Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 778/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-02-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 652  Sprawy ubezpieczeń zdrowotnych
Hasła tematyczne: Ubezpieczenia
Skarżony organ: Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 141 par. 4
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 355 par. 1, art. 627, art. 632 par. 1, art. 734 par. 1, art. 750
journal: Dz.U. 2020 poz 1740
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - t.j.
article: art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 13 pkt 2
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia NSA Mirosław Trzecki (spr.) Sędzia del. WSA Wojciech Sawczuk po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 grudnia 2021 r. sygn. akt VI SA/Wa 1699/21 w sprawie ze skargi Uniwersytetu W. w O. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 19 marca 2021 r. nr 72/15/2021/Ub w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu 1 oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz Uniwersytetu W. w O. 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 20 grudnia 2021 r., sygn. akt VI SA/Wa 1699/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy ze skargi Uniwersytetu W. w O. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z 19 marca 2021 r. w przedmiocie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego w pkt. 1. uchylił zaskarżoną decyzję; w pkt. 2. umorzył postępowanie administracyjne; w pkt. 3. zasądził od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz Uniwersytetu W. w O. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył organ zaskarżając ten wyrok w całości i wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zaskarżonemu orzeczeniu, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. zwana dalej "p.p.s.a."), zarzucił naruszenie:

I. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 145 § 1 lit. a) p.p.s.a i 145 § 3 p.p.s.a w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. polegające na uwzględnieniu skargi i uchyleniu decyzji Prezesa NFZ nr 72/15/2021/Ub z 19 marca 2021 r. na skutek przyjęcia przez Sąd, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy skutkiem czego w ocenie Sądu zaistniały przesłanki umorzenia postępowania administracyjnego w sytuacji, gdy w uzasadnieniu wyroku Sąd nie podał podstaw umorzenia postępowania i dalej ich nie uzasadnił;

2) art 141 § 4 p.p.s.a polegające niewyjaśnieniu w uzasadnieniu wyroku podstaw prawnych rozstrzygnięcia odrębnie dla dwóch umów, tj. umowy numer [...] zawartej 18 marca 20116 r. oraz umowy numer [...]2 r. zawartej 14 czerwca 2016 r.

II. prawa materialnego, tj. art. 627 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 ze zm.; dalej "k.c."),. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegając na przyjęciu, że łącząca strony umowa była umową o dzieło, a nie umową o świadczenie usług w myśl art. 734 § 1 w związku z art. 750 k.c. pomimo, że specyfika tych umów wskazuje na przeważającą ilość cech umowy o świadczenie usług, co w konsekwencji do naruszenia art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2020r., poz. 1398 ze zm.; dalej "ustawa o świadczeniach").

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ przedstawił argumenty na poparcie podniesionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik Uniwersytetu wniósł o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Skarżąca kasacyjnie zrzekła się przeprowadzenia rozprawy, zaś organ w terminie czternastu dni od doręczenia pełnomocnikowi odpisu skargi kasacyjnej nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił zatem od szczegółowego przedstawienia stanu sprawy, ograniczając uzasadnienie tylko do rozważań mających znaczenie dla oceny postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.).

Rozpoznając niniejszą sprawę według przedstawionej zasady związania granicami skargi kasacyjnej, skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego uznał, że skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach, a tym samym wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku nie zasługiwał na uwzględnienie.

Skarga kasacyjna Prezesa NFZ oparta została na obu podstawach z art. 174 p.p.s.a. W takiej sytuacji w NSA w pierwszej kolejności odnosi się do podniesionych w skardze zarzutów procesowych, a dopiero w dalszej do zarzutów materialnych. Konieczność dochowania takiej reguły oceny zarzutów kasacyjnych wynika z tego, że ocena stosowania prawa materialnego może być dokonana wtedy, gdy zostało przesądzone, że stan faktyczny sprawy jest niesporny albo nie został skutecznie zakwestionowany w postępowaniu kasacyjnym.

Ze skargi kasacyjnej wynika, że spór prawny w rozpatrywanej sprawie dotyczy oceny prawidłowości stanowiska Sądu pierwszej instancji, który kontrolując zgodność z prawem decyzji Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego stwierdził, że decyzja ta nie jest zgodna z prawem, co uzasadniało jej uchylenie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., a w konsekwencji umorzenie, wobec jego zbędności, prowadzonego w sprawie postępowania na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. Według Sądu pierwszej instancji, organ administracji publicznej z naruszeniem art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych ocenił, że do umów zawartych przez stronę skarżącą z uczestniczką postępowania – których przedmiot stanowiło sporządzenie oceny dorobku naukowego i rozprawy habilitacyjnej oraz wykonywanie obowiązków jako recenzent w komisji habilitacyjnej powołanej w celu przeprowadzenia postępowania habilitacyjnego i sporządzenie opinii w sprawie nadania stopnia doktora habilitowanego – należało stosować przepisy dotyczące umowy zlecenia, albowiem były to umowy o świadczenie usług, nie zaś umowy o dzieło, co miałoby w konsekwencji prowadzić do wniosku, że z tytułu wykonywania tychże umów uczestniczka postępowania podlegała obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego we wskazanych okresach.

Przed odniesieniem się do zarzutów skargi kasacyjne stwierdzić należy, że problem objęty zarzutami postawionymi w niniejszej skardze kasacyjnej dotyczący kwalifikacji prawnej umowy o sporządzenie oceny dorobku naukowego w postępowaniu habilitacyjnym, czy też postępowaniu o nadanie tytułu naukowego był już przedmiotem licznych orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego m.in. w wyrokach z: 9 grudnia 2021 r., sygn. akt II GSK 2300/21, 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II GSK 2233/21 i II GSK 2170/21, 25 stycznia 2022 r., sygn. akt II GSK 2686/21, 27 stycznia 2022 r., sygn. akt II GSK 2685/21, 15 marca 2022 r., sygn. akt 2683/21 i II GSK 137/22, 22 marca 2022 r., sygn. akt II GSK 202/22 i II GSK 146/22, 1 kwietnia 2022 r. sygn. akt II GSK 60/22, 6 kwietnia 2022 r. , sygn. akt II GSK 298/22, 26 kwietnia 2022 r., sygn. akt II GSK 300/22 i II GSK 353/22 (treść tych, jak i dalej wskazywanych orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego jest dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela zasadnicze motywy uzasadnień tych wyroków, uznając że są one trafne również w okolicznościach tej sprawy.

Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Według autora skargi kasacyjnej do naruszenia tego przepisu miało dojść poprzez niewyjaśnienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przesłanki do umorzenia postępowania oraz nie podania przyczyn - odrębnie do każdej umowy, będącej przedmiotem sprawy - uznania za umowy o dzieło. Skarżący naruszenia powyższego przepisu upatruje przede wszystkim w nieustaleniu i niewyjaśnieniu przez organy stanu faktycznego sprawy.

Przypomnieć należy, że przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. określa niezbędne elementy, jakie powinno zawierać prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku. Powinno ono mianowicie zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a ponadto, jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji – wskazania co do dalszego postępowania. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić skuteczną samodzielną podstawę kasacyjną, gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów wymienionych w tym przepisie, w tym gdy w ramach przedstawienia stanu sprawy nie zawiera stanowiska sądu odnośnie do stanu faktycznego przyjętego jako podstawa zaskarżonego rozstrzygnięcia (por. uchwała NSA z 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09, ONSAiWSA 2010, nr 3, poz. 39; a także wyroki NSA: z 19 lutego 2019 r., sygn. akt II GSK 5379/16; z 20 sierpnia 2009 r., sygn. akt II FSK 568/08, LEX nr 513044). Naruszenie to musi być na tyle istotne, aby można było uznać, że mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), co strona skarżąca kasacyjnie powinna wykazać.

W rozpoznawanej sprawie nie doszło do naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie elementy konstrukcyjne przewidziane w tym przepisie. W uzasadnieniu WSA przedstawił bowiem opis tego, co działo się w sprawie w postępowaniu przed organami administracji publicznej oraz przedstawił stan faktyczny przyjęty za podstawę wyroku, wskazując z jakich przyczyn skarga zasługiwała na uwzględnienie, co umożliwia przeprowadzenie kontroli instancyjnej ustaleń WSA w kwestionowanym zakresie. To zaś, że WSA nie odniósł się odrębnie do każdej z umów stanowiących przedmiot sprawy nie ma istotnego znaczenia dla oceny zasadności zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Ocena WSA odnośnie do zasadniczej kwestii, a mianowicie ustalenia charakteru prawnego umów, których przedmiotem było, pierwszej, dokonanie przez uczestniczkę postępowania oceny dorobku naukowego oraz rozprawy habilitacyjnej dr M.T. (umowa nr [222]) oraz drugiej, wykonywanie przez uczestniczkę postępowania obowiązków recenzenta komisji habilitacyjnej powołanej w celu przeprowadzenia postępowania habilitacyjnego i sporządzenie opinii w sprawie nadania stopnia doktora habilitowanego dr M.T. (umowa nr [...]2), dokonana została łącznie. Wynika to jednoznacznie z całokształtu uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Nie ulega żadnej wątpliwości, że przedmiotem oceny Sądu pierwszej instancji były obie opisane wyżej umowy. Z wywodów Sądu pierwszej instancji jasno wynika, że obie umowy zostały zakwalifikowane do umów o dzieło ( str. 14 uzasadnienia WSA ). Taki sposób procedowania nie oznacza, że doszło do naruszenia art. 141 § 1 pkt 4 p.p.s.a.

Poza tym dla uznania skuteczności zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. niezbędne byłoby wykazanie wpływu, i to istotnego, na wynik sprawy, co wynika z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. Tego zaś skarżący kasacyjnie w żadnej mierze nie wykazał.

Podobne uwagi należy podnieść w stosunku do zarzutu z pkt I.2) petitum skargi kasacyjnej. Dodać jedynie należy, że - jak wynika z uzasadnienia skargi kasacyjnej - za pomocą tego zarzutu jej autor polemizuje w istocie ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji w zakresie zastosowania art. 145 § 3 p.p.s.a., czego skutecznie uczynić nie może. Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. nie służy bowiem do zwalczania ustaleń faktycznych, czy oceny materiału dowodowego przyjętych za podstawę orzekania (por. wyrok NSA z dnia 28 listopada 2008 r., sygn. akt II FSK 1156/07, wyrok NSA z dnia 22 listopada 2012 r., sygn. akt II GSK 1652/11), a także stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego, a w konsekwencji do zarzucania błędnego rozstrzygnięcia sprawy (por. wyrok NSA z 18 września 2014 r., II GSK 1096/13 wyrok NSA z dnia 26 listopada 2014 r., sygn. akt II OSK 1131/13; wyrok NSA z dnia 20 stycznia 2015 r., sygn. akt I FSK 2081/13; wyrok NSA z dnia 12 marca 2015 r., sygn. akt I OSK 2338/13; wyrok NSA z dnia 18 marca 2015 r., sygn. akt I GSK 1779/13).

Zarzutu tego nie można zatem łączyć z ocenami i stanowiskiem, jakie prezentuje Sąd pierwszej instancji uzasadniając swoje rozstrzygnięcie, a do tego właśnie zmierza uzasadnienie omawianego zarzutu z pkt I.2 petitum skargi kasacyjnej. Zawarty w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wywód dotyczący umorzenia postępowania administracyjnego, poprzedzony został wszechstronną, analityczną oceną, która pozwala na odtworzenie toku rozumowania Sądu, który doprowadził do zajęcia stanowiska o niezgodności z prawem zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, a tym samym zastosowania w sprawie art. 145 § 3 p.p.s.a

To zaś, że skarżący kasacyjnie nie podziela stanowiska WSA i uważa, że uzasadnienie wyroku jest dla niego nieprzekonujące, nie stanowi skutecznej przesłanki uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z 29 kwietnia 2015 r., sygn. akt II GSK 470/14). Podkreślić bowiem należy, że nie można mylić dostateczności uzasadnienia z siłą jego przekonywania i trafnością wskazanych w nim argumentów. Celem uzasadnienia jest wprawdzie przekonanie stron postępowania o trafności rozstrzygnięcia, ewentualna wadliwość argumentacji, bądź prezentowanie przez stronę innego poglądu niż wskazany w uzasadnieniu, nie stanowi jednak o naruszeniu przez sąd art. 141 § 4 p.p.s.a., gdy uzasadnienie zawiera wszystkie wymagane prawem elementy.

Z przedstawionych powodów zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. należało więc uznać za nieusprawiedliwiony.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego, biorąc pod uwagę istotę spornej w sprawie kwestii, na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach, obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników, które są osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy k.c. dotyczące zlecenia lub osobami z nimi współpracującymi. Z kolei art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009 ze zm.; dalej "u.s.u.s.") przewiduje, że "obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, zwanymi dalej "zleceniobiorcami", oraz osobami z nimi współpracującymi, z zastrzeżeniem ust. 4", natomiast art. 13 pkt 2 u.s.u.s. przewiduje, że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu podlegają osoby fizyczne wykonujące pracę nakładczą oraz zleceniobiorcy – od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania do dnia rozwiązania lub wygaśnięcia tej umowy. Stosownie zaś do art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach, za osobę wykonującą pracę na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej lub innej umowy o świadczenie usług oraz za osobę z nią współpracującą składkę jako płatnik oblicza, pobiera z dochodu ubezpieczonego i odprowadza zamawiający.

W świetle powyższej regulacji punktem wyjścia dla ustalenia w rozpoznawanej sprawie koniecznego zakresu postępowania wyjaśniającego stanowi wskazany już wyżej przepis art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy oraz przepisy ustawy Kodeks cywilny.

Odnosząc się do zarzutu z pkt II petitum skargi kasacyjnej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie została w nim skutecznie podważona przyjęta przez Sąd pierwszej instancji wykładnia, a w jej konsekwencji zastosowanie art. 627 k.c. i niezastosowanie art. 750 w związku z art. 734 §1 k.c. w związku z art 66 ust.1 ustawy o świadczeniach.

Za trafny uznać należy pogląd WSA, że sporządzenie opinii, która w rezultacie odnosi się do dorobku naukowego osoby ubiegającej się o nadanie stopnia naukowego na potrzeby postępowania w sprawie nadania stopnia doktora habilitowanego, jest dziełem w rozumieniu przepisów k.c. w zw. z art 66 ust.1 ustawy o świadczeniach. Taki sam charakter ma również opinia w sprawie nadania stopnia doktora habilitowanego. Osoba sporządzająca takie dzieła nie podlega zatem ubezpieczeniu zdrowotnemu w ramach umowy o świadczenie usług, do której mają zastosowanie przepisy o zleceniu.

Z przepisów regulujących umowę o dzieło – najogólniej rzecz ujmując – wynika, że między stronami umowy o dzieło nie występuje jakikolwiek stosunek zależności lub podporządkowania, że przyjmujący zamówienie, zobowiązując się do wykonania dzieła, może współdziałać z zamawiającym, jeżeli współdziałanie to jest potrzebne do wykonania dzieła i nie ciąży na nim zasadniczo obowiązek osobistego wykonania dzieła chyba, że wynika to z umowy o dzieło lub charakteru dzieła, że przedmiot umowy o dzieło może być określony w różny sposób i różny może być stopień dokładności takiego określenia, pod warunkiem że nie budzi wątpliwości o jakie dzieło chodzi oraz, że cechą konstytutywną dzieła jest samoistność (materialnego lub niematerialnego) rezultatu.

W orzecznictwie wskazuje się, że rezultat, o który umawiają się strony umowy o dzieło musi być z góry określony, obiektywnie osiągalny i pewny. Dzieło musi przybrać określoną postać w świecie zjawisk zewnętrznych, musi istnieć w postaci postrzegalnej, pozwalającej nie tylko odróżnić je od innych przedmiotów, ale i uchwycić istotę osiągniętego rezultatu (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 10 kwietnia 2018 r., sygn. III AUa 879/17, opubl.: Legalis). Rezultat umowy o dzieło musi być konkretny, jednorazowy i indywidualnie oznaczony, zdefiniowany przez zamawiającego w momencie zawierania umowy i sprawdzalny (por. wyroki SN: z 27 marca 2013 r., sygn. akt I CSK 403/12, LEX nr 1341643; z 12 sierpnia 2015 r., sygn. akt I UK 389/14, LEX nr 1816587).

Dzieło jest wytworem, który w momencie zawierania umowy nie istnieje, jednak jest w niej z góry przewidziany i określony w sposób wskazujący na jego indywidualne cechy (wyrok SN z 3 października 2013 r., sygn. akt II UK 103/13, LEX nr 1455433; także wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 16 września 2020 r., sygn. III AUa 149/20, Legalis). Dzieło to stanowić ma rezultat pracy fizycznej lub umysłowej przyjmującego zamówienie (tak np. wyrok SN z 18 czerwca 2003 r., sygn. akt II CKN 269/01, OSNC 2004, z. 4, poz. 142). Wykonanie dzieła najczęściej przybiera postać wytworzenia rzeczy, czy też dokonania zmian w rzeczy już istniejącej poprzez jej naprawienie, przerobienie lub uzupełnienie (por. np. wyrok SN z 3 listopada 1999 r., sygn. akt IV CKN 152/00, LEX nr 45451).

W orzecznictwie przyjmuje się, że dziełem mogą być również rezultaty niematerialne, które mogą stanowić utwory w rozumieniu prawa autorskiego. Dzieła te mogą, lecz nie muszą być ucieleśnione w jakimkolwiek przedmiocie materialnym, byle zostały utrwalone w postaci poddającej się ocenie ze względu na istnienie wad lub gdy można uchwycić istotę osiągniętego rezultatu (por. cyt. powyżej postanowienie Sądu Najwyższego z 9 października 2012 r., sygn. II UK 125/12, wyrok Sądu Najwyższego z 3 listopada 1999r., sygn. akt IV CKN 152/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 63).

Ponieważ przedmiotem umowy o dzieło jest doprowadzenie do weryfikowalnego i jednorazowego rezultatu, zdefiniowanego przez zamawiającego w momencie zawierania umowy, dlatego też jednym z kryteriów umożliwiających odróżnienie umowy o dzieło od umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług jest możliwość poddania dzieła sprawdzianowi na istnienie wad fizycznych (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 3 listopada 2000 r., sygn. IV CKN 152/00, OSNC 2001 nr 4, poz. 63; wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 19 września 2017 r., sygn. III AUa 88/17; wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 11 stycznia 2018 r., sygn. III AUa 103/17). Sprawdzian taki jest zaś niemożliwy do przeprowadzenia, jeśli strony nie określiły w umowie cech i parametrów indywidualizujących dzieło (np. wyrok NSA z 18 września 2019 r., sygn. akt II GSK 2800/17; wyrok WSA w Warszawie z 13 kwietnia 2016 r., sygn. akt VI SA/Wa 2971/15). Odpowiedzialność strony przyjmującej zamówienie w umowie o dzieło jest odpowiedzialnością za rezultat. W odniesieniu do umowy o dzieło istnieje związek wynagrodzenia z samym dziełem i jego wartością. Typowo wynagrodzenie z umowy o dzieło określa się w sposób ryczałtowy lub kosztorysowy (tak np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 16 września 2015 r., sygn. akt III AUa 1527/14, LEX nr 1916633).

Z kolei z przepisów przywołanej ustawy odnoszących się do umów o świadczenie usług, do których odpowiednio mają zastosowanie przepisy o zleceniu wynika – najogólniej rzecz ujmując - że przedmiotem tychże umów jest wykonywanie lub wykonanie czynności dla innej osoby (osób) i w jej (ich interesie), które polega na zobowiązaniu do starannego działania – z czym łączy się jednocześnie brak uzgodnienia obowiązku osiągnięcia szczegółowo określonego, przyszłego, samoistnego materialnego lub ucieleśnionego materialnie rezultatu, uznawanego za kryterium prawidłowego spełnienia świadczenia głównego przez wykonującego usługę (stąd jest to umowa starannego działania, a nie rezultatu) – a także na osobistym spełnieniu świadczenia przez wykonawcę (usługobiorcę; zleceniobiorcę), przy – co do zasady – oparciu umowy na szczególnym zaufaniu do wykonującego usługę

W orzecznictwie przyjmuje się, że wykonanie szeregu powtarzających się czynności, składających się na cykl systematycznych i regularnych działań jest cechą charakterystyczną dla umów o świadczenie usług (tak np. wyrok NSA z 21 kwietnia 2016 r., sygn. akt II GSK 2448/14, LEX nr 2081259, wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 16 września 2015 r., sygn. akt III AUa 1527/14, LEX nr 1916633). Elementami przedmiotowo wyróżniającymi umowę zlecenia (gdy chodzi o czynności prawne – art. 734 § 1 k.c.), jak i umowę o świadczenie usług nieuregulowanych innymi przepisami (gdy chodzi o czynności faktyczne – art. 750 k.c.) są zatem starania celem wykonania umówionej czynności. Umowa zlecenia nie akcentuje rezultatu (wyniku) jako koniecznego do osiągnięcia (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 12 maja 2016 r., sygn. akt III AUa 1392/15, LEX nr 20711315). W odróżnieniu od umowy o dzieło, w umowie zlecenia przyjmujący zlecenie nie bierze na siebie ryzyka pomyślnego wyniku spełnianej czynności. Jego odpowiedzialność za właściwe wykonanie umowy oparta jest na zasadzie starannego działania (art. 355 § 1 k.c.), w świadczeniu usługi rozłożonej w czasie istnieje związek wynagrodzenia z ilością, jakością i rodzajem usługi (np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 16 września 2015 r., sygn. akt III AUa 1527/14, LEX nr 1916633). W zobowiązaniach starannego działania podjęcie przez dłużnika wymaganych czynności przy zachowaniu wiążącego go stopnia staranności oznacza, że dłużnik wykonał zobowiązanie, pomimo że niekoniecznie osiągnięto określony cel umowy (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 12 maja 2016 r., sygn. akt III AUa 1392/15, LEX nr 20711315).

Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, że sporne umowy dotyczące zarówno opinii zawierającej ocenę dorobku naukowego habilitanta i rozprawy habilitacyjnej jak również opinii sporządzonej w ramach postępowania przed komisją habilitacyjną w sprawie nadania stopnia doktora habilitacyjnego, spełnia przesłanki dla zakwalifikowania określonego w nich rezultatu jako dzieła w rozumieniu art. 627 k.c. Ich istotą było zobowiązanie się przyjmującego zamówienie do osiągnięcia oznaczonego rezultatu w postaci sporządzenia oceny dorobku naukowego w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego doktora habilitowanego oraz opinia złożona w postępowaniu habilitacyjnym.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela natomiast stanowiska skargi kasacyjnej, które kwestionuje samodzielność, twórczy charakter i brak rezultatu powyższych umów.

Jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, sporządzenie oceny dorobku naukowego i opinii w ramach postępowania w sprawie nadania stopnia doktora habilitowanego jest rezultatem spornych umów, polega na wykonaniu konkretnej i jednorazowej pracy, nie ma charakteru pracy ciągłej, ani nie jest usługą edukacyjną. Obie opinie już ze istoty swojej stanowią efekt badań nad dorobkiem naukowym osoby ubiegającej o nadanie stopnia naukowego, stanowi zatem dzieło twórcze, samoistne, niezależne, przy czym nie jest możliwe skonstruowanie opinii przy pomocy innych źródeł naukowych, co przesądza o jej oryginalnym charakterze. Sporne opinie stanowią autorskie opracowanie o wysokim poziomie samodzielności i wkładu intelektualnego oceny cudzego dorobku naukowego przez osobę, która dysponuje określonymi umiejętnościami, wymaganymi od osób sporządzających tego typu opinie (zob. art. 18a ust. 5 pkt 1 ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki, obowiązującej w datach zawarcia spornych w sprawie umów) – zob. w tej mierze również np. wyroki NSA z dnia: 27 stycznia 2022 r., sygn. akt II GSK 2685/21; 26 kwietnia 2022 r., sygn. akt II GSK 353/22, z 22 marca 2022 r., sygn. akt II GSK 146/22; II GSK 186/22; II GSK 190/22; II GSK 202/22; z 15 marca 2022 r., sygn. akt. II GSK 2683/21).

W konsekwencji w pełni uzasadnione jest stanowisko Sądu pierwszej instancji, że przedmiotem spornych umów było dzieło w postaci postrzegalnej, pozwalającej odróżnić się od innych przedmiotów (opinia i ocena dorobku naukowego), które stało się autonomiczną wartością w obrocie, a nie wykonaniem starannie określonych czynności – jak twierdzi autor skargi kasacyjnej. Zatem osoba sporządzająca takie dzieło nie podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu w ramach umowy o świadczenie usług, do której mają zastosowanie przepisy Kodeksu cywilnego o zleceniu.

Wbrew wywodom autora skargi kasacyjnej, w wyniku wykonania spornej umowy powstał rezultat poddający się ocenie z uwzględnieniem odpowiedzialności za wady dzieła.

Według ocenianej umowy wynagrodzenie przysługiwało ubezpieczonemu nie za samo podejmowanie określonych czynności, ale za wykonanie konkretnej i jednorazowej pracy, tj. wytworzenie jednoznacznie określonego rezultatu w postaci sporządzenia oceny dorobku naukowego w postępowaniu o nadanie tytułu naukowego profesora (art. 632 § 1 k.c.). Wykonująca ocenę osoba ponosiła więc całkowite i wyłączne ryzyko wykonania dzieła, co jest jedną z cech umowy o dzieło – w przeciwieństwie do umowy zlecenia, która takiej regulacji w zakresie ryzyka nie zawiera.

Takiej oceny zawartej umowy nie podważają argumenty Prezesa NFZ odnoszące się co do sposobu wynagrodzenia za sporządzenie opinii, czy co do trybu wyłonienia podmiotu do jej sporządzenia. Te elementy nie rzutują na istotę rezultatu, który jest osiągany w wyniku działania określonego w umowie. Rezultat ten, wbrew wywodom skargi kasacyjnej, został w sposób konkretny określony w umowach z 18 marca i 14 czerwca 2016 r.

W konsekwencji za uzasadniony trzeba uznać wniosek, że działania uczestniczki postępowania zmierzały do uzyskania konkretnego rezultatu w postaci samodzielnego sporządzenia, w określonej i stosownej formie, autorskiej oceny dorobku naukowego i recenzji rozprawy habilitacyjnej oraz opinii w przedmiocie nadania stopnia naukowego, co w relacji do przywołanej powyżej regulacji prawnej uzasadnia twierdzenie, że bez ich sporządzenia, jego wysiłek nie miałby żadnego znaczenia.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a., gdyż wszystkie podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty były niezasadne.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 p.p.s.a. w związku z 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia MS. Zasądzona kwota stanowi wynagrodzenie pełnomocnika Uniwersytetu, który występował także przed Sądem pierwszej instancji, za wniesienie odpowiedzi na skargę kasacyjną (por. uchwałę NSA z dnia 19 listopada 2012 r., sygn. akt II FPS 4/12).