Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VI SA/Wa 1709/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-10-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6172 Notariusze i aplikanci notarialni
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Zbigniew Rudnicki (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aneta Lemiesz Sędzia WSA Andrzej Wieczorek Protokolant st. ref. Katarzyna Zielińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 października 2015 r. sprawy ze skargi W. M. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na dni [...] września 2014 r. z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego oddala skargę w całości


UZASADNIENIE

Uchwałą z dnia [...] kwietnia 2015 r. Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na dni [...] września 2014 r., powołanej zarządzeniem Ministra Sprawiedliwości nr [...] z dnia [...] sierpnia 2014 r., podjętą na podstawie art. 74h § 1, § 9 i § 12 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (Dz. U. z 2014 r., poz. 164, z późn. zm.; dalej: poa) w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267, z późn. zm.; dalej: kpa), po rozpatrzeniu odwołania W.M., c. A. i A., (zdającej) od uchwały [...] z dnia [...] października 2014 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w W. w sprawie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego, utrzymano w mocy zaskarżoną uchwałę.

Komisja Egzaminacyjna stwierdziła, że zdająca uzyskała wynik negatywny z egzaminu notarialnego.

Zdająca z dwóch projektów aktów notarialnych otrzymała ocenę dostateczną (za każdy projekt aktu), natomiast z opinii prawnej otrzymała ocenę niedostateczną. Ponieważ zgodnie z treścią art. 74 f § 1 poa, pozytywny wynik z egzaminu notarialnego otrzymuje wyłącznie zdający, który z każdej części egzaminu notarialnego uzyskał ocenę pozytywną, Komisja Egzaminacyjna stwierdziła, że zdająca uzyskała negatywny wynik z egzaminu notarialnego.

W odwołaniu zdająca kwestionując ocenę negatywną z opinii prawnej, zaskarżyła powyższą uchwałę w całości i wniosła o jej uchylenie oraz podjęcie uchwały stwierdzającej pozytywny wynik z egzaminu notarialnego, przy wystawieniu oceny pozytywnej za opinię prawną.

W uzasadnieniu podniosła, że sporządzona przez nią opinia prawna spełnia wszystkie kryteria oceny prac określone w art. 74e § 2 pon, a mając na względzie treść art. 74d § 3 pon, który określa skalę ocen od celującej do niedostatecznej, stopień przygotowanej przez nią opinii prawnej uzasadniania wystawienie oceny pozytywnej.

Komisja Egzaminacyjna II stopnia zważyła, że odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie

Druga część egzaminu obejmowała sporządzenie opinii prawnej, w której egzaminowany miał udzielić odpowiedzi w kwestii dopuszczalności bądź odmowy sporządzenia aktu notarialnego obejmującego umowę sprzedaży nieruchomości.

Stan faktyczny był następujący: W dniu 4 września 2014 r. w kancelarii notarialnej stawili się Jan Kowalski i Andrzej Zieliński, którzy oświadczyli, iż Andrzej Zieliński zamierza nabyć od Jana Kowalskiego za cenę 230 000 zł nieruchomość objętą księgą wieczystą nr KR1 P/00002525/3, według zapisów której jako właścicielka była ujawniona Jagoda Jakubiec na podstawie umowy darowizny z dnia 5 czerwca 2014 r., natomiast w dziale III wpisane zostało w dniu 28 marca 2013 r. na rzecz Jana Kowalskiego roszczenie o przeniesienie prawa własności przedmiotowej nieruchomości, na podstawie przedwstępnej umowy sprzedaży z dnia 5 marca 2013 r.

Jan Kowalski oświadczył, że wynikający z księgi wieczystej stan prawny tej nieruchomości nie jest zgodny z jej rzeczywistym stanem prawnym, bowiem to on, a nie Jagoda Jakubiec, jest właścicielem. Powołaną wyżej umową przedwstępną Maria Michno zobowiązała się mu sprzedać opisywaną nieruchomość w terminie do 31 grudnia 2013 r. za cenę 220 000 zł, przy czym Maria Michno zarówno w dniu 31 grudnia 2013 r., jak i 10 stycznia 2014 r. nie stawiła się u notariusza, celem zawarcia przyrzeczonej umowy sprzedaży.

W dniu 1 kwietnia 2014 r. Jan Kowalski wystąpił do sądu z powództwem przeciwko Marii Michno o zawarcie umowy sprzedaży w wykonaniu przywołanej wyżej umowy przedwstępnej. Po otrzymaniu odpisu pozwu, pozwana w dniu 5 czerwca 2014 r. darowała tą nieruchomość swojej córce Jagodzie Jakubiec. W tamtym procesie Maria Michno nie wyraziła zgody na wstąpienie Jagody Jakubiec w jej miejsce.

Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2014 r., Sąd Okręgowy uwzględniając powództwo w całości, zobowiązał pozwaną Marię Michno do złożenia oświadczenia woli, iż w wykonaniu przedwstępnej umowy sprzedaży z dnia 5 marca 2013 r. przenosi na powoda Jana Kowalskiego własność tej nieruchomości, uzależniając złożenie przez pozwaną powyższego oświadczenia od równoczesnej zapłaty przez powoda ceny 220 000 zł.

Jan Kowalski okazał notariuszowi odpis w/w wyroku zaopatrzony w klauzulę prawomocności, a ponadto dowód potwierdzenie wpłaty na rachunek bankowy Marii Michno kwoty 220 000 zł.

Egzaminatorzy oceniający opinię prawną sporządzoną przez zdającą nie byli jednolici w swych ocenach cząstkowych, wystawiając odpowiednio oceny dostateczną i niedostateczną. Egzaminator, który wystawił ocenę dostateczną wskazał, że sporządzone przez zdającą opracowanie spełnia wymogi opinii prawnej, trafnie też zinterpretowała przepisy regulujące umowę przedwstępną oraz zaproponowała prawidłowe rozwiązanie problemu o niemożności sporządzenia aktu notarialnego dokumentującego wnioskowaną przez Jana Kowalskiego czynność prawną. Wytknął natomiast pominięcie rozważań na gruncie przepisu art. 1047 § 2 k.p.c., art. 192 pkt 3 k.p.c. oraz art. 788 § 1 k.p.c, a także błędny wywód w kwestii niemożności zadośćuczynienia roszczeniu Jana Kowalskiego na skutek zbycia nieruchomości, bowiem sytuacja, o jakiej mowa w opinii dotyczy zbycia nieruchomości przed procesem.

Z kolei egzaminator, który wystawił ocenę niedostateczną, również uznał, że sporządzona opinia spełnia wymagania formalne. Natomiast od strony językowej wskazał na liczne błędy literowe, techniczne i gramatyczne, a ich nagromadzenie powodują, że opinia stała się mało zrozumiała. Od strony merytorycznej wytknął nietrafność w stanie faktycznym objętym zadaniem egzaminacyjnym odwołania się do orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego zbycia przedmiotu umowy przyrzeczonej na rzecz osoby trzeciej przed wszczęciem procesu o zawarcie takiej umowy.

Konsekwencją tego było błędne stwierdzenie co do konieczności dochodzenia roszczenia na podstawie art. 59 k.c. Ponadto nie przywołano przepisów art. 192 pkt. 3 k.p.c. oraz art. 1047 § 2 k.p.c. i wprawdzie wniosek o niemożliwości sporządzenia aktu notarialnego okazał się zasadny, ale jego uzasadnienie nietrafne.

Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 stycznia 2013 r., II GSK 1950/11 (LEX nr 1270115), tylko praca egzaminacyjna spełniająca jednocześnie wszystkie kryteria wymienione w art. 74e UPN, może uzyskać pozytywną ocenę. Musi więc spełniać podstawowe wymogi formalne. Zdający musi zastosować zasadniczo właściwe przepisy prawa i poprawnie je zinterpretować, a problem co do istoty musi być trafnie rozstrzygnięty. W uzasadnieniu wyroku NSA m.in. stwierdził, że "mylny jest pogląd, że mając na względzie skalę ocen z art. 74d § 6 UPN, jeżeli praca spełnia choćby jedno z kryteriów, to ocena za nią wystawiona powinna być pozytywna, choć odpowiednio obniżona".

Wprawdzie zdająca nie przywołała uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/66, wpisanej do księgi zasad prawnych (OSNCP 1968/12/199), ale powołała się na inne zbieżne z nią orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2002 r., II CKN 930/00, w tym fragmencie, który był miarodajny w stanie faktycznym objętym zadaniem egzaminacyjnym. Jak wynika z opisu tego zadania, Jan Kowalski wystąpił przeciwko Marii Michno z powództwem o zawarcie przyrzeczonej umowy sprzedaży przedmiotowej nieruchomości w wykonaniu umowy przedwstępnej, a zatem swoje roszczenie wywodził z art. 390 § 2 k.c. W dniu 10 czerwca 2014 r, Sąd Okręgowy wydał w tamtej sprawie wyrok, którym dochodzone przez Jana Kowalskiego powództwo uwzględnił w całości.

Według powołanego wyżej orzeczenia Sądu Najwyższego zasada, iż prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające obowiązek strony (pozwanego) złożenia oznaczonego oświadczenia woli, zastępuje to oświadczenie, i jeśli ma stanowić składnik umowy, do jej zawarcia konieczne jest złożenie odpowiedniego oświadczenia woli także przez drugą stronę (powoda) z zachowaniem wymaganej formy - nie dotyczy zawarcia umowy przyrzecznej w wykonaniu umowy przedwstępnej (art. 390 § 2 k.c.) oraz wypadków, gdy sąd uwzględnia powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy całkowicie zgodne z żądaniem powoda, bowiem w takich wypadkach orzeczenie sądu stwierdza zawarcie umowy i zastępuje tą umowę, czyli oświadczenia woli obu stron kontraktu.

W zadaniu egzaminacyjnym powołując treść tegoż wyroku opisano szczegółowo oświadczenie woli, do złożenia którego sąd zobowiązał pozwaną Marię Michno, a którego złożenie sąd uzależnił od równoczesnej zapłaty przez powoda Jana Kowalskiego ceny w wysokości 220 000 zł, to wskazanie w tym zadaniu, że powództwo o zawarcie przyrzeczonej umowy sprzedaży zostało uwzględnione w całości, nie pozostawia wątpliwości co do tego, że w istocie zapadły w tamtej sprawie wyrok stwierdzał obowiązek zawarcia umowy (zastępujący także oświadczenie woli powoda), zaś w przywołanej sentencji tegoż wyroku dokładnie wyeksponowane zostały treść oświadczenia woli pozwanej i treść obowiązku powoda (tj. zapłaty ceny).

W konsekwencji w stanie faktycznym objętym zadaniem egzaminacyjnym, zdająca prawidłowo zinterpretowała przepisy art. 64 k.c., art. 1047 § 1 k.p.c. i art. 390 § 2k.c.

Najistotniejszy jednak mankament opracowania, którego nie ustrzegła się odwołująca, polega na braku powiązania orzeczonego wobec Jana Kowalskiego obowiązku zapłaty ceny w kwocie 220 000 zł z przepisem art. 1047 § 2 k.p.c, zgodnie z którym, jeżeli złożenie oświadczenia woli jest uzależnione od świadczenia wzajemnego wierzyciela, skutek w postaci zastąpienia orzeczeniem sądu oświadczenia woli dłużnika powstaje dopiero z chwilą prawomocnego nadania orzeczeniu klauzuli wykonalności. Z kolei skuteczności wniosku o nadanie klauzuli wykonalności takiemu wyrokowi jest uzależniona od wykazania przez wierzyciela wykonania nałożonego na niego obowiązku (w tym wypadku chodzi o zapłatę ceny) dokumentem urzędowym lub prywatnym z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 786 § 1 k.p.c.).

Z uwagi właśnie na brak przedstawienia tytułu wykonawczego w postaci wyroku sądu z dnia 10 czerwca 2014 r. zaopatrzonego w klauzulę wykonalności (art. 776 k.p.c), nie nastąpił skutek orzeczenia w postaci zastąpienia oświadczenia woli Marii Michno. W efekcie nie było wystarczające dołączenie odpisu wyroku sądu jedynie z klauzulą prawomocności i z tego właśnie względu nie mogło dojść do sporządzenia aktu notarialnego obejmującego umowę sprzedaży przedmiotowej nieruchomości pomiędzy Janem Kowalskim i Andrzejem Zielińskim.

W opracowaniu zdająca w ogóle nie powołała powyższych przepisów i nie uczyniła przedmiotem rozważań prawnych, wychodząc z błędnego założenia, iż przeszkoda w sporządzeniu aktu notarialnego tkwi w tym, iż w księdze wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości, w chwili wydania wyroku przez Sąd Okręgowy jako właścicielka nie figurowała pozwana Maria Michno, lecz jej córka Jagoda Jakubiec, której pozwana darowała nieruchomość, przy czym pozwana nie wyraziła zgody na wstąpienie do procesu w jej miejsce Jagody Jakubiec.

Kolejnym brakiem opracowania zdającej jest pominięcie właściwej analizy dokonanego w dniu 28 maja 2013 r. w dziale III księgi wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości wpisu na rzecz Jana Kowalskiego roszczenia o przeniesienie jej prawa własności na podstawie przedwstępnej umowy sprzedaży z dnia 5 marca 2014 r. w oparciu o przepisy art. 16 ust. 2 pkt. 2 w zw. z art. 17 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece. Zgodnie bowiem z art. 17 przez ujawnienie w księdze wieczystej roszczenia uzyskuje ono skuteczność względem praw nabytych przez czynność prawną po jego ujawnieniu, czyli w stanie faktycznym wynikającym z zadania egzaminacyjnego powyższe roszczenie, skuteczne względem osoby zobowiązanej z przedwstępnej umowy sprzedaży, przekształca się w roszczenie przeciwko każdoczesnemu właścicielowi nieruchomości, który ją nabył po ujawnieniu tegoż roszczenia w księdze wieczystej. Nabywca nabywa własność nieruchomości, jednak z ograniczeniem wynikającym z wpisu w dziale III księgi wieczystej.

Właśnie taka sytuacja zachodzi w stanie faktycznym wynikającym z zadania egzaminacyjnego, ponieważ zawarcie umowy darowizny (5 czerwca 2014 r.) pomiędzy Marią Michno (pozwaną w sprawie o zobowiązanie do wykonania przedwstępnej umowy sprzedaży z dnia 5 marca 2013 r.) i Jagodą Jakubiec nastąpiło po ujawnieniu roszczenia Jana Kowalskiego w księdze wieczystej.

Zdająca wprawdzie powołała się na przepisy art. 6 i 17 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ale w kontekście przesłanek z art. 59 k.c.

Konsekwencją powyższego uchybienia było również nie zwrócenie uwagi na aspekty procesowe zbycia przedmiotowej nieruchomości przez Marię Michno w toku procesu o zobowiązanie jej do zawarcia umowy przyrzeczonej w wykonaniu przedwstępnej umowy sprzedaży. Zgodnie z art. 192 pkt. 3 k.p.c. zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa objętych sporem nie ma wpływu na dalszy bieg sprawy, zaś nabywca może wejść na miejsce zbywcy za zezwoleniem strony przeciwnej. Pozwana ze sprawy o zobowiązanie do wykonania przedwstępnej umowy sprzedaży - Maria Michno nie wyraziła zgody na wstąpienie Jagody Jakubiec do procesu w jej miejsce, jednakże skutkiem prawnym wynikającym z powołanego przepisu jest rozpatrzenie sporu z pominięciem faktu zbycia przedmiotowej nieruchomości. W efekcie, pomimo wydania wyroku przeciwko zbywcy nieruchomość - Marii Michno, Jan Kowalski może uzyskać tytuł wykonawczy przeciwko Jagodzie Jakubiec na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. (zob. przeważające stanowisku w orzecznictwie Sądu Najwyższego jak: uchwała z dnia 27 lipca 1989 r., III CZP 69/89, wyrok z dnia 20 stycznia 2010 r., III CSK 171/09, postanowienie z dnia 27 maja 2010 r, III CZP 24/10), względnie (stanowisko mniejszościowe) wystąpić przeciwko Jagodzie Jakubiec z powództwem o ustalenie istnienia po jej stronie zobowiązania wynikającego z umowy przyrzeczonej, które to zobowiązanie sąd stwierdził wobec zbywczyni Marii Michno (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2010 r., III CZP 38/10, OSNC 2011/1/3).

W związku z powyższym, przyjęcie przez zdającą konstrukcji roszczenia z art. 59 k.c. nie było adekwatne i celowe w stanie faktycznym opisanym w zadaniu egzaminacyjnym, gdyż zmuszałoby Jana Kowalskiego do wytoczenia kolejnego procesu, w dodatku przeciwko obu stronom umowy darowizny z dnia 5 czerwca 2014 r., w sytuacji gdy istniała prostsza i zarazem szybsza oraz tańsza droga procesowa jaką było skorzystanie z instytucji uregulowanych w art. 192 pkt. 3 k.p.c. w zw. z art. 788 § 1 k.p.c. - chodzi o wniosek o nadanie klauzuli wykonalności wyrokowi z dnia 10 czerwca 2014 r, z zaznaczeniem przejścia obowiązku z dotychczasowej dłużniczki Marii Michno na dłużniczkę Jagodę Jakubiec. Rzecz jasna, wnioskiem tym objęta byłaby też kwestia związana z art. 1047 § 2 k.p.c. w zw. z art. 786 § 1 k.p.c. tj. z wypełnieniem przez Jana Kowalskiego obowiązku w postaci zapłaty ceny za przedmiotową nieruchomość na rzecz Marii Michno, w celu uzyskania klauzuli wykonalności uskuteczniającej zastąpienie jej oświadczenia woli.

Zdająca nie wyjaśniła również z jakich przyczyn umowa darowizny jest nieważna (art. 58 k.c., str. 3 opracowania).

Zważywszy na powyżej przedstawione uchybienia i braki, pomimo trafnej ostatecznej tezy wniosku opinii o odmowie sporządzenia aktu notarialnego, nie jest uzasadnionym wystawienie oceny pozytywnej za opracowanie opinii prawnej. Poza wyjaśnieniem istoty orzeczenia zobowiązującego do złożenia oświadczenia woli w wykonaniu przedwstępnej umowy sprzedaży, nie zostało prawidłowo rozpracowane którekolwiek z istotnych zagadnień wynikających ze stanu faktycznego objętego zadaniem egzaminacyjnym. Nadto opinia nie została zaopatrzona podpisem sporządzającego ją notariusza, co stanowi istotny błąd formalny.

Ocenę merytoryczną sporządzonej opinii prawnej Komisja Odwoławcza uzupełniła analizą obowiązującego stanu prawnego z punktu widzenia zakresu rozpatrywania odwołania.

Wskazując na znaczenie "odpowiedniego" stosowania przepisów kpa Komisja m.in. podkreśliła, odwołując się w tym zakresie do orzecznictwa sądów administracyjnych (m.in. wyroki NSA z dnia 13 grudnia 2011 r. wydane w sprawach II GSK II 1421/10 i II GSK 1289/10), że postępowanie odwoławcze przed komisją odwoławczą jest postępowaniem szczególnym, którego zakres strona określa w odwołaniu. Komisja kontroluje tylko tę część egzaminu, która została zakwestionowana przez stronę. Nie jest to zatem drugoinstancyjne postępowanie administracyjne w rozumieniu kpa, tylko szczególne postępowanie odwoławcze, które ma na celu przede wszystkim rozpatrzenie zasadności zarzutów odwołania, nie zaś skontrolowanie całego przebiegu egzaminu ani też ponowne sprawdzenie wszystkich prac egzaminacyjnych. Jednakże, jeżeli komisja odwoławcza rozpatrując odwołanie dostrzeże mankamenty w kwestionowanej pracy, nie podnoszone przez egzaminatorów Komisji I stopnia, to ma obowiązek brania ich pod uwagę. Powołanie się tego organu na takie uchybienie nie narusza zakazu reformationis in peius, gdy nie dochodzi do obniżenia oceny z zaskarżonej części egzaminu. Reguła ta działa także w drugą stronę.

Skargę na powyższą uchwałę Komisji Egzaminacyjnej wniosła do tut. Sądu zdająca całości zarzucając jej naruszenie:

1) przepisu prawa materialnego - art. 74e § 2 U.P.N. poprzez nieuwzględnienie i niewłaściwe zastosowanie ustalonych przez ustawodawcę kryteriów oceny pracy zadania pisemnego egzaminu notarialnego, tj. w zakresie sporządzonej przez skarżącą opinii prawnej, w szczególności poprzez brak odrębnego odniesienia się do każdego z tych kryteriów z osobna, jak i ustalenia, które z nich skarżąca spełniła i w jakim stopniu,

2) przepisu prawa materialnego - art. 74d § 3 U.P.N. w zw. z art. 74e § 2 U.P.N. poprzez niewłaściwe zastosowanie ustalonej przez ustawodawcę skali ocen polegające na nieuzasadnionym utrzymaniu oceny negatywnej z opinii prawnej, w sytuacji gdy stopień spełnienia kryteriów w przygotowanej przez skarżącą opinii prawnej uzasadnia wystawienie oceny pozytywnej (co najmniej dostatecznej), a w uzasadnieniu uchwały Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia nie zostały wskazane przesłanki całkowicie dyskwalifikująca pracę,

3) obrazę przepisów postępowania - art. 7 k.p.a., 77 k.p.a., 80 k.p.a., 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 74h § 12 U.P.N., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez nie podjęcie w toku postępowania odwoławczego kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy, brak wyczerpującego rozpatrzenia materiału zgromadzonego w sprawie oraz zarzutów sformułowanych w odwołaniu, o czym w szczególności świadczy brak odniesienia się do spełnienia kryteriów oceny, pominięcie okoliczności wskazujących na pozytywną ocenę pracy oraz oparcie się przez Komisję Egzaminacyjną II Stopnia co do zasady na uchybieniach zawartych w opinii prawnej przy braku wszechstronnego rozważenia pozytywnych elementów opinii prawnej,

4) obrazę przepisu postępowania - art. 139 k.p.a. poprzez naruszenie wyrażonego w nim zakazu reformationis in peius poprzez podniesienie w uzasadnieniu uchwały zarzutów co do opinii prawnej, nie podnoszonych przez Komisję Egzaminacyjną I Stopnia, i oparcie rozstrzygnięcia przez Komisję Egzaminacyjną II Stopnia na tych podniesionych zarzutach,

5) obrazę przepisu prawa materialnego - § 5 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego z dnia 16 lipca 2009 r. (dalej "Rozporządzenie") poprzez przekroczenie przez Komisje Egzaminacyjną II Stopnia granic zarzutów podniesionych w odwołaniu od uchwały Nr [...] z dnia [...].10.2014 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w W..

Wskazując na powyższe naruszenia skarżąca wniosła o uwzględnienie przez Komisję Egzaminacyjną II Stopnia niniejszej skargi w całości poprzez dokonanie zmiany zaskarżonej uchwały poprzez uchylenie uchwały Nr [...] z dnia [...].10.2014 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w W. w sprawie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego i ustalenie pozytywnego wyniku z egzaminu notarialnego.

W przypadku nieuwzględnienia powyższego wniosku i przekazania niniejszej skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej uchwały Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a i c p.p.s.a. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.

W uzasadnieniu skarżąca rozwinęła przedstawione w skardze zarzuty i m.in. wskazała, że wychodząc z art. 74d § 3 U.P.N., który określa skalę ocen od celującej do niedostatecznej, stopień spełnienia tych kryteriów w przygotowanej przez skarżącą opinii prawnej uzasadnia wystawienie oceny pozytywnej (co najmniej dostatecznej). Rozwijając powyższe podkreślić bowiem należy, że:

1) przygotowana przez skarżącą opinia spełnia wymogi formalne opinii prawnej, co potwierdzili dwaj egzaminatorzy Komisji I Stopnia,

2) w opinii skarżąca prawidłowo przytoczyła i zinterpretowała art. 64 k.c., art. 1047 § 1 k.p.c. oraz 390 § 2 k.c,

3) w opinii skarżąca prawidłowo zinterpretowała art. 1047 § 2 k.p.c. w zw. z art. 786 § 1 k.p.c. odnoszący się do świadczenia wzajemnego i nadania orzeczeniu klauzuli wykonalności,

4) w opinii skarżąca prawidłowo przytoczyła i zinterpretowała art. 6 i 17 ustawy z dnia o księgach wieczystych i hipotece,

5) w opinii skarżąca prawidłowo przeanalizowała treść księgi wieczystej,

6) prawidłowo rozważyła kwestię zbycia nieruchomości przez Marię Michno na rzecz Jagody Jakubiec w kontekście ujawnionego wcześniej w księdze wieczystej roszczenia Jana Kowalskiego o przeniesienie własności nieruchomości,

7) przytoczyła orzecznictwo Sądu Najwyższego uzasadniające jej argumentację, potwierdzające jej proces myślowy i prowadzące do rozwiązania pytania egzaminacyjnego,

8) udzieliła poprawnej odpowiedzi na sformułowane pytanie egzaminacyjne, wskazując na niedopuszczalność dokonania zamierzonej przez Jana Kowalskiego czynności.

Mając zatem do dyspozycji cztery oceny pozytywne oraz jedną negatywną Komisja Egzaminacyjna II stopnia niesłusznie utrzymała w tej sytuacji uchwałę Komisji Egzaminacyjnej I Stopnia; mówiąc inaczej, Komisja Egzaminacyjna II Stopnia wystawiła najniższą ocenę za pracę, w której zostały spełnione wszystkie kryteria oceny prac określone w art. 74e § 2 U.P.N. oraz która zawierała wysoki stopień uwzględniania tych kryteriów. Komisja Egzaminacyjna II Stopnia nie wypowiedziała się ponadto, dlaczego powyższe pozytywne elementy opinii prawnej były niewystarczające dla podwyższenia oceny z opinii prawnej.

Skarżąca podkreśliła też, że Komisja Egzaminacyjna II Stopnia w istocie pominęła fakt, że przedmiotem opinii było rozstrzygnięcie o dopuszczalności sporządzania aktu. Przedmiotem zadania egzaminacyjnego nie było natomiast dalsze doradztwo prawne na rzecz Jana Kowalskiego.

W odpowiedzi na skargę Komisja Egzaminacyjna wniosła o jej oddalenie.

Podtrzymując w całości stanowisko Komisji II stopnia wyrażone w zaskarżonej uchwale Komisja stwierdziła, że zarzuty skargi zdającej nie są zasadne, w związku z czym skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Odnośnie oceny wystawionej za opracowaną przez skarżącą opinię prawną Komisja przypomniała, że najistotniejszym mankamentem opinii był brak powiązania orzeczonego wobec Jana Kowalskiego obowiązku zapłaty ceny w kwocie 220 000 zł z przepisem art. 1047 § 2 k.p.c. Z uwagi na brak przedstawienia tytułu wykonawczego w postaci wyroku sądu z dnia 10 czerwca 2014 r. zaopatrzonego w klauzulę wykonalności (art. 776 k.p.c.), nie nastąpił skutek orzeczenia w postaci zastąpienia oświadczenia woli Marii Michno. W efekcie nie było wystarczające dołączenie odpisu wyroku sądu jedynie z klauzulą prawomocności i z tego właśnie względu nie mogło dojść do sporządzenia aktu notarialnego obejmującego umowę sprzedaży przedmiotowej nieruchomości pomiędzy Janem Kowalskim i Andrzejem Zielińskim. W opracowaniu zdająca w ogóle nie powołała powyższych przepisów i nie uczyniła przedmiotem rozważań prawnych, wychodząc z błędnego założenia, iż przeszkoda w sporządzeniu aktu notarialnego tkwi w tym, iż w księdze wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości, w chwili wydania wyroku przez Sąd Okręgowy jako właścicielka nie figurowała pozwana Maria Michno, lecz jej córka Jagoda Jakubiec, której pozwana darowała nieruchomość, przy czym pozwana nie wyraziła zgody na wstąpienie do procesu w jej miejsce Jagody Jakubiec.

Kolejnym brakiem opracowania zdającej jest pominięcie właściwej analizy dokonanego w dniu 28 maja 2013 r. w dziale III księgi wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości wpisu na rzecz Jana Kowalskiego roszczenia o przeniesienie jej prawa własności na podstawie przedwstępnej umowy sprzedaży z dnia 5 marca 2014 r. w oparciu o przepisy art. 16 ust. 2 pkt. 2 w zw. z art. 17 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece. Konsekwencją powyższego uchybienia było również nie zwrócenie uwagi na aspekty procesowe zbycia przedmiotowej nieruchomości przez Marię Michno w toku procesu o zobowiązanie jej do zawarcia umowy przyrzeczonej w wykonaniu przedwstępnej umowy sprzedaży. W związku z powyższym, przyjęcie przez zdającą konstrukcji roszczenia z art. 59 k.c. nie było adekwatne i celowe w stanie faktycznym opisanym w zadaniu egzaminacyjnym, gdyż zmuszałoby Jana Kowalskiego do wytoczenia kolejnego procesu, w dodatku przeciwko obu stronom umowy darowizny z dnia 5 czerwca 2014 r., w sytuacji gdy istniała prostsza i zarazem szybsza oraz tańsza droga procesowa jaką było skorzystanie z instytucji uregulowanych w art. 192 pkt. 3 k.p.c. w zw. z art. 788 § 1 k.p.c. - wniosek o nadanie klauzuli wykonalności wyrokowi z dnia 10 czerwca 2014 r, z zaznaczeniem przejścia obowiązku z dotychczasowej dłużniczki Marii Michno na dłużniczkę Jagodę Jakubiec. Zdająca nie wyjaśnia również z jakich przyczyn umowa darowizny jest nieważna (art. 58 k.c, str. 3 opracowania).

Zważywszy na powyżej przedstawione w zaskarżonej uchwale uchybienia i braki, pomimo trafnej tezy wniosku opinii o odmowie sporządzenia aktu notarialnego nie było uzasadnione wystawienie oceny pozytywnej za opinię prawną. Poza wyjaśnieniem istoty orzeczenia zobowiązującego do złożenia oświadczenia woli w wykonaniu przedwstępnej umowy sprzedaży, nie zostało prawidłowo rozpracowane którekolwiek z istotnych zagadnień wynikających ze stanu faktycznego objętego zadaniem egzaminacyjnym. Nadto opinia nie została zaopatrzona podpisem sporządzającego ją notariusza, co stanowi istotny błąd formalny.

Podtrzymując dotychczasowe stanowisko Komisja II stopnia podniosła, że zaskarżona uchwała jest prawidłowa, została uzasadniona w sposób jasny i wystarczający i mimo swej surowości nie narusza ona poa ani przepisów postępowania, w związku z czym skarga zdającej nie zasługuje na uwzględnienie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269, z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.– Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U z 2012 r., poz. 270, z późn. zm..; zwaną dalej p.p.s.a.).

Rozpoznając skargę w świetle powołanych wyżej kryteriów należy uznać, że nie zasługuje ona na uwzględnienie.

Przedmiotem rozpoznania przez Sąd była skarga na uchwałę z dnia [...] kwietnia 2015 r. Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na dni [...] września 2014 r., którą po rozpatrzeniu odwołania zdającej od uchwały nr [...] z dnia [...] października 2014 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w W. w sprawie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego (w rozpatrywanej sprawie – negatywnego), utrzymano w mocy zaskarżoną uchwałę.

Zaskarżonej uchwale zarzucono w skardze naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 74e § 2, art. 74d § 3 w zw. z art. 74e § 2 poa, a także § 5 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego z dnia [...] lipca 2009 r.

W skardze podniesiono również zarzut naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci art. art. 7 k.p.a., 77 k.p.a., 80 k.p.a., 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 74h § 12 poa, jak również art. 139 k.p.a. poprzez naruszenie wyrażonego w nim zakazu reformationis in peius.

Przystępując do rozpoznania sprawy należy przede wszystkim zauważyć, że egzamin notarialny podlega zasadom określonym przepisami ustawy Prawo o notariacie i - jak wynika z art. 74 § 3 tej ustawy – polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu notarialnego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza. Jest to zatem niewątpliwie egzamin zawodowy, co wywiera również istotny wpływ w sferze jego zakresu i oceny prac.

Ustawodawca wymaga od kandydata na notariusza zarówno posiadania wiedzy, jak i umiejętności jej praktycznego zastosowania, zaś egzamin polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego zdającego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza. Wymóg ten jest oczywisty, skoro z istoty zawodu wynika, że notariusz jest powołany do dokonywania czynności, którym strony są obowiązane lub pragną nadać formę notarialną (czynności notarialnych), w zakresie swoich uprawnień działa jako osoba zaufania publicznego, zaś czynności notarialne, dokonane przez niego zgodnie z prawem, mają charakter dokumentu urzędowego (art. 1 § 1, 2 § 1 i § 2 Prawa o notariacie).

Egzamin notarialny przeprowadza się raz w roku w terminie wyznaczonym przez Ministra Sprawiedliwości (§ 5). Egzamin notarialny składa się z trzech części pisemnych (§ 4).

Pierwsza i druga część egzaminu notarialnego polegają na opracowaniu projektów aktów notarialnych na podstawie opisanych przypadków (art. 74 d § 1). Trzecia część egzaminu notarialnego polega na opracowaniu projektu odmowy dokonania czynności notarialnej albo uzasadnienia jej dopuszczalności albo na opracowaniu projektu czynności notarialnej innej niż akt notarialny (§ 2).

Członkowie komisji dokonują oceny za poszczególne części egzaminu notarialnego z zastosowaniem następującej skali ocen:

a) oceny pozytywne:

a) celująca (6),

b) bardzo dobra (5),

c) dobra (4),

d) dostateczna (3);

2) ocena negatywna - niedostateczna (2).

Oceny rozwiązania każdego z zadań z części egzaminu notarialnego dokonują niezależnie od siebie dwaj członkowie komisji, biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu.

Każdy z członków komisji sprawdzających pracę pisemną wystawia ocenę cząstkową i sporządza pisemne uzasadnienie wystawionej oceny cząstkowej i przekazuje je niezwłocznie przewodniczącemu komisji, który załącza wszystkie uzasadnienia ocen cząstkowych dotyczące prac zdającego do protokołu z przebiegu egzaminu notarialnego.

Ostateczną ocenę z pracy pisemnej z każdego z zadań z części egzaminu notarialnego stanowi średnia ocen cząstkowych przyznanych przez każdego członka komisji sprawdzającego pracę pisemną, przy czym:

1) oceny pozytywne to:

a) celująca - jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 6,00,

b) bardzo dobra - jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 5,00 lub 5,50,

c) dobra - jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 4,00 lub 4,50,

d) dostateczna - jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 3,00 lub 3,50;

2) ocena negatywna - niedostateczna - jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 2,00 lub 2,50.

informacje o jednostce

orzeczenia sądów.

Pozytywny wynik z egzaminu notarialnego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu notarialnego otrzymał ocenę pozytywną.

Komisja podejmuje uchwałę o wyniku egzaminu notarialnego większością głosów obecnych członków. Komisja doręcza zdającemu uchwałę a jej odpis przesyła w terminie 7 dni Ministrowi Sprawiedliwości, Prezesowi Krajowej Rady Notarialnej oraz dołącza do akt osobowych zdającego.

Z przebiegu egzaminu notarialnego sporządza się niezwłocznie protokół, który podpisują członkowie komisji uczestniczący w egzaminie notarialnym. Członkowie komisji mogą zgłaszać uwagi do protokołu.

Minister Sprawiedliwości powołuje, w drodze zarządzenia, komisję egzaminacyjną II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości, zwaną dalej "komisją odwoławczą", w składzie 9 członków. Do zadań komisji odwoławczej należy rozpatrywanie odwołań od wyników egzaminu notarialnego

Od uchwały o wyniku egzaminu notarialnego zdającemu przysługuje odwołanie do komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości w terminie 14 dni od dnia otrzymania uchwały Komisji I Stopnia..

Zadaniem komisji odwoławczej jest ponowna ocena pracy zdającego. Ocena ta dokonywana jest niejako dwustopniowo, bowiem w pierwszym etapie komisja ustosunkowuje się do postawionych w odwołaniu zarzutów, głosując nad ostateczną oceną zakwestionowanej części egzaminu, a następnie podejmowana jest uchwała nad oceną ogólną egzaminu notarialnego. Pierwszy etap pracy komisji odwoławczej realizowany jest w oparciu o pisemną opinię dotyczącą zasadności podniesionych w odwołaniu zarzutów sporządzoną przez przewodniczącego komisji lub wyznaczonego jej członka (§ 5 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 rozporządzenia). Opinia ta referowana jest wraz z całością sprawy z danego odwołania na posiedzeniu komisji odwoławczej przez wyznaczonego członka komisji. Zarówno opinia i wyrażone w niej przez członka komisji stanowisko, jak też głosowanie nad wynikiem części egzaminu notarialnego, którego dotyczą zarzuty i opinia oraz głosowanie nad wynikiem egzaminu notarialnego stanowią zupełny proces, dokonywanej na podstawie art. 74h § 9 i § 10 p.n. ponownej oceny pracy zdającego. Nie może zatem ulegać wątpliwości, że w procesie ponownej oceny pracy zdającego w postępowaniu odwoławczym organ administracyjny ma obowiązek, wynikający przede wszystkim z art. 7, 77 i 80 k.p.a., wszechstronnego i dokładnego wyjaśnienia okoliczności sprawy, w którym mieści się również ocena ewentualnych mankamentów pracy egzaminacyjnej niedostrzeżonych przez Komisję Egzaminacyjną. Jasne jest zarazem że reguła ta działa także w drugą stronę, a zatem organ odwoławczy, związany zakresem zaskarżenia (zaskarżona część egzaminu), winien wziąć pod uwagę te pozytywne elementy pracy, które zostały pominięte przez egzaminatorów, a co do których skarżąca nie sformułowała zarzutów w swoim odwołaniu. Niezasadne są wobec powyższego podniesione przez skarżącą zarzuty związane z zakresem postępowania odwoławczego oraz dotyczące ustalenia i oceny przez Komisję II stopnia niedostrzeżonych przez egzaminatorów Komisji Egzaminacyjnej mankamentów prac egzaminacyjnych zdającej.

Niezasadnie również skarżąca wywodzi o naruszeniu art. 139 k.p.a. "Niekorzyść strony", o której mowa w art 139 k.p.a. wymaga ujęcia obiektywnego. W tym ujęciu "niekorzyść" to obiektywne pogorszenie sytuacji prawnej strony odwołującej się wskutek wydania decyzji przez organ odwoławczy. O tym, czy pogorszenie takie nastąpiło, przesądza zestawienie sentencji decyzji organu I instancji z sentencją decyzji organu odwoławczego. W tej kwestii nie jest natomiast miarodajne żądanie odwołania, bowiem każda decyzja organu odwoławczego nie uwzględniająca żądania strony byłaby decyzją wydaną na niekorzyść strony odwołującej się, chociaż obiektywnie nie pogarszałaby jej sytuacji prawnej (porównaj: G. Łaszczyca, Komentarz do art. 139 k.p.a., Lex 2010, wyr. WSA w Warszawie z dnia 5 maja 2008 r., IV SA/Wa 475/08, niepubl.).

Podkreślenia wymaga również, że rozstrzygnięcia podejmowane w sprawie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego są rozstrzygnięciami o charakterze uznaniowym. Oznacza to, iż egzaminatorzy i komisje podejmujące uchwały, w ramach posiadanej profesjonalnej wiedzy ustalają wyniki zdających przy zachowaniu pewnego luzu decyzyjnego, który związany jest z oceną stanu faktycznego i tylko jawne wyjście poza jego granice może stanowić podstawę do przyjęcia, że naruszenie prawa miało charakter rażący. W związku z tym Sąd może jedynie w sprawach, w których organy wydają decyzje (podejmują uchwały) o charakterze uznaniowym, badać czy nie zostały przekroczone granice uznania oraz czy organ nie dopuścił się istotnych uchybień w procesie oceny pracy i czy odniósł się do wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia. Należy, bowiem mieć na uwadze tę okoliczność, że Sąd nie jest rodzajem trzeciej komisji egzaminacyjnej ani nie jest rodzajem superarbitra, gdyż nie zastępuje organów powołanych przez Ministra Sprawiedliwości w ich kompetencjach oceny zakwestionowanej pracy.

Sądowa kontrola uchwały Komisji polega zatem na zbadaniu, czy organ nie dopuścił się rażących uchybień, czy dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia. Jest to więc kontrola prawidłowości postępowania poprzedzającego wydanie uchwały i jego zgodności z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.

Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa sądów administracyjnych, sądowo-administracyjna kontrola uchwał komisji egzaminacyjnych ustalających wynik egzaminu notarialnego, dokonywana w myśl przywołanego art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych pod względem zgodności z prawem, sprawowana jest wyłącznie z punktu widzenia interesu publicznego, polegającego na zapewnieniu legalnego działania organów administracyjnych i przebiega w trzech płaszczyznach, tj.: oceny zgodności rozstrzygnięcia z prawem materialnym; dochowania wymaganej prawem procedury; respektowania reguł kompetencji (por dla przykładu: wyrok NSA z 26 stycznia 2006 r. i GSK 1421/05). Rola sądu administracyjnego sprowadza się do badania i ewentualnego korygowania działania lub zaniechania organów administracji publicznej, a nie zastępowania ich w załatwianiu spraw przez wydawanie końcowego rozstrzygnięcia w sprawie. Sąd administracyjny ocenia zgodność z prawem zaskarżonego aktu organu administracji publicznej, lecz nie zastępuje go w czynnościach. Przejęcie przez sąd administracyjny kompetencji organu administracji do końcowego załatwienia sprawy stanowiłoby wykroczenie poza konstytucyjnie określone granice kontroli działalności administracji publicznej. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę, w pełni podziela pogląd zaprezentowany przez WSA w Warszawie w wyroku z dnia 19 listopada 2007 r. (sygn. akt V SA/Wa 187/07), który stwierdził, że "Sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona w tym znaczeniu, że Sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. Jest to bowiem wyłączna kompetencja uprawnionego organu".

Przedstawione wyżej stanowisko potwierdza orzecznictwo sądów administracyjnych. W szczególności, w ocenie Sądu, ma tu istotne znaczenie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 grudnia 2011 r., sygn. akt II GSK 1289/10, LEX nr 1151623, zgodnie z którym: "Postępowanie odwoławcze przed komisją odwoławczą, o którym mowa w art. 74h ustawy z 1991 r. - Prawo o notariacie, jest postępowaniem szczególnym, którego zakres określa strona w odwołaniu. Komisja kontroluje tylko tę część egzaminu, która została zakwestionowana przez stronę i tylko pod kątem zarzutów podniesionych przez stronę. W tym przypadku nie mamy do czynienia z postępowaniem odwoławczym w rozumieniu k.p.a., lecz szczególnym postępowaniem odwoławczym, które ma na celu rozpatrzenie zasadności zarzutów odwołania, nie zaś skontrolowanie całego przebiegu egzaminu ani też ponowne sprawdzenie prac egzaminacyjnych."

Podobnie w wyroku WSA w Warszawie z dnia 21 lipa 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 831/10, LEX nr 694520, w którym uznano, że: "Postępowanie w sprawie egzaminu notarialnego jest odrębnym postępowaniem administracyjnym, które prowadzone jest przez powołane w tym celu organy - komisje. W postępowaniu tym obowiązuje zasada dwuinstancyjności."

W sprawie niniejszej miała miejsce rozbieżność w podejściu do określonych kwestii przez egzaminatorów . Należy zauważyć, że w uchwale kwestia ta jest podniesiona. Komisja jednocześnie podzieliła ocenę jednej z osób sprawdzających. Należy także w tym kontekście stwierdzić, że rzeczą naturalną jest okoliczność różnicowania ocen przez odrębne komisje czy nawet poszczególnych sprawdzających. Sytuację taką dopuszczają same przepisy regulujące kwestie egzaminu adwokackiego. Wynika to z uznania administracyjnego, które stosowane jest w procesie oceniania, a także indywidualnego charakteru każdej z ocenianych prac . Istotne jest i miało to miejsce w niniejszej sprawie, aby uznanie to nie miało cech dowolności a ocenianie odbywało się z uwzględnieniem kryteriów ustawy Prawo o notariacie. Specyfika egzaminu notarialnego wynika także z tego, że prace mają charakter otwarty. W kwestionowanej przez skarżącą części egzaminu nie mamy do czynienia z formą testu, w której określona z góry odpowiedź jest poprawna lub nie Okoliczność różnicowania ocen wystawionych przez egzaminatorów oraz poszczególne komisje egzaminacyjne, jak również siły przedstawionej przez nich argumentacji jest rzeczą naturalną, gdyż nie jest możliwe ustalenie idealnych kryteriów ocen, a jedynie ogólnych wskazanych w p.o.n.. Istota uznania administracyjnego w sprawach o ustalenie wyniku egzaminu adwokackiego tkwi właśnie w ograniczonej co prawda prawem materialnym i procesowym - swobodzie oceny pracy zdającego (zob. wyrok WSA w Warszawie z 17 listopada 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 992/11). Mając na uwadze wszystkie powyższe względy należy stwierdzić, że przy wydaniu zaskarżonej uchwały nie doszło do naruszenia wskazanych przez skarżącą przepisów.

Analiza podjętego rozstrzygnięcia wskazuje też, że w sprawie niniejszej organ z całą pewnością nie wyszedł poza granice uznania administracyjnego.

W ocenie Sądu, skargę nie można było uznać za uzasadniającą podane w niej żądanie uchylenia zaskarżonej decyzji, w sytuacji, w której Komisja Odwoławcza faktycznie odniosła się do całego odwołania uzasadniając swoje stanowisko zgodnie z wymogami art. 107 § 3 K.p.a. Jeżeli bowiem wskazane przez egzaminatorów i przez Komisję odwoławczą uchybienia w pracy skarżącego miały istotne znaczenie dla ustalenia oceny za to opracowanie, a zdaniem składu orzekającego Sądu brak było podstaw do zarzucenia Komisjom Egzaminacyjnym, iż ich ustalenia były dowolne, to w konsekwencji ustalone oceny odpowiadały prawu.

Odnosząc się do podstawowego braku sporządzonej przez skarżącą opinii prawnej, podniesionego w uchwale Komisji I Stopnia, Sąd podziela opinię Komisji, że najistotniejszy mankament opracowania polega na braku powiązania orzeczonego wobec Jana Kowalskiego obowiązku zapłaty ceny w kwocie 220 000 zł z przepisem art. 1047 § 2 k.p.c, zgodnie z którym, jeżeli złożenie oświadczenia woli jest uzależnione od świadczenia wzajemnego wierzyciela, skutek w postaci zastąpienia orzeczeniem sądu oświadczenia woli dłużnika powstaje dopiero z chwilą prawomocnego nadania orzeczeniu klauzuli wykonalności. Z kolei skuteczności wniosku o nadanie klauzuli wykonalności takiemu wyrokowi jest uzależniona od wykazania przez wierzyciela wykonania nałożonego na niego obowiązku (zapłatę ceny) dokumentem urzędowym lub prywatnym z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 786 § 1 k.p.c.).

Z uwagi właśnie na brak przedstawienia tytułu wykonawczego w postaci wyroku sądu z dnia 10 czerwca 2014 r. zaopatrzonego w klauzulę wykonalności (art. 776 k.p.c), nie nastąpił skutek orzeczenia w postaci zastąpienia oświadczenia woli Marii Michno. W efekcie nie było wystarczające dołączenie odpisu wyroku sądu jedynie z klauzulą prawomocności i z tego właśnie względu nie mogło dojść do sporządzenia aktu notarialnego obejmującego umowę sprzedaży przedmiotowej nieruchomości pomiędzy Janem Kowalskim i Andrzejem Zielińskim.

Komisja podkreśliła – i trudno się z jej opinią nie zgodzić – że w opinii prawnej zdająca w ogóle nie powołała powyższych przepisów i nie uczyniła przedmiotem rozważań prawnych. W ocenie Komisji zdająca w tym zakresie wyszła z błędnego założenia, iż przeszkoda w sporządzeniu aktu notarialnego tkwi w tym, iż w księdze wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości, w chwili wydania wyroku przez Sąd Okręgowy jako właścicielka nie figurowała pozwana Maria Michno, lecz jej córka Jagoda Jakubiec, której pozwana darowała nieruchomość, przy czym pozwana nie wyraziła zgody na wstąpienie do procesu w jej miejsce Jagody Jakubiec.

Dalej, w ocenie komisji, kolejnym brakiem opracowania zdającej jest pominięcie właściwej analizy dokonanego w dniu 28 maja 2013 r. w dziale III księgi wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości wpisu na rzecz Jana Kowalskiego roszczenia o przeniesienie jej prawa własności na podstawie przedwstępnej umowy sprzedaży z dnia 5 marca 2014 r. w oparciu o przepisy art. 16 ust. 2 pkt. 2 w zw. z art. 17 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece. Zgodnie bowiem z art. 17 przez ujawnienie w księdze wieczystej roszczenia uzyskuje ono skuteczność względem praw nabytych przez czynność prawną po jego ujawnieniu, czyli w stanie faktycznym wynikającym z zadania egzaminacyjnego powyższe roszczenie, skuteczne względem osoby zobowiązanej z przedwstępnej umowy sprzedaży, przekształca się w roszczenie przeciwko każdoczesnemu właścicielowi nieruchomości, który ją nabył po ujawnieniu tegoż roszczenia w księdze wieczystej. Nabywca nabywa własność nieruchomości, jednak z ograniczeniem wynikającym z wpisu w dziale III księgi wieczystej.

Właśnie taka sytuacja miała miejsce w stanie faktycznym wynikającym z zadania egzaminacyjnego, ponieważ zawarcie umowy darowizny (5 czerwca 2014 r.) pomiędzy Marią Michno (pozwaną w sprawie o zobowiązanie do wykonania przedwstępnej umowy sprzedaży z dnia 5 marca 2013 r.) i Jagodą Jakubiec nastąpiło po ujawnieniu roszczenia Jana Kowalskiego w księdze wieczystej.

Zdająca wprawdzie powołała się na przepisy art. 6 i 17 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ale w kontekście przesłanek z art. 59 k.c.

Według Komisji, konsekwencją powyższego uchybienia było również nie zwrócenie uwagi na aspekty procesowe zbycia przedmiotowej nieruchomości przez Marię Michno w toku procesu o zobowiązanie jej do zawarcia umowy przyrzeczonej w wykonaniu przedwstępnej umowy sprzedaży. Zgodnie z art. 192 pkt 3 k.p.c. zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa objętych sporem nie ma wpływu na dalszy bieg sprawy, zaś nabywca może wejść na miejsce zbywcy za zezwoleniem strony przeciwnej. Pozwana ze sprawy o zobowiązanie do wykonania przedwstępnej umowy sprzedaży - Maria Michno nie wyraziła zgody na wstąpienie Jagody Jakubiec do procesu w jej miejsce, jednakże skutkiem prawnym wynikającym z powołanego przepisu jest rozpatrzenie sporu z pominięciem faktu zbycia przedmiotowej nieruchomości. W efekcie, pomimo wydania wyroku przeciwko zbywcy nieruchomość - Marii Michno, Jan Kowalski może uzyskać tytuł wykonawczy przeciwko Jagodzie Jakubiec na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. (zob. przeważające stanowisku w orzecznictwie Sądu Najwyższego jak: uchwała z dnia 27 lipca 1989 r., III CZP 69/89, wyrok z dnia 20 stycznia 2010 r., III CSK 171/09, postanowienie z dnia 27 maja 2010 r, III CZP 24/10), względnie (stanowisko mniejszościowe) wystąpić przeciwko Jagodzie Jakubiec z powództwem o ustalenie istnienia po jej stronie zobowiązania wynikającego z umowy przyrzeczonej, które to zobowiązanie sąd stwierdził wobec zbywczyni Marii Michno (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2010 r., III CZP 38/10, OSNC 2011/1/3).

W związku z powyższym, przyjęcie przez zdającą konstrukcji roszczenia z art. 59 k.c. nie było adekwatne i celowe w stanie faktycznym opisanym w zadaniu egzaminacyjnym, gdyż zmuszałoby Jana Kowalskiego do wytoczenia kolejnego procesu, w dodatku przeciwko obu stronom umowy darowizny z dnia 5 czerwca 2014 r., w sytuacji gdy istniała prostsza i zarazem szybsza oraz tańsza droga procesowa jaką było skorzystanie z instytucji uregulowanych w art. 192 pkt. 3 k.p.c. w zw. z art. 788 § 1 k.p.c. - chodzi o wniosek o nadanie klauzuli wykonalności wyrokowi z dnia 10 czerwca 2014 r, z zaznaczeniem przejścia obowiązku z dotychczasowej dłużniczki Marii Michno na dłużniczkę Jagodę Jakubiec. Rzecz jasna, wnioskiem tym objęta byłaby też kwestia związana z art. 1047 § 2 k.p.c. w zw. z art. 786 § 1 k.p.c., tj. z wypełnieniem przez Jana Kowalskiego obowiązku w postaci zapłaty ceny za przedmiotową nieruchomość na rzecz Marii Michno, w celu uzyskania klauzuli wykonalności uskuteczniającej zastąpienie jej oświadczenia woli.

Jak wskazała Komisja, zdająca nie wyjaśniła również z jakich przyczyn umowa darowizny jest nieważna (art. 58 k.c., str. 3 opracowania).

Zważywszy na powyżej przedstawione uchybienia i braki, pomimo trafnej ostatecznej tezy wniosku opinii o odmowie sporządzenia aktu notarialnego, nie jest, w ocenie Komisji, którą Sąd podziela, uzasadnione wystawienie oceny pozytywnej za opracowanie opinii prawnej. Poza wyjaśnieniem istoty orzeczenia zobowiązującego do złożenia oświadczenia woli w wykonaniu przedwstępnej umowy sprzedaży, nie zostało prawidłowo rozpracowane którekolwiek z istotnych zagadnień wynikających ze stanu faktycznego objętego zadaniem egzaminacyjnym.

Komisja II Stopnia podtrzymała i rozwinęła powyższą ocenę w odpowiedzi na skargę.

Nawiązując do zarzutu naruszenia art. 74e § 2 Prawa o notariacie, zgodnie z którym oceny rozwiązania każdego z zadań z części drugiej i trzeciej egzaminu notarialnego dokonują niezależnie od siebie dwaj członkowie komisji, biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu wskazać należy za Naczelnym Sądem Administracyjnym, iż "Mylny jest pogląd, że mając na względzie skalę ocen z art. 74 d § 6 Prawa o notariacie, jeżeli praca spełnia choćby jedno z kryteriów, to ocena za nią wystawiona powinna być pozytywna, choć odpowiednio obniżona. Praca egzaminacyjna musi spełniać jednocześnie wszystkie wymienione kryteria, natomiast w zależności od tego w jakim stopniu są one spełnione, egzaminatorzy, specjaliści z danej dziedziny, wystawiają stosowane oceny. Zatem oceniana praca musi spełniać podstawowe wymogi formalne, zdający musi zastosować zasadniczo właściwe przepisy prawa i poprawnie je zinterpretować, a problem co do istoty musi być trafnie rozstrzygnięty. Tylko praca spełniająca powyższe kryteria może uzyskać pozytywną ocenę. Natomiast skała ocen, wynikająca z art. 74 d § 6, pozwala na uwzględnienie wszystkich wad i zalet kontrolowanych zadań. Praca poprawna pod względem formalnym, w której zastosowano wadliwe przepisy, albo też niewłaściwie je zinterpretowano lub niepoprawnie rozstrzygnięto problem prawny przedstawiony do rozwiązania, nie spełnia kryteriów ustawowych i nie może być oceniona pozytywnie. Wszak przyszły notariusz musi znać i rozumieć przepisy, którymi się będzie posługiwał, a także musi umieć dostrzec problemy prawne wynikające na tle konkretnej sytuacji faktycznej i umieć zaproponować właściwy sposób ich rozwiązania" (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2013 r. sygn. akt II GSK 1950/11).

Z uwagi na powyższe racje, w ocenie Sądu skarga zdającego jest bezzasadna, w związku z czym winna ulec oddaleniu.

Ponadto oceniając zaskarżoną decyzję Sąd nie stwierdził żadnych innych uchybień, których istnienie powinien uwzględnić z urzędu.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 127, z późn. zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.