Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 809/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2011-09-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust.3a
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Sygn. akt I SA/Kr 809/11 | | W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 września 2011 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Grażyna Firek, Sędzia: WSA Beata Cieloch, Sędzia: WSA Jarosław Wiśniewski (spr.), Protokolant: Aleksandra Osipowicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 września 2011 r., sprawy ze skargi E.C., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 14 września 2009 r. Nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 23 czerwca 2009r. -


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 26 stycznia 2009 r. E.C. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu zaległych składek wynikających z decyzji organu. Prośba o umorzenie zadłużenia uzasadniona była całkowitym bankructwem spowodowanym nieuczciwością kontrahenta, a to "N" S.A. w T. Wnioskodawca wskazał, iż był jedną z ofiar procederu określanego mianem "mafii węglowej". Do wniosku dołączona została kserokopia zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa skierowanego do Prokuratora Krajowego, umowa przelewu wierzytelności, postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 15 lutego 2007r. o nadaniu klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu, wezwanie przedsądowe z dnia 10 lipca 2007r., a także uchwała Zarządu "N" S.A. nr [...] w sprawie zasad sprzedaży węgla.

Decyzją z dnia 23 czerwca 2009r. nr 8/2009 organ odmówił umorzenia wnioskowanych należności z tytułu składek na:

- ubezpieczenia społeczne za sierpień 2003r., marzec 2004r. oraz od maja 2004r. do czerwca 2007r. w łącznej kwocie 31.465,96 zł;

- ubezpieczenie zdrowotne za okres od maja 2003r. do czerwca 2007r. w łącznej kwocie 15.101,54 zł;

- Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od maja 2003r. do czerwca 2007r. w łącznej kwocie 3.728,38 zł.

W obszernym uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż w sprawie nie wystąpiły przesłanki do umorzenia zadłużenia.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy E.C. zwrócił się o umorzenie należności z tytułu składek z powodu całkowitego bankructwa, którego doświadczył w bezpośrednim związku przyczynowo skutkowym z przestępczą działalnością urzędników "N" S.A. oraz innymi, co skutkuje brakiem możliwości regulowania swoich zobowiązań.

W uzasadnieniu wniosku stwierdził, iż nie kwestionuje prawdziwości określonych zobowiązań, jednak fakt posiadania zaległości nie wynika z winy strony, lecz z faktu prowadzenia przez Holding "N" S.A. kreatywnej rachunkowości, co w konsekwencji doprowadziło do upadłości firmy kooperującej z holdingiem. Wnioskodawca zawiadomił o tym właściwe organy ścigania.

Nadto strona wskazała, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek na ubezpieczenie, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Wnioskodawca podkreślił, że w przedmiotowej sytuacji bez wątpienia mamy do czynienia z takim właśnie stanem rzeczy. Rodzina C. jest ofiarą przestępców w "białych kołnierzykach", uprawiających kreatywną rachunkowość w grupie kapitałowej zbudowanej na bazie Holdingu "N", w którym rolę spółki matki pełniła "N" S.A., właściciel wszystkich akcji "N" S.A. - spółki córki. Przestępczy charakter i zasady dokonywania nadużyć zbadała i opisała w stosownym dokumencie Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w K. Ponadto wnioskodawca wskazał, iż choroba żony w postaci wylewu krwi do mózgu, czego następstwem jest paraliż i niezdolność do pracy została wywołana sytuacją bezpośrednio związaną z egzekucją fikcyjnych należności przez przedstawicieli księgowych oszustów "N"

Decyzją z dnia 14 września 2009r., nr 10/2009, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia 23 czerwca 2009 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, iż wszystkie dokumenty przedłożone w toku prowadzonego postępowania, zarówno przed organem pierwszej, jak i drugiej instancji, zostały zbadane pod kątem ich wiarygodności i mocy dowodowej. Uznano, że nie budzą wątpliwości i jako takie są wiarygodne, a zatem wynikające z nich fakty winny być uwzględnione w toku ponownego rozpatrywania wniosku.

Na podstawie całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organ stwierdził, że przedmiotem ewentualnego umorzenia mogłoby być składki dotyczące wnioskodawcy jako ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem składek, natomiast zgodnie z art. 30 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), dalej określanej także jako "u.s.u.s.", nie mogą w tym trybie podlegać umorzeniu składki dotyczące zatrudnionych pracowników.

Organ podkreślił, że umorzenie należności z tytułu składek w trybie wskazanych przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych Zakład stosuje jedynie w sytuacjach szczególnie drastycznych, gdy ze względów na stan zdrowia, klęski żywiołowe, ubóstwo zobowiązanego, czy inne ważne względy społeczne jest realnie niemożliwe wywiązanie się ze zobowiązania, zarówno w formie jednorazowej wpłaty, jak też w formie wpłat dobrowolnych w dłuższym okresie czasu (np. w ramach umowy ratalnej).

Wskazując na powyższe Zakład stwierdził, że wnioskodawca nie udokumentował poniesionych strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych, co uzasadniałoby umorzenie należności. Żona zobowiązanego orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS została uznana za niezdolną do samodzielnej egzystencji na okres do listopada 2009r. i z tego tytułu pobiera miesięcznie dodatek pielęgnacyjny w kwocie 173,10 zł oraz emeryturę w wysokości 1.013,38 zł brutto. Z przedłożonych materiałów dowodowych wynika, że wnioskodawca jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy od 30 marca 2009r.

W związku z powyższym organ stwierdził, że schorzenia żony oraz stan zdrowia zobowiązanego nie pozbawiają możliwości osiągania dochodów pozwalających na poprawę sytuacji finansowej rodziny. Z pisma nadesłanego przez urząd pracy wynika, że w dniu 19 czerwca 2009r. wnioskodawca został poinformowany o ofercie pracy jako kierowca kat. B,C. Nadto wnioskodawca oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz córką M.C. (zatrudniona w firmie F.) w domu należącym do dzieci: M., A. i J., które prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. Jako jedyny z trójki właścicieli, w domu tym mieszka syn J. Zobowiązany poinformował również, że rachunki związane z utrzymaniem domu wystawiane są na niego i pokrywane z emerytury małżonki, jednak fakt ten nie został poparty żadnymi dowodami. Ponadto organ podkreślił, że dnia 23 marca 2009r. wnioskodawca zeznał do protokołu o stanie majątkowym, spisanym przez poborcę Urzędu Skarbowego w S., że w budynku, który jest własnością dzieci zajmuje on tylko jeden pokój. W związku z powyższym organ wyraził wątpliwość, czy stronę stać na całkowite ponoszenie opłat na dom, skoro zajmuje jedno pomieszczenie, a nie osiąga żadnych dochodów i utrzymuje się tylko z emerytury żony.

Organ wskazał nadto, że zgromadzone w prowadzonym postępowaniu materiały dowodowe dają podstawę do stwierdzenia, że w dalszym ciągu nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek w trybie art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W sprawie nie zachodzą także okoliczności określone w art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Wnioskodawca zeznał, że posiada gospodarstwo rolne o powierzchni ok. 2 ha. Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. nadal prowadzi względem zobowiązanego postępowanie egzekucyjne.

Zadłużenie na koncie wnioskodawcy obejmuje również składki finansowane przez ubezpieczonych. W świetle art. 30 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, składki te nie podlegają odroczeniu, rozłożeniu na raty ani umorzeniu. Brak jest zatem podstaw do umorzenia zobowiązań w tym zakresie z mocy prawa.

Argument podnoszony we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, tj. brak możliwości spłaty zadłużenia z powodu bankructwa prowadzonej firmy, które nastąpiło w związku z nieuczciwością kontrahenta, nie może być podstawą do umorzenia należności. Prowadzenie działalności gospodarczej rodzi obowiązek ubezpieczenia, a tym samym obowiązek opłacania składek, które są należnościami publicznoprawnymi. Działalność prowadzona jest na własne ryzyko i wymaga, aby osoby ją prowadzące odpowiednio je kalkulowały i ewentualnie zaprzestały prowadzenia takiej działalności, która nie jest dochodowa. Strona od wielu lat nie wywiązywała się z obowiązku opłacania składek, narażając się przez to na dodatkowe koszty (odsetki, koszty upomnienia, dodatkowe opłaty). Należy również podkreślić, że powołane przepisy nie nakazują organowi wydającemu decyzję umorzenia należności wtedy, gdyby zaistniały wymienione w nich przesłanki, a jedynie umożliwiają - w ramach uznania administracyjnego - podjęcie korzystnej dla zobowiązanego decyzji, jeżeli organ uzna, że okoliczności przedstawione przez zobowiązanego i wynikające z akt sprawy uzasadniają celowość umorzenia i nie są sprzeczne z interesem finansów ubezpieczeń społecznych.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie E.C. podniósł takie same zarzuty, jak w uprzednio złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Stwierdził, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją i wniósł o umorzenie wnioskowanych należności.

W odpowiedzi organu na skargę podtrzymano dotychczasowe stanowisko i wniesiono o oddalenie skargi.

Pismem z dnia 11 grudnia 2009r. skarżący złożył wniosek o dopuszczenie dowodu z pisma – Prokuratury Rejonowej w T. zawiadamiającego o wszczęciu śledztwa w sprawie doprowadzenia E.C. w latach 2000-2002 do niekorzystnego rozporządzenia mieniem.

Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2009 r., sygn. akt I SA/Kr 1613/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd stanął w szczególności na stanowisku, że najistotniejszy argument skarżącego przemawiający jego zdaniem za umorzeniem należności wobec ZUS, polegający na bankructwie skarżącego spowodowanym nieuczciwością kontrahenta ewentualnie mógł zostać wzięty pod uwagę przez organ, ale jedynie w przypadku wydania prawomocnego orzeczenia w sprawie. Skarżący orzeczenia takiego nie przedłożył. Pismo Prokuratury Rejonowej w T. o wszczęciu śledztwa w sprawie doprowadzenia E.C. w latach 2000-2002 do niekorzystnego rozporządzenia swoim mieniem świadczy natomiast tylko o wszczęciu postępowania, a nie o tym, że takie przestępstwo zostało popełnione i kto je popełnił. Nadto Sąd wskazał, że skarżący ma możliwość dochodzenia swoich roszczeń o odszkodowanie od nieuczciwych kontrahentów przed sądami powszechnymi. Skarżący nie wykazał, że takie postępowanie odszkodowawcze się toczy, nie wskazał także z jakich powodów wnosi o umorzenie należności Skarbu Państwa, a nie ściga nieuczciwych kontrahentów.

Konkludując Sąd I instancji stwierdził, że organy orzekające w sprawie wskazały na podjęte ustalenia i istniejące elementy stanu faktycznego, a także wyciągnęły z nich wniosek, iż nie zostały spełnione przesłanki umorzenia. Sąd jednocześnie zwrócił uwagę, że wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne może być ponawiany i każdorazowo podlega ocenie organu rentowego. W szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskania nowych dowodów nie ma przeszkód, aby skarżący ponownie złożył przedmiotowy wniosek. Nadto Sąd przypomniał, że wydanie decyzji w sprawie umorzenia należności nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej.

Od wyżej wymienionego wyroku E.C. złożył skargę kasacyjną, która została uwzględniona przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wyrokiem z dnia 9 marca 2011 r., sygn. akt II GSK 310/10, wyrok WSA w Krakowie z dnia 21 grudnia 2009 r. został uchylony, a sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu NSA wskazał, że przedmiotem kontroli Sądu pierwszej instancji była decyzja wydana między innymi na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. odmawiająca umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Powołany przepis przewiduje możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Stosownie do upoważnienia ustawowego zawartego w art. 28 ust. 3b u.s.u.s. właściwy minister miał określić w drodze rozporządzenia szczegółowe zasady umarzania należności z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie "biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych". W § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) przewidziano możliwość umarzania składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności gdy zachodzą przypadki określone w pkt 1–3 tego przepisu. Wśród nich wymieniona została sytuacja, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1).

Z przytoczonych unormowań wynika, że warunkiem wstępnym umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne jest wykazanie przez zobowiązanego jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej, uzasadniających przyjęcie wystąpienia materialnoprawnej przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. W związku z takim ukształtowaniem obowiązków zobowiązanego zadania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie gromadzenia materiału dowodowego są ograniczone. Jednakże organ ma za zadanie ocenę czy dowody przedstawione przez zobowiązanego są wystarczające, a w wypadku dostrzeżenia braków w tym zakresie powinien wezwać wnioskodawcę do uzupełnienia materiału dowodowego.

W sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalił jedynie, że żona skarżącego pobiera rentę z tytułu całkowitej niezdolności do samodzielnej egzystencji a on jest bezrobotnym bez prawa do zasiłku. Brak jest natomiast ustaleń organu co do niezbędnych wydatków skarżącego wraz z jego rodziną oraz co do możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia ze względu na konieczność zapewnienia sparaliżowanej żonie opieki. Organy, a w ślad za nimi Sąd nie oceniły zatem należycie sytuacji materialnej skarżącego, na którą bez wątpienia ma wpływ stan zdrowia żony skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił również, że przy rozpoznawaniu wniosku o umorzenie należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. podstawową kwestią jest ocena, czy w wyniku egzekucji zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. W zaskarżonej decyzji ocena taka nie została przeprowadzona. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmawiając umorzenia należności uczynił to w sposób dowolny w oderwaniu od instytucji uznania administracyjnego przyjętej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., które zaakceptował Sąd uzasadniając stwierdzeniem, że ZUS może uwzględnić wniosek lecz nie ma takiego obowiązku. Sąd kasacyjny zwrócił uwagę, że działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Przy wydawaniu zaskarżonej decyzji nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącego, dając z nieznanych powodów prymat interesowi społecznemu. Podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga by interes społeczny i słuszny interes obywatela (często sprzeczne) zostały należycie wyważone. NSA zwrócił także uwagę, że decyzja ZUS odmawiająca umorzenia w całości lub w części należności z tytułu składek podlega merytorycznej kontroli sądu. Oznacza to, że do kompetencji sądu należy merytoryczna ocena zasadności wydanej i podlegającej zaskarżeniu decyzji, w tym odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek na podstawie przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., posiłkując się w tym zakresie przepisami rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił także uwagę na istotę ubezpieczenia społecznego. Podkreślił, że mieszcząca się w tym systemie również funkcja ochronna ubezpieczenia społecznego nie pozwala na egzekwowanie niespłaconych składek w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla zobowiązanego i jego rodziny. Sąd kasacyjny wskazał, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy WSA w Krakowie powinien w ramach kontroli legalności zaskarżonej decyzji odnieść się do wskazanego wyżej kluczowego problemu.

Dodatkowo Sąd kasacyjny zwrócił uwagę, że decyzję II instancji wydał Prezes ZUS. Zgodnie natomiast z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, organem, przed którym toczy się postępowanie wywołane wnioskiem strony, złożonym w trybie art. 83 ust. 4 u.s.u.s., jest nadal Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a nie Prezes ZUS.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Na wstępie Sąd zauważa, że w myśl art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej określanej jako "p.p.s.a.", sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Powołany przepis w sposób jednoznaczny wyznacza zatem kierunek postępowania Sądu pierwszej instancji, który nie posiada już, na tym etapie postępowania sądowoadministracyjnego swobody w zakresie wykładni prawa, jak również nie może odstąpić od wskazań co do dalszego postępowania, zawartych w wyroku Sądu wyższej instancji. Oznacza to, że dalsze rozważania na temat legalności zaskarżonego aktu będą prowadzone w oparciu o stanowisko Sądu wyższej instancji.

Podstawę prawną decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stanowił art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych, zwanej dalej u.s.u.s. (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). Zgodnie z ust. 1 tego artykułu, należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Ustęp 2 stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W ust. 3 określono katalog zamknięty przypadków całkowitej nieściągalności. Natomiast w ust. 3a postanowiono, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Oznacza to, iż w przypadku stwierdzenia przez organ, iż w sprawie nie występuje przesłanka całkowitej nieściągalności może on w uzasadnionych przypadkach umorzyć należności. Szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w ust. 3a omawianej regulacji prawnej, zostały określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), wydanym na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3b u.s.u.s. W myśl § 3 ust. 1 pkt 1 wymienionego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Z przytoczonych unormowań wynika, że warunkiem wstępnym umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne jest wykazanie przez zobowiązanego jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej, uzasadniających przyjęcie wystąpienia materialnoprawnej przesłanki wymienionej w w/w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. W związku z takim ukształtowaniem obowiązków zobowiązanego zadania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie gromadzenia materiału dowodowego są ograniczone. Jednakże organ ma za zadanie ocenę czy dowody przedstawione przez zobowiązanego są wystarczające, a w wypadku dostrzeżenia braków w tym zakresie powinien wezwać wnioskodawcę do uzupełnienia materiału dowodowego.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie stwierdza, że analiza akt sprawy wskazuje, że organy rentowe nie rozważyły wszystkich aspektów sprawy, do czego były zobowiązane w świetle w/w przepisów oraz przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, w szczególności art. 7 K.p.a. Z przepisu tego wynika, że organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i są zobligowane do podejmowania wszelkich działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Tymczasem Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalił jedynie, że żona skarżącego pobiera rentę z tytułu całkowitej niezdolności do samodzielnej egzystencji a on jest bezrobotnym bez prawa do zasiłku. Brak natomiast ustaleń organu co do niezbędnych wydatków skarżącego wraz z jego rodziną oraz co do możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia ze względu na konieczność zapewnienia sparaliżowanej żonie opieki. Organ nie dokonał dostatecznej analizy sytuacji majątkowej i życiowej strony, na którą bez wątpienia ma wpływ stan zdrowia żony skarżącego. Organ nie określił w szczególności konkretnych kwot w rozliczeniu miesięcznym, pozostających do dyspozycji rodziny zobowiązanego po zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych.

Należy – w ślad za Naczelnym Sądem Administracyjnym – podkreślić, że przy rozpoznawaniu wniosku o umorzenie należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. podstawową kwestią jest ocena, czy w wyniku egzekucji zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. W zaskarżonej decyzji ocena taka nie została przeprowadzona, a zatem Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmawiając umorzenia należności uczynił to w sposób dowolny w oderwaniu od instytucji uznania administracyjnego przyjętej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Sąd zauważa, że działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w w/w art. 7 k.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Przy wydawaniu zaskarżonej decyzji nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącego, dając z nieznanych powodów prymat interesowi społecznemu. Podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga by interes społeczny i słuszny interes obywatela (często sprzeczne) zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej zobowiązanego i jego rodziny, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. W badanej sprawie taka analiza nie została przeprowadzona. Jeszcze raz zaznaczyć należy, że zgodnie z w/w rozporządzeniem umorzenie jest zasadne w stosunku do tych dłużników, których sytuacja rodzinna, zdrowotna lub materialna nie pozwala na egzekucję, ponieważ spowoduje ciężkie negatywne skutki dla niego i jego rodziny. Oznacza to stan, w którym spłacenie zadłużenia z tytułu składek na własne ubezpieczenie pozbawi rodzinę dłużnika niezbędnych środków utrzymania i nie pozwoli na zaspokojenie podstawowych jej potrzeb.

Decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiająca umorzenia w całości lub w części należności z tytułu składek podlega merytorycznej kontroli sądu. Oznacza to, że do kompetencji sądu należy merytoryczna ocena zasadności wydanej i podlegającej zaskarżeniu decyzji, w tym odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek na podstawie przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., posiłkując się w tym zakresie przepisami rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Należy wskazać na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 2006 r., sygn. akt II UK 241/05 (OSNP 2007 r. nr 13–14, poz. 203), w którym Sąd ten nie zgodził się z zarzutem ZUS, że stwierdzenie ustawodawcy dotyczące możliwości umorzenia składek na ubezpieczenie przez Zakład wyłącza sądową kontrolę przesłanek warunkujących wydanie decyzji o ich umorzeniu, sprowadzając tę kontrolę tylko do formy decyzji i zachowania zasad postępowania. Jeszcze wyraźniej w tej kwestii wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 maja 2007 r. sygn. akt UK 216/06 (OSNP 2008 r. nr 13–14, poz. 202) stwierdzając, że "nawet jeżeli występuje któraś z wymienionych w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. sytuacji, Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie ma obowiązku umorzenia należności, jeżeli uzna, że istnieje szansa na ich wyegzekwowanie. Sąd mógł więc badać czy nieskorzystanie przez wierzyciela z prawa umorzenia należności nie krzywdzi dłużnika".

W świetle powyższych uwag koniecznym stało się uchylenie zaskarżonej decyzji wraz z poprzedzającą ją decyzją z dnia 23 czerwca 2009 r. Ponownie rozpoznając sprawę ZUS, dokonując analizy sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego, nie może także tracić z pola widzenia istoty ubezpieczenia społecznego. Jest to system ustawowo zagwarantowanych świadczeń związanych z pracą, służących zaspokojeniu potrzeb wywołanych przez zdarzenia losowe i finansowanych przez ubezpieczonych na zasadzie rozłożenia ich ciężaru na osoby do nich następnie uprawnione. Mieszcząca się w tym systemie również funkcja ochronna ubezpieczenia społecznego nie pozwala na egzekwowanie niespłaconych składek w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla zobowiązanego i jego rodziny.

Na marginesie tylko jeszcze zauważyć należy, że decyzję II instancji wydał Prezes ZUS. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, organem, przed którym toczy się postępowanie wywołane wnioskiem strony, złożonym w trybie art. 83 ust. 4 u.s.u.s., jest nadal Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a nie Prezes ZUS. Norma art. 83 ust. 4 ustawy powinna być interpretowana zgodnie z konstytucyjną zasadą dwuinstancyjności postępowania wyrażoną w art. 78 Konstytucji RP.

Mając na uwadze w/w okoliczności, Sąd orzekł jak w sentencji, biorąc za podstawę swego rozstrzygnięcia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.