Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 241/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2022-11-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 23, art. 27, art. 61 7 par. 1 i par. 2, art.  129, art. 130
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Sobieralski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik Sędzia WSA Daria Sachanbińska Protokolant st. insp. sądowy Katarzyna Stec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 listopada 2022 r. sprawy ze skargi H. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 14 czerwca 2022 r., nr SKO.40.1124.2022.śr w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez H. S. - reprezentowaną przez pełnomocnika - adwokata M. K. (zwaną dalej także skarżącą), jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 14 czerwca 2022 r., nr SKO.40.1124.2022.śr, utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Lubrza z dnia 23 marca 2022 r., nr OPS.5202.22.2022.III, o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną S. M.

W sprawie ustalony został następujący stan faktyczny i prawny:

Wnioskiem złożonym w dniu 14 marca 2022 r. skarżąca zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w Lubrzy o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawną ciotką – S. M. Do powyższego wniosku dołączyła m.in.: 1) orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia 24 maja 2007 r., nr [...], o zaliczeniu S. M. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, z którego wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 30 marca 2007 r., natomiast nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, 2) oświadczenie rolnika/małżonka rolnika, iż z dniem 1 stycznia 2019 r. strona zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym w związku ze sprawowaniem opieki nad ciocią S. M., 3) oświadczenia własne skarżącej z dnia 14 marca 2022 r., że nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad S. M., oraz że osoba wymagająca opieki nie posiada własnych dzieci ani wnuków, a także jej rodzice i rodzeństwo nie żyją.

W wyniku rozpatrzenia powyższego wniosku Wójt Gminy Lubrza decyzją z dnia 23 marca 2022 r., nr OPS.5202.22.2022.III, na podstawie art. 20 w związku z art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 11, art. 17 ust. 1, ust. 1b, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm. - zwanej dalej u.ś.r.), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2018 r. poz. 1497 ze zm.), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1466 ze zm.), odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na S. M. W uzasadnieniu organ powołał przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczące zasad i warunków przyznania wnioskowanego świadczenia oraz przepisy ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, dotyczące obowiązku alimentacyjnego. Wskazał, że H. S. nie spełnia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną ciotką, ponieważ nie jest krewną w linii prostej i nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny. Podniósł, iż strona nie spełnia również przesłanki określonej w art. 17 ust 1 lit. b u.ś.r., gdyż z przedstawionego orzeczenia nie wynika, kiedy powstała niepełnoprawność S. M.

W odwołaniu od powyższej decyzji organu pierwszej instancji H. S. zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez jego zastosowanie pomimo uznania tego przepisu za sprzeczny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt. K 38/13. Dodała, że wprawdzie nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny wobec ciotki, to jednak powinna otrzymać świadczenie, ponieważ opiekuje się ciotką całodobowo, a ona nie posiada własnych dzieci, zaś jej rodzice i rodzeństwo nie żyją.

W wyniku rozpoznania odwołania, opisaną na wstępie decyzją z dnia 14 czerwca 2022 r., Samorządowe Kolegium Odwoławczego w Opolu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia Kolegium przytoczyło treść przepisów art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1a i art. 17 ust. 1b u.ś.r., po czym stwierdziło, że nie podziela stanowiska organu pierwszej instancji dotyczącego niespełnienia przez stronę przesłanek z art. 17 ust. 1b ww. ustawy. W tym zakresie wyjaśniło, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, stwierdził niezgodność art. 17 ust. 1b u.ś.r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Stąd nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia sądowego oraz decyzji administracyjnej po wejściu w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, w którym Trybunał uznał dany przepis za niezgodny z Konstytucją RP. Natomiast zdaniem Kolegium, organ pierwszej instancji prawidłowo zastosował art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że brak obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się oświadczenie pielęgnacyjne wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tej osobie. W tym zakresie wyjaśniło, że na gruncie polskiego prawa rodzinnego obowiązek alimentacyjny stanowi zobowiązanie prawnorodzinne wynikające ex lege (z mocy prawa) z różnych powiązań rodzinnych. Nie mają alimentacyjnego charakteru obowiązki, które nie są konsekwencją relacji rodzinnych lub innych określonych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, lecz wynikają ze zdarzeń o cywilnoprawnych charakterze, takich jak np. umowa dożywocia lub renty. Obowiązek alimentacyjny, co do zasady, obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. § 1 K.r.o. krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, zaś stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie, itd.) oraz linię zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki, itd.). Z powyższych przepisów wynika zatem, iż uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego jest tylko taka osoba sprawująca opiekę na osobą niepełnosprawną określoną w art. 17 ust. 1 u.ś.r., na której w świetle obowiązujących przepisów K.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny. Musi to być zatem krewny w linii prostej albo rodzeństwo. Kolegium zauważył też, że zarówno w pierwotnej wersji art. 17 ust. 1 (Dz. U. z 2003 r. poz. 2255), jak i w toku kolejnych zmian ustawy, świadczenie to przysługiwało członkom rodziny, na których spoczywał w stosunku do osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. W każdej z kolejnych regulacji prawnych przyjmowano wymóg, by osoba świadcząca opiekę była obciążona w stosunku do podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. Ustawodawca uznawał więc, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia było to, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. Ponadto również Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował jako niekonstytucyjnego wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i podopiecznym. Wręcz przeciwnie, wyraził pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Uwzględniając powyższe Kolegium stwierdziło, że H. S. nie jest krewną w linii prostej S. M., nie należy również do jej rodzeństwa, co oznacza, że nie należy do osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. W konsekwencji nie jest uprawniona do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną ciotką. Odnosząc się do argumentów podniesionych w odwołaniu, Kolegium wskazało, że decyzja w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest decyzją uznaniową, lecz związaną, co oznacza, że organ zobowiązany jest do przyznania świadczenia wyłącznie wtedy, gdy spełnione są wszystkie wskazane w przepisach prawa przesłanki do jego przyznania.

Nie godząc się z treścią powyższego rozstrzygnięcia H. S., reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę do tut. Sądu, zarzucając zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że przepis ten wyłącza możliwość rozszerzenia przez organ orzekający kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego na osoby nieobciążone obowiązkiem alimentacyjnym względem osoby, którą się opiekują. W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącej podniósł, iż zna pogląd i orzeczenia, na które powołał się organ, jednak nie stanowią one dominującej linii orzeczniczej albowiem obecnie przeważa pogląd przeciwny, zgodnie z którym interpretacja przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. nie może prowadzić do zawężenia grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia rodzinnego wyłącznie do krewnych, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny w rozumieniu przepisów K.r.o. Przytaczając liczne wyroki sądowoadministracyjne pełnomocnik skarżącej argumentował, że nie należy poprzestawać na słownikowej wykładni przepisu, lecz dokonać wykładni tego przepisu w zgodzie z Konstytucją RP. W takim zaś wypadku nie można wykluczyć z kręgu osób uprawnionych do przedmiotowego świadczenia osób spokrewnionych lub spowinowaconych, na których nie ciąży obowiązek alimentacyjny. Uwzględniając bowiem zasadę równości również osoby, które poświęcając się opiece nad krewnymi, co do których nie ciąży na nich obowiązek alimentacyjny, ale dla których są jedynymi członkami rodziny, mogącymi taką opiekę świadczyć bez nadmiernego uszczerbku dla sytuacji finansowej najbliższej rodziny - rezygnują dla nich z aktywności zawodowej i zarobkowej powinny korzystać ze świadczeń pielęgnacyjnych. Taka wykładnia uwzględnia więź rodzinną i służy jej umacnianiu a jednocześnie pozwala wspierać osoby alimentujące bliskich (w tym poza ustawowym obowiązkiem alimentacji), dotkniętych niepełnosprawnością w stopniu znacznym. Dodał, że identyczną wykładnię przepisu w zakresie kręgu osób uprawnionych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zaprezentował również Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 lutego 2011 r., sygn. akt I OSK 1873/10. Podkreślił też pełnomocnik skarżącej, że w tradycyjnym modelu rodziny również powinowaci - synowe, zięciowie w pierwszym stopniu stanowią najbliższą rodzinę i nierzadko na równi z dziećmi lub w ich miejsce wypełniają obowiązki wobec teściów. Dlatego przy wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy mieć na uwadze, że jeżeli powinowaci przejmują opiekę nad niepełnosprawnymi, rezygnując z zatrudnienia bądź go nie podejmując, to nie tracą gwarancji równego traktowania wobec prawa, poświęcają się opiece nad krewnymi lub powinowatymi, wobec których nie mają obowiązku alimentacyjnego, ale dla których są jedynymi członkami rodziny, mogącymi taką opiekę świadczyć bez nadmiernego uszczerbku dla sytuacji finansowej najbliższej rodziny i rezygnują dla nich ze swojej aktywności zawodowej i zarobkowej. Taka wykładnia uwzględnia więź rodzinną, łączącą nie tylko krewnych, ale i powinowatych w rodzinie i służy jej umacnianiu i pozwala wspierać osoby alimentujące bliskich (w tym poza ustawowym obowiązkiem alimentacji), dotkniętych niepełnosprawnością w stopniu znacznym. Odmienna wykładnia - w przekonaniu pełnomocnika skarżącej - byłaby niezgodna z konstytucyjnymi standardami ochrony rodziny i z konstytucyjną zasadą równości. Pełnomocnik skarżącej podkreślił, że S. M. (ciocia skarżącej) jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, która wymaga stałej opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji orzeczoną na stałe. W celu opieki nad ww. H. S. z dniem 19 stycznia 2019 r. zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. S. M. nie posiada własnych dzieci ani wnuków, a jej rodzice i rodzeństwo nie żyją, zatem skarżąca jest jedyną osobą z kręgu bliskich zdolną do opieki nad S. M. i zarazem opiekę tę faktycznie sprawującą. W związku z powyższym nie ulega wątpliwości, iż skarżąca spełnia przesłanki konieczne do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm. - zwanej dalej P.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd administracyjny uprawniony jest zatem do badania wyłącznie legalności aktu administracyjnego, czyli prawidłowości zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafności wykładni tych przepisów oraz prawidłowości zastosowania przyjętej procedury. Sąd nie ma możliwości merytorycznego orzekania w sprawie rozstrzygniętej przez organy administracji publicznej aktami administracyjnymi poddanymi jego kontroli.

Stosownie do treści art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który nie miał w sprawie zastosowania.

Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., uwzględnienie skargi na decyzję następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala na podstawie art. 151 P.p.s.a.

Przeprowadzona przez Sąd, w granicach tak określonej kognicji, kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa w stopniu uzasadniającym jej uchylenie.

Podstawę materialnoprawną kwestionowanego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy cyt. powyżej ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - zwanej nadal u.ś.r.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl natomiast art. 17 ust. 1a ww. ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z kolei w myśl art. 17 ust 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W okolicznościach przedmiotowej sprawy za prawidłowe uznać należy stanowisko Kolegium, zgodnie z którym w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 ww. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium.

Prawidłowo również organ odwoławczy przyjął, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, a to z tego powodu, że skarżąca nie wypełnia przesłanek z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Sąd nie podziela natomiast odmiennego poglądu, na który wskazał pełnomocnik skarżącej w skardze, a który pozwala na akceptację poszerzenia kręgu osób uprawnionych do spornego świadczenia o osoby będące członkami rodziny, ale niezobowiązane do alimentacji.

Wskazać w związku z tym trzeba, że przepisy art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. zawierają zamknięty katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, ściśle związany z istnieniem obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą ubiegającą się o to świadczenie względem osoby będącej pod jej opieką. Natomiast pojęcie obowiązku alimentacyjnego zostało uregulowane w Dziale III ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.- zwanej dalej K.r.o.) i polega on na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepisy K.r.o. ustalają również kolejność zobowiązanych, stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. I tak, zgodnie z art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 ww. ustawy). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 1 K.r.o.). Nadto z mocy art. 23 i art. 27 K.r.o. także małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Co więcej, w myśl art. 130 cyt. ustawy obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Przepisy K.r.o. regulują również zasady w zakresie obowiązku alimentacyjnego osób pozostających w stosunku przysposobienia, m.in. w art. 131, zgodnie z którym jeżeli skutki przysposobienia polegają wyłącznie na powstaniu stosunku między przysposabiającym a przysposobionym, obowiązek alimentacyjny względem przysposobionego obciąża przysposabiającego przed wstępnymi i rodzeństwem przysposobionego, a obowiązek alimentacyjny względem wstępnych i rodzeństwa obciąża przysposobionego dopiero w ostatniej kolejności (§ 1). Jeżeli jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka, przysposobienie nie ma wpływu na obowiązek alimentacyjny między przysposobionym a tym drugim małżonkiem i jego krewnymi (§ 2). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub, gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). Zgodnie natomiast z art. 617 § 1 K.r.o. krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, zaś stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Tak więc krewnymi w linii prostej są zstępni i wstępni - zstępnym jest syn/córka, wnuk/wnuczka a wstępnym - ojciec/matka i dziadek/babcia, z kolei rodzeństwem osoby mające choćby jednego wspólnego przodka.

Przepisy art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. poprzez odesłanie do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jednoznacznie określają katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji i według kolejności tego zobowiązania. Treść omawianych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych jest jasna a ustalenie z nich normy prawnej nie wymaga szczególnych zabiegów interpretacyjnych i jest możliwe przy zastosowaniu wyłącznie wykładni gramatycznej. Nie może być zatem uzupełniona przez inne rozumienie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego, niż to, które wynika z K.r.o. Powyższe stanowisko potwierdza uchwała NSA z dnia 9 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13. W uchwale tej NSA stwierdził, że "osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych". W uzasadnieniu tej uchwały Naczelny Sąd Administracyjny w sposób jednoznaczny opowiedział się za literalną wykładnią art. 17 ust. 1 u.ś.r. Podkreślił zwłaszcza, że nie można tego przepisu interpretować rozszerzająco, z powołaniem się na wartości konstytucyjne. "Nie można (...), z powołaniem się na wykładnię prokonstytucyjną, nadawać znaczenia przepisom ustawy sprzecznego z jej brzmieniem, uzasadniając to tym, że sędziowie w sprawowaniu swego urzędu podlegają zarówno Konstytucji, jaki i ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Stosowanie prawa przez sądy nie powinno bowiem wypełniać istniejących instytucji prawnych zupełnie nowymi treściami, wbrew jasno wyrażonej woli ustawodawcy. Nie można zatem, powołując się na ogóle zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną". Pomimo, iż powyższa uchwała dotyczy stanu prawnego obowiązującego do dnia 1 stycznia 2013 r., kiedy to przepisy nie przewidywały odpowiednika obecnego rozwiązania ujętego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., to mając na uwadze powiązanie tego przepisu z kręgiem osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, w ocenie składu orzekającego stanowisko zajęte w tej uchwale znajduje zastosowanie w rozpoznawanej sprawie (tak też NSA w wyroku z dnia 28 sierpnia 2021 r., sygn. akt I OSK 480/21 - dostępnym na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W rezultacie nie można zatem, powołując się na ogóle zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 u.ś.r. pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. Wykładnia językowa art. 17 ust. 1 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie wchodzą osoby, na których nie ciąży obowiązek alimentacyjny (jedyny wyjątek przewidziano w przypadku opiekuna faktycznego dziecka, co powyżej przywołano). Dlatego skarżąca jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym nie należy do kręgu osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., co w konsekwencji powoduje, że nie ma do niej zastosowania również art. 17 ust. 1a u.ś.r. Sąd nie traci z pola widzenia, że postawa skarżącej, która faktycznie opiekuje się niepełnosprawną ciotką jest z moralnego punktu widzenia godna najwyższego uznania, jednak nie może być brana pod uwagę z prawnego punktu widzenia odnoszącego się do ustawowych przesłanek prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Na marginesie Sąd zauważa, iż powołane w skardze przez pełnomocnika skarżącej orzeczenia sądów administracyjnych (tj. wyroki: WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 14 listopada 2012 r., sygn. akt II SA/Go 786/12, WSA w Gdańsku z dnia 6 grudnia 2012 r., sygn. akt III SA/Gd 677/12, NSA z dnia 10 lutego 2011 r., sygn. akt I OSK 1873/10, WSA w Lublinie z dnia 12 października 2010 r., sygn. akt II SA/Lu 593/10, WSA w Poznaniu z dnia 27 listopada 2008 r., sygn. akt IV SA/Po 210/08, WSA w Łodzi z dnia 22 września 2010 r., sygn. akt II SA/Łd 582/10, WSA w Białymstoku z dnia 20 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Bk 776/10, WSA w Łodzi z dnia 25 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 943/11), zapadły przed podjęciem w życie uchwały I OPS 5/13, a zatem nie mogły odnieść zamierzonego przez stronę skutku.

Reasumując, skoro warunkiem koniecznym ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest przynależność wnioskodawcy do kręgu osób obciążonych wobec osoby wymagającej opieki obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów K.r.o., to brak obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne na podstawie powołanych przepisów stanowi negatywną przesłankę do przyznania takiego świadczenia. Skarżąca nie wchodzi zatem do określonego przepisami o charakterze iuris cogentis, kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, a kwalifikacji tej nie może zmienić okoliczność, że skarżąca jest osobą bliską dla swojej ciotki i się nią faktycznie opiekuje.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 P.p.s.a., orzekł, jak w sentencji wyroku.