Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 891/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-01-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 2020 poz 53
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Tomasz Szmydt (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 stycznia 2021 r. sprawy ze skargi małoletnich O. i R. D. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego J. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Przedstawiciel ustawowy małoletnich J. D. wniósł skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2020r. utrzymującą w mocy decyzję własną z dnia [...] lutego 2020r., odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci O. i R. D.

J. D. działając w imieniu małoletnich dzieci – O. i R., złożył wniosek o przyznanie im po zmarłej matce D. B. renty rodzinnej na podstawie artykułu 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 poz. 53).

Przyznanie tego świadczenia jest możliwe gdy łącznie zostały spełnione przez wnioskodawcę następujące warunki:

- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,

- nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

- nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Organ wskazał, iż wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednej przesłanki wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Również szczególną okoliczność, o której mowa w przepisie, odnosi się do osoby zmarłej.

Dnia [...] stycznia 2020 r. organ wydał decyzję odmawiającą przyznania tego świadczenia. Wskazano, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Warunki określone w przywołanym przepisie muszą być spełnione przez wnioskodawcę łącznie, zatem niespełnienie któregokolwiek z warunków, wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W ocenie organu warunki te nie zostały łącznie spełnione. Zmarła w wieku 43 lat matka dzieci stała się niezdolna do pracy w wieku lat 40, podczas trwania ubezpieczenia, przy czym nie było to zatrudnienie, lecz okres sprawowania opieki nad członkiem rodziny (zasiłek opiekuńczy z MOPR). Pierwsze ubezpieczenie wykazano w 33 roku życia zmarłej, przy czym łączny jej staż ubezpieczeniowy to zaledwie 3 lata, 3 miesiące i 17 dni, z czego 2,5 roku to okresy składkowe. W wykazanym, okresie, kiedy matka dzieci była aktywna zawodowo, w jej ubezpieczeniu występowały liczne i długotrwałe przerwy (w latach 1993-2000, 2004-2007, 2013-2015). Ponadto prowadząc okresowo działalność gospodarczą, od grudnia 2009 r. do sierpnia 2010 r. nie opłacała składek z jej tytułu.

W ocenie organu w sprawie nie wystąpiły żadne okoliczności szczególne, uzasadniające tak niewielki łączny okres ubezpieczenia matki dzieci - tym samym brak jest podstaw do przyznania po niej świadczenia.

J. D. wniósł o ponowne rozpoznanie sprawy, wywodząc, że zmarła opiekowała się dziećmi oraz matką, nie mogła także znaleźć pracy z uwagi na bezrobocie. Wskazywał na pogarszający się stan zdrowia matki dzieci.

Organ podniósł, iż do wniosku nie załączono żadnych dowodów medycznych, uzasadniających weryfikacje wydanych w sprawie orzeczeń lekarskich, nie przedłożono także dowodów na aktywność matki dzieci w poszukiwaniu zatrudnienia. Nie nadesłano także danych w kwestii stanu zdrowia matki D. B., nad którą zmarła sprawowała opiekę i z tego względu pobierała zasiłek opiekuńczy. W tej sytuacji organ mógł doliczyć do stażu ubezpieczeniowego zmarłej okres pobierania zasiłku, ale nie miał podstaw, by uznać inne okresy opieki jako konieczne.

Organ przeprowadził w sprawie postępowanie wyjaśniające ustalając, iż:

1. Zmarła prowadząc działalność gospodarcza, nie opłacała składek z jej tytułu - co w żadnym razie nie może być uznane za okoliczności przez nią bezpośrednio nie zawinioną.

2. Zmarła sprawowała nad dziećmi opiekę (do ukończenia przez nie 4 lat) w okresach 2000-2004, 2007-2013. Organ nie znalazł podstaw do stwierdzenia, by istniała konieczność sprawowania takiej samej, osobistej opieki nad nimi w okresach po ukończeniu przez nie tego wieku - zwłaszcza wobec istnienia powszechnie znanych form opieki instytucjonalnej w tym zakresie. W latach 1993-2000 zmarła nie miała dzieci i nie sprawowała opieki nad żadnym dzieckiem do lat 4 ani starszym, a wówczas także nie pracowała - a co więcej, nie poszukiwała pracy.

3. W kwestii poszukiwania pracy i niemożności jej znalezienia ze względu na bezrobocie – organ ustalił, że zmarła rejestrowała się w PUP okresowo od sierpnia do października 1994, a potem dopiero od stycznia do listopada 2005 r. (zatem okres 7 lat przed urodzeniem pierwszego dziecka nie był dla niej okresem poszukiwania ani wykonywania zatrudnienia). Kolejne okresy rejestracji w PUP to od kwietnia 2006 r. do marca 2008 r., od grudnia 2011 r. do lutego 2015 r. i od października 2016 r. do czerwca 2019 r. Rejestracja w PUP jest jedyną możliwą do wykazania i udowodnienia aktywnością matki dzieci w poszukiwaniu zatrudnienia. W okresach rejestracji, co wynika z wyjaśnień PUP - zmarła otrzymywała liczne propozycje pracy, jednak urząd nie otrzymał żadnej informacji, ze zainteresowana kontaktowała się ze wskazanymi pracodawcami.

W 2005 r. zmarła otrzymała skierowanie do pracy - ale nie dostarczyła odpowiedzi i nie stawiła się w PUP. Niezależnie od tego organ zbadał stopę bezrobocia w miejscu zamieszkania skarżącego i ustalił, że nie przekraczała ona nigdy średniej dla kraju, a w latach 2002-2012 była niższa od średniej. Ponadto organ podnosił, iż bezrobocie samo w sobie nie stanowi okoliczności szczególnej. W sytuacji, kiedy zainteresowany powołuje się na niemożność znalezienia pracy w określonym czasie, winien wskazać starania, jakie poczynił, by prace te faktycznie znaleźć - podczas gdy z ustaleń organu wynika, ze zmarła nie była zainteresowana podejmowaniem zatrudnienia. Nie wykazywała żadnej własnej aktywności w jego poszukiwaniu, nie wykorzystywała nawet tak elementarnej aktywności w poszukiwaniu pracy, jaka jest rejestracja w PUP przez cały okres swych przerw w ubezpieczeniu, a ponadto nie korzystała z realnych, oferowanych jej przez urząd, możliwości podjęcia zatrudnienia.

4. W kwestii sprawowania opieki na chora matka przez D. B. - organ doliczył, jako okres składkowy, czas pobierania przez matkę dzieci zasiłku opiekuńczego, ale ponieważ nie posiada żadnych dowodów medycznych dotyczących stanu zdrowia matki D. B., nie ma też podstaw, by doliczyć okresy dalsze jako ewentualnie nieskładkowe lub przyjąć - wobec braku dowodów - że faktycznie istniała bezpośrednia potrzeba sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Niezależnie od tego, niemal całkowita rezygnacja z aktywności zawodowej w celu poświęcenia się obowiązkom rodzinnym nie stanowi okoliczności szczególnej.

Wobec powyższych ustaleń i przywołując je wszystkie w uzasadnieniu swego stanowiska Prezes ZUS utrzymał swą wcześniejszą decyzję w mocy decyzją z dnia [...] lutego 2020 r. nie znajdując nowych okoliczności mających wpływ na zmianę decyzji odmawiającej prawa do świadczenia w drodze wyjątku.

Przedstawiciel ustawowy małoletnich J. D. wniósł skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2020r. utrzymującą w mocy decyzję własną z dnia [...] lutego 2020r.

Skarżący zarzucał naruszenie:

• art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach - poprzez błędne uznanie, iż nie może być przyznana renta w drodze wyjątku w związku z niespełnieniem przez ubezpieczoną D. B. przesłanek w art. 18 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, podczas gdy uzasadnione jest, że ubezpieczona nie mogła się podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy, wskutek szczególnych okoliczności.

• art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a - poprzez zaniechanie zebrania całego materiału dowodowego w sprawie oraz brak wnikliwej oceny dowodów, niezasadne stwierdzenie, iż przed orzeczeniem przez lekarza całkowitej niezdolności do pracy, ubezpieczona nie miała przeciwwskazań do podjęcia pracy i zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

W związku z powyższym wnosił o uwzględnienie skargi, uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji jej poprzedzającej z dnia [...] stycznia 2020 r

Skarżący wnosił o przeprowadzenie następujących dowodów:

• karta informacyjna pacjentki D. B. z pobytu w Uniwersyteckim

Szpitalu Klinicznym w [...] z dnia [...].07.2016 r.

• karta informacyjna pacjentki D. B. z pobytu w Uniwersyteckim

Szpitalu Klinicznym w [...] z dnia [...].11.2016 r.

• karta informacyjna pacjentki D. B. z pobytu w Uniwersyteckim

Szpitalu Klinicznym w [...] z dnia [...].04.2017 r.

• karta informacyjna pacjentki D. B. z pobytu w Uniwersyteckim

Szpitalu Klinicznym w [...] z dnia [...].06.2017 r.

• karta informacyjna pacjentki D. B. z pobytu w Uniwersyteckim

Szpitalu Klinicznym w [...] z dnia [...].02.2018 r.

• karta informacyjna pacjentki D. B. z pobytu w Uniwersyteckim

Szpitalu Klinicznym w [...] z dnia [...].11.2018 r.

• karta informacyjna pacjentki D. B. z pobytu w Uniwersyteckim

Szpitalu Klinicznym w [...] z dnia [...].05.2019 r.

na okoliczność wykazania złego stanu zdrowia D. B., który nasilał się długi czas, w konsekwencji doprowadzając do niezdolności do pracy. Wskazywał, iż przeprowadzenie powyższych dowodów jest możliwe na podstawie art. 106 § 3 k.p.a. Dowody te są niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości, co do stanu zdrowia ubezpieczonej uniemożliwiającego pracę i odprowadzenie składek na ubezpieczenie oraz nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania.

Skarżący podkreślał, że przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku polega właśnie na niespełnieniu warunków ustawowych niezbędnych do uzyskania świadczenia przez ubezpieczonego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie powinien głownie skupiać się na kwestii niewypracowania wymaganego stażu ubezpieczeniowego przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Jest jednak zobowiązany do analizy i wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, a zwłaszcza zbadania szczególnych okoliczności niespełnienia przez ubezpieczonego warunków ustawowych niezbędnych do uzyskania świadczenia. Problemy z prowadzeniem firmy, konieczność zajmowania się chorą matką stanowiły okoliczności wyjątkowe, nieprzewidziane i uniemożliwiające odprowadzanie składek. Skarżący nie zgadzał się z twierdzeniem organu, iż te okoliczności były świadomym wyborem jego partnerki, ponieważ były to sytuacje powstałe niezależnie od jej woli.

Dodatkowo zaznaczył, że ubezpieczona była osobą chorą. Natomiast szczególną okolicznością uniemożliwiającą spełnienie przesłanek do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym nie jest wcale tylko całkowita niezdolność do pracy. Znaczącą uwagę zwrócić należy na zbadanie przez organ tego jak długo rozwijała się choroba ubezpieczonej, która w konsekwencji doprowadziła do całkowitej niezdolności do pracy. Organ rozpatrując sprawę nie zbadał sytuacji zdrowotnej zmarłej w kontekście okoliczności, które mogły wpływać na jej aktywność zawodową. W szczególności Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie wyjaśnił, jak długo rozwijała się choroba ubezpieczonej, która w konsekwencji doprowadziła do jej całkowitej niezdolności do pracy. D. B. chorowała na [...] kilka lat przed śmiercią. Przypadek ubezpieczonej nie jest typowy. D. B. zmarła nagle, na skutek niedopatrzenia i błędu popełnionego przez lekarzy, sztab leczniczy oraz zakład leczniczy, który jest zakładem państwowym. O powadze sytuacji świadczy fakt, że w sprawie śmierci ubezpieczonej Prokuratura prowadzi śledztwo. Zanim ubezpieczona stała się niezdolna do wykonywania pracy przez długi czas chorowała na [...]. Choroba była bardzo poważna i łączyła się z godzinami spędzonymi w gabinetach lekarzy czy pobytami w szpitalu.

Odnosząc się do twierdzeń Prezesa ZUS zaznaczył, że rezygnacja z pracy zawodowej na rzecz opieki nad bliskimi nie była wcale, wyborem, ale jedynym możliwym wyjściem z sytuacji i tym samym stanowiła okoliczność, która usprawiedliwiała brak możliwego odprowadzania składek. Gdyby nie nagła choroba i śmierć, matka małoletnich miałaby możliwość pracy, a co za tym idzie odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Uprawnione jest w tej sytuacji stwierdzenie, że w przypadku matki małoletnich, na skutek wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, wbrew jej woli i zamiarom, zaistniała niemożliwa do przezwyciężenia przeszkoda w kontynuowaniu zatrudnienia.

Skarżący podkreślał, że trudne warunki materialne są jedną z przesłanek przyznania renty w drodze wyjątku. Zwłaszcza, w sytuacji, gdy rentę po matce mają dostać dzieci, które zostały bez mamy, to ta przesłanka jest bardzo ważna. Dzieci winne wychowywać się bowiem w dobrych warunkach nie tylko emocjonalnych, ale również materialnych.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do treści art. 3 § 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.); zwanej dalej p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola działalności administracji publicznej obejmuje, między innymi orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Tylko zatem stwierdzenie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub z innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a, b, c p.p.s.a.). Sąd uwzględniając skargę stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Badając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą, ale rozstrzyga w granicach danej sprawy, stosownie do treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a) i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Przeprowadzone w określonych na wstępie ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wykazało, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem nie można organowi skutecznie zarzucić, że przy rozstrzyganiu sprawy naruszył obowiązujące przepisy prawa.

W ocenie Sądu, stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób wyczerpujący, a interpretacja powołanych przez organy przepisów materialnych jest prawidłowa.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Przy czym renta rodzinna jest pochodną osoby zmarłej, zatem renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie ustalane jest prawo do tego świadczenia przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej.

Sądowa kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym polega natomiast na zbadaniu, czy organ administracji dokonał prawidłowej wykładni stosowanej normy prawnej, czy wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej zgodnie z celem danej ustawy, oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu istotnych dla sprawy okoliczności. Kontroli sądowej podlega w szczególności uzasadnienie decyzji uznaniowej z punktu widzenia powiązania ustaleń faktycznych z rekonstruowaną normą prawną oraz z wyrażeniami normatywnymi, określającymi przesłanki aktualizacji upoważnienia do wydania decyzji uznaniowej. Przy takim zakresie kontroli obowiązkiem sądu jest sprawdzenie nie tylko tego czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, lecz również tego czy w granicach upoważnienia ustawowego zrealizował swoje kompetencje uznaniowe w sposób odpowiadający standardom demokratycznego państwa prawnego, w tym czy realizując te kompetencje respektował konstytucyjne publiczne prawo podmiotowe obywateli do zaopatrzenia społecznego w wysokości określonej w oparciu o materialnoprawne zasady, tj. czy rozstrzygnięcie nie ma charakteru arbitralnego, bądź dowolnego.

W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

Zgodnie z ustalonym w sprawie stanem faktycznym zmarła prowadząc działalność gospodarcza, nie opłacała składek z jej tytułu - co w żadnym razie nie może być uznane za okoliczności przez nią bezpośrednio nie zawinioną. Zmarła sprawowała nad dziećmi opiekę (do ukończenia przez nie 4 lat) w okresach 2000-2004, 2007-2013. W latach 1993-2000 zmarła nie miała dzieci i nie sprawowała opieki nad żadnym dzieckiem do lat 4 ani starszym, a wówczas także nie pracowała, nie poszukiwała też pracy. W kwestii sprawowania opieki nad chorą matką przez D. B. - organ doliczył, jako okres składkowy, czas pobierania przez matkę dzieci zasiłku opiekuńczego, ale ponieważ nie posiadał żadnych dowodów medycznych dotyczących stanu zdrowia matki D. B., nie miał też podstaw, by doliczyć okresy dalsze jako ewentualnie nieskładkowe lub przyjąć - wobec braku dowodów - że faktycznie istniała bezpośrednia potrzeba sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Niezależnie od tego, niemal całkowita rezygnacja z aktywności zawodowej w celu poświęcenia się obowiązkom rodzinnym nie stanowi okoliczności szczególnej. Uprawnienie do świadczenia w drodze wyjątku należało zatem w tym przypadku rozważać w odniesieniu do wskazywanej przez skarżącego przyczyny braku aktywności zawodowej wyprowadzanej z konieczności sprawowania opieki nad członkami rodziny. Argumentacja ta nie pozwala jednak na przyjęcie, że przywołane okoliczności mogły być uznane za mogące usprawiedliwić brak podjęcia pracy, a tym samym nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 12 lipca 2019 r., sygn. akt I OSK 290/19 (CBOSA) podkreślił, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dzieckiem nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Podobnie należy odnieść się do poświęcenia aktywności zawodowej na rzecz opieki nad chorą matką. Organ doliczył, jako okres składkowy, czas pobierania przez matkę dzieci zasiłku opiekuńczego, ale ponieważ nie posiadał żadnych dowodów medycznych dotyczących stanu zdrowia matki nie miał też podstaw, by doliczyć okresy dalsze jako ewentualnie nieskładkowe lub przyjąć - wobec braku dowodów - że faktycznie istniała bezpośrednia potrzeba sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Natomiast art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, dotyczący przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie przewiduje działania organu z urzędu (wyrok NSA z dnia 13 czerwca 2000 r., II SA 473/00 , LEX nr 54533).

W kwestii poszukiwania pracy i niemożności jej znalezienia ze względu na bezrobocie – organ ustalił, że zmarła rejestrowała się w PUP okresowo od sierpnia do października 1994, a potem dopiero od stycznia do listopada 2005 r. (zatem okres 7 lat przed urodzeniem pierwszego dziecka nie był dla niej okresem poszukiwania ani wykonywania zatrudnienia). Kolejne okresy rejestracji w PUP to od kwietnia 2006 r. do marca 2008 r., od grudnia 2011 r. do lutego 2015 r. i od października 2016 r. do czerwca 2019 r. Rejestracja w PUP jest jedyną możliwą do wykazania i udowodnienia aktywnością matki dzieci w poszukiwaniu zatrudnienia. W okresach rejestracji, co wynika z wyjaśnień PUP - zmarła otrzymywała liczne propozycje pracy, jednak urząd nie otrzymał żadnej informacji, ze zainteresowana kontaktowała się ze wskazanymi pracodawcami. W 2005 r. zmarła otrzymała skierowanie do pracy - ale nie dostarczyła odpowiedzi i nie stawiła się w PUP. Organ zbadał stopę bezrobocia w miejscu zamieszkania skarżącego i ustalił, że nie przekraczała ona nigdy średniej dla kraju, a w latach 2002-2012 była niższa od średniej. Organ wskazał, iż ubezpieczona nie wykazywała żadnej własnej aktywności w jego poszukiwaniu, nie wykorzystywała nawet tak elementarnej aktywności w poszukiwaniu pracy, jaka jest rejestracja w PUP przez cały okres swych przerw w ubezpieczeniu, a ponadto nie korzystała z realnych, oferowanych jej przez urząd, możliwości podjęcia zatrudnienia. Należy wskazać, iż sama rejestracja w urzędzie pracy nie zwalnia bezrobotnego z własnej aktywności w kierunku poszukiwania zatrudnienia. Okoliczności przemawiającej za przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku nie może również stanowić sam fakt występowania zjawiska, jakim jest bezrobocie. W praktyce powodowałby to bowiem obowiązek przyznawania wspomnianego wyżej świadczenia – nie w drodze wyjątku – jak stanowi o tym ustawa a praktycznie – powszechnie. Sytuacja osób ubezpieczonych, które opłacały przez wymagany ustawą czas składki na ubezpieczenie społeczne nie różniłaby się wtedy niczym od sytuacji osób, które takich składek nie opłacały, a fakt ten tłumaczyły okolicznością, że nie mogły znaleźć pracy z uwagi na bezrobocie ( tak m.in. NSA w wyroku z dnia 18 stycznia 2018 r., I OSK 1844/17, LEX nr 2474966). W przedmiotowej sprawie ubezpieczona nie poszukiwała aktywnie pracy, nie ma też dowodów potwierdzających, iż stawiała się na rozmowy w sprawie propozycji pracy (okresy rejestracji w PUP).

Zmarła w wieku 43 lat matka dzieci stała się niezdolna do pracy w wieku lat 40. Skarżący podnosił, iż stan zdrowia D. B. był już na tyle zły, przed tą datą, iż uniemożliwiał jej aktywność zawodową (wnioskował przy tym od dopuszczenie na etapie sądowoadministracyjnym dokumentów medycznych - kart informacyjnych pacjentki z lat 2016-2019). Na wstępie należy zaznaczyć, iż w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygając sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest treścią takiego orzeczenia, o ile odpowiada ono wymogom formalnym (tak m.in. NSA w wyroku z dnia 10 grudnia 2018 r., I OSK 2535/18, LEX nr 2598718). Organ by zatem związany ustaleniem w zakresie daty powstania całkowitej niezdolności do pracy. Oczywiście przepis art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwość zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy. W przedmiotowej sprawie D. B. nie miała orzeczonej częściowej niezdolności do pracy. Natomiast całkowita niezdolność do pracy została orzeczona od 2016r., a dokumentacja złożona przez skarżącego obejmuje karty leczenia pacjenta od 2016r. Należy jednocześnie podnieść, że dokumentacja ta została złożona na etapie skargi, natomiast sąd administracyjny bada zgodność z prawem decyzji w oparciu o materiał zgromadzony w dacie ich wydania.

Organ ustalił, iż zmarła w wieku 43 lat matka dzieci stała się niezdolna do pracy w wieku lat 40, podczas trwania ubezpieczenia, przy czym nie było to zatrudnienie, lecz okres sprawowania opieki nad członkiem rodziny (zasiłek opiekuńczy z MOPR). Pierwsze ubezpieczenie wykazano w 33 roku życia zmarłej, przy czym łączny jej staż ubezpieczeniowy to zaledwie 3 lata, 3 miesiące i 17 dni, z czego 2,5 roku to okresy składkowe. W wykazanym, okresie, kiedy matka dzieci była aktywna zawodowo, w jej ubezpieczeniu występowały liczne i długotrwałe przerwy (w latach 1993-2000, 2004-2007, 2013-2015). Ponadto prowadząc okresowo działalność gospodarczą, od grudnia 2009 r. do sierpnia 2010 r. nie opłacała składek z jej tytułu. Podsumowując wszystkie okoliczności stanu faktycznego organ prawidłowo przeanalizował przesłanki wynikające z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Organ nie naruszył w rozpatrywanej sprawie przepisów postępowania. Zgromadził pełny materiał dowodowy i należycie go ocenił. Sąd nie stwierdził, aby organ przekroczył granice uznania administracyjnego. Z tego względu brak było podstaw do uwzględnienia skargi.

Tragiczne okoliczności śmierci D. B. są przedmiotem śledztwa prowadzonego przez właściwą Prokuraturę. Na obecnym etapie objęte są jedynie domniemaniem i wdrożone są wobec tego czynności sprawdzające. Przy braku prawomocnego wyroku w tym zakresie sąd administracyjny na kanwie tego postępowania nie ma uprawnień aby badać te okoliczności w kontekście przesłanek z art. 83 ust. 1 cytowanej ustawy.

Odnosząc się do wniosków dowodowych zawartych w skardze należy wskazać, iż postępowanie dowodowe, o którym mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a. jest postępowaniem uzupełniającym. Znajduje ono zastosowanie, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Nie stosuje się tego postępowania w przypadku, gdy zachodzi potrzeba dokonania przez organ ponownej oceny materiału dowodowego oraz poszerzenia przez ten organ tego materiału. Powołany przepis nie służy do gromadzenia przez sąd materiału dowodowego. Na jego podstawie można jedynie przeprowadzić dowód z dokumentów. Powyższych kryteriów nie spełniał wniosek dowodowy zawarty w skardze. Sąd administracyjny nie ma możliwości powołania biegłych celem oceny stany zdrowia na podstawie danych z kart informacyjnych pacjenta. Ponadto, kart informacyjne dotyczyły stanu zdrowia od 2016r., czyli od roku w który ustalona została całkowita niezdolność do pracy. Kolejno, ww. wniosek został złożony na etapie skargi od decyzji. Sąd administracyjny bada natomiast zgodność decyzji w datach ich wydani i w oparciu o zgromadzony na te daty materiał dowodowy. Sąd nie miał zatem podstaw prawnych i faktycznych do dopuszczenia ww. dowodów.

Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325), orzekł, jak w sentencji.