Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 227/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-08-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6340 Potwierdzenie represji
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 352 art. 145 par. 1 pkt 1  lit. a art. 135
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 21 ust. 1 art. 4 ust. 2
journal: Dz.U. 2018 poz 276
law: Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego - tekst  jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Katarzyna Golat, Sędziowie sędzia WSA Grzegorz Rząsa, asesor WSA Agnieszka Wąsikowska (spr.), Protokolant ref. staż. Anna Arendt, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 sierpnia 2019 r. sprawy ze skargi J. G. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia represji uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] września 2018 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Prezes Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu decyzją z dnia [...] listopada 2018 r., nr [...] po ponownym rozpatrzeniu sprawy wszczętej na wniosek J. G. utrzymał w mocy decyzję nr [...] z dnia [...] września 2018 r. o odmowie potwierdzenia, że Wnioskodawca, s. H., ur. [...] sierpnia 1931 r. w m. [...] we [...] jako dziecko został odebrany rodzicom w celu przymusowego wynarodowienia.

Organ wskazał, że w dniu 16 kwietnia 2018 r. do Instytutu Pamięci Narodowej wpłynął wniosek J. G. o wydanie decyzji potwierdzającej okoliczności określone w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2018 r., poz. 276 ze zm.), dalej "ustawa o kombatantach".

W celu ustalenia stanu faktycznego sprawy przeprowadzono kwerendę archiwalną, w wyniku której odnaleziono dokument z Elektronicznej bazy danych Międzynarodowej Służby poszukiwawczej - [...] - kartę informacyjną nr [...] z Centralnego Indeksu Nazwisk dotyczącą Wnioskodawcy. W sprawie przeprowadzono również poszukiwania w wykazie imiennym ludności przewidzianej do wysiedlenia z pow. [...] (Zespołu: [...]) oraz w dokumentach dot. Wydziału ds. Rasowych i Osiedleńczych - wykaz przebadanych osób pod względem rasowym z Kraju [...], w których nie odnaleziono żadnych zapisów dotyczących Wnioskodawcy. Materiał dowodowy uzupełniony został o dokumenty przekazane przez Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych oraz wyjaśnienia nadesłane przez J. G.

Decyzją Nr [...] z dnia [...] września 2018 r. Prezes IPN odmówił potwierdzenia, że Wnioskodawca jako dziecko został odebrany rodzicom w celu przymusowego wynarodowienia. Pismem z dnia 30 września 2018 r. Strona wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy, w tym o jej przesłuchanie.

W dniu 30 października 2018 r. odbyło się przesłuchanie J. G.

Podczas przesłuchania wnioskodawca potwierdził, że urodził się [...] sierpnia 1931 r. we [...] w miejscowości [...], departament [...], jako syn H. i . z domu T. Jak wyjaśnił "w 1937 lub 1938 roku przyjechał wraz z ojcem do Polski, by poznać rodzinę ze strony ojca oraz w okresie pobytu w Polsce uczęszczać do polskiej szkoły ". Matka wnioskodawcy została we [...]. Do 1939 r. wnioskodawca wraz z ojcem mieszkał u babci w [...]. W 1939 r. wraz z ojcem próbował powrócić do [...]. Władze [...] odmówiły ww. zgody na przekroczenie granicy polsko - [...]. "Tego dnia ostatni raz widział ojca ". Został z nim rozdzielony i nie wie " co się od tej pory działo z ojcem ". Po rozdzieleniu przez okres około dwóch tygodni przebywał w budynku znajdującym się przy granicy (ww. nie pamiętał dokładnie miejsca pobytu). Jak wyjaśnił wraz z nim przebywały tam inne dzieci narodowości polskiej i [...]. Dzieci podczas pobytu na granicy były pod opieką osób cywilnych. Uczyły się w tym czasie języka [...]. Po odebraniu go przez babcię powrócił do [...]. Po około trzech tygodniach wnioskodawca, pod nieobecność babci został zabrany z domu przez dwóch policjantów i przewieziony do [...], jak twierdzi do ośrodka [...], w którym przebywał przez okres dwóch miesięcy. Jak wyjaśnił Wnioskodawca wraz z nim przebywali również inni chłopcy. Podczas pobytu uczono ich języka [...] oraz historii. Czas poza nauką wypełniała im zabawa oraz zorganizowane formy aktywności. Nauczyciele, którzy uczyli dzieci języka [...] mówili do nich, zarówno po [...], jak i po polsku. Dzieci podczas pobytu w [...] nie miały zakazu porozumiewania się w języku polskim. Po około dwóch miesiącach pobytu wnioskodawca poddany został egzaminowi, w ramach którego każde z dzieci miało zabić wskazane mu zwierzę. Jak wyjaśnił J. G. "mnie przypadło zabicie kota". Wnioskodawca oraz dwóch jego kolegów: M. G. i S. L. odmówiło wykonania zadania. Z relacji ww. wynika, że konsekwencją powyższego było skierowanie do wykonywania pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym znajdującym się w okolicy miejscowości [...]. Zdaniem strony osoby, które wykonały zadanie zostały następnie wywiezione w głąb [...] (wnioskodawca nie wie co później działo się z tymi dziećmi). Z relacji wnioskodawcy wynika, że w gospodarstwie przebywał do końca wojny. Z okolic [...] został zabrany przez gospodarza, który nakazał mu pomoc przy ucieczce jego rodziny w kierunku [...]. W [...] udało mu się uciec i skontaktować z polskimi żołnierzami, którzy zawieźli go do domu dziecka w [...]. Z [...], po około pół rocznym pobycie przewieziony został do domu dziecka w okolicy [...], gdzie dzięki pomocy osób trzecich - odnalazła go babcia. Ostatecznie do babci wnioskodawca powrócił w 1946 r.

W ocenie Organu z powyższego wynika, że Wnioskodawca nie wie dokładnie jakie były przyczyny pozostawienia go przez ojca na granicy polsko [...]. Jak twierdził ww. nie wie czy ojciec został zmuszony do pozostawienia syna, czy też zrobił to dobrowolnie, chcąc zapewnić mu bezpieczeństwo. Organ zwrócił uwagę, że z relacji strony wynika jednoznacznie, iż z miejsca pobytu na granicy odebrała go babcia, która razem z wnukiem udała się do [...] do domu. Z wcześniejszej relacji strony, wynika, że babcia wiedziała również o jego miejscu pobytu w [...]. Jak wyjaśnił J. G. po przewiezieniu go do gospodarstwa rolnego w okolicy [...] babcia (po otrzymaniu wiadomości o miejscu pobytu wnuka) mogła go odwiedzać. Pomimo braku zgody gospodarza na spotkania na terenie gospodarstwa kilkukrotnie przyjeżdżała do wnioskodawcy, z którym widywała się na dworcu kolejowym. Jak wyjaśnił J. G. spotkania odbywały się początkowo co dwa miesiące, później co pół roku "Babcia wiedziała gdzie przebywam i spotykała się ze mną od czasu do czasu. W okresie od przyjazdu do [...] do wyjazdu do [...] widywałem się z babcią 3-4 razy". W piśmie z dnia 26 czerwca 2018 r. wnioskodawca również wskazywał, że zarówno w okresie pobytu w [...], jak i w okresie wykonywania prac przymusowych w gospodarstwie we wsi [...] miał kontakt z babcią. Ponadto z treści ww. pisma wynika, że po wojnie jego ojciec przestał interesować się synem, ponownie wziął ślub i założył nową rodzinę.

Rozpatrując wniosek Strony Prezes IPN wskazał, że w omawianym przypadku brak jest dowodów, że wobec Wnioskodawcy zostały spełnione ustawowo wymagane przesłanki, w związku z czym Prezes IPN nie może potwierdzić, że w stosunku do wnioskodawcy zastosowano represje wskazane w art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach. Analizując zebrane materiały wyjaśnił, że w przedmiotowej sprawie organ nie może potwierdzić, że w przypadku J. G. doszło, w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, do odebrania wnioskodawcy rodzicom. Jak wyjaśnił wnioskodawca podczas przesłuchania w dniu [...] października 2018 r. nie wie jakie były przyczyny pozostawienia go przez ojca na granicy polsko [...].

Mając powyższe na uwadze Organ wskazał, że nawet założenie, iż wnioskodawca został odebrany ojcu, a nie z nim rozdzielony nie daje podstaw do uznania, że Strona była przeznaczona przez władze [...] do [...]. Organ wyjaśnił, że podejmowane przez władze [...] wynarodowienia dzieci zazwyczaj wiązały się ze stosowaniem określonej praktyki, która w przedmiotowej sprawie nie miała miejsca. Przymusowe wynaradawianie dzieci oznaczało niszczenie i pozbawienie ich poczucia przynależności do narodu polskiego, zacieranie pochodzenia przez zmianę danych personalnych. W praktyce proces wynaradawiania oznaczał odebranie dziecka normalnie funkcjonującej rodzinie i włączenie go do rodziny niemieckiej z jednoczesnym zamiarem całkowitego zatarcia dawnych więzów i cech narodowych. Odebranie dziecka rodzicom polegało z reguły na ich uwięzieniu lub fizycznym unicestwieniu, zniszczeniu lub konfiskacie domu rodzinnego i arbitralnym zdecydowaniu o jego dalszych losach. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, w tym wyjaśnienia składane przez wnioskodawcę w piśmie z dnia 26 czerwca 2018 r. oraz w trakcie przesłuchania w dniu [...] października 2018 r. jednoznacznie potwierdzają, że wobec J. G. nie zastosowano procedury wynarodowienia o czym świadczą oryginalne dane osobowe strony występujące w dokumentach zgromadzonych w sprawie.

Proces [...] charakteryzowała określona procedura polegająca na odebraniu dziecka rodzicom i oddaniu we wstępnej fazie do ośrodka opiekuńczego, a następnie oddania do ośrodka opieki społecznej [...] gdzie w dobrych warunkach bytowych poddawane było badaniom rasowym, uczyło się języka [...] i zapominało o swoich rodzicach. Koniecznym etapem [...] było również oddanie dziecka w późniejszym okresie do ośrodka [...], w którym zacierano wszelkie dane o jego dotychczasowym pochodzeniu, nadawano mu nowe dane osobowe; imię, nazwisko, datę i miejsce urodzenia w [...], a następnie przekazywano na wychowanie [...], rodzinie. W procesie [...] istotne znaczenie miały również określone badania, którym [...] poddawali dzieci przeznaczone do omawianego procesu.

W ocenie Prezesa IPN, wbrew twierdzeniu strony, dwumiesięcznego pobytu wnioskodawcy w [...] nie można traktować jako pobytu w ośrodku przeznaczonym przez władze [...] do [...] dzieci. Powyższemu jednoznacznie przeczy wskazywana przez J. G. możliwość porozumiewania się przez obecne wraz z nim dzieci w języku polskim, brak kar za porozumiewanie się w języku polskim, możliwość czytania polskich książek czy wreszcie to, że osoby sprawujące opiekę nad dziećmi zwracały się do nich, zarówno po [...] jak i po polsku, co w przypadku ośrodków przeznaczonych do germanizacji nie mogło mieć miejsca. Powyższe potwierdza, że w przypadku Wnioskodawcy procedura stosowana w ramach [...] nie została zastosowana.

W przedmiotowej sprawie Organ podkreślił, że w dotyczących Wnioskodawcę dokumentów zachowały się oryginalne dane Wnioskodawcy (imię, nazwisko, data i miejsce urodzenia, narodowość, dane osobowe rodziców). W ww. dokumencie widnieje również informacja, że J. G. od lutego 1942 r. do marca 1945 r. przebywał w miejscowości [...]. W ocenie Prezesa IPN rozdzielenie wnioskodawcy z ojcem, dwumiesięczny pobyt wnioskodawcy w [...], skierowanie do pracy przymusowej w gospodarstwie w okolicy [...] oraz późniejsze pobyty ww. w domach dziecka w [...] i w okolicy [...] są niezaprzeczalną tragedią Strony, jak również jego najbliższych. Jednakże pomimo zrozumienia ludzkiej krzywdy wyrządzonej wnioskodawcy oraz jego rodzinie przez władze niemieckie stwierdzić należy, że powyższe nie wypełnia przesłanek eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia określonych w art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach.

J. G. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie zgadzając się z powyższą decyzją Prezesa IPN nr [...]. Skarżący wskazał, że w jego ocenie powodem wydania przez Organ decyzji odmownej jest fakt, że skarżący urodził się we [...], a nie w Polsce. Ponadto ww. wyjaśnił, że pomimo tego, iż przez całe życie poświęcał się dla dobra Polski, w wieku 87 lat nie może oczekiwać na żadną pomoc ze strony państwa. W piśmie z dnia 9 stycznia 2019 r. doprecyzowującym skargę, skarżący podniósł również, że w jego ocenie jest osobą represjonowaną od chwili przybycia do Polski.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 2107) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi - ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi.

W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302) zwanej dalej P.p.s.a., kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Przeprowadzona przez Sąd, w granicach tak określonej kognicji, kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Z bezspornego stanu faktycznego wynika, że Skarżący wystąpił do Prezesa Instytut Pamięci Narodowej celem wydania decyzji potwierdzającej okoliczność z art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach.

W myśl art. 21 ust. 1 ustawy o kombatantach uprawnienia określone w ustawie przysługują osobie, która uzyskała decyzję potwierdzającą działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 albo fakty, o których mowa w art. 4, posiada obywatelstwo polskie lub posiadała je w okresie działalności kombatanckiej bądź w okresie podlegania represjom, z zastrzeżeniem ust. 2. Zatem Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w postępowaniu którego przedmiotem jest przyznanie uprawnień kombatanckich na podstawie art. 4 ust. 2 we własnym zakresie wskazanej okoliczności nie ustala i nie bada. Zaś wydana przez Prezesa IPN decyzja w tej kwestii jest wiążąca.

Zgodnie 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, przepisy ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia.

W ocenie Sądu w omawianym przypadku wobec Wnioskodawcy zostały spełnione ustawowo wymagane przesłanki określone art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach.

Przepis ten stanowi o odebraniu dziecka w celu eksterminacji lub przymusowego wynaradawiania, a więc świadomej czynności wymierzonej przeciwko dziecku w celu jego eksterminacji lub wynarodowienia. Ratio legis tego przepisu sprowadza się do ustalenia rzeczywistej intencji i czynności o charakterze wynarodowienia. Przymusowe wynaradawianie dzieci oznaczało niszczenie i pozbawienie ich poczucia przynależności do narodu polskiego, zacieranie pochodzenia poprzez między innymi odizolowanie od rodziny.

Należy wskazać, że Skarżący był małym chłopcem, miał 7 lat jak został rozłączony z ojcem. Skarżący po rozstaniu z rodziną przebywał w ośrodku przy granicy i w tym czasie nie widział się z rodziną (był odizolowany, z babcią nie miał wówczas kontaktu, a następnie po raz drugi został zabrany na okres 2 miesięcy). Nie można w ocenie Sądu przyjąć, że taka sytuacja stanowiła dobrowolny wybór dziecka i rodziny, zwłaszcza w okresie wojny. Zatem jak Organ zasugerował, można przyjął, że w przypadku skarżącego doszło do odebrania przymusowego rodzicom dziecka, a zatem została spełniona jedna z przesłanek z art. 4 ust. 2 ustawy.

Mając na uwadze drugą przesłankę określoną w art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach – która odnosi się do celu odebrania dziecka, to należy wskazać, że już sam fakt odebrania dziecka i umieszczenia go w ośrodku w czasie trwającej wojny, w którym uczono języka [...] i historii [...], wskazywano na wrogów [...], poddawano brutalnym testom - świadczy w jakim celu skarżący został tam umieszczony (zwłaszcza, że Skarżący, jak wskazał w piśmie z 22 stycznia 2018 r. był blondynem o niebieskich oczach).

Organ podnosił, że podejmowane przez władze [...] wynarodowienia dzieci zazwyczaj wiązały się ze stosowaniem określonej praktyki, która w przedmiotowej sprawie nie miała miejsca. Trzeba mieć jednak na względzie, że podejmowane przez władze [...] określone znane historii praktyki wskazane przez Organ, nie wykluczają, że w przypadku Skarżącego - mając na uwadze ogólnie sformułowany art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach - doszło także do próby wynarodowienia. Nie zmienia tego stanowiska także to, że – jak wskazał Skarżący – mógł w tych Ośrodkach rozmawiać po polsku. Poza tym fakt, że skarżący nie przebywał w ośrodkach długo, jak i w konsekwencji działania podjęte przez [...] nie odniosły skutku, bo jak twierdzi skarżący "nie zdał egzaminu", nie ma bezpośredniego wpływu w sprawie.

W art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach nie wynika bowiem jak długo dziecko ma być poddawane [...] i czy ostatecznie zostało wynarodowione.

Poza tym Skarżący wskazywał konsekwentnie, że przeszedł "proces [...]"– już w swoich pismach od 2009 r. (np. k. 72, 67 akt admin.). W obszernych oświadczeniach opisywał jakie warunki panowały w Ośrodku w [...], jak i wskazywał niektóre sytuacje (jak np. przeprowadzenie egzaminu), które z uwagi na wiek Skarżącego i znaczny upływ czasu okazywały się czasami nieprecyzyjne. Organ mimo to nie kwestionował w toku postępowania, że Strona w takim Ośrodku w ogóle nie przebywała i że takie warunki jakie opisywał tam nie obowiązywały.

Zatem mając jednak na względzie całokształt sprawy Sąd stwierdził, że są uzasadnione podstawy by stwierdzić, że w omawianym przypadku zostały spełnione ustawowe wymagane przesłanki i w związku z tym miało miejsce przymusowe wynarodowienie.

Z powodu stwierdzonych uchybień materialnoprawnych, Sąd uznał za zasadne uchylenie decyzji obu instancji zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ponownie rozpoznając sprawę organ orzekający będzie zobowiązany uwzględnić powyższe stanowisko Sądu.