Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 27/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-10-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6170 Adwokaci i aplikanci adwokaccy
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 65 pkt 1, art. 72 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2015 poz 615
law: Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Dorota Dąbek Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia WSA del. Urszula Wilk (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Elżbieta Jabłońska-Gorzelak po rozpoznaniu w dniu 2 października 2020 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 października 2017 r. sygn. akt VI SA/Wa 444/17 w sprawie ze skargi J.G. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wpisu na listę adwokatów 1. oddala skargę kasacyjną, 2. oddala wniosek J.G. o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

UZASADNIENIA

Wyrokiem z 12 października 2017 r. sygn. VI SA/Wa 444/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy ze skargi J.G. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z [...] listopada 2016 r. w przedmiocie wpisu na listę adwokatów uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z [...] września 2016 r. i uchwałę Okręgowej Rady Adwokackiej w Bydgoszczy z [...] maja 2016 r.

Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy.

J.G. 14 stycznia 2015 r. złożył wniosek o wpis na listę adwokatów Okręgowej Rady Adwokackiej w Bydgoszczy, powołując się na fakt, że od 2009 r. prowadzi kancelarię komorniczą. Wskazał, że po uzyskaniu wpisu na listę adwokatów nadal zamierza wykonywać zawód komornika sądowego. W przyszłości chce natomiast otworzyć kancelarię adwokacką w Bydgoszczy.

W celu dokumentowania przesłanek wpisu na listę adwokatów, o których mowa w art. 65 w zw. z art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa o adwokaturze wnioskodawca przedłożył dokumenty w postaci odpisu dyplomu ukończenia wyższych studiów prawniczych, informacji o niekaralności, kopii świadectwa stwierdzającego zdanie egzaminu prokuratorskiego, kopii decyzji o powołaniu na stanowisko komornika sądowego, kwestionariusza osobowego, a także opinię Rady Izby Komorniczej w Gdańsku i zaświadczenie Komisji Dyscyplinarnej przy Krajowej Radzie Komorniczej.

Okręgowa Rada Adwokacka uchwałą nr [...] z [...] maja 2016 r. odmówiła wnioskodawcy wpisu na listę adwokatów.

Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej, uchwałą z 27 września 2016 r. utrzymało w mocy zaskarżoną uchwałę.

W uzasadnieniu uchwały wskazano na niejednolitość orzecznictwa sądów administracyjnych w sprawie możliwości wpisu na listę adwokatów osób, które składając wniosek o wpis na listę adwokatów, zajmują stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości lub organach ścigania i deklarują, że nie zamierzają po wpisie rezygnować z tych stanowisk. Prezydium NRA wskazało, że ratio legis przepisów uniemożliwia dokonanie takiego wpisu osobom, które z założenia nie chcą i nie mogą wykonywać zawodu adwokata, wobec których bezpośrednio po dokonaniu wpisu na listę adwokatów należałoby wszczynać postępowanie w przedmiocie skreślenia ich z tej listy. Zdaniem organu wykładnia celowościowa, funkcjonalna i systemowa przepisów Prawa o adwokaturze prowadzi do wniosku, że intencją ustawodawcy był bezwzględny zakaz łączenia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, czy też w organach ścigania z jednoczesnym pozostawaniem na liście adwokatów.

Minister Sprawiedliwości decyzją z [...] listopada 2016 r. utrzymał w mocy powyższą uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej. Jako podstawę prawną decyzji powołano m.in. art. 65 pkt 1 i art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 615 ze zm., następnie tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 1999 ze zm.).

W uzasadnieniu organ wskazał, że pomimo spełnienia przez wnioskodawcę formalnych warunków wpisu nie było podstaw do dokonania wpisu na listę adwokatów, gdyż zachodzi negatywna przesłanka związana z pełnieniem przez wnioskodawcę funkcji komornika sądowego. Minister Sprawiedliwości podkreślił, że łączenie funkcji komornika sądowego ze statusem adwokata stwarza konflikt interesów wskazujący na brak rękojmi do wykonywania tego zawodu. Organ wskazał jednocześnie, że odmowa wpisu znajduje potwierdzenie w regulacjach prawnych samorządu adwokackiego (kodeks etyki).

Opisanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej: p.p.s.a.).

Sąd pierwszej instancji uznał, że Minister Sprawiedliwości uchybił przepisom art. 66 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze i dlatego zdecydował o wyeliminowaniu z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji oraz utrzymanych nią w mocy uchwał organów samorządu adwokackiego.

Sąd wskazał, że okręgowa rada adwokacka może odmówić wpisu na listę adwokatów tylko wtedy, gdy wpis narusza przepisy art. 65 pkt 1–3 Prawa o adwokaturze. Przepisy te ustalają zatem wymogi osobowe kandydata na adwokata, których spełnienie przesądza o wpisaniu na listę adwokatów. Wyczerpują przy tym w całości przesłanki stanowiące podstawę wpisu na listę. Sąd pierwszej instancji wywodził, że wpis na listę adwokatów jest elementem niezbędnym, ale niewystarczającym do rozpoczęcia wykonywania zawodu adwokata. Przed rozpoczęciem wykonywania czynności zawodowych adwokat zobligowany jest, mocą art. 5 wymienionej ustawy, złożyć ślubowanie, a ponadto, co ma decydujące znaczenie, wyznaczyć siedzibę zawodową i zawiadomić o tym właściwą radę adwokacką w terminie określonym w art. 70 omawianej ustawy. Zatem ustawodawca w ww. ustawie – Prawo o adwokaturze wyraźnie odróżnił dwie sytuacje dotyczące statusu adwokatów. Pierwsza obejmuje nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata, druga – wykonywanie tego zawodu.

Odwołując się do orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazał, że w regulacji prawnej nabycia prawa do wykonywania zawodu nie została wprowadzona przesłanka ograniczająca prawo wystąpienia o dopuszczenie do zawodu przez osobę zajmującą dotychczas stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości, czy w organach ścigania. Stanowiłoby to bowiem ograniczenie konstytucyjnego prawa jednostki do wyboru zawodu, ustanowionego w art. 65 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Z tego względu, w ocenie Sądu pierwszej instancji, nie można wyprowadzać wniosku, że art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze stanowi przesłankę ograniczającą możliwość dokonania wpisu na listę adwokatów osoby, która nadal wykonuje zawód komornika sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyjął, że zawód ten istotnie należy do stanowisk w szeroko rozumianych organach wymiaru sprawiedliwości, jednakże organ samorządu zawodowego adwokatów nie może na podstawie art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze odmawiać dokonania wpisu na listę adwokatów, skoro czym innym jest uzyskanie wpisu, a czym innym wykonywanie zawodu adwokata, który następnie obejmuje stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości. Innymi słowy, przepis ten ma zastosowanie do osoby posiadającej już status adwokata, a nie do osoby, która dopiero ubiega się o stosowny wpis na listę adwokatów. Wpis na listę adwokatów nie stwarza obowiązku wykonywania zawodu adwokata. Prawo o adwokaturze nie zawiera w tej mierze w ogóle jakichkolwiek przepisów, z których należałoby wyprowadzić wniosek o istnieniu takiego obowiązku. Sprawę wykonywania bądź niewykonywania zawodu adwokata ustawodawca pozostawił wyłącznie woli samego adwokata, nie wiążąc żadnych negatywnych skutków z faktem niepodjęcia w ogóle wykonywania tego zawodu. Natomiast przewidział sytuacje, w których adwokat nie wykonuje zawodu, zwalniając takie osoby z obowiązku ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej (art. 8a ust. 2 ww. ustawy – Prawo o adwokaturze). W tej sytuacji należy uznać, iż przepis art. 72 ust. 1 pkt 4 ww. ustawy – Prawo o adwokaturze wprowadza jedynie zakaz łączenia czynnie wykonywanego zawodu adwokata z jednoczesnym obejmowaniem stanowisk (sprawowaniem funkcji) w organach wymiaru sprawiedliwości, ale nie odnosi się natomiast do sytuacji osoby, która nabyła samo prawo do wykonywania zawodu adwokata.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stanął na stanowisku, że Prawo o adwokaturze nie stwarza przeszkód w uzyskaniu prawa do wykonywania zawodu adwokata (wpisu na listę adwokatów) przez osobę, która w chwili wpisu wykonuje zawód komornika sądowego. Przepisu art. 72 ust. 1 pkt 4 ww. ustawy – Prawo o adwokaturze nie można interpretować w ten sposób, że na jego podstawie jest dopuszczalne skreślenie z listy adwokatów osoby, która po uzyskaniu wpisu nadal pełni funkcję komornika sądowego, nie podejmując się wykonywania zawodu adwokata. Oznaczałoby to bowiem, w skrajnym przypadku, że skreślenie takiej osoby z listy adwokatów jest dopuszczalne tuż po wpisie na tę listę.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, restrykcyjną sankcję wynikającą z treści art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze należy odnieść do wykonywania zawodu adwokata i jednoczesnego pozostawania na stanowisku komornika sądowego. Natomiast nie można podzielić wykładni, która przyjmuje dopuszczalność pozbawienia praw nabytych przez wyprowadzenie rygorystycznych przesłanek, które nie zostały ustanowione wprost w przepisach prawa. Złożenie wniosku o wpis, czyli podjęcie przez komornika sądowego postępowania w sprawie nabycia prawa do wykonywania zawodu adwokata, nie stwarza po jego stronie obowiązku zrzeczenia się swojego dotychczasowego stanowiska.

Sąd pierwszej instancji zważył też, że ze względu na brak pewności nabycia prawa do wykonywania zawodu, którego źródłem jest rozstrzygnięcie okręgowej rady adwokackiej, nie jest wymagane zrzeczenie się stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, jeżeli przepis prawa takiej przesłanki wprost nie wprowadza, a takiego wymagania ustawodawca nie przewidział w ww. ustawie – Prawo o adwokaturze.

Sąd wskazał, że rozwiązanie takie zostało wprowadzone w art. 26 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 637 ze zm.).

Podnosił też, że wyłączona jest interpretacja rozszerzająca przesłanek zarówno warunkujących nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata, jak i pozbawienia prawa nabytego, jeżeli przepis prawa takiej restrykcyjnej regulacji wyraźnie nie wprowadza (B. Adamiak, Glosa do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 kwietnia 2012 r. o sygn. akt II GSK 395/2011, publ. LexPolonica nr 3921461).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wywodził, że taka wykładnia art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze pozostaje w zgodzie z normami konstytucyjnymi, tj. z art. 65 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1 Konstytucji RP. Artykuł 65 ust. 1 Konstytucji RP gwarantuje bowiem każdemu wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy, przy czym – co wymaga podkreślenia – wyjątki określa ustawa.

Ostatecznie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że z uwagi na fakt, iż skarżący, będąc komornikiem sądowym, ubiega się jedynie o potwierdzenie nabycia prawa do wykonywania zawodu adwokata, ale go nie wykonuje (nie uzyskał wpisu na listę adwokatów, nie złożył ślubowania i nie wyznaczył siedziby zawodowej), nie można było zastosować wobec niego sankcji wynikającej z art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze.

Sąd pierwszej instancji zaznaczał, że czym innym jest samo nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata czym innym faktyczne podjęcie tego zawodu. Zarówno organy Izby Adwokackiej w Warszawie, jak również sam Minister Sprawiedliwości, stosując wobec skarżącego rygor z art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze, de facto uczyniły z niego urzędującego adwokata, którego należy skreślić z listy, przy czym podejmowane w sprawie rozstrzygnięcie stanowi odmowę dokonania wpisu na listę adwokatów.

Sąd pierwszej instancji podkreślił przy tym, że jedynie w przypadku faktycznego podjęcia zawodu adwokata i jednoczesnego przy tym objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, przepis art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze znajduje zastosowanie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny przypomniał, że okręgowa rada adwokacka może odmówić wpisu na listę adwokatów tylko wtedy, gdy wpis narusza przepisy art. 65 pkt 1–3 Prawa o adwokaturze i ten aspekt sprawy winien determinować rozstrzygnięcie podejmowane wobec skarżącego przez Okręgową Izbę Adwokacką.

Organy samorządu adwokackiego uznały, że skarżący spełnia wszystkie przesłanki oprócz art. 65 pkt 1 Prawa o adwokaturze. Minister Sprawiedliwości podzielił to stanowisko upatrując brak spełnienia przesłanki rękojmi w pełnieniu funkcji komornika sądowego, która stoi na przeszkodzie wykonywania zawodu adwokata.

Sąd pierwszej instancji nie zgodził się z tą oceną. Uznał, że ubieganie się jedynie o potwierdzenie nabycia prawa do wykonywania zawodu adwokata, nawet bez jednoznacznej deklaracji w dacie złożenia wniosku, że wnioskodawca po wpisie podejmie wykonywanie tego zawodu – jest prawem skarżącego. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, zdecydowanie przedwczesna jest negatywna ocena rękojmi, w sytuacji ograniczenia jej wyłącznie do faktu złożenia wniosku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, że w dotychczasowym orzecznictwie brak przymiotu rękojmi nie był uzasadniany faktem złożenia wniosku o wpis na listę adwokatów.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że rękojmia wykonywania zawodu to nieskazitelność charakteru, o jakiej świadczą takie przymioty osobiste jak: uczciwość w życiu prywatnym i zawodowym, uczynność, pracowitość, poczucie odpowiedzialności za własne słowa i czyny, stanowczość, odwaga cywilna, samokrytycyzm, umiejętność zgodnego współżycia z otoczeniem. Nieskazitelność, wymagana od adwokata, to uczciwość w życiu prywatnym i zawodowym, prawość, dopiero jej brak implikuje brak rękojmi do wykonywania zawodu zaufania publicznego. Ustawodawca w art. 65 pkt 1 Prawa o adwokaturze posługuje się pojęciem "dotychczasowe zachowanie". Zatem to zachowanie i postępowanie skarżącego jako osoby ubiegającej się o wpis na listę adwokatów należało oceniać do chwili złożenia wniosku o wpis na listę adwokatów, a nie wywodzić go z samego faktu złożenia wniosku.

Minister Sprawiedliwości zaskarżył wyrok w całości, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zarzucając Sądowi pierwszej instancji:

I. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

1) art. 65 pkt 1 w zw. z art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze polegające na ich niewłaściwym zastosowaniu przez wprowadzenie contra legem rozróżnienia statusu osoby wpisanej na listę adwokatów i osoby czynnie wykonującej zawód adwokata, a nadto ich błędnej wykładni przez przyjęcie, że przepis art. 72 ust. 1 tej ustawy dotyczy wyłącznie osób wpisanych na listę adwokatów, a nie ubiegających się o wpis oraz przez uznanie, że nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata następuje ex lege, a uchwała organu samorządu adwokackiego jedynie to prawo potwierdza, co ma prowadzić do wniosku, że uchwała odmawiająca wpisu na listę adwokatów w niniejszej sprawie doprowadziła do pozbawienia praw nabytych skarżącego;

2) art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 1066 ze zm.) polegające na przekroczeniu kognicji sądów administracyjnych przez przesądzenie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku o istnieniu prawa nabytego po stronie skarżącego i związanie organu dokonaną wykładnią oraz odosobnionym poglądem prawnym co do istoty instytucji prawa nabytego oraz przesądzenie o niemożliwości skreślenia z listy adwokatów wpisanego na tę listę komornika sądowego, który po wpisie "nie podejmuje wykonywania zawodu adwokata", a nadto dokonanie rozstrzygnięcia zakresowego zgodności art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze z przepisami Konstytucji RP;

II. naruszenie przepisów postępowania, które - zdaniem organu - miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 6 i 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r. poz. 1257; dalej: k.p.a.), polegające na błędnym ustaleniu, że Minister Sprawiedliwości naruszył prawo przy wydaniu decyzji z [...] listopada 2016 r., utrzymującej w mocy uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z 27 września 2016 r. oraz utrzymaną przez nią w mocy uchwałę Okręgowej Rady Adwokackiej w Bydgoszczy z [...] maja 2016 r. w przedmiocie odmowy wpisu J.G. na listę adwokatów, podczas gdy do naruszenia prawa nie doszło, bowiem dokonując oceny przesłanki wpisu z art. 65 pkt 1 w zw. z art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze organ działał na podstawie i w granicach prawa, dokonując jej oceny z zastosowaniem dopuszczalnych i koniecznych reguł wykładni systemowej, celowościowej i funkcjonalnej, a także oceniając całokształt materiału dowodowego i na tej podstawie uznając, że łączenie funkcji komornika sądowego ze statusem adwokata stwarza a priori konflikt interesów, przesądzający o braku rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu adwokata.

Ze względu na wskazane naruszenia Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania oraz o zwrot kosztów postępowania według norm prawem przepisanych. Organ wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ przedstawił argumenty na poparcie powołanych zarzutów.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny bada bowiem legalność wyroku Sądu pierwszej instancji jedynie w zakresie zakwestionowanym przez autora skargi kasacyjnej, a nie rozpoznaje sprawy ponownie w jej całokształcie.

Zarzuty skargi kasacyjnej skonstruowane zostały na obydwu podstawach określonych w art. 174 p.p.s.a., tj. zarówno na naruszeniu przepisów postępowania jak i przepisów prawa materialnego – i to nie tylko przez błędną wykładnię ale także niewłaściwe ich zastosowanie. Zarzuty naruszenia przepisów postępowania pozostają w funkcjonalnym związku z zarzutami błędnej wykładni oraz niewłaściwego zastosowania przepisów prawa materialnego – art. 65 pkt 1 oraz art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego specyfika, konstrukcja oraz częściowo komplementarny charakter przedstawionych w skardze kasacyjnej zarzutów sprawia, że zasadne i celowe jest odniesienie się do nich łącznie.

Przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie była decyzja, którą Minister Sprawiedliwości utrzymał w mocy uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej w Warszawie utrzymującą w mocy uchwałę Okręgowej Rady Adwokackiej w Bydgoszczy o odmowie wpisu J.G. na listę adwokatów. Jako podstawę prawną zaskarżonej decyzji powołano m.in. art. 65 pkt 1 i art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze.

Zgodnie z art. 65 pkt 1 Prawa o adwokaturze na listę adwokatów może być wpisany ten, kto jest nieskazitelnego charakteru i swym dotychczasowym zachowaniem daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu adwokata. Z kolei art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze stanowi, że okręgowa rada adwokacka skreśla adwokata z listy w wypadku objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza.

Minister Sprawiedliwości akceptując stanowisko organów samorządu adwokackiego uznał, że wykładnia celowościowa, funkcjonalna i systemowa przytoczonych przepisów prowadzi do wniosku, że "łączenie funkcji komornika ze statusem adwokata stwarza a priori konflikt interesów stanowiąc o braku rękojmi do wykonywania tego zawodu".

Na obecnym etapie sprawy nie jest przedmiotem sporu, że stanowisko komornika sądowego należy zaliczyć do stanowisk w organach wymiaru sprawiedliwości. Pogląd ten od dawna utrwalony jest w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. np. wyroki z 20 września 2007 r. sygn. akt II GSK 128/07, z 19 grudnia 2012 r. sygn. akt II GSK 1897/11, z 24 maja 2013 r. sygn. akt II GSK 302/12, z 18 grudnia 2012 r. sygn. akt II GSK 1899/11, z 26 października 2018 r. sygn. akt II GSK 969/18; te i kolejne powoływane orzeczenia publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Sąd pierwszej instancji oceniając przesłanki odmowy wpisu komornika na listę adwokatów stanął na stanowisku, że ustawodawca w Prawie o adwokaturze odróżnił dwie sytuacje dotyczące statusu adwokatów. Pierwsza obejmuje nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata, druga - wykonywanie tego zawodu.

Pogląd ten kwestionuje wywiedziona w sprawie skarga kasacyjna i w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego ich argumentację w tym zakresie należy podzielić, choć nie mogła ona doprowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku (o czym w dalszej części rozważań).

Ustawa - Prawo o adwokaturze posługuje się pojęciem "adwokatów niewykonujących zawodu" (art. 8a ust. 2) podkreślenia jednak wymaga, że ustawodawca takiego rozróżnienia: na adwokatów wpisanych na listę adwokatów wykonujących bądź niewykonujących zawodu adwokata, nie wprowadza ani w art. 65 Prawa o adwokaturze określającym warunki wpisu na listę adwokatów, ani w art. 72 ust. 1 pkt 4 tej ustawy, który odnosi się do każdego adwokata z listy adwokatów.

Prawo o adwokaturze w dziale V posługuje się pojęciem "wpisu na listę adwokatów" (art. 65 i art. 66 określające przesłanki wpisu na listę adwokatów, art. 68 określający tryb postępowania wpisowego, art. 69a ust. 1 określający moment uznania wpisu za dokonany), jak i "wykonywania zawodu adwokata, wykonywania czynności zawodowych" (art. 4, art. 4a, art. 4b, art. 4c, art. 5). Jednakże nie można twierdzić, jak czynił to Sąd pierwszej instancji, że są to odrębne sytuacje dotyczące statusu adwokatów.

Zagadnienia wpisu na listę adwokatów reguluje Dział V Prawa o adwokaturze. Status adwokata uzyskuje się przez wpis na listę adwokatów. Lista ta obejmuje zarówno adwokatów wykonujących czynności zawodowe, jak i niewykonujacych tych czynności. Adwokatem osoba zainteresowana staje się na skutek dokonania wpisu i braku sprzeciwu ze strony Ministra Sprawiedliwości (art. 68 ust. 1, 2, art. 69a ust. 1). Artykuł 5 Prawa o adwokaturze mówi o ślubowaniu składanym przez "adwokata" przed rozpoczęciem czynności zawodowych, art. 70 ust. 1 tej ustawy nakazuje "adwokatowi" wpisanemu na listę wyznaczenie swojej siedziby zawodowej i zawiadomienie o tym właściwej okręgowej rady adwokackiej w zakreślonym terminie.

Powoływane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny argumenty odnoszące się do możliwości uzyskania wpisu i niewykonywania zawodu adwokata, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie zmieniają wynikającej z Prawa o adwokaturze zasady, że status adwokata uzyskuje się przez wpis na listę adwokatów przy braku sprzeciwu Ministra Sprawiedliwości w zakreślonym w ustawie terminie. Wpis ten pociąga za sobą konieczność złożenia ślubowania i wyznaczenia przez adwokata siedziby zawodowej. Wpis ten statuuje zatem adwokata i ma na celu umożliwienie mu podjęcia czynności zawodowych, a nie stworzenie odrębnego statusu adwokata niewykonującego czynności zawodowych. Zbieżne stanowisko prezentowane było w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego np. w wyrokach z 20 kwietnia 2012 r. sygn. akt II GSK 395/11, z 24 maja 2013 r. sygn. akt II GSK 302/12, z 26 października 2018 r. sygn. akt II GSK 969/18.

Zatem stanowisko Sądu pierwszej instancji w tym zakresie uznać należy za błędne, jednak w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżony wyrok mimo błędnego w tej części uzasadnienia, odpowiada prawu.

Odnosząc się do dalszych wywodów skargi kasacyjnej, dotyczących błędnej wykładni art. 65 pkt 1 w zw. z art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze należy wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 16 grudnia 2008 r. sygn. akt II GSK 594/08 wypowiadał się już, iż art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze nie daje podstaw do wywiedzenia z jego treści negatywnej przesłanki wpisu na listę adwokatów. Nie ma on zastosowania do sytuacji, w której osoba pełniąca stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości miałaby uzyskać wpis na listę adwokatów. Podobne stanowisko było też prezentowane w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 maja 2013 r. sygn. akt II GSK 302/12, z 26 października 2018 r. sygn. akt II GSK 969/18 oraz z 9 stycznia 2020 r. sygn. akt II GSK 3666/17).

Skład orzekający podziela to stanowisko.

Zważyć należy, że Prawo o adwokaturze w art. 68 ust. 4 zawiera zamknięty katalog przesłanek odmowy wpisu na listę adwokatów. Stosownie do tego przepisu okręgowa rada adwokacka może odmówić wpisu na listę adwokatów tylko wtedy, gdy wpis narusza przepisy art. 65 pkt 1–3. Okręgowej radzie adwokackiej przysługuje prawo wglądu do akt osobowych i dyscyplinarnych ubiegającego się o wpis. W cytowanym wyżej art. 65 pkt 1 Prawa o adwokaturze ustawodawca dla uzyskania wpisu na listę adwokatów wprowadza wymóg nieskazitelnego charakteru kandydata oraz dawania przez niego rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu adwokata. Pojęcia te jako niedookreślone, były wielokrotnie przedmiotem rozważań sądów administracyjnych. Odwołując się zatem do ugruntowanego w tej kwestii w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazać trzeba, że przez rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu adwokata należy rozumieć zespół cech charakteru i zachowań w sferze zawodowej i prywatnej składających się na etyczno-moralny wizerunek osoby zaufania publicznego (podobnie: wyrok NSA z 17 listopada 2017 r. sygn. akt II GSK 447/16 oraz wyrok NSA z 2 września 2015 r. sygn. akt II GSK 1840/14 ).

Nie budzi też zasadniczych wątpliwości ocena, że dwa elementy stanowiące warunki wpisu na listę adwokatów, o których stanowi przepis, a więc nieskazitelny charakter i rękojmia prawidłowego wykonywania zawodu należy traktować jako elementy ze sobą powiązane, w wyniku czego brak cech składających się na pojęcie nieskazitelnego charakteru takich jak m.in. prawość, uczciwość w życiu prywatnym i zawodowym, pracowitość, rzetelność, odwaga cywilna, samokrytycyzm, umiejętność zgodnego współżycia z otoczeniem czy odpowiedzialność za własne słowa i czyny rzutować musi na rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu adwokata. Oczywiste jest przy tym, że jest to również rodzaj prognozy przyszłych postaw budowanej w oparciu o postawę dotychczasową. Niewątpliwie ocena ta dokonuje się na przestrzeni czasowej dotychczasowego życia kandydata (por. np. wyrok NSA z 20 stycznia 2010 r. sygn. akt II GSK 324/09). Jednak oprócz tych dwóch elementów przepis art. 65 pkt 1 Prawa o adwokaturze nie zawiera żadnej innej przesłanki składającej się na pojęcie rękojmi. Zauważyć także należy, że ustalenie istnienia przesłanek wpisu na listę adwokatów tym przepisem określonych należy do ustaleń faktycznych w sprawie.

Z tej przyczyny przepisy art. 72 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 65 pkt 1 Prawa o adwokaturze nie mogą być wykładane w ten sposób, że brak deklaracji ustąpienia ze stanowiska komornika należy a priori uznać za tożsame z brakiem rękojmi należytego wykonywania zawodu adwokata.

Nie można w takiej sytuacji zgodzić się z wywodzącym skargę kasacyjną organem, że Sąd pierwszej instancji przyjął, że osoba będąca komornikiem może wykonywać zawód adwokata. Wręcz przeciwnie, w uzasadnieniu wyroku Sąd podał, że przepis art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawo o adwokaturze wprowadza zakaz łączenia wykonywanego zawodu adwokata z jednoczesnym sprawowaniem funkcji w organach wymiaru sprawiedliwości. Stanął przy tym na stanowisku, że wyłączona jest interpretacja rozszerzająca przesłanek warunkujących nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata.

Należy zgodzić się z twierdzeniem, że sytuacja, w której osoba pozostająca na stanowisku komornika wykonywałby zawód adwokata jest nie do zaaprobowania ze względu na dyspozycję art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze i przed jej powstaniem zabezpiecza w sposób dostateczny właśnie ten przepis.

Słusznie Sąd pierwszej instancji wskazywał, że ustawodawca na gruncie ustawy Prawo o adwokaturze rozwiązał omawianą kwestię w odmienny sposób niż na gruncie ustawy o radcach prawnych, gdzie w art. 26 uregulował negatywną przesłankę wpisu na listę radców prawnych osób wykonujących zawód m.in. komornika. Rozwiązanie przyjęte w ustawie Prawo o adwokaturze umożliwia zatem wpisanie na listę adwokatów osoby wykonującej zawód m.in. komornika sądowego (art. 66 ust. 1 pkt 2), co pozwala uniknąć wystąpienia sytuacji, w której dana osoba pretendująca do wpisu na listę adwokatów, zrezygnowała z wykonywania zawodu komornika, jednak z jakichś względów nie została wpisana na listę adwokatów. Taka regulacja, daje możliwość wyboru wykonywanego zawodu (w tym przypadku adwokata albo komornika) w warunkach korzystniejszych z punktu widzenia zainteresowanej osoby. Nie budzi jednak wątpliwości, że uzyskanego wpisu na listę adwokatów nie można łączyć z dalszym pozostawaniem na stanowisku w organach wymiaru sprawiedliwości.

Artykuł 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze nie daje jednak podstaw do wywiedzenia z jego treści negatywnej przesłanki wpisu na listę adwokatów.

Wobec powyższego zarzuty skargi kasacyjnej wskazujące na błędną wykładnię i wynikające z niej błędne zastosowanie art. 65 pkt 1 w zw. z art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze uznać należy za nieusprawiedliwione.

Naczelny Sąd Administracyjny za niezasadne uznał też zarzuty wskazujące, że Sąd pierwszej instancji przyjął, że nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata następuje ex lege, albowiem uchwała samorządu jedynie to prawo potwierdza, a z kolei uchwała odmawiająca wpisu doprowadza do pozbawienia skarżącego praw nabytych, co w przypadku wyroku uchylającego niekorzystne rozstrzygnięcia organów skutkowało związaniem organów dokonaną wykładnią praw nabytych i poglądem o niemożliwości skreślenia z listy adwokatów osoby, która nie zrezygnuje z wykonywania zawodu komornika.

Oceny tych zarzutów skargi kasacyjnej w odniesieniu do zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji należy bowiem dokonać mając na względzie przedmiot postępowania, którym jest żądanie wpisu na listę adwokatów, co podkreślał też Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Sąd kasacyjny nie podzielił zatem argumentów Ministra Sprawiedliwości, aby Sąd pierwszej instancji uznał, że uzyskanie prawa do wykonywania zawodu adwokata następowało ex lege, a uchwała organów samorządu adwokackiego prawo to tylko potwierdzała. Sąd pierwszej instancji nie podważał stanowiska, że nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata następuje w drodze wpisu na listę adwokatów i na podstawie określonych w art. 65 pkt 1 4 Prawa o adwokaturze przesłanek, które podlegają badaniu. Przesłanki te jako wymogi ustawowe muszą zostać spełnione i to warunkuje wpis na listę adwokatów. Sąd pierwszej instancji powiązał kwestię praw nabytych z mocno akcentowanym przezeń rozróżnieniem statusu adwokata, który nabył uprawnienia do wykonywania zawodu i nie zamierza go wykonywać, od adwokata, który został wpisany na listę adwokatów i wykonuje ten zawód. W niniejszej sprawie odmówiono dokonania wpisu na listę adwokatów. Sąd pierwszej instancji nie oceniał zatem ani praw nabytych, ani spełnienia przesłanek skreślenia z listy adwokatów. Kwestię praw nabytych Sąd pierwszej instancji odnosił do hipotetycznej sytuacji dokonania wpisu na listę adwokatów komornika i przesłanek skreślenia go z tej listy wykazując, że przepis art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze nie ma zastosowania w postępowaniu o wpis na listę adwokatów, przedstawiając w tym zakresie rozległą, choć istotnie nie zawsze spójną argumentację. Sąd pierwszej instancji nie mógł wiązać organów wykładnią art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze w zakresie skreślenia adwokata z listy, skoro przedmiotem postępowania była odmowa wpisu na listę adwokatów. Powiązanie przez organy zastosowania art. 72 ust. 1 pkt 4 z art. 65 pkt 1 Prawa o adwokaturze było błędne, ponieważ w treści tego ostatniego unormowania nie mieściły się okoliczności ustalone w niniejszej sprawie.

Stanowiska Sądu pierwszej instancji, co do zakresu stosowania art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze nie można też traktować jako naruszenie zasad wynikających z art. 1 § 1 i 2 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, trzeba podkreślić, że przepis ten określa zakres sprawowania wymiaru sprawiedliwości sądów administracyjnych, przewidując, że sprawują one wymiar sprawiedliwości między innymi przez kontrolę działalności administracji publicznej, w § 2 wskazano natomiast legalność jako kryterium tej kontroli, o ile ustawy nie stanowią inaczej. Przepisy te wyznaczają zatem jedynie ramy kontroli sądowej, nie określają natomiast zasad postępowania sądowoadministracyjnego, albowiem te zawarte są w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Uregulowania te mogłyby stanowić samodzielną i skuteczną podstawę kasacyjną tylko wówczas, gdyby Sąd przyjął inne, niż legalność, kryterium kontroli. Już z tego powodu zarzut dotyczący naruszenia tych przepisów należy ocenić jako pozbawiony usprawiedliwionych podstaw. To czy ocena legalności zaskarżonej decyzji była prawidłowa czy też błędna, nie może bowiem być utożsamiane z naruszeniem tego przepisu (por. wyrok NSA z 8 października 2015 r. sygn. akt II GSK 2991/14).

Nie można też zgodzić się z zarzutem kasacyjnym Ministra Sprawiedliwości, że Sąd pierwszej instancji dokonał zakresowego rozstrzygnięcia zgodności art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze z Konstytucją RP. Odwołując się do zagwarantowanych w Konstytucji wolności wyboru i wykonywania zawodu oraz miejsca pracy Sąd pierwszej instancji dokonywał bowiem jedynie prokonstytucyjnej wykładni przepisów Prawa o adwokaturze wskazując, że nie można w drodze wykładni rozszerzać przesłanek warunkujących nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata, jak i pozbawienia prawa nabytego, jeżeli przepis prawa takiej restrykcyjnej regulacji wyraźnie nie wprowadza.

Podsumowując stwierdzić należy, że mimo częściowo błędnego uzasadnienia orzeczenie Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu. Zgodnie z art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny oddala skargę kasacyjną, nie tylko wtedy, gdy nie ma ona usprawiedliwionych podstaw, ale także wówczas, gdy zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.

Kontrolowane orzeczenie odpowiada prawu mimo błędnego uzasadnienia, gdy nie ulega wątpliwości, że po usunięciu błędów zawartych w uzasadnieniu, sentencja nie uległaby zmianie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 sierpnia 2004 r., FSK 207/04, ONSAiWSA 2005, nr 5, poz. 101; B. Gruszczyński (w:) B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009). Z taką sytuacją - w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego - mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie.

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.

Sąd oddalił złożony na rozprawie wniosek J.G. o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Skarżący nie ponosił kosztów wynagrodzenia pełnomocnika, gdyż nie był reprezentowany przez pełnomocnika procesowego. Na etapie postępowania kasacyjnego nie ponosił też kosztów sądowych, a ewentualne inne koszty nie zostały przez niego we wniosku określone.