Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt III RN 128/02
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia: 2002-12-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 618  Wywłaszczanie i zwrot nieruchomości
Hasła tematyczne: Gospodarka gruntami
Wywłaszczanie nieruchomości
Nieruchomości
Administracyjne postępowanie
Powołane przepisy: article: art. 69
journal: Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127
law: Obwieszczenie Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 28 lutego 1991 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.
article: art. 136
journal: Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 25 maja 2000 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o gospodarce nieruchomościami.
Teza: Najemca niegdyś wywłaszczonej nieruchomości, o której odzyskanie ubiega się właściciel, ma prawny interes w uczestniczeniu w sprawie o jej zwrot. Jednak interes ten ma charakter formalny, procesowy.

Ze względu na wynikające z decyzji o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości konsekwencje, najemca nie powinien być pozbawiony możliwości wykazania, że nie zachodzą określone w ustawie /poprzednio w art. 69 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości - t.j. Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127 ze zm./ a obecnie w art. 136 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543 ze zm./ przesłanki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.

Interes prawny najemcy /obecnie wynikający z art. 138 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami/ nie stwarza prawnej podstawy do niezastosowania przepisu art. 69 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /obecnie art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami/ określającego prawo żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.

TEZY

Najemca niegdyś wywłaszczonej nieruchomości, o której odzyskanie ubiega się właściciel, ma prawny interes w uczestniczeniu w sprawie o jej zwrot. Jednak interes ten ma charakter formalny, procesowy.

Ze względu na wynikające z decyzji o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości konsekwencje, najemca nie powinien być pozbawiony możliwości wykazania, że nie zachodzą określone w ustawie /poprzednio w art. 69 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości - t.j. Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127 ze zm./ a obecnie w art. 136 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543 ze zm./ przesłanki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.

Interes prawny najemcy /obecnie wynikający z art. 138 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami/ nie stwarza prawnej podstawy do niezastosowania przepisu art. 69 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /obecnie art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami/ określającego prawo żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.


SENTENCJA

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Związku Harcerstwa Polskiego na decyzję Wojewody K. w przedmiocie wznowienia postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego w Rzeszowie z dnia 15 listopada 2000 r., SA/Rz 1664/00, po rozpoznaniu na rozprawie rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego (...) od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego w Rzeszowie z dnia 6 lutego 2002 r., SA/Rz 1664/00 - oddala rewizję nadzwyczajną.


UZASADNIENIE

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie Ośrodek Zamiejscowy w Rzeszowie wyrokiem z dnia 15 listopada 2000 r. SA/Rz 1664/00 oddalił skargi Zarządu Miasta S. oraz Związku Harcerstwa Polskiego - Komendy Hufca Ziemi (...) w S. na decyzję Wojewody K. z dnia 28 października 1996 r. utrzymującą w mocy decyzję o zwrocie - na rzecz poprzedniego właściciela nieruchomości wywłaszczonej. W uzasadnieniu tego wyroku została wyrażona ocena, że weryfikowana decyzja jest zgodna z prawem. Wbrew zarzutom skarżących - zdaniem Sądu - przedmiotowa nieruchomość stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, a w konsekwencji tego żądanie poprzedniego właściciela o zwrot nieruchomości wywłaszczonej musiało być uwzględnione na podstawie art. 69 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości /t.j. Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127/. Uzasadnionemu przesłankami powyższego przepisu żądaniu poprzedniego właściciela nie mogły być przeciwstawione uprawnienia skarżącej Komendy Hufca ZHP Ziemi (...) wynikające ze stosunku najmu budynku znajdującego się na wywłaszczonej nieruchomości, gdyż roszczenia najemcy z tytułu nakładów na zajmowany budynek mogą być dochodzono w odpowiedniej dla takich roszczeń drodze postępowania przed sądem powszechnym.

Związek Harcerstwa Polskiego, reprezentowany przez Naczelnika Głównej Kwatery ZHP, we wniosku z dnia 31 sierpnia 2001 r., żądał wznowienia postępowania zakończonego wyżej przedstawionym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego i zmiany tego wyroku przez uchylenie /lub stwierdzenie nieważności/ decyzji Wojewody K. z dnia 28 października 1996 r. i poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w S. Jako podstawę skargi o wznowienie ZHP wskazał art. 401 pkt 2 Kpc wobec braku należytej reprezentacji ZHP w dotychczasowym postępowaniu.

W uzasadnieniu podstawy wniosku o wznowienie postępowania podano, iż występujący przed Naczelnym Sądem Administracyjnym pełnomocnik, legitymujący się upoważnieniem Naczelnika ZHP - Hufca Ziemi (...) nie mógł reprezentować Związku Harcerstwa Polskiego. Zgodnie bowiem ze statutem ZHP do składania oświadczeń woli w zakresie praw i obowiązków majątkowych właściwy, na zasadzie wyłączności, jest Naczelnik i członkowie Głównej Kwatery. Ponadto we wniosku wyrażono krytyczną ocenę wyroku NSA w kwestii zbędności nieruchomości na cel określony w umowie sprzedaży z 1976 r. oraz co do wysokości zasądzonego odszkodowania.

Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Rzeszowie, wyrokiem z dnia 6 lutego 2002 r. oddalił wniosek o wznowienie postępowania sądowego. Rozpatrywany wniosek o wznowienie postępowania - zdaniem Sądu -odpowiada formalnym wymaganiom co do zachowania terminu określonego w art. 407 Kpc oraz co do ustawowej podstawy wznowienia, według art. 401 pkt 2 Kpc wobec nienależytej reprezentacji Związku Harcerstwa Polskiego w postępowaniu zakończonym wyrokiem z dnia 15 listopada 2000 r. W związku z powyższym Sąd, stosownie do art. 411 Kpc, na rozprawie w dniu 6 lutego 2001 r. wznowił postępowanie i połączył badanie dopuszczalności wznowienia z jej merytorycznym rozpoznaniem, W uzasadnieniu tego wyroku podniesiono ponadto, że w sprawie zakończonej wyrokiem objętym wnioskiem o wznowienie postępowania został zastosowany art. 69 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości. Natomiast żaden przepis wskazanej ustawy. podmiotowi mającemu obligacyjne prawo do nieruchomości, nie daje przymiotu strony w znaczeniu materialnoprawnym. Pomimo to ZHP uczestniczył w postępowaniu administracyjnym i stwierdzić należy, że złożenie odwołania przez "nie stronę" od decyzji organu pierwszej instancji winno zakończyć się decyzją organu odwoławczego o umorzeniu postępowania odwoławczego /art. 138 par. 1 pkt 3 Kpa/, natomiast wniesiona do sądu administracyjnego skarga ulegała oddaleniu, z uwagi na brak legitymacji. Taka interpretacja pojęcia strony znajduje potwierdzenie w art. 41 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, stwierdzającego, że osoby których interesu prawnego dotyczy wynik postępowania sądowego, mogą wziąć w nim udział na prawach strony. Ponieważ ZHP, tak w postępowaniu administracyjnym, jak i sądowym nie był stroną w znaczeniu materialnoprawnym. dlatego brak należytej reprezentacji Związku w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie może skutkować uwzględnieniem wniosku i uchyleniem decyzji w przedmiocie zwrotu nieruchomości.

Od powyższego wyroku z dnia 6 lutego 2002 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł rewizję nadzwyczajną, zarzucając rażące naruszenie prawa przez obrazę:

1/ art. 33 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, nazwanej dalej ustawać NSA i art. 28 Kpa w wyniku dokonania interpretacji tych przepisów prawa, zawartej w nich kategorii pojęciowej: "interes prawny", w oderwaniu od przepisów prawa materialnego regulujących istnienie stosunku najmu w przypadku zwrotu wywłaszczonej nieruchomości będącej przedmiotem najmu /tu: w kontekście art. 678 par. 1 Kc, a obecnie również w kontekście art. 138 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami /Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543 ze zm./, określanej dalej: ustawą o gospodarce nieruchomościami, przemawiających za udziałem ZHP w przedmiotowym postępowaniu jako strony,

2/ art. 41 ust. 2 ustawy o NSA wobec odczytania tego przepisu prawa bez powiązania z art. 33 ust. 1 i 2 oraz art. 41 ust. 1 ustawy o NSA,

3/ art. 30 ustawy o NSA wobec dokonania odmiennej oceny prawnej w kwestii udziału Związku Harcerstwa Polskiego w przedmiotowej sprawie, w stosunku do tej oceny, jaka miała miejsce w wyroku będącym przedmiotem skargi o wznowienie postępowania, a w konsekwencji - także -

4/ art. 412 par. 2 Kpc w związku z art. 59 ustawy o NSA wobec oddalenia skargi o wznowienie postępowania w okolicznościach nie przewidzianych tym przepisem prawa, bo bez merytorycznego rozpoznania skargi po błędnym uznaniu, iż występujący ze skargą o wznowienie postępowania nie ma legitymacji strony. Na podstawie powyższych zarzutów Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł o uchylenie przedmiotowego wyroku NSA w Warszawie Ośrodek Zamiejscowy w Rzeszowie i przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej od orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego - stosownie do art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego (...) /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ - podlegają odpowiedniemu zastosowaniu przepisy o postępowaniu kasacyjnym, w tym przepisy art. 393[11] par. 1 i par. 2 Kpc, określające zakres sprawy podlegający rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy. Wobec tego Sąd Najwyższy rozpoznał sprawę w granicach zaskarżenia rewizją nadzwyczajną oraz jej przedstawionych podstaw /art. 393[11] par. 1/, będąc związanym ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia /art. 393[11] par. 2 Kpc/.

W świetle powyższych ograniczeń zakresu sprawy poddanego rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy istotne znaczenie ma to, że rewizja nadzwyczajna w ramach swych podstaw, dotyczących przepisów procesowych i przepisów prawa materialnego, nie przedstawiła zarzutów w zakresie okoliczności faktycznych i prawnych mających znaczenie z punktu widzenia zastosowanego w sprawie art. 69 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, a także co do obowiązującego obecnie w tym przedmiocie art. 136 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami /t.j. Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543 ze zm./.

Tymczasem, jak to przedstawiono we wstępnej części niniejszego uzasadnienia, wszystkie orzeczenia, zarówno decyzje postępowania administracyjnego, jak i wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego - z dnia 15 listopada 2000 r. stwierdzający zgodność decyzji z prawem, i z dnia 6 lutego 2002 r. oddalający skargę o wznowienie postępowania - wynikają z ustalenia, że zachodziły podstawy do zastosowania w sprawie art. 69 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości. W świetle podstaw prawnych orzeczonego /z pozytywną weryfikacją w postępowaniu sądowym/ zwrotu wywłaszczonej nieruchomości decydujące znaczenie miało ustalenie, że - zgodnie z wymaganiami powyższego przepisu - nieruchomość podlegała zwrotowi dlatego, że "stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu". Ponadto oba wskazane wyżej wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażają zupełnie jednoznacznie ocenę interpretacyjną co do treści art. 69 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, że zaistnienie wskazanej przesłanki ma znaczenie definitywnie przesądzające, to znaczy, że jeżeli nieruchomość wywłaszczona stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, to podlega zwrotowi niezależnie od tego czy po wywłaszczeniu oddana została /w tym przypadku chodzi o budynek jako część składową nieruchomości/ w najem i czy na tym tle powstają jakieś roszczenia z tytułu nakładów poniesionych przez najemcę. Tę wystarczalność przesłanki zwrotu z art. 69 ust. 1 potwierdza - w aspekcie podmiotowym. - art. 69 ust. 2, według którego decyzja o zwrocie nieruchomości powinna zawierać rozliczenie między Skarbem Państwa lub gminą, na których rzecz dokonano wywłaszczenia, a osobą, na której rzecz następuje zwrot.

Powyższa interpretacja nie nasuwa zastrzeżeń i należy podkreślić, że w ramach omawianej regulacji decyzja, o której tu mowa, obejmuje z jednej strony poprzedniego właściciela /jego następcę prawnego/, a z drugiej Skarb Państwa /gminę/, na którego rzecz dokonano wywłaszczenia. Przedmiotem tej decyzji jest ustalenie stosunków pomiędzy tylko tymi podmiotami /stronami/ - co do własności nieruchomości wywłaszczonej i co do rozliczenia związanego z wywłaszczeniem. Nie ma natomiast żadnej podstawy prawnej do tego. ażeby decyzją w przedmiocie zwrotu nieruchomości wywłaszczonej objąć jeszcze inne podmioty /np. najemców/, bo nie ma upoważniającej podstawy aby w trybie administracyjnym ukształtować stosunki prawne wobec najemcy budynków znajdujących się na wywłaszczonej nieruchomości /por. art. 7 Konstytucji RP oraz art. 6 Kpa/.

Podstawami rewizji nadzwyczajnej nie zostały objęte powyższe zagadnienia subsumcji i interpretacji przepisów określających warunki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Przepisy te. chociaż stanowiły podstawę rozstrzygnięć, nie zostały przez rewidującego wskazane. Ten niezakwestionowany w rewizji nadzwyczajnej kontekst ustaleń wyroku NSA - ma znaczenie przy rozpatrywaniu podniesionych zarzutów są one bowiem ograniczone do interesu najemcy, oderwanego od istoty orzeczenia dotyczącego wszak relacji, na tle określonej nieruchomości, pomiędzy gminą a osobą, na rzecz której orzeczono zwrot ze względu na to, że nieruchomość wywłaszczona stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu.

Rewidujący - zdaje się pomijać istotę rozstrzygnięcia ze względu na przyjęte przez siebie założenie, iż podmiot wnioskujący wznowienie postępowania nie został potraktowany jako strona, w czym rewidujący upatruje naruszenia wskazanych w rewizji nadzwyczajnej przepisów art. 28 Kpa, art. 33 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 41 ust. 1 i ust. 2 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym. Jednakże takie założenie, a w konsekwencji także wynikające z niego zarzuty, są nieodpowiednie do postępowania sądowego, którego dotyczy rewizja nadzwyczajna. Wszak w tym postępowaniu Związek Harcerstwa Polskiego był wnioskodawcą wznowienia postępowania, którego wniosek został przez Sąd uznany za dopuszczalny pod każdym z formalnych warunków wznowienia postępowania. To przecież dlatego, że NSA uznał, że wnioskodawca jest stroną postępowania, którego wznowienia się domaga, że zachował termin do wystąpienia z wnioskiem i że powołał właściwą podstawę wznowienia postępowania - Sąd postępowanie to wznowił i rozpoznał sprawę merytorycznie. Stosownie do art. 412 par. 1 i par. 2 Kpc po wznowieniu postępowania sąd rozpoznaje sprawę na nowo w granicach, jakie zakreśla podstawa wznowienia i w konsekwencji ponownego rozpoznania sprawy, stosownie do okoliczności bądź oddala skargę o wznowienie bądź uwzględniając je zmienia zaskarżony wyrok albo go uchyla i pozew odrzuca lub postępowanie umarza. Zaskarżonym wyrokiem Naczelny Sąd Administracyjny przez oddalenie skargi orzekł merytorycznie w jeden ze sposobów określonych w art. 412 par. 2 Kpc.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku NSA wyraził ocenę prawną co do konsekwencji - jak to określił - "w znaczeniu meterialnoprawnym" sytuacji w jakiej znalazł się najemca budynku, znajdującego się na nieruchomości podlegającej zwrotowi na podstawie art. 69 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości. Otóż według Sądu najemca /tu ZHP/ nie jest legitymowany materialnie do przeciwstawienia swojego interesu uprawnieniu określonemu w art. 69 powołanej ustawy. Nie wiadomo dlaczego taka ocena zaskarżonego wyroku, aczkolwiek może nie wyrażona odpowiednio precyzyjnie, została w rewizji nadzwyczajnej potraktowana tak jakby w wyroku odmówiono ZHP prawa strony. Taki zaś zarzut, jak już wyżej podniesiono, jest wprost sprzeczny z sentencją wyroku, o oddaleniu skargi.

Nie ma oczywiście racji rewizja nadzwyczajna zarzucając naruszenie art. 30 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, polegające - według rewizji - na odmiennym potraktowaniu udziału ZHP w zaskarżonym wyroku w porównaniu z wyrokiem będącym przedmiotem skargi o wznowienie postępowania. Wbrew temu zarzutowi NSA w zaskarżonym wyroku zajął stanowisko takie samo, jak w wyroku z dnia 15 listopada 2000 r. Wyraża to po pierwsze stwierdzenie dotyczące spełnienia przesłanek z art. 69 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości i po drugie uznanie, że ZHP /w tym wypadku należycie reprezentowany/ nie ma - w świetle powołanego wyżej przepisu - własnego materialnego interesu /uprawnienia/, który mógłby być przeciwstawiony uprawnieniu poprzedniego właściciela /następcy/ do zwrotu nieruchomości wywłaszczonej z tego powodu, że stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu.

W rewizji nadzwyczajnej podniesiono, że za istnieniem interesu prawnego najemcy do występowania w postępowaniu o zwrot wywłaszczonej nieruchomości silnie przemawia uregulowanie zawarte w art. 138 ust. 2, obowiązującej od 1 stycznia 1998 r., ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Według bowiem tego przepisu umowa najmu dzierżawy, lub użyczenia zwracanej nieruchomości wygasa z upływem 3 miesięcy od dnia w którym decyzja o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości stała się ostateczna.

Powyższy pogląd rozumiany jako uzasadnienie udziału najemcy w postępowaniu o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, wydaje się przekonywujący zwłaszcza, że ze względu na wynikające z decyzji o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości konsekwencje, najemca nie powinien być pozbawiony możliwości wykazania, że nie zachodzą określone w ustawie /poprzednio w art. 69 ustawy z 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości a obecnie w art. 136 ustawy z 1997 r. o gospodarce nieruchomościami/ przesłanki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Jednakże dla zakresu rozpatrywanej sprawy - jak to wyżej przedstawiono - decydujące jest to, że w sprawie tej - wbrew zarzutom rewizji nadzwyczajnej - najemca /ZHP/ wziął udział w postępowaniu w charakterze strony i że sprawa wynikająca z wniosku najemcy o wznowienie postępowania została merytorycznie rozpoznana. Nie budzi także zastrzeżeń stanowisko zaskarżonego wyroku. że interes prawny najemcy /obecnie wynikający z art. 138 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami/ nie stwarza prawnej podstawy do niezastosowania przepisu art. 69 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /obecnie art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami/ określającego prawo żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.

Z powyższych przyczyn uznając, że rewizja nadzwyczajna nie miała usprawiedliwionych podstaw, Sąd Najwyższy orzekł w myśl art. 393[12] Kpc.