Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1783/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-01-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję w części i poprzedzającą ją decyzję w części
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: par. 5
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Zyglewska, Sędziowie Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Anna Szymańska (spr.), Protokolant sekr. sąd. Agnieszka Olszewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w [...] Filia w [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody [...] nr [...] z dnia [...] maja 2009 r. w zakresie dotyczącym działki o nr ewidencyjnym [...] o powierzchni 25,76 ha; 2. oddala skargę w zakresie rozstrzygnięcia dotyczącego działki o nr ewidencyjnym [...] o powierzchni 4,8 ha; 3. stwierdza, że zaskarżona decyzja w zakresie określonym w punkcie 1. nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 4. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w [...] Filia w [...] kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do sądu decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] nr [...] z [...] maja 2009r. uznającą, że zespół pałacowo - parkowy stanowiący część majątku L. gm. P. oznaczony w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o pow. 4,8 ha i działka nr [...] o pow. 25,76 ha nie podlegał działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 3, poz.13).

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazano, że wnioskiem z [...] stycznia 2001r. spadkobiercy dawnych właścicieli majątku L. wystąpili do Wojewody [...] o uznanie, że część nieruchomości ziemskiej L. stanowiąca obecnie działkę nr [...] o pow. 4,8 ha i działkę nr [...] o pow. 25,76 ha nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, gdyż stanowi zespół pałacowo - parkowy niezwiązany funkcjonalnie z pozostałą częścią nieruchomości o charakterze rolnym, na co wskazuje jej wcześniejszy oraz obecny sposób wykorzystania.

Wojewoda [...] decyzją nr [...] z [...] maja 2003r. odmówił uznania, że część majątku L. gm. P. oznaczona w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o pow. 4,81 ha i działka nr [...] o pow. 25,76 ha nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że mimo iż nie zachowały się mapy majątku L., to w oparciu o dostępne dokumenty, tj. aktualne mapy oraz dokonaną wizję terenową stwierdzono, że budynek pałacu znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie dużego kompleksu budynków gospodarczych, co uzasadnia że przedmiotowy zespół pałacowo - parkowy był w dacie jego przejęcia funkcjonalnie i gospodarczo związany z całą nieruchomością, dla której pałac był ośrodkiem centralnym i stanowił do 1945r. rezydencję właścicieli. Cały majątek ziemski L. obejmował 1025,90 ha powierzchni - zatem przekraczał powierzchnię ogólną 100 ha i podlegał działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odwołanie od decyzji Wojewody [...] wniósł S. G. podnosząc, iż przedmiotowy zespół nie stanowił nieruchomości ziemskiej, gdyż nie

był wykorzystywany w charakterze rolniczym o czym świadczy jego faktyczne wydzielenie z pozostałej części nieruchomości murem o wysokości dwóch metrów. W związku z tym nie pozostawał funkcjonalnie związany z majątkiem L. i nie podlegał działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Odwołujący podniósł, że organ wydając zaskarżoną decyzję pominął kwestię wydzielenia faktycznego parku z pałacem, która to część nieruchomości służyła wyłącznie do celów mieszkalnych i reprezentacyjnych, natomiast administracja i zarządzanie majątkiem odbywało się w budynkach sąsiednich na obecnych działkach nr [...] położonych poza murem odgradzającym dwór. Odwołujący przyznał jednocześnie, że nie nastąpiło wyodrębnienie prawne części dworsko-parkowej, tj, działek nr [...] oraz nr [...].

Po rozpatrzeniu odwołania, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] kwietnia 2008r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] maja 2003r.

Następnie, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] czerwca 2008r. nr stwierdził z urzędu nieważność swojej decyzji z [...] kwietnia 2008r. z uwagi na skierowanie jej do osób nieżyjących.

Rozpoznając ponownie sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] grudnia 2008r. uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody [...] z [...] maja 2003r. i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpoznania podkreślając, iż należy zbadać związek funkcjonalny objętego wnioskiem zespołu pałacowo - parkowego z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej.

Wojewoda [...] rozpoznając sprawę ponownie decyzją nr [...] z [...] maja 2009r. uznał, że zespół pałacowo - parkowy stanowiący część majątku L. gm. P. oznaczony aktualnie w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o pow. 4,8 ha i działka nr [...] o pow. 25,76 ha nie podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej z uwagi na rezydencjonalny charakter i brak związku funkcjonalnego z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej L.

Odwołanie od decyzji Wojewody [...] z [...] maja 2009r. wniosła Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w [...] Filia w [...] zarzucając, że zaskarżona decyzja została oparta wyłącznie na zeznaniach świadka J. K., który w momencie wybuchu wojny miał 12 lat, z jednoczesnym pominięciem tak ważnych dowodów, jak "Wykaz inwentarza majątku L. na dzień [...] czerwca 1945r.", z którego wynika, że w dacie przejęcia park

posiadał powierzchnię 3,85 ha, natomiast las przy parku 1,14 ha, co w obecnym stanie geodezyjno-prawnym odpowiada powierzchni działki [...], tj. 4,8 ha, a jako odrębny składnik przejmowanego majątku wymienia się pałac. Odwołujący podniósł również, iż Wojewoda [...] przyjął wydając zaskarżoną decyzję, że zespół pałacowo-parkowy składał się z obecnych działek [...] o łącznej pow. 30,56 ha. Przeciwko przyjętemu przez organ stanowisku przemawia natomiast kształt i powierzchnia działki nr [...] oraz fakt, iż na działce tej nigdy nie było lasu, a jej użytki sklasyfikowane są jako Lz, czyli tereny zadrzewione. Agencja Nieruchomości Rolnych we wniesionym odwołaniu podniosła ponadto, iż organ wydając zaskarżoną decyzję mimo, iż nie zachowały się mapy nieruchomości z roku 1945, nie wziął pod uwagę aktualnych map, z których jednoznacznie wynika, iż budynek pałacu znajdujący się na działce nr [...] usytuowany jest w bezpośrednim sąsiedztwie dużego kompleksu zabudowań gospodarczych usytuowanych na działkach [...], co oznacza, że zarówno zabudowania gospodarcze jak i pałac znajdowały się wcześniej na jednej działce oznaczonej nr [...], a skoro tak, to stanowiły jedną całość gospodarczą. Podział nieruchomości nastąpił natomiast w latach 90. XX wieku. Na poparcie podnoszonej tezy braku wydzielenia gospodarczego i prawnego pałacu od pozostałej części nieruchomości odwołujący wskazuje na oświadczenie S. G. zawarte w pierwotnym wniosku, z którego wynika że do 1945r. pałac stanowił rezydencję właścicieli majątku.

Organ naczelny stwierdził, że stanowiąca byłą własność spadkobierców Z. G. nieruchomość ziemska L. gm. P. o ogólnej pow.1025,90 ha została przejęta na rzecz Państwa z mocy prawa w części na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a w części - na podstawie dekretu PKWN z 12 grudnia 1944r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82).

W myśl art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych i prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. W przypadku ustalenia, że dana nieruchomość spełniała powyższe wymogi obszarowe - przechodziła z mocy

prawa, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Państwa, była obejmowana niezwłocznym zarządem państwowym wraz z budynkami oraz całym inwentarzem żywym i martwym, jak również znajdującymi się na niej przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51), strona mogła ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e. dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Minister powołał się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006r. sygn. akt I OPS 2/06 stwierdzającą, że przepis § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, jak również czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu.

Organ naczelny wskazał, że złożony w niniejszej sprawie wniosek dotyczył stwierdzenia, że część przejętej na rzecz Państwa nieruchomości ziemskiej L., tj. zespół dworsko-parkowy położony na jej terenie stanowiący obecnie działkę nr [...] oraz działkę nr [...] nie podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Minister stwierdził, że organ wojewódzki wydając decyzję z [...] maja 2009r. nie uchybił przepisom procedury administracyjnej stanowiącym podstawę prowadzonego postępowania oraz wydania zaskarżonej decyzji. Organ I instancji podjął wszelkie niezbędne kroki do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy.

Odnosząc się do meritum sprawy Minister stwierdził, że organ I instancji na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego zasadnie przyjął, iż pomiędzy objętym wnioskiem zespołem pałacowo - parkowym składającym się działek ewidencyjnych nr [...] oraz nr [...], a pozostałą częścią przejętej na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskiej L. nie istniał związek funkcjonalny. Zespół pałacowo - parkowy stanowił część rezydencjalną, będącą siedzibą kolejnych właścicieli nieruchomości, zaś w 1939r. pałac został zajęty na potrzeby okupanta i stał się komendą formacji nadzorujących posterunki graniczne. Do wniosku takiego prowadzą spójne, wzajemnie się uzupełniające dowody, jak wyjaśnienia złożone przez wnioskodawcę oraz świadków oraz pozostałe dokumenty, w tym aktualne mapy oraz orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z [...] marca 1962r. o uznaniu założenia pałacowo-parkowego w L. składającego się z pałacu, stróżówki, ogrodzenia pałacowego i parku za zabytek. Złożone w toku postępowania wyjaśnienia oraz poczynione przez organ ustalenia wskazują również na fakt, iż dawni właściciele posiadali niezależne źródła utrzymania.

Odnosząc się natomiast do podnoszonych w odwołaniu argumentów dotyczących działki nr [...] o pow. 25,76 ha, jej kształtu oraz klasyfikacji użytków, Minister stwierdził, że zgodnie z art. 63 § 2 kpa organ administracji jest związany treścią żądania strony. Organ nie może więc ograniczać żądania lub interpretować w sposób dowolny, niezgodny z zakresem wniosku. Skoro wniosek dotyczył zbadania czy zespół pałacowo-parkowy składający się z wymienionych działek podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, to w takim zakresie organ administracji był zobowiązany zbadać sprawę.

Jeśli chodzi o kształt działki nr [...], to wraz z działką [...] stanowi - również obecnie - pewien kompleks. W sąsiedztwie działki nr [...], na której usytuowany jest pałac są działki nr [...] oraz nr [...], na których znajdują się zabudowania gospodarcze - nie świadczy to jednak o istnieniu związku funkcjonalnego, którego nie można ograniczać wyłącznie do kryterium terytorialnego. Usytuowania działki [...] oraz jej klasyfikacja jako tereny zadrzewione wskazuje, że wraz z obecną działką nr [...] mogła stanowić w dacie przejęcia i stanowi obecnie część zadrzewionego kompleksu, a więc utwierdza w przekonaniu, że przedmiotowy obszar wchodził w skład zespołu pałacowo - parkowego.

Na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2009 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w [...] Filia w [...].

W skardze podniesiono, że organ nie wyjaśnił na czym konkretnie polega rzekomy brak związku funkcjonalnego między kompleksem pałacowo – parkowym, a gospodarstwem rolnym. Skarżąca wskazała, że zarówno zespół dworsko parkowy jak i działka nr [...] nie były prawnie wyodrębnione od majątku ziemskiego , a więc stanowiły jego część składową i wraz z pozostałą częścią majątku podpadały pod działanie dekretu o reformie rolnej.

Zdaniem skarżącej organ bezpodstawnie przyjął, że zespół dworsko-parkowy składał się z dwóch działek nr [...] o łącznej powierzchni aż 30,56 ha. Szczególnie odnośnie działki nr [...] strona skarżąca uważa, że brak jest konkretnych ustaleń umożliwiających zakwalifikowanie tej działki jako części zespołu dworsko-parkowego.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Wyrokiem z dnia 12 maja 2010r. (sygn. akt IV SA/Wa 286/10) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz decyzji Wojewody [... ] z dnia [...] maja 2009r. Sąd powołał się na tezy postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2010r. (sygn. akt P 107/08) i wywiódł z nich, że w obecnym stanie prawnym do orzekania o prawach rzeczowych osób pozbawionych nieruchomości w ramach reformy rolnej właściwe są sądy powszechne, nie zaś organy administracji publicznej działające w oparciu o przepisy kpa. Z tego względu sąd administracyjny stwierdził nieważność obydwu decyzji uznając, że zostały one wydane bez podstawy prawnej (art. 156 § 1 pkt 2) kpa).

Wskutek skargi kasacyjnej wniesionej przez S. G. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 27 września 2011r. (sygn. akt I OSK 1595/10) uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. NSA powołał się na uchwałę siedmiu sędziów tegoż sądu z dnia 10 stycznia 2011r. (sygn. akt I OPS 3/10) i stwierdził, iż nie nastąpiła utrata mocy obowiązującej § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Oznacza to, że wadliwe było stanowisko wojewódzkiego sądu, iż zaskarżona decyzja została wydana bez podstawy prawnej. Ponownie rozpoznając sprawę sąd ten musi dokonać merytorycznej oceny decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m. in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269, ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ((Dz. U. nr 153, poz. 1270, ze zm.) - dalej w skrócie: P.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.

Sąd, badając legalność zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej powołane przepisy i w granicach sprawy, nie będąc jednak związany - stosownie do art. 134 P.p.s.a. -zarzutami i wnioskami skargi, stwierdził iż w części działki oznaczonej nr ewidencyjnym [...] organ naruszył przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy i w tym zakresie uchylił zarówno zaskarżoną decyzję, jak i decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2009r. Odnośnie natomiast działki nr ewidencyjny [...] Sąd oddalił skargę podzielając wywody organów, iż nieruchomość ta nie podlegała działaniu przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przy czym sąd w warunkach niniejszej sprawy procedował po wydaniu przez Naczelny Sąd Administracyjny wyroku uchylającego orzeczenie z dnia [...] maja 2010r. wydane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie działający jako sąd pierwszej instancji. Sytuacja taka uregulowana jest w art. 190 p.p.s.a zgodnie z którym sąd, któremu sprawa została przekazana związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Oznacza to, iż obecnie rozpatrując skargę Agencji Nieruchomości Rolnych sąd miał obowiązek dokonać oceny merytorycznej zaskarżonej decyzji przyjmując założenie, że do rozpatrywania tego rodzaju spraw znajduje zastosowanie droga postępowania administracyjnego w oparciu o § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego.

Przedmiot niniejszej sprawy został zakreślony przez żądanie sformułowane we wniosku o wszczęcie postępowania administracyjnego, złożonym przez S. G. działającego w imieniu własnym oraz innych spadkobierców poprzednich właścicieli majątku. Mianowicie spadkobierca dokładnie sprecyzował - jak wymaga tego norma § 6 rozporządzenia – iż wnosi o stwierdzenie, że dwie działki oznaczone nr ewidencyjnymi [...] wchodzące w skład dawnego majątku L. były wyłączone spod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Tym samym przedmiotem rozpoznania mogły być jedynie te dwie nieruchomości, stanowiące według wnioskodawcy zespół dworsko-parkowy.

W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmowano, że dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (uwzględniając także dekret z dnia 17 stycznia 1945r.) dotyczył nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym i tylko te nieruchomości, jeśli spełniały inne jeszcze warunki określone w dekrecie, przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r.

Trybunał Konstytucyjny najpierw w uzasadnieniu uchwały z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89 (Dz.U. Nr 66, poz. 396), a następnie w uzasadnieniu uchwały z dnia 16 kwietnia 1996 r. sygn. akt W 15/95 (Dz.U. Nr 54, poz. 572) przyjął, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej dotyczy nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym (nieruchomościami ziemskimi są obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy). Reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadownicze. Jakkolwiek uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw utraciły moc obowiązującą z dniem wejścia życie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (art. 239 ust. 3), to jednak miały zasadniczy wpływ na ukształtowanie orzecznictwa sądów administracyjnych co do rozumienia zakresu przedmiotowego art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. W konsekwencji została wypracowana linia orzecznicza, wedle której badano nie tylko ewentualne przekroczenie norm obszarowych określonych w dekrecie, lecz także czy dana nieruchomość stanowiła nieruchomość o charakterze rolniczym. Taki kierunek orzeczniczy został potwierdzony zarówno w uchwale siedmiu sędziów NSA z dnia 5 czerwca 2006 r. wydanej w sprawie o sygn. akt I OPS 2/06, jak również w ostatnio podjętej uchwale siedmiu sędziów NSA z dnia 10 stycznia 2011r. (sygn. akt I OPS 3/10). W konsekwencji orzecznictwo nadało kierunek wykładania normy art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu w sposób obecnie pozwalający na określenie kryteriów przejęcia nieruchomości w trybie dekretu o reformie rolnej.

Przede wszystkim nieruchomość taka musiała mieć rolniczy charakter, tj. była lub mogła być wykorzystywana do prowadzenia rolniczej działalności gospodarczej, do prowadzenia szkół lub innych ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, ewentualnie też na potrzeby ogródków działkowych lub potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej i melioracji (art. 1 ust. 2a-e dekretu), a także co prawda ściśle nie odpowiadała powyższym wymogom, ale pozostawała w związku funkcjonalnym (wzajemnej łączności) z nieruchomością ziemską pełniąc funkcję usługową w stosunku do gruntów rolnych. Pojęcie związku funkcjonalnego zostało szeroko wyjaśnione w orzecznictwie. Otóż związek funkcjonalny to wzajemna zależność, współzależność, zależność funkcjonalna, związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej (Słownik języka polskiego, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwieckiego, Warszawa 1998, t. 1, s. 783). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo-parkowego i odwrotnie. Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela ani też same powiązania finansowe i terytorialne (vide wyroki NSA z dnia 3 października 2008r. sygn. akt I OSK 1162/07 oraz z dnia 11 października 2006 r. sygn. akt I OSK 28/06).

W ocenie Sądu przyjęta w zaskarżonej decyzji koncepcja rozumienia przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej jest prawidłowa. W szczególności rozważania Wojewody [...] w pełni realizują wypracowaną przez sądy administracyjne wykładnię pojęcia nieruchomości rolnej oraz związku funkcjonalnego tj. powiązań pomiędzy całą nieruchomością rolną a pałacem i parkiem, które nie służyły do celów produkcji rolnej lecz pełniły funkcję mieszkalną, reprezentacyjną i rekreacyjną. Należy podzielić w tym zakresie pogląd zaprezentowany w zaskarżonej decyzji co do charakteru części nieruchomości ziemskiej L. obejmującej zespół pałacowo-parkowy. Ta część nieruchomości ziemskiej w L. nie miała charakteru rolniczego i nie była oraz nie mogła być wykorzystywana do prowadzenia rolniczej działalności gospodarczej i jednocześnie nie pozostawała w związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym prowadzonym w majątku L. Jak wynika z ustaleń faktycznych poczynionych w toku postępowania administracyjnego na jej terenie nie znajdowały się żadne urządzenia służące do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Mianowicie na działce nr ewidencyjny [...] o pow. 4,8 ha znajdował się pałac i stróżówka. Orzeczeniem z dnia [...] marca 1967r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej uznało założenie pałacowo-parkowe w L., w skład którego wchodził pałac, stróżówka, ogrodzenie pałacowe oraz park za zabytek. Natomiast w innej części nieruchomości (obecnie odrębne działki ewidencyjne [...]) wzniesiono urządzenia do obsługi prowadzonej na gruntach rolnych działalności rolniczej, takie jak chlewnia, obora, stodoła, cielętnik, magazyn, kuźnia, wiata i garaże. Natomiast sam pałac i park w żaden sposób nie służyły do prowadzenia tej działalności rolniczej lub rolniczo-wytwórczej. W tej części majątku przed II wojną światową mieszkała jedna ze spadkobierczyń właścicielki całego majątku Z. G. – T. G. oraz brat męża Z. G. [...] M. G. będący jednocześnie [...]. Ponadto pałac zamieszkiwały i wykonywały swoje obowiązki osoby do obsługi tego obiektu oraz jego mieszkańców. Całym majątkiem L. zarządzał plenipotent, który nadzorował pracę rządców poszczególnych folwarków składających się na cały majątek. Plenipotent utrzymywał bezpośrednie kontakty z właścicielami. W imieniu spadkobierców majątkiem zarządzał H. K. Natomiast kwestie już czysto gospodarcze związane z prowadzeniem działalności rolniczej, w tym i hodowlą znajdowały się w rękach rządców. Jednym z nich był ówcześnie B. B. Rządca administrował gospodarstwem, jego biuro mieściło się w budynkach znajdujących się poza terenem kompleksu pałacowo-parkowego i pełnił rolę najemnego wyspecjalizowanego pracownika. Tymczasem pałac pozostawał organizacyjnie niezależny od całego majątku i pełnił funkcję reprezentacyjną i rezydencyjną jako miejsce zamieszkiwania (prowadzenia trybu życia właściwego dla tej klasy społecznej), nie tylko zresztą, właścicieli dóbr.

Organ zbadał również związek terytorialny pałacu z resztą majątku. Ustalił, że część nieruchomości stanowiąca park i pałac oddzielona była od reszty zabudowań gospodarczych murem.

Dalej w rozważaniach przeprowadzona została analiza powiązań finansowych pomiędzy majątkiem a zespołem pałacowo-parkowym. Dochody z majątku w części przeznaczone były na utrzymanie pałacu, nie mniej jednak właściciele L. posiadali inne źródła dochodów, zwłaszcza, że nie mieszkali oni w majątku (za wyjątkiem T. G.).

Analizując wypracowane przez orzecznictwo kryteria wzajemnych powiązań pałacu z resztą majątku organ doszedł do uzasadnionego wniosku, że zespół pałacowo-parkowy mógł funkcjonować niezależnie od majątku ziemskiego. Skoro nie istniał związek funkcjonalny, pałac z parkiem nie mogły zostać potraktowane jako obiekty przeznaczone do produkcji rolnej.

Ustalając stan faktyczny organ szczegółowo przeanalizował zeznania świadków oraz dokumenty zgromadzone w aktach, przy czym prowadzenie postępowania wyjaśniającego było utrudnione ze względu na brak map aktualnych na dzień przejęcia majątku w trybie dekretu. Nie mniej jednak nie można czynić zarzutu, że z powodu niekompletności tego materiału nie będącej jednak wynikiem opieszałości lub bezczynności organu, ustalenia faktyczne nie są rzetelne lub wiarygodne. Organ wyczerpująco przeprowadził postępowanie dowodowe, zaś jego ustalenia znalazły odzwierciedlenie w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu.

Jedyną kwestią nie wyjaśnioną w sposób zadawalający, choć decydującą o treści wydanego przez sąd rozstrzygnięcia jest ustalenie, czy park rozciągał się terytorialnie również na działkę nr ew. [...] o pow. 25,76 ha.. Jak zasadnie podnosi skarżący działka ta ma stosunkowo dużą powierzchnię oraz jej położenie w stosunku do działki zabudowanej pałacem może budzić wątpliwości co do jej charakteru tj. czy był to park powiązany funkcjonalnie z pałacem. Powyższy argument został podniesiony w odwołaniu, a Minister rozpatrując sprawę stwierdził, iż usytuowanie działki [...] oraz jej klasyfikacja jako tereny zadrzewione wskazuje, że wraz z działką nr [...] mogła stanowić w dacie przejęcia część zadrzewionego kompleksu, a więc utwierdza w przekonaniu, że przedmiotowy obszar wchodził w skład zespołu pałacowo-parkowego. Organ administracji dokonuje ustaleń na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, nie zaś w oparciu o przypuszczenia lub założenia. Ustalenie, że działka nr [...] "mogła" stanowić park powiązany z pałacem jest jedynie hipotezą, która nie została poparta dowodami nie budzącymi wątpliwości. Tymczasem z takiego wątpliwego ustalenia organ wyprowadził daleko idący wniosek skutkujący wyłączeniem całej działki spod działania dekretu.

Według obecnej ewidencji gruntów działka nr [...] to teren Lz – zadrzewiony. Rolą organu było bezsporne ustalenie, że w dacie przejęcia na cele reformy rolnej teren był zadrzewiony w sposób pozwalający na przyjęcie, że stanowił on park jako uzupełnienie zabudowy pałacowej i służył wyłącznie do celów rekreacyjnych. W szczególności park nie służył celom prowadzenia gospodarki leśnej, lecz rekreacji i uzupełnieniu kompozycji architektonicznej tworząc jeden kompleks określany mianem zespołu pałacowo-parkowego.

Ponadto konieczne jest zbadanie wieku istniejących zadrzewień aby ustalić jaki miały one charakter w 1944r., a także czy w ogóle istniały. Obecny bowiem stan zagospodarowania tego terenu nie może przesądzać o tym, jaki charakter miała działka ponad 65 lat temu (grunt rolny, leśny, parkowy).

Wątpliwości co do powierzchni parku znajdują swoje źródło po pierwsze w orzeczeniu uznającym pałac i park za zabytek. Z inwentaryzacji przeprowadzonej na potrzeby tego postępowania wynika, że ochroną konserwatora zabytków został objęty park, ale jedynie w granicach działki nr [...]. Nie oznacza to oczywiście, że park nie rozciągał się również na działkę nr [...], jednakże taki fakt musi wyraźnie i w sposób pozytywny wynikać z innych dowodów.

Po drugie organ przesłuchał świadków, jednakże z zaprotokołowanych zeznań nie można bezspornie ustalić, aby wypowiadając się o parku związanym z pałacem mieli na uwadze tak duży obszar tj. działkę nr [...]. Wypowiedzi te na pewno odnoszą się do parku znajdującego się bezpośrednio przy pałacu na działce nr [...] i tym zakresie Sąd podziela stanowisko organu. Organ przywołał zeznania świadka J. K., który twierdził - że oś parku stanowiła aleja grabowa, w czasie kampanii wrześniowej park i teren otaczający pałac zostały zbombardowane, co skutkowało dużym zniszczeniem parku, dalej na terenie parku znajdowała się stróżówka, a w jego otoczeniu mieściły się droga, część administracyjna, szkoła, kancelaria i mieszkania administracji majątku. Wypowiedź powyższa dowodzi, że jako park został potraktowany przez świadka jedynie teren obecnej działki nr [...]. Wyprowadzenie wniosku z tak złożonych zeznań, że świadek miał na myśli również obszar działki nr [...] jest nieuprawnione.

Dokonując ustalenia, że także działka nr [...] stanowiła element zespołu pałacowo-parkowego L. organ musi dysponować pozytywnymi informacjami, że park ten miał tak dużą powierzchnię tj. dużo ponad 25 ha. Innymi słowy świadkowie muszą wyraźnie wskazać, że opisując park mieli na uwadze w istocie duży kompleks leśny i muszą ten kompleks dokładnie umiejscowić w przestrzeni. W tym celu konieczne jest przeprowadzenie uzupełniającego postępowania wyjaśniającego i ustalenie, że po pierwsze w 1944r. działka nr [...] była obsadzona drzewami, po drugie zaś, że zadrzewienie to miało charakter parkowy nie zaś związany z produkcją leśną. Nie można wykluczyć, że w tym celu konieczne będzie dokonanie oględzin spornego terenu.

Ponieważ co do części rozstrzygnięcia organ uchybił przepisom art. 7, 77 §1 kpa i art. 80 kpa, sąd uchylił w tej części zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c) i 135 p.p.s.a. W części natomiast rozstrzygnięcia do działki nr [...] skarga uległa oddaleniu stosownie do art. 151 p.p.s.a O kosztach orzeczono na zasadzie art. 200 i 205§ 2 p.p.s.a. Wstrzymanie wykonania decyzji w części uwzględniającej skargę tj. co do działki nr [...] nastąpiło na zasadzie art. 152 p.p.s.a.