Postanowienie WSA w Warszawie, sygn. akt V SA/Wa 1734/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-03-16 00:00:00+01:00 ()
Symbol z opisem: 6550
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych
Powołane przepisy: article: art. 246 § 2 pkt 2, art. 255, art. 258 § 2 pkt 7
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 16 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. Sp. z o.o. w [...] na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Warszawie z dnia [...] lipca 2017 r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.


UZASADNIENIE

Spółka z o.o. D. A. z siedzibą w W. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o majątku i dochodach wskazano, iż wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych Spółki wynosi 59.768,92 zł, wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok wynosi 0 zł, natomiast wysokość straty za ostatni rok obrotowy wyniosła 5.136,79 zł. Skarżąca wskazała, iż nie posiada rachunku bankowego, który został zamknięty z uwagi na rosnące zadłużenie z tytułu jego prowadzenia. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, iż Spółka obecnie nie zajmuje się żadną działalnością, zaś koszty korespondencji sądowej ponosi jej Prezes.

Zarządzeniem z dnia [...] 2017 r. wezwano Spółkę do złożenia dodatkowego oświadczenia poprzez udzielenie odpowiedzi na zadane pytania oraz nadesłanie dokumentów, pozwalających na lepszą ocenę jej sytuacji majątkowej.

W odpowiedzi skarżąca złożyła pismo z dnia [...] 2017 r., w którym wskazano, iż Spółka nie posiada środków trwałych "ponieważ kiedy prowadziła gospodarstwo rolne korzystała z usług rolniczych". Wskazano także, iż rachunek bankowy Spółki został zamknięty pod koniec 2016 r. i do tej pory nie otworzyła ona nowego. Spółka nie zatrudnia pracowników, a Prezes Zarządu nie otrzymuje wynagrodzenia z tytułu pełnionej funkcji. Do pisma załączono: kopie bilansu oraz jednostronnego rachunku zysków i strat za 2015 r.

Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje:

W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a.") – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności.

Rozpoznając przedmiotowy wniosek w powyższym świetle uznano, iż nie zachodzą przesłanki przemawiające za jego uwzględnieniem.

Przypomnieć należy, iż aby rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy, a więc dokonać analizy zdolności płatniczych wnioskującej strony w zestawieniu z wymaganymi kosztami sądowymi, referendarz sądowy musi mieć dostęp do pełnej informacji o jej aktualnej sytuacji majątkowej. W przypadku spółki kapitałowej ocena jej faktycznej sytuacji finansowej wymaga odniesienia się do jej dokumentacji księgowej, w odniesieniu zaś do aktywów spółki niezbędne jest nadto uzyskanie wyciągów z posiadanych przez nią rachunków bankowych.

Wskazać należy, iż skarżąca nie wykonała należycie wezwania do złożenia dokumentów obrazujących jej sytuację majątkową, wobec czego brak jest możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winna się liczyć w postępowaniu sądowym (w niniejszej sprawie wpis sądowy w wysokości 200 zł) z jej rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. W tym zakresie wskazać przede wszystkim należy, iż Spółka nie przedłożyła kluczowych dla oceny jej sytuacji finansowej dokumentów finansowych za rok 2016: zeznań podatkowych, rocznego sprawozdania finansowego, bilansu, rachunku zysków i strat, jak również dokumentu bankowego, z którego wynika zamknięcie rachunku bankowego (według oświadczenia "pod koniec 2016 r.), a także kopii raportów kasowych za wskazany w wezwaniu okres.

W konsekwencji nieprzedłożenia wskazanych dokumentów niemożliwym staje się ustalenie rzeczywistej sytuacji majątkowej Spółki. Zauważyć należy, iż z rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego (stan na dzień 16.03.2018 r.) wynika, że Spółka złożyła roczne sprawozdanie finansowe za rok 2016 w dniu 7 lipca 2017 r. (Dział 3, Rubryka 2.1). Jeżeli chodzi natomiast o oświadczenie Prezesa Zarządu Spółki o zamknięciu rachunku bankowego, to stwierdzić należało, iż nie zostało ono poparte żadnym dokumentem, w szczególności żądanym dokumentem bankowym o zamknięciu rachunku. Niewiadomą pozostaje zatem okoliczność, w jakiej dacie Spółka "zamknęła" rachunek bankowy, tym bardziej, że zgodnie z odnośnymi przepisami o rachunkowości, czy też przepisami podatkowymi, osoby prawne obowiązane są posiadać rachunek bankowy do rozliczeń z urzędem skarbowym czy Zakładem Ubezpieczeń Społecznych. W tym miejscu przywołać należy stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, zajęte w postanowieniu z dnia 12 stycznia 2016 r. o sygn. akt I GZ 884/15, zgodnie z którym, nie można podzielić argumentacji skarżącego, że skoro zostały zamknięte posiadane przez skarżącego rachunki bankowe, to dla oceny jego sytuacji materialnej nie ma znaczenia przedstawienie dokumentu potwierdzającego ten fakt oraz historii rachunku. Nie budzi bowiem wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że odmowa przedstawienia ww. dokumentów uniemożliwiła dokonanie przez Sąd I instancji rzeczywistej oceny sytuacji majątkowej skarżącego (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej (art. 255 p.p.s.a.) uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r. o sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r. o sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04). W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, iż wybiórcze przedstawienie dokumentów pozbawia możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Należy również podkreślić, iż referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13).

Niezależnie od powyższego, referendarz sądowy dostrzega również inne powody by odmówić udzielenia skarżącej prawa pomocy.

Przypomnieć należy, iż kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji, jaką jest prawo pomocy, w odniesieniu do osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Jednocześnie, trzeba podkreślić, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej nie ma charakteru obowiązkowego nawet w przypadku spełnienia przez nią przesłanek ustawowych.

Dokonując oceny wniosku złożonego przez Spółkę należało przede wszystkim pamiętać, iż jest ona przedsiębiorcą mającym status osoby prawnej, która jako podmiot tego rodzaju winna w procedurze planowania wydatków, uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podnosi się, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym także kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 61/04). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji, każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienia od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r. o sygn. akt FZ 478/04).

Zauważyć następnie należy, iż Spółka nie znajduje się w stanie likwidacji, nie wszczęto wobec niej postępowania upadłościowego. Zatem jako podmiot prowadzący działalność gospodarczą nastawioną na zysk i mając zapewnioną możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z tą działalnością nie może przerzucać kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie w takiej sytuacji wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby bowiem do finansowania działalności spółki ze środków publicznych. To z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że spółka prowadzi działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Taka sytuacja prowadzić mogłaby również do naruszania zasad konkurencji między równoprawnymi podmiotami gospodarczymi (por. postanowienie NSA z dnia 1 sierpnia 2013 r. o sygn. akt I FZ 327/13).

W ocenie referendarza sądowego argumentacja skarżącej podniesiona zarówno we wniosku sporządzonym na urzędowym formularzu PPPr, jak również w odpowiedzi na zarządzenie z dnia [...] 2017 r., świadczy o instrumentalnym podejściu do instytucji prawa pomocy. Zauważyć bowiem należy, iż Spółka wskazuje, że nie posiada żadnego majątku (środków trwałych), zaś jej działalność ogranicza się wyłącznie do "obsługi korespondencji", a mimo tego nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym jako przedsiębiorca i nie podejmuje działań naprawczych ani kroków zmierzających do jej likwidacji, bądź ogłoszenia upadłości. Przypomnieć zatem należy, iż z definicji działalności gospodarczej – zawartej w art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t. j. Dz. U z 2016 r. poz. 1829 ze zm.) – wynika, iż działalnością gospodarczą jest działalność zarobkowa. Oznacza to, iż celem działalności gospodarczej jest osiągnięcie zysku. Jeżeli więc przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą, to mu się ona opłaca, nawet jeśli przejściowo ma pewne kłopoty finansowe. W przeciwnym wypadku racjonalnym działaniem byłaby likwidacja działalności. Jeżeli natomiast przedsiębiorca faktycznie działalności nie prowadzi, lecz jej nie likwiduje i nie wnosi o ogłoszenie upadłości, to nie ma podstaw do finansowania takiego przedsiębiorcy przez zwolnienie od kosztów sądowych (por. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 4 września 2014 r. o sygn. akt V SAB/Wa 5/14).

Podnieść przy tym należy, iż nie może stanowić usprawiedliwienia dla zwolnienia osoby prawnej od kosztów sądowych okoliczność zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej. Jak to wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w uzasadnieniu do postanowienia z dnia 24 lipca 2017 r. o sygn. akt I SA/Wr 306/17, który to pogląd referendarz sądowy w pełni podziela, skarżąca nie może przerzucać na innych podatników konsekwencji swoich autonomicznych decyzji, czyli żądać aby postępowanie sądowoadministracyjne zostało sfinansowane ze środków publicznych w sytuacji, w której dobrowolnie zrezygnowała ze źródła przychodu. Warto w tym kontekście przywołać pogląd Sądu Najwyższego, zawarty w postanowieniu z dnia 31 marca 1987 r. o sygn. akt I CZ 26/87 (OSNC 1988/7-8/103), zgodnie z którym jeżeli strona, która mogła liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych, bez ważnego powodu nie wykorzystała w całości lub w części swoich możliwości zarobkowych, to przy rozpoznawaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych należy przyjąć, że stan majątkowy i dochody strony są takie, jakie miałaby, gdyby w pełni wykorzystała swoje możliwości zarobkowe. Ponadto pamiętać należy, iż osoba prawna nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 marca 2011 r. o sygn. akt I OZ 191/11). W orzecznictwie wskazuje się również, że nawet brak bieżących dochodów nie może być dostatecznym uzasadnieniem dla skutecznego żądania przez stronę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy nie zgromadziła ona w okresie prowadzenia działalności gospodarczej dostatecznych środków na ten cel, ani też w sposób formalny nie dowiodła swojej niewypłacalności np. poprzez wystąpienie w odpowiednim czasie o ogłoszenie upadłości.

Na koniec wskazać należy, iż z rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego (stan na dzień 16.03.2018 r.) wynika, że Spółka posiada wspólnika, którym jest inna spółki prawa handlowego – A. E. T. Sp. z o.o. – która również posiada wspólników będących osobami prawnymi funkcjonującymi ciągle w obrocie gospodarczym. Przypomnieć zatem wypada, iż zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (t. j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1577), umową spółki można zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. t. 1 do art. 177 A. Kidyba, Komentarz do art. 177 Kodeksu spółek handlowych, publ. LEX). W postanowieniu z dnia 24 czerwca 2015 r. o sygn. akt II GZ 294/15 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę. Brak zaś dofinansowania spółki przez wspólników należy odczytywać jako niechęć wspólników do kontynuowania procesu, co nie daje podstaw do uwzględnienia wniosku spółki o prawo pomocy (por. także postanowienie NSA z dnia 13 września 2012 r. o sygn. akt I FZ 287/12 – i powołane tam orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1937 r. o sygn. akt CII 618/37, publ. Zb. Urz. 1938, poz. 193, oraz postanowienia NSA z dnia 20 lutego 2014 r. o sygn. akt II FZ 145/14 i II FZ 146/14).

Z tych wszystkich względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji postanowienia.