Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 900/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2021-03-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 119 pkt 2, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 135, art. 200, art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 19 marca 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Robert Adamczewski Sędziowie: Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Asesor WSA Anna Dębowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 marca 2021 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy B. z dnia [...] nr [...], znak:[...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. na rzecz skarżącego R. K. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. a.bł.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., po rozpatrzeniu odwołania R.K., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy B. z [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z akt sprawy wnioskiem z 15 lipca 2020 r. R.K. reprezentowany przez pełnomocnika będącego adwokatem zwrócił się do organu pierwszej instancji o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad ojcem - L.K..

Decyzją z [...] r. Wójt Gminy B. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, powołując się na art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W odwołaniu od powyższej decyzji R.K. reprezentowany przez adwokata wniósł o jej uchylenie w całości i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez przyznanie R.K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, podnosząc zarzuty:

1. naruszenia prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki;

2. błędnego zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., podczas gdy przepis ten nie może mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego.

Wskazaną na wstępie decyzją z [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 256 z późn.zm. – dalej w skrócie "k.p.a.") oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 z późn.zm. – w skrócie "u.ś.r."), utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy przywołał w pierwszej kolejności art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i stwierdził, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że ojciec wnioskodawcy - L.K., ur. [...] grudnia 1958 r., legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. z [...] czerwca 2020 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzeczeniu, wydanym na stałe, wskazano, że daty powstania niepełnosprawności ustalić się nie da, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od grudnia 2018 r. Oznacza to, że spełniony został warunek dotyczący osoby wymagające opieki wymieniony w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Jak wskazało Kolegium w tej sprawie organ pierwszej instancji uznał, że skoro z orzeczenia o niepełnosprawności wynika, iż w przypadku L.K. daty powstania niepełnosprawności ustalić się nie da, to w sprawie ma zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Stanowisko to – zdaniem Kolegium – jest błędne, ponieważ Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, orzekł niezgodność art. 17 ust. 1b u.ś.r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Rozważając skutki tego orzeczenia dla stanu prawnego mającego zastosowanie w przedmiotowej sprawie, w szczególności ze względu na typ wyroku oraz argumenty podane w jego uzasadnieniu, konieczne jest poczynienie dodatkowych uwag. W uzasadnieniu analizowanego wyroku Trybunał wskazał, że brzmienie art. 17 ust. 1b u.ś.r. prowadzi do sytuacji, w której "osoba rezygnująca bądź niepodejmująca pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad najbliższą osobą niepełnosprawną w wieku powyżej 25 roku życia może być traktowana w odmienny sposób - z punktu widzenia prawa do świadczeń opiekuńczych - w zależności od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. (...) Dochodzi tutaj do odmiennego ukształtowania sytuacji prawnej opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Stosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako kryterium identyfikacji beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego prowadzi do takiego zróżnicowania w obrębie prawa do świadczeń opiekuńczych, które traci swoje konstytucyjne uzasadnienie. Dzieje się tak wówczas, kiedy osoba wymagająca opieki zmienia status umożliwiający zaliczenie jej do kategorii dzieci w rozumieniu przyjętym przez ustawodawcę. Na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych kryterium wyróżniającym taką kategorię jest ukończenie 18 roku życia, ewentualnie ukończenie 25 roku życia w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej. Przekroczenie tak wyznaczonej granicy wieku sprawia, że od tego momentu można mówić wyłącznie o jednej grupie podmiotów podobnych. Tworzą ją wówczas opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych. Brak jest konstytucyjnego uzasadnienia zróżnicowania podmiotów należących do tej kategorii np. w zakresie wysokości przysługujących im świadczeń opiekuńczych." Dalej organ odwoławczy wyjaśnił, że w powołanym wyżej wyroku z dnia 21 października 2014 r. Trybunał Konstytucyjny nie skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wyrok ten został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443. Brak zastosowania formuły odraczającej spowodował, że skutek derogacyjny (polegający na usunięciu z ocenianego przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych niekonstytucyjnej treści normatywnej) nastąpił w dniu publikacji orzeczenia w Dzienniku Ustaw. Wobec tego uznać należało, że wydanie w sprawie orzeczenia w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r. w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP tego przepisu w określonym w nim zakresie, nie znajduje uzasadnienia. Skoro zatem nie jest dopuszczalne wydanie decyzji administracyjnej po wejściu w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, w którym Trybunał uznał dany przepis za niezgodny z Konstytucją, na podstawie tego przepisu, to stwierdzić należy, że organ niewłaściwie uznał, że stanowi on podstawę do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Odnosząc się do drugiej przesłanki, na podstawie której organ pierwszej instancji odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a konkretnie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Kolegium stwierdziło, że istnieje utrwalone już stanowisko sądów administracyjnych, zgodnie z którym przepis ten powinien być rozumiany w ten sposób, że normuje on przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a), niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. Obowiązek alimentacyjny małżonka nie wynika z pokrewieństwa czy powinowactwa, jest związany immanentnie z węzłem małżeńskim i związanymi z tym obowiązkami wzajemnego wsparcia, troski i pieczy małżonków. Z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Natomiast zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego są oni obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Powyższe uregulowania potwierdzają, że wśród obowiązków małżeńskich istnieje obowiązek alimentacyjny, w którym bez wątpienia mieści się również obowiązek opieki nad chorym niepełnosprawnym małżonkiem. Co więcej, z mocy art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny małżonka względem drugiego małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Tym bardziej więc ta hierarchia zobowiązań alimentacyjnych obowiązuje w czasie trwania małżeństwa. To z kolei oznacza, że jeżeli małżonek osoby niepełnosprawnej dla właściwego sprawowania pieczy musi zrezygnować z kontynuowania czy podjęcia pracy zarobkowej, to on w pierwszej kolejności uprawniony jest do skorzystania ze wsparcia, jeżeli Państwo przewiduje jakąkolwiek jego formę osobom sprawującym pieczę nad niepełnosprawnymi członkami rodziny. Kolegium wskazało ponadto, że na tle art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. w judykaturze sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się, że fakt pozostawania w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważany za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana w dalszej kolejności. Sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest więc przesądzający. Istnieją bowiem sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. Wykładnia ta umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki (pozwala mu na to wiek i stan zdrowia), lecz jej nie sprawuje. Nie ma przy tym znaczenia jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc czy wynika to z wzajemnych relacji między małżonkami, czy też z innych przyczyn, np. zdrowy współmałżonek nie chce zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny.

W rozpatrywanej sprawie bezspornym jest, że niepełnosprawny L.K. pozostaje w związku małżeńskim ze S.K., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (uzasadnienie zaskarżonej decyzji). Jak wynika z akt sprawy S.K. posiada świadczenie rentowe, a dodatkowo pracuje zawodowo (załącznik nr 1 do oświadczenia wnioskodawcy z 15 lipca 2020 r.; wywiad środowiskowy z 11 sierpnia 2020 r.). Skoro w rozpatrywanej sprawie matka skarżącego jest obiektywnie zdolna do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem (na co wskazuje przede wszystkim fakt, że pracuje ona zawodowo), to nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie faktycznie sprawującej tę opiekę, ale zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności. Wobec powyższego Kolegium stwierdziło, że w rozpatrywanej sprawie w przypadku skarżącego występuje negatywna przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., uniemożliwiająca uwzględnienie jego wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie Kolegium zauważyło, że podobnie jak organ pierwszej instancji, nie kwestionuje faktu, iż to skarżący sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem. Jednak warunkiem przyznania świadczenia jest spełnienie wszystkich przesłanek określonych przez ustawodawcę, czego w przypadku skarżącego stwierdzić nie można.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi R.K. i reprezentowany przez pełnomocnika będącego adwokatem wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy o przyznaniu R.K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił rażącą obrazę przepisów prawa materialnego - art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się syna, będącego jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez współmałżonkę niepełnosprawnego.

Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zaprezentowane w motywach zaskarżonej decyzji. Wyjaśnił nadto, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się pogląd, który Kolegium zna i popiera, o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawną pozostającą w związku małżeńskim, ale tylko w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana w dalszej kolejności. W praktyce chodzi o sytuację, gdy małżonek jest w wieku lub stanie zdrowia uniemożliwiającym sprawowanie opieki. W rozstrzyganej sprawie żona ojca skarżącego nie ma orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ponadto pracuje zawodowo.

W odpowiedzi na zarządzenie Sędziego z 14 stycznia 2021 r., pismem z 26 stycznia 2021 r. organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności wyjaśnić trzeba, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 z późn.zm. - w skrócie "p.p.s.a."), stanowiącym, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z taką sytuacją mieliśmy do czynienia na gruncie rozpatrywanej sprawy.

Według art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2167 z późn.zm.) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie), jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz procesowego normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Sąd kontrolując w zakreślonych wyżej granicach legalność zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. utrzymującej w mocy decyzję Wójta Gminy B. stwierdził, że zostały one wydane z naruszeniem obowiązujących przepisów prawa uzasadniającym ich usunięcie z obrotu prawnego.

W rozpatrywanej sprawie zasadniczą osią sporu pomiędzy stronami postępowania jest ustalenie, czy organ prawidłowo odmówił R.K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem L.K., argumentując, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim a jego żona i zarazem matka skarżącego nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Punkt wyjścia do rozpoczęcia rozważań w tym zakresie winien stanowić przepis art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111), który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: pkt 1 - matce albo ojcu, pkt 2 - opiekunowi faktycznemu dziecka, pkt 3 - osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, pkt 4 - innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (art. 17 ust. 1). Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: pkt 1 - nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub pkt 2 - w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (art. 17 ust. 1b).

Według art. 17 ust. 5 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli:

1) osoba sprawująca opiekę:

a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym,

b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

2) osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;

3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;

4) (uchylony);

5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Z przywołanych wyżej unormowań wynika, że ustawodawca ściśle sprecyzował warunki ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, które musi spełnić zarówno wnioskodawca (osoba sprawująca opiekę) oraz osoba wymagająca opieki, przy jednoczesnym braku wystąpienia po stronie osoby sprawującej opiekę i osoby wymagającej opieki przesłanek negatywnych określonych w art. 17 ust. 5 u.ś.r. Warunkiem sine qua non przyznania prawa do rozważanego świadczenia jest więc konieczność sprawowania stałej lub długotrwałej opieki przez osobę ubiegającą się o prawo do świadczenia opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolejnym warunkiem jest natomiast niepodejmowanie przez opiekuna osoby niepełnosprawnej lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Nie budzi również wątpliwości, że katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego został zawężony przez ustawodawcę do osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki. Stosownie do treści art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1359 – dalej w skrócie "k.r.o."), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 §1 i 2 k.r.o.). Jak stanowi art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Z powyższego jasno wynika więc, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala kolejność zobowiązanych, z tą jednak różnicą, że obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 23, art. 27, art. 60 § 1-3, art. 61 oraz art. 130 k.r.o. Trzeba mieć bowiem na względzie, że w świetle art. 23 k.r.o. małżonkowie mają w małżeństwie równe prawa i obowiązki. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Podkreślenia wymaga, że nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Zgodnie z art. 130 k.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.

Wobec tego, z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wynika, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnienie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub może mieć wymiar finansowy, poprzez sfinansowanie osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem.

Jak trafnie wywiódł organ odwoławczy w uzasadnieniu decyzji w orzecznictwie sądów administracyjnych, które Sąd w pełni podziela, prezentowany jest pogląd odwołujący się do konieczności zastosowania wykładni celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. , zgodnie z którym okoliczność, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie przesądza o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Istnieją bowiem sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. A mianowicie byłoby to dopuszczalne wówczas, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie był zdolny do sprawowania nad nią opieki. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia zatem uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1200/14, 19 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1622/15, 25 września 2020 r. sygn. akt I OSK 998/20 oraz wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w: Olsztynie z 12 marca 2020 r. sygn. akt II SA/Ol 28/20; Gliwicach z 14 lutego 2020 r. sygn. akt II SA/Po 1304/19; Rzeszowie z 24 czerwca 2019 r. sygn. akt II SA/Rz 522/19; Białymstoku z: 11 października 2012 r. sygn. akt II SA/Bk 642/12, 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt II SA/Bk 987/12, 26 listopada 2019 r. sygn. akt II SA/Bk 649/19; we Wrocławiu z 8 marca 2012 r. sygn. akt IV SA/Wr 848/11; Poznaniu z 13 czerwca 2012 r. sygn. akt II SA/Po 242/12 i 14 maja 2020 r. sygn. akt II SA/Po 25/20; Olsztynie z 22 stycznia 2013 r. sygn. akt II SA/Ol 1391/12, Łodzi z 25 września 2020 r. sygn. akt II SA/Łd 95/20, 17 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Łd 805/20 i II SA/Łd 799/20 - dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia, czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę.

Sąd podziela także prezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny stanowisko (vide. wyrok z 21 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 829/16 oraz z 13 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1230/14) z którego wynika, iż brak rzeczywistych możliwości sprawowania opieki, w braku orzeczenia o niepełnosprawności, wykazany być może również innymi dowodami.

Przenosząc poczynione dotychczas uwagi na grunt rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, iż w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego kwestią niesporną pozostaje, że osoba wymagająca opieki - L.K., ur. [...] grudnia 1958 r., legitymuje się wydanym na stałe orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. z [...] czerwca 2020 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, w treści którego wskazano, że daty powstania niepełnosprawności ustalić się nie da, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od grudnia 2018 r. Spełniony został więc warunek dotyczący osoby wymagającej opieki wymieniony w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Niespornym jest również, że L.K. jest po amputacji prawej nogi, porusza się na wózku inwalidzkim, przebył dwa udary, ma kłopoty z porozumiewaniem się, jest karmiony dojelitowo i cewnikowany, choruje także na serce (stan po angioplastyce wieńcowej) i cukrzycę insulinozależną. Co oczywiste wymaga zatem stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, którą jak ustalił organ w toku postępowania wyjaśniającego całodobowo sprawuje syn R.K., będący jednocześnie wnioskodawcą na gruncie rozpatrywanej sprawy. Osoba niepełnosprawna ma rodzeństwo, siedmioro dzieci i pozostaje w związku małżeńskim ze S.K., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższa okoliczność – zdaniem organu – stanowi przesłankę negatywną z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., której stwierdzenie wykluczało prawną możliwość ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz skarżącego i uzasadniało wydanie zaskarżonej decyzji.

W ocenie Sądu odmowa przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w oparciu o przywołaną normę prawną jest przedwczesna, ponieważ zebrany w tym zakresie materiał dowodowy należy ocenić jako niewystarczający. Z materiału aktowego sprawy wynika, że małżonka osoby wymagającej opieki i zarazem matka skarżącego ma lat 60, posiada świadczenie rentowe i pracuje. Leczy się na nadciśnienie tętnicze, dokuczają jej bóle kręgosłupa. Stwierdzić wobec tego trzeba, że organy obu instancji dopuściły się istotnego naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., albowiem nie rozważyły z należytą starannością i nie ustaliły jednoznacznie, czy faktycznie małżonka wymagającego opieki z uwagi na swój stan zdrowia, wiek, rodzaj schorzeń jest w stanie efektywnie opiekować się niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem L.K. ewentualnie, czy może obowiązek ten realizować poprzez świadczenia pieniężne. Kwestia ta powinna być przedmiotem dogłębnej analizy w toku ponownie prowadzonego postępowania wyjaśniającego. Nie można bowiem z góry założyć, jak uczyniły to organy orzekające w sprawie, że tylko współmałżonek niepełnosprawny w stopniu znacznym, nie jest zdolny do sprawowania opieki nad małżonkiem tej opieki wymagającym. Dopiero poczynienie ustaleń w tym zakresie, poparte stosownymi dowodami, załączonymi do akt sprawy, pozwoli organowi podjąć rozstrzygnięcie odpowiadające przepisom obowiązującego prawa. W związku z powyższym poddane kontroli tutejszego Sądu decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. oraz Wójta Gminy B. nie mogły się ostać w obrocie prawnym.

Na zakończenie powyższych rozważań Sąd pragnie zauważyć, że w pełni podziela pogląd organu odwoławczego negujący jednocześnie stanowisko organu pierwszej instancji, iż stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa, w tym wypadku art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba, że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. W odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. Trybunał nie skorzystał z tej możliwości. Wyrok w sprawie sygn. K 38/13 ogłoszono w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie. Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem wspomnianego wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. (w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności) począwszy od dnia jego ogłoszenia tj. od 23 października 2014 r. Treść sentencji wyroku TK w sprawie sygn. akt K 38/13 z 21 października 2014 r. jest jasna i nie budzi wątpliwości. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jest w ocenie Sądu, sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają bowiem uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów. Trafnie wobec tego przyjęło Kolegium, że powołany w decyzji organu pierwszej instancji przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji, o czym orzekł w punkcie 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania należnych skarżącemu od organu orzeczono w punkcie 2 sentencji wyroku uwzględniając brzmienie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r., poz. 1800). Na zasądzoną kwotę 480 złotych składa się wynagrodzenie adwokata.

Rozpoznając sprawę ponownie organ powinien uwzględnić ocenę prawną zaprezentowaną w uzasadnieniu niniejszego wyroku i ustalić, czy żona niepełnosprawnego L.K. może obiektywnie sprawować niezbędną opiekę nad mężem, ewentualnie pokrywać koszty tej opieki, a w rezultacie, czy w realiach rozpatrywanej sprawy istnieją podstawy do przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia.

dc