Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1225/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-12-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędziowie: WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) WSA Jakub Makuch po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 21 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 18 maja 2022 r., nr SKO-NP-4115-59/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia skargę oddala.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 18 maja 2022 r. nr SKO-NP-4115-59/22 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 735), art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej jako: "u.ś.r.") po rozpatrzeniu odwołania M. Z. (dalej: skarżąca) utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza B. z dnia 13 stycznia 2022 roku nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem W. Z.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 17 listopada 2021 r. skarżąca wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem, który legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 4 maja 2021 r. uznającym go za całkowicie niezdolnego do pracy oraz niezdolnego do samodzielnej egzystencji.

Burmistrz B. po rozpoznaniu ww. wniosku decyzją z dnia 13 stycznia 2022 r. odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem W. Z. W motywach rozstrzygnięcia organ stwierdził, że skarżąca nie spełnia przesłanki wymienionej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. W ocenie organu brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy brakiem zatrudnienia skarżącej a sprawowaniem przez nią opieki nad matką.

Organ I instancji na podstawie zebranego materiału dowodowego wyjaśnił, że skarżąca mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz mężem, który w okresie od 6 kwietnia 2010 r. do 4 maja 2021 r. był osobą czynną zawodowo, ze względu na stan zdrowia od dnia 4 maja2021 r. przebywa na rencie z tytułu niezdolności do pracy. Świadczenie to stanowi główne źródło dochodu rodziny. Mąż wnioskodawczyni legitymuje się orzeczeniem z dnia 4 maja 2021 r. na mocy którego uznano go całkowicie niezdolnego do pracy, oraz niezdolnego do samodzielnej egzystencji. Orzeczenie zostało wydane do dnia 31.07.2023r. W. Z. wymaga opieki w zakresie czynności związanych z opatrywaniem stomii (mycie stomii, smarowanie oparzeń), gdyż sam nie może tego robić. Pomocy w wykonaniu tych czynności udziela mu żona, która poza tym wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Nadto ustalono, że skarżąca była czynną zawodowo w latach 1988r. do 2014r. (z przerwami w jej zatrudnienie. Ostatnie jej zatrudnienie (na podstawie umowy zlecenia) trwało od 1 marca 2014r. do 30 listopada 2014 r - od tej pory skarżąca zajmowała się domem. Sytuacja dochodowa rodziny nie wymagała aby podejmowała pracę zarobkową, ponieważ wynagrodzenie jej męża wystarczało na utrzymanie rodziny. Ponadto wnioskodawczyni sprawowała opiekę nad niedołężną teściową, a po jej śmierci na zdrowiu podupadł jej mąż który niezależnie od tego, że jest osobą chodzącą to wymaga pomocy w wymianie worka ze stomią, przyklejenia go, wymycia stomii i przelotki, dezynfekcji miejsca wokół założonej stomii. Jak podaje wnioskodawczyni czynności te wykonuje w zależności od potrzeby może to być rano, wieczorem, po południu, lub w nocy. Wnioskodawczyni twierdzi, iż w związku z tą formą sprawowanej opieki nad mężem nie jest w stanie podjąć żadnego zatrudnienia nawet częściowego.

W ocenie organu I instancji, skarżąca wprawdzie sprawuje opiekę nad mężem jednakże zakres tej opieki nie stoi na przeszkodzie w podjęciu przez skarżącą zatrudnienia chociażby w ograniczonym zakresie, natomiast czynności związane z prowadzaniem szeroko rozumianego gospodarstwa domowego (pranie, sprzątanie gotowanie) nie są czynnościami wymagającymi całodobowej dyspozycyjności skarżącej i są one wykonywane przez osoby czynne zawodowo przed lub po pracy. Nadto organ podał, że oprócz skarżącej jest jeszcze dwoje dorosłych dzieci W. Z., na których w równym stopniu ciąży obowiązek alimentacyjny wobec niego i mogłyby wesprzeć matkę w sparowanej przez nią opiece. Nadto organ uznał, iż strona nie pozostawała w zatrudnieniu przez dłuży czas - lecz sytuacja ta nie była związana z koniecznością zapewnienia opieki. Podano organ wskazał również, iż istnieje możliwość uzyskania pomocy ze strony państwa w opiece w ramach tzw. opieki wytchnieniowej, której celem jest wsparcie członków rodzin lub opiekunów sprawujących bezpośrednią opiekę nad osobą niepełnosprawną, a także pomoc w formie usług opiekuńczych dla rodzin czy osób tego wymagających.

Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu wniosła skarżąca. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. Naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

- dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych,

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje i przesądzające znaczenie ma pozostawanie bez zatrudnienia bez względu na to, czy oznacza ono rezygnację z trwającego stosunku prawnego, czy też niepodejmowanie pracy, co doprowadziło do niekorzystnego rozstrzygnięcia;

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej, co nie wpływa na uprawnienie opiekuna do świadczenia pielęgnacyjnego.

2.. Naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad mężem, oraz związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a pogorszającym się stanem zdrowia jej męża, determinującym konieczność stałego sprawowania opieki, co skutkuje brakiem ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W związku z powyższym, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o orzeczenie co do istoty sprawy przez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Opisaną we wstępie decyzją SKO w Nowym Sączu utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.

W swoich rozważaniach SKO wskazało, że w sprawie wystąpiła negatywna przesłanka uniemożliwiająca przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia.

Zgodnie, bowiem z art. 17 ust. 1 omawianej ustawy, podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

Jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego jak i znajdującego się w aktach niniejszej sprawy Orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS, Oddział w N. z dnia 4 maja 2021 r., Nr akt [...], osoba wymagająca opieki – W. Z. został zakwalifikowany okresowo do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności od 3 listopada 2020r do dnia 31 lipca 2023r. i we wskazanym czasie wymaga on pomocy osób trzecich przy wykonaniu podstawowych czynności życiowych. W dniu 3 listopada 2020r. W. Z. przeszedł operację z powodu objawów niedrożności martwicy niedokrwiennej jelita grubego wymagał całkowitej kolektomii z wytworzeniem krańcowej ileostomii. Z tego powodu jak wskazano w wywiadzie wymaga on opieki w zakresie czynności związanych z opatrywaniem stomii. W. Z. - osoba wymagająca opieki - jest sprawny ruchowo, porusza się samodzielnie, jednakże gdziekolwiek wychodzi musi być zaopatrzony w zapas woreczków ileosotmicznych. Gdy dochodzi do sytuacji w których nagle worek się odklei ( w razie biegunki) należy go zaraz przykleić i jednocześnie wymienić - czynności tych nie jest w stanie wykonać sam.

Pomoc w wykonywaniu powyższych czynności jak i w czynnościach związanych z utrzymaniem czystości stomii (które w zależności od potrzeby mogą być wykowywane o różnych porach dnia, także i w nocy) udziela skarżąca, która - jak wskazała w oświadczeniu z dnia 10 grudnia 2021 r. nie zrezygnowała z zatrudnienia, ale też nie podejmuje pracy ze względu na konieczność zapewniania opieki mężowi w zakresie opatrywania stomii i wykonuje wszystkie prace domowe. Nadto oświadczyła, że wcześniej udzielała pomocy i opieki niedołężnej teściowej.

W ocenie organu odwoławczego wykazany przez skarżącą zakres opieki nie ma charakteru tego rodzaju, że uniemożliwiałoby to podjęcie skarżącej jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym, przy udziale pozostałych osób zobowiązanych do pomocy i alimentacji W. Z. czy współudziale pomocy ze strony państwa w ramach świadczonych usług opiekuńczych, czy też w ramach programu jaki realizowany jest przez MGOPS w B. tj. "Opieka wytchnieniowa".

Z akt sprawy nie wynika aby osoba wymagająca opieki była osobą obłożnie chorą, leżącą, nie kontaktową, niezdolną do samodzielnego załatwiania swoich potrzeb fizjologicznych, czy też, niezdolną samej spożyć posiłki. Czynności wykonywane przez skarżącą, w związku ze sprawowaną opieką nie są absorbujące na tyle, aby zachodziła definitywna konieczność rezygnacji z aktywności zawodowej.

Kolegium wskazało, że skarżąca od 2014r. tj. sześć lat przed zaistnieniem u W. Z. znacznego stopnia niepełnosprawności (2020r.) nie podejmowała już zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (ostatnie zatrudnienie ustało z dniem 30 listopada 2014r.), co również wskazuje na brak związku przyczynowo skutkowego między niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W niniejszej sprawie istotne jest również to, że oprócz skarżącej są jeszcze dwie osoby zobowiązane w równym stopniu do alimentacji względem osoby wymagającego opieki W. Z. - jego dorosłe dzieci. W oświadczeniu z dnia 10 grudnia 2021r. skarżąca podniosła, że dzieci nie mogą sprawować opieki nad ojcem ponieważ mieszkają osobno i pracują zawodowo, a nadto jedno z nich (syn) pracuje w delegacji.

Okoliczności polegającej na tym, iż osoby zobowiązane do opieki mieszkają poza miejscem zamieszkania osoby wymagającej opieki, pracują i wykonywane przez nich obowiązki zawodowe w ich ocenie nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą w stosunku do której ciążą na nich zobowiązania alimentacyjne, nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym - zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji. obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną.

W tych okolicznościach przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego, ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach. W rezultacie odbywałby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców.

Na powyższą decyzję skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:

1. prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, poprzez:

a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez:

- przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednemu z nich pomimo spełnienia przez niego wszystkich ustawowych przesłanek;

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje i przesądzające znaczenie ma pozostawanie bez zatrudnienia bez względu na to, czy oznacza ono rezygnację z trwającego stosunku prawnego, czy też niepodejmowanie pracy, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia;

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej, co nie wpływa na uprawnienie opiekuna do świadczenia pielęgnacyjnego;

2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6. art. 8, art. 9. art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki Skarżącej nad mężem , oraz związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem dalszego zatrudnienia przez skarżącą a pogorszającym się stanem zdrowia jej męża, determinującym konieczność stałego sprawowania opieki, co skutkuje brakiem ustalenia prawa Skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu skargi skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu l instancji i zobowiązania organów do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie oraz zasądzenie kosztów postepowania w tym kosztów zastępstwa procesowego, wg norm przepisanych..

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.)

Przedmiotowa sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 18 maja 2022 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza B. z dnia 13 stycznia 2022 roku w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem W. Z., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.

Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020.111 ze zm., dalej będzie stosowany skrót u.ś.r.). Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi innym osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).

Na podstawie art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z ust. 1b art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przepis ten został jednak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U.2014.1443) uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

W niniejszej sprawie skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem, który na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS został zaliczony do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności okresowo od 3 listopada 2020r do dnia 31 lipca 2023r.

Z akt sprawy wynika, że mąż skarżącej przeszedł operację z powodu objawów niedrożności i martwicy niedokrwiennej jelita grubego co wymagało całkowitej kolektomii z koniecznością wytworzenia krańcowej ileostomii. Z tego powodu jak wskazano w wywiadzie środowiskowym wymaga on opieki w zakresie czynności związanych z opatrywaniem stomii. Tym niemniej wskazano, że mąż skarżącej jest sprawny ruchowo, porusza się samodzielnie. Jedynie w sytuacji, gdy wychodzi musi być zaopatrzony w zapas woreczków ileosotmicznych. Gdy dochodzi do sytuacji w których nagle worek się odklei (w razie biegunki) należy go zaraz przykleić i jednocześnie wymienić - czynności tych (zdaniem skarżącej) nie jest w stanie wykonać sam, a wykonuje je skarżąca. Tak więc skarżąca wykonuje czynności związane z utrzymaniem czystości stomii, jej opatrywania, jak również wykonuje wszystkie prace domowe.

Zdaniem Sądu trafnie organ II instancji wskazał, że wykazany przez skarżącą zakres opieki nie uniemożliwia jej podjęcia aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym, przy ewentualnym współudziale pomocy ze strony państwa w ramach świadczonych usług opiekuńczych, czy też w ramach programu jaki realizowany jest przez MGOPS w B. tj. "Opieka wytchnieniowa". Z akt sprawy nie wynika bowiem aby osoba wymagająca opieki była osobą obłożnie chorą, leżącą, nie kontaktową, niezdolną do samodzielnego załatwiania swoich potrzeb fizjologicznych, czy też spożywania posiłków. Czynności wykonywane przez skarżącą, w związku ze sprawowaną opieką nie są absorbujące na tyle, aby zachodziła definitywna konieczność rezygnacji z aktywności zawodowej. Co więcej z doświadczenia życiowego wynika, że czynności związane z utrzymaniem stomii w czystości mogą być wykonywane samodzielnie przez męża skarżącej i nie jest konieczna w tym zakresie pomoc osoby trzeciej i z reguły wymiana worka stomijnego odbywa się raz dziennie.

Odmowa więc przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zarówno przez organ I jak i II instancji trafnie więc nastąpiła z powodu braku związku przyczynowego między sprawowana opieką, a niepodejmowaniem zatrudnienia.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie warunek ten nie został spełniony. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).

W przedmiotowej sprawie skarżąca nie spełniła tej przesłanki, gdyż zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym mężem nie wykluczał podjęcia przez nią zatrudnienia, a samo świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jedynie z tytułu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, ale z tytułu niemożności podjęcia zatrudnienia z uwagi na konieczność stałej i długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Należy podkreślić w niniejszej sprawie, że mąż skarżącej wymagał opieki, która nie uniemożliwiała podjęcia zatrudnienia (pracy w gospodarstwie rolnym) choćby w niepełnym wymiarze czasu. Wszystkie wymienione czynności opiekuńcze (skarżąca wskazuje jedynie na utrzymanie stomii w czystości) przez skarżącą można było natomiast świadczyć albo przed pójściem do pracy, albo po powrocie do domu. Co więcej czynności te mogą być również wykonywane przez samego podopiecznego. Są to także czynności, które nie pochłaniają całego dnia, i nie skutkują obowiązkiem notorycznego czuwania nad podopiecznym (zazwyczaj wymiana worka stomijnego odbywa się raz dziennie). Świadczenie pielęgnacyjne natomiast samo w sobie nie ma zastępować wynagrodzenia za pracę w sytuacji, gdy opiekun ma możliwość podjęcia zatrudnienia, a sama sprawowana opieka nie wymaga od niego ciągłego i stałego zaangażowania.

Na zakończenie należy jednak podkreślić, że trafne są zarzuty pełnomocnika skarżącej dotyczące wyrażonych w uzasadnieniu decyzji organu II instancji niektórych powodów odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W pierwszym rzędzie, należy stwierdzić, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia (czy też jego niepodejmowania) z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie - po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia - wystąpi on o to świadczenie, dlatego nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (por. również wyrok NSA z 18 sierpnia 2022 r., I OSK 1939/21 i powołane tam orzecznictwo). Zakwestionowanie przez organy administracyjne prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na jej brak aktywność zawodowej, stanowi naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r., gdyż przepis ten nie uzależnia możliwości uzyskania przedmiotowego świadczenia tylko i wyłącznie od faktu rezygnacji z zatrudnienia spowodowanej koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (gdzie istotnie "pokrycie się" momentu powstania niepełnosprawności danej osoby z momentem rezygnacji opiekuna tej osoby z zatrudnienia mogłoby mieć decydujące znaczenie dla oceny istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a koniecznością poświęcenia się wyłącznie sprawowaniu opieki nad osobą niepełnosprawną), ale także od faktu niepodejmowania przez opiekuna niepełnosprawnej osoby zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (zob. wyrok NSA z 18.08.2022 r., I OSK 1939/21, LEX nr 3398917).

Po drugie, trafnie w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14.11.2022 r. (I OPS 2/22, LEX nr 3431610) zwraca się uwagę, iż ustawodawca zasadniczo (choć nie wyłącznie) wyznaczył krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o przesłankę obowiązku alimentacyjnego. Ustawodawca odsyła w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyłącznie w zakresie dotyczącym kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym. W ten sposób ustawodawca wyznaczył po części zakres podmiotowy ustawy, tj. osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny są uprawnione do ubiegania się oświadczenie. Z uwzględnieniem przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ustawodawca dokonał także podziału tych osób na spokrewnione w pierwszym stopniu i stopniu dalszym (zobowiązanych do alimentacji w pierwszej i dalszej kolejności), jak też uwzględnił pierwszeństwo obowiązku alimentacyjnego małżonków względem siebie. Tak więc obowiązek alimentacyjny współmałżonka, a również prawo do świadczenia pielęgnacyjnego wyprzedza obowiązek i prawo spoczywające na dzieciach. Jedynie w przypadku, gdyby współmałżonek legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności dzieci mogłyby wystąpić o świadczenie pielęgnacyjne. Należy też podkreślić, że obowiązek alimentacyjny spoczywający na dzieciach aktywuje się dopiero w momencie, gdy nie może być świadczony przez współmałżonka. Stąd błędne jest stanowisko organu II instancji, że obowiązek alimentacyjny w równym stopniu obciąża współmałżonka oraz dzieci osoby wymagającej opieki. Z wykładni a contrario art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. wynika bowiem wprost, że pierwszym uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego i zobowiązanym alimentacyjnie jest współmałżonek, a pozostałe osoby jedynie w sytuacji, gdy legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Takie wnioskowanie wynika również z art. 130 k.r.o., który stanowi, iż obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Wprawdzie przepis ten dotyczy sytuacji, gdy doszło do rozwiązania, unieważnienia małżeństwa lub orzeczenia separacji, ale tym bardziej ma on zastosowanie, gdy nie doszło do takich czynności prawnych. Pojęcie zaś krewnego użyte w tym przepisie może odnosić się również do wspólnych dzieci małżonków. Wówczas przepis ten należałoby odczytywać w ten sposób, że obowiązek alimentacyjny współmałżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny ich dzieci względem drugiego współmałżonka, także w sytuacji rozwiązania lub unieważnienia małżeństwa albo po orzeczeniu separacji.

Jednak pomimo trafności obu zarzutów podniesiony w skardze przez pełnomocnika skarżącej, Sąd z uwagi na brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki, a niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.