się opiekować swoją małżonką, całą opiekę nad rodzicami oraz domem przejął wnioskodawca, z tego względu nie może podjąć pracy zarobkowej.

Po rozpatrzeniu złożonego wniosku Prezydent Miasta [...] odmówił wnioskodawcy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W uzasadnieniu wydanej decyzji organ I instancji wyjaśnił, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie potwierdza powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, podczas gdy art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, oraz wskazał, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a małżonek nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, G. W. wniósł odwołanie. W jego uzasadnieniu wskazał na orzecznictwo sądów administracyjnych oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, który przepis art. 17 ust. 1b uznał za niezgodny z Konstytucją i nakazał jego zmianę. Wyjaśnił, że wiek jego ojca [...] lata należy uznać za obiektywną przyczynę uniemożliwiającą ojcu opiekę nad matką. Ojciec sam wymaga opieki, lecz nie może przedstawić odpowiedniej dokumentacji medycznej, gdyż uparcie odmawia wizyty u lekarza, ma [...] i nie zdaje sobie sprawy, że jego żona ma chorobę [...]. Odwołujący podał, że ojciec nie jest w stanie z racji wieku chodzić codziennie po zakupy, prać, gotować, sprzątać, jednym słowem sprawować opieki nad małżonką. Odwołujący wyjaśnił, że wszystko jest na jego głowie i nie ma możliwości, aby mógł podjąć jakąkolwiek pracę, gdyż 24 godziny na dobę opiekuje się rodzicami. Wniósł o uchylenie decyzji organu I instancji i przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Rozpatrując odwołanie, organ II instancji stwierdził, że nie może ono zostać uwzględnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ odwoławczy przywołał treść art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 3, 3a i 3d, ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. z 2020 r. Dz. U. poz. 111 ze zm.). Wyjaśnił, że skarżący jest osobą nieaktywną zawodową i niepodejmującą zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad matką. Nie ma ustalonego prawa do świadczeń emerytalno-rentowych, nie jest zatrudniony, nie prowadzi gospodarstwa rolnego, nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jego matka legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności w rozumieniu art. 17 ust. 1 powołanej ustawy. Pozostaje w związku małżeńskim. Jej mąż nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Organ II instancji, odwołując się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (publ. OTK-A 2014/9/104) oraz orzecznictwa sądowego, nie podzielił stanowiska organu I instancji co do przyczyn odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Dlatego też w ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego należy uwzględnić fakt, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie powołanego wyroku Trybunatu Konstytucyjnego, eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment tego przepisu, czego nie uwzględnił organ I instancji, wydając zaskarżoną decyzję. Rozstrzyganie o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego winno nastąpić zatem z pominięciem tej części art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która utraciła moc obowiązującą. Skutkiem przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do art. 17 ust. 1b ustawy jest stwierdzenie, że opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być przez ustawodawcę traktowani jako podmioty należące do tej samej klasy. Nie mogą być zatem - co do zasady - traktowani w sposób odmienny. W stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała w wieku późniejszym, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Data powstania niepełnosprawności u matki wnioskodawcy nie może stanowić przeszkody do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jej synowi jako osobie sprawującej nad nią faktyczną opiekę po spełnieniu pozostałych przesłanek ustawowych.

Jednakże, w ocenie organu II instancji, w rozpatrywanej sprawie wystąpiła inna negatywna przesłanka do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Jest to fakt, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a małżonek nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Odwołując się do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, organ odwoławczy wyjaśnił, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 23, art. 27 art. 60 § 1-3, art. 61, art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przywołane przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych i Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania. Zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć.

Z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że osoba spokrewniona może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoba wymagająca opieki nie pozostaje w związku małżeńskim, chyba że małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W rozpatrywanej sprawie osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W odwołaniu i w oświadczeniach skarżący wskazał, że wiek i stan zdrowia ojca nie pozwala na sprawowanie opieki nad żoną, ojciec ma [...] lata, choruje na [...]. Okoliczność faktycznej, sprawowanej całodobowo przez skarżącego w ramach obowiązku alimentacyjnego opieki nad niepełnosprawną matką nie znosi obowiązków określonych w art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciążących na małżonku matki skarżącego. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane podmiotom, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy oświadczeniach rodzinnych pozwala stwierdzić, w ocenie organu II instancji, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Organy nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. W związku z tym wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy nie może prowadzić do rozszerzenia ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione wart. 17 ust. 1 ustawy ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, w której współmałżonek takiej osoby nie musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą ma czynić samodzielnie organ, który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 ustawy stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy.

W tej sytuacji Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało, że brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącego względem jego matki przed obowiązkiem alimentacyjnym jej męża, który to w pierwszej kolejności zobowiązany jest do sprawowania opieki nad swoją żoną. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w rodzinie przez jej członków. Dopiero stwierdzony odpowiednim orzeczeniem u współmałżonka osoby niepełnosprawnej znaczny stopień niepełnosprawności uprawnia właściwy organ do przyznania wnioskowanego świadczenia, jeżeli jednocześnie wnioskodawca spełnia pozostałe warunki ustawowe.

Negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy nakazuje badać, czy współmałżonek osoby wymagającej opieki posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli jedno z orzeczeń wynikających z art. 3 pkt 21 ustawy. Zdaniem organu odwoławczego mogą zaistnieć przypadki wyjątkowe, a więc sytuacje szczególne, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. Byłoby to dopuszczalne wówczas, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z jego woli, nie jest zdolny do zapewnienia jej bieżącej pomocy i opieki nad nią.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że istnieje negatywna przesłanka do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, co skutkuje odmową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu z tytułu opieki nad matką. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy.

Ustosunkowując się do zarzutów zawartych w odwołaniu, organ II instancji wyjaśnił, że do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego niezbędne jest spełnienie wszystkich przesłanek o których mowa w art. 17 ustawy. Tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności, tj. małżonka matki skarżącego, i możliwość przyznania świadczenia jej synowi. Tego stanu rzeczy nie zmienia określony wiek i stan zdrowia ojca skarżącego. W systemie prawa polskiego istnieją narzędzia prawne pozwalające na rozwiązanie sytuacji faktycznej, w jakiej znajdują się obecnie matka skarżącego i jej mąż. Dopóki nie zostaną podjęte właściwe ku temu kroki, w stanie faktycznym sprawy brak jest prawnych możliwości przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania nad matką opieki.

Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożył G. W.. W uzasadnieniu przedstawił dotychczasowy stan postępowania administracyjnego w jego sprawie.

Wyjaśnił, że jego mama niejednokrotnie sama wychodziła z domu, po czym nie była w stanie wrócić z powodu zaburzeń pamięciowych i w związku taką sytuacją nie może zostawać bez opieki, ponieważ wymaga jej przez 24 godziny na dobę. Nie jest w stanie sama wykonywać podstawowych czynności związanych z codziennym funkcjonowaniem. Wszystkie czynności opiekuńcze wykonuję osobiście skarżący, przede wszystkim umawia wizyty lekarskie, podaje leki, sprząta, pilnuje higieny oraz pomaga przy wychodzeniu poza mieszkanie. Oprócz tego ojciec, który ma [...] lata, również wymaga opieki. Skarżący nie jestem w stanie przedstawić dokumentacji medycznej, ponieważ ojciec odmawia wizyt lekarskich w związku z [...], nie jest nawet świadomy choroby swojej żony. Nie jest on w stanie z racji wieku i stanu zdrowia sprawować opieki nad żoną, ponieważ sam jej wymaga, i dlatego skarżący musiał przejąć wszystkie obowiązki związane z opieką nad obojgiem rodziców. Oboje rodziców nie są w stanie samodzielnie funkcjonować, potrzebują stałej opieki i pomocy oraz wsparcia ze strony drugiej osoby.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2022 r. Dz. U. poz. 329) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na zasadność skargi.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z treścią ust. 1 tego artykułu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały natomiast m.in. w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a powołanej ustawy, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powołany przepis art. 17 ust. 5 wprowadza zatem przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Literalna wykładnia powyższych przepisów uprawniałaby do przyjęcia stanowiska prezentowanego przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, jednakże w ocenie Sądu orzekającego taka wykładnia w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, w której istnieją wątpliwości co do rzeczywistych możliwości sprawowania opieki nad żoną przez jej męża (ojca skarżącego), nie jest wystarczająca.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowany jest pogląd, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tego świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tę - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 722/09 i I OSK 723/09, z dnia 18 lipca 2012 r. sygn. akt I OSK 190/12, z dnia 9 stycznia 2013 r. sygn. akt I OSK 1196/12, z dnia 23 stycznia 2013 r. sygn. akt I OSK 1899/12, z dnia 13 lutego 2013 r. sygn. akt I OSK 1526/12, z dnia 20 września 2013 r. sygn. akt I OSK 46/13, z dnia 6 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 251/14, z dnia 18 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1200/14, z dnia 13 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1230/14, z dnia 11 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1113/15, z dnia 25 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2103/20, z dnia 18 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 744/21 oraz z dnia 10 grudnia 2021 r. sygn. akt I OSK 817/21, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod internetowym adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a powołanej ustawy należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu braku aktywności zawodowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką zależy od jednoznacznego ustalenia przez organ, czy rzeczywiście przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jej współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że pozostaje ona w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd orzekający podziela tym samym stanowisko, że niemożność sprawowania opieki nad współmałżonkiem może być wykazana również innymi dowodami dopuszczonymi w postępowaniu administracyjnym (art. 80 kpa, wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1230/14 oraz z dnia 11 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1113/15).

Mąż niepełnosprawnej w stopniu znacznym matki skarżącego jest osobą wiekową (ma [...] lata), odmawia pójścia na wizyty lekarskie, w związku z [...] nie jest nawet świadomy choroby swojej żony. Z racji wieku i stanu zdrowia ojciec skarżącego nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną, ponieważ sam jej wymaga, co powoduje, że skarżący musiał przejąć wszystkie obowiązki związane z opieką nad oboj-giem rodziców. Oboje rodzicie skarżącego nie są w stanie samodzielnie funkcjonować, potrzebują stałej opieki i pomocy oraz wsparcia ze strony syna, który sprawuje faktyczną opiekę nad nimi. W tej sytuacji rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką zależy od jednoznacznego ustalenia przez organ, czy ze względu na swój wiek i stan zdrowia oraz rodzaj posiadanych chorób i ich specyfikę przedmiotową opiekę zdolny jest sprawować chory, [...] -letni ojciec skarżącego i czy faktycznie opiekę tę sprawuje. W niniejszej sprawie organ odwoławczy skoncentrował się jedynie na stwierdzeniu, że ojciec skarżącego nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i na tej podstawie odmówił skarżącemu prawa do wnioskowanego świadczenia, mimo niekwestionowania faktu rzeczywistej opieki skarżącego nad matką. Oznacza to, że w rozpatrywanej sprawie nie zostało wyjaśnione, czy rzeczywiście ojciec skarżącego to osoba, która rzeczywiście jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi.

Co prawda organy nie mają narzędzi do samodzielnego ustalenia i wypowiadania się w sposób szczegółowy o stanie zdrowia ojca skarżącego i jego wpływu na możliwość sprawowania opieki nad żoną, zwłaszcza w sytuacjach, w których nie sposób wyciągnąć właściwych wniosków bez specjalistycznej wiedzy medycznej. Nie dotyczy to jednak okoliczności, które bez jakichkolwiek wątpliwości wskazują na faktyczną niemożność sprawowania takiej opieki. Dlatego też niniejsza sprawa wymagała przed wydaniem decyzji należytego zgromadzenia materiału dowodowego i wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia, w szczególności odnoszących się do realnych możliwości sprawowania przez ojca skarżącego odpowiedniej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną w zakresie wymaganym stanem jej zdrowia, z uwagi na jego wiek i rodzaj schorzeń. Jedynie bowiem jednoznaczne stwierdzenie, że mąż jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, umożliwiałoby wydanie decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu.

Oznacza to, że w ocenie Sądu błędne jest stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego oparte wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, w oderwaniu od kontekstu systemowego i celowościowego. Tymczasem oparcie się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji). Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą, a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia. Dlatego też w ocenie Sądu przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tę - niejako w zastępstwie małżonka - rzeczywiście sprawuje syn, czyli osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki rzeczywiście, a nie tylko potencjalnie będzie w stanie sam skutecznie taką pomoc

świadczyć. Przeważająca, przywołana wyżej linia orzecznicza sądów administracyjnych potwierdza właściwość takiej właśnie wykładni rozpatrywanych przepisów.

W tej sytuacji należało uznać, że zaskarżona decyzja wydana została na skutek wadliwej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, jak również z naruszeniem przez organy orzekające w sprawie art. 7, art. 77 i art. 80 kpa poprzez zaniechanie zrealizowania obowiązku zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący.

Przy ponownym rozpoznaniu wniosku skarżącego konieczne będzie wyjaśnienie przez organ I instancji wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, zwłaszcza ustalenie, czy ojciec skarżącego rzeczywiście ma obiektywną możliwość sprawowania opieki nad żoną. Dopiero poczynienie powyższych ustaleń pozwoli na wydanie decyzji uwzględniającej przedstawioną wyżej wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2022 r. Dz. U. poz. 329), orzekł jak w sentencji wyroku.