Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 470/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2019-06-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: journal: Dz.U. 2018 poz 276
law: Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego - tekst  jedn.
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
journal: Dz.U. 2018 poz 2107
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a., art. 200 w zw. z art. 205 par. 2 P.p.s.a.
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska Sędziowie Sędzia NSA Stefan Kłosowski Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Teresa Zauerman po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 19 czerwca 2019 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na rzecz skarżącego A. D. kwotę [...]([...] złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

1. A. D. (dalej przywoływany jako: "Skarżący") zwrócił się do Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z wnioskiem o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu przebywania w okresie okupacji w obozie w P. oraz wysiedlenia i wykonywania przez rodziców pracy przymusowej na terenie D. , przewidzianych ustawą z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2014 r., poz. 1206 ze zm.), zwaną dalej "ustawą".

2. Organ w dniu [...] r. wydał decyzję odmowną, utrzymując ją w mocy decyzją z dnia [...] r. Strona zaskarżyła ww. decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, który wyrokiem z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 843/15 uchylił zaskarżoną decyzję, przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia. Sąd wskazał, że w opinii I. P. N. na temat obozu w P. , na której oparł się Organ, nie stwierdzono, że obóz ten nie był innym miejscem odosobnienia, w którym warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy).

3. Następnie decyzją z dnia [...] r., nr [...] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ponownie utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r.

Organ wyjaśnił, że wypełniając zalecenia wyroku z dnia [...] r., zwrócił się do IPN z zapytaniem, czy obóz w P. może zostać uznany za tzw. inny obóz w pierwszym tygodniu jego funkcjonowania (od dnia powstania do 5 sierpnia 1944 r.). W nadesłanej opinii Wydziału Badań Naukowych IPN podkreślono, że pierwszym zarządcą obozu był S. SS, a załogę obozu stanowiła żandarmeria, będąca częścią policji porządkowej, która stanowiła organ wykonawczy władz administracyjnych. Sam obóz został zorganizowany przez okupanta dla ludności cywilnej wysiedlanej z powstańczej W. w celu przeprowadzenia selekcji do pracy w Rzeszy lub do umieszczenia na terenie G. G.. A zatem D. również w pierwszych dniach funkcjonowania obozu, nie spełniał warunków art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) ww. ustawy.

4. Decyzję tę Skarżący zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, domagając się jej uchylenia w całości. Wniósł ponadto o przeprowadzenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłego sądowego na okoliczność warunków panujących w obozie w P. w okresie pobytu w nim Skarżącego oraz charakteru eksterminacyjnego obozu.

5. Wyrokiem z dnia 22 lutego 2017 r. (sygn. akt II SA/Sz 962/16), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę. Zainteresowany złożył skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, który uchylił ww. wyrok i zaskarżoną decyzję. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że decyzja została wydana w oparciu o notatkę sporządzoną przez pracownika I. P. N., pozbawioną odniesień do jakichkolwiek informacji źródłowych i do publikacji naukowych.

6. Decyzją z dnia [...] r., nr [...], wydaną na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c oraz art. 22 § 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2018 r., poz. 276 ze zm.), Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po ponownym rozpatrzeniu sprawy - utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r.

Na wstępie Organ wskazał, że w sprawie wziął pod uwagę przepis art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy, który stanowi, że minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, po zasięgnięciu opinii Prezesa I. P. N., określa w drodze rozporządzenia miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych i w których osadzone osoby pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Powyższą delegację ustawową realizuje § 6 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 6 listopada 2014 r. w sprawie miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, w którym to akcie prawnym obóz w P. nie figuruje.

Zdaniem Organu, z powyższego wynika, że to I. P. N. jest organem właściwym w sprawie badania czy miejsca odosobnienia z okresu II wojny światowej spełniają przesłanki ustawowe określone w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy. Istotne jest, że na mocy art. 53 pkt 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, do zadań IPN należy prowadzenie badań naukowych nad najnowszą historią Polski.

Z powyższych względów Organ posiłkuje się stanowiskiem IPN, podejmując rozstrzygnięcie w sprawie uznania obozu przejściowego w Pruszkowie za miejsce odosobnienia, w którym pobyt uprawnia do przyznania statusu ofiary represji na gruncie ustawy kombatanckiej. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku ze skargi strony za uprawnione należy uznać twierdzenie Organu, że obóz w P. nie był obozem koncentracyjnym, ośrodkiem zagłady, ani obozem o charakterze eksterminacyjnym.

Organ wyjaśnił, że wykonując zalecenia Sądu, ponownie podjął działania zmierzające do rozstrzygnięcia charakteru obozu w P. o oznaczeniu D. (D.) 121. W tym celu Urząd zwrócił się do IPN z prośbą o nadesłanie opinii, czy obóz w P. D. był miejscem odosobnienia określonym w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit "b" lub "c" ustawy o kombatantach oraz o wskazanie dokumentów źródłowych, na podstawie których opinia została sporządzona.

Pismem z dnia [...] r. IPN nadesłał Ekspertyzę w sprawie obozu przejściowego w P. (D. z treści której wynika, że D. był obozem przejściowym i jako taki nie spełnia warunków, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy, gdyż nie był obozem utworzonym, ani również podporządkowanym nazistowskiemu aparatowi SS i policji. IPN podał również dokumenty źródłowe, na podstawie których ekspertyza została sporządzona.

Odnośnie okoliczności wysiedlenia i wykonywania pracy przymusowej w miejscowości D. Organ wskazał, że okoliczność ta nie została uznana przez ustawodawcę jako przesłanka uprawniająca do nabycia uprawnień kombatanckich. Strona może zatem wystąpić w tej sprawie do Organu ze stosownym wnioskiem w trybie innego aktu prawnego, tj. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej.

7. Skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Szczecinie na ww. decyzję Organu z dnia [...] r., wnosząc o jej uchylenie w całości oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

Skarżący wniósł ponadto o przeprowadzenie dowodu z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, tj. opracowań naukowych:

"Durchgangslager 121" Niemiecka zbrodnia specjalna, Zdzisław Zaborski;

"Exodus Warszawy Ludzie i Miasto Po Powstaniu 1944"(tom I);

- "Exodus Warszawy Ludzie i Miasto Po Powstaniu 1944"(tom III);

- "Exodus Warszawy Ludzie i Miasto Po Powstaniu 1944"(tom V) na okoliczność spełnienia przez obóz przejściowy w P. w okresie pobytu w nim Skarżącego znamion innego miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy o kombatantach.

Kwestionowanej decyzji Skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 7, art. 77 § 1 K.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do braku ustalenia istotnych okoliczności sprawy poprzez niedostateczną analizę materiału dowodowego w zakresie charakteru obozu D. (obóz w P. ) oraz czy jest innym miejscem odosobnienia, w którym warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, co spowodowało wadliwe utrzymanie w mocy decyzji z dnia [...] r., pomimo że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku uchylającym wyrok Sądu I instancji wskazał, iż konieczne jest ustalenie charakteru obozu P. , tj. czy jest on innym miejscem odosobnienia w rozumieniu ustawy z dnia 24 tycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2018, poz. 276 ze zm.);

art. 77 § 1 K.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do braku swobodnej i zupełnej oceny dowodów w aktach sprawy toczącej się przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, a które były podstawą uchylenia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 22 lutego 2017 r., co implikowało nierozpatrzenie całości materiału dowodowego w sprawie i nie uwzględnienie powyższego procesu myślowego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, co stanowi naruszenie art. 107 § 3 K.p.a. w zw. z art. 7 K.p.a.; ponadto, zdaniem Skarżącego, organ popadł w wewnętrzną sprzeczność uzasadnienia zaskarżonej decyzji twierdząc z jednej strony, że ma ona charakter związany, a z drugiej strony, że wyłącznie posiłkował się stanowiskiem IPN.

Skarżący wyjaśnił, że Organ nie przedstawił w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji żadnej szczegółowej analizy materiału dowodowego, a wyłącznie arbitralne wskazał, że z uwagi na kompetencję wyłączną IPN do opiniowania rozporządzenia w sprawie miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innej narodowości, to także opinie pracowników IPN w indywidualnych sprawach są wiążące dla organu, co stanowi naruszenie art. 6 K.p.a. - w rzeczywistości opinie specjalistów IPN stanowią wyłącznie środek dowodowy, który winien podlegać ocenie Organu i nie zwalnia on z obowiązku przeprowadzenia postępowania dowodowego;

- art. 80 K.p.a. poprzez wadliwą ocenę stanowiska Instytutu Pamięci Narodowej sprowadzającą się do przyjęcia oceny wyrażonej w opinii jako wiążącego, pomimo że stanowisko specjalisty IPN nie ma takiego charakteru w indywidualnych sprawach, w konsekwencji wskazana ocena narusza art. 84 K.p.a., a w konsekwencji naruszono art. 153 P.p.s.a. w zw. z art. 3 pkt 2 ustawy o kombatantach poprzez brak przeprowadzenia analizy dowodowej w kierunku czy obóz w P. jest innym miejscem odosobnienia, w którym panowały warunki jak w obozach eksterminacyjnych, skoro organ wyłącznie poprzestał na zasięgnięciu opinii specjalisty IPN - nie poddając jej żadnej analizie;

- art. 136 K.p.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez jego niezastosowanie sprowadzające się do braku przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, a wyłącznie utrzymanie w mocy poprzedniej decyzji organu; w konsekwencji Organ administracji publicznej wadliwie uznał, że jest uprawniony do ograniczenia postępowania dowodowego wyłącznie do zasięgnięcia opinii specjalisty IPN, kiedy prawidłowo organ powinien samodzielnie ustalić stan faktyczny sprawy, dokonać ustaleń w sprawie, powołać się na określone publikacje, przeanalizować dokumenty zgromadzone w aktach sprawy;

art. 10 § 1 K.p.a. w zw. z art. 9 i art. 8 § 1 K.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do braku nadesłania opinii IPN z dnia [...] r. Skarżącemu celem ustosunkowania się opinii IPN; Organ wyłącznie formalnie zawiadomił go o możliwości uzupełnienia materiału dowodowego (nie informując nawet przed wydaniem decyzji, że takowa opinia została wydana), w przypadku gdy uprzednie stanowisko IPN przed wydaniem ostatecznej decyzji zostało wysłane Skarżącemu celem ustosunkowania się (w konsekwencji wbrew art. 8 § 1 K.p.a. oraz art. 11 K.p.a. organ odstąpił od utrwalonej praktyki); w konsekwencji zaskarżona decyzja nie uwzględnia obowiązku uczestnictwa Skarżącego, organ wyłącznie formalnie i pozornie dopuścił udział strony skarżącej w postępowaniu, dlatego tak przeprowadzone dowody należy uznać za naruszające art. 79 § 1 K.p.a. w zw. z § 2 K.p.a., - art. 153 P.p.s.a. w zw. z art. 190 P.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do nieuwzględnienia oceny prawnej wyrażonej przez Naczelny Sąd Administracyjny oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, która sprowadza się do obowiązku zbadania charakteru obozu w P. i zbadania czy spełnia warunki uznania za inne miejsce odosobnienia (w konsekwencji NSA nakreślił w sposób wiążący ramy postępowania dowodowego jakie winien przeprowadzić Organ) - w konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku prawomocnie stwierdził, że Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych jest uprawniony, a nawet obowiązany do samodzielnego zbadania materialnego warunków panujących w obozie przez pryzmat wymaganej wiedzy historycznej i specjalistycznej - wbrew powyższego organ nie przeprowadził postępowania dowodowego w tym kierunku (chociażby poprzez stosowne oględziny terenu dawnego obozu w Pruszkowie, przesłuchanie świadków - postępowanie dowodowe de facto odbyło się poza Organem); w konsekwencji naruszono także art. 84 § 1 K.p.a. - Organ wadliwie ustalił charakter obozu bez przeprowadzenia oceny materiału dowodowego oraz przeprowadzenia wymaganej prawem opinii biegłego lub równoważnego środka dowodowego innego niż stanowisko IPN (brak krytycznej analizy materiału dowodowego).

Ponadto, Skarżący zarzucił wydanej decyzji naruszenie przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 3 pkt 2 w zw. z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu charakteru związanego decyzji Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych determinowanej stanowiskiem IPN, w przypadku, jak w rzeczywistości Organ samodzielnie winien ustalić charakter obozu w P. (przesłanka materialna), jedynie posiłkując się ustaleniami opinii IPN; Organ winien był organ przeanalizować status obozu także pod kątem art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy;

- art. 8 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b - c ustawy poprzez błędną wykładnię sprowadzającą się do przyjęcia, że opinia IPN ma charakter wiążący dla Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych; w przypadku gdy prawidłowa wykładnia sprowadza się do przyjęcia, że wyliczenie obozów i miejsc opisanych w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 6 listopada 2014 r. stanowi wyłącznie ułatwienie dowodowe, nakazujące uznanie pobytu w tych miejscach jako spełnienie przesłanki dla przyznania uprawnień kombatanckich, tymczasem przetrzymywanie w innych obozach wymaga udowodnienia ich charakteru represyjnego.

8. Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.

9. W piśmie procesowym z dnia [...] r. Skarżący ustosunkował się do opinii IPN z dnia [...] r. W ocenie Skarżącego, ww. opinia jest nieprecyzyjna i niejasna, bowiem nie wskazuje konkretnie oznaczonego przedziału czasowego w jakim okresie przebywały w nim formacje SS i jakie konkretnie. Skarżący podkreślił, że widnieje w publicznych rejestrach przechowywanych przez obecne władze niemieckie jako osadzony w obozie koncentracyjnym (lager).

10. Na rozprawie w dniu [...] r. pełnomocnik Skarżącego podtrzymał stanowisko wyrażone w skardze. Skarżący podtrzymał skargę. Podkreślił, że w czasie pobytu w P. był dwutygodniowym dzieckiem. Fakt, że wychowywał się w obozie, a nie w normalnych warunkach miał wpływ na jego życie. Obecnie jest schorowany, co wiąże się również z jego pobytem w obozie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

11. Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2107 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.

Kontrola zaskarżonej decyzji dokonana pod względem ww. kryterium legalności działań organu administracji publicznej w sprawie doprowadziła Sąd do stwierdzenia, że skarga jest zasadna.

12. Przedmiotem skargi jest decyzja Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych [...] utrzymująca w mocy decyzję własną z dnia [...] r. w przedmiocie odmowy przyznania Skarżącemu uprawnień kombatanckich, wydana po ponownym rozpatrzeniu sprawy, na podstawie przepisów ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2018 r., poz. 276 ze zm.), zwaną dalej: "ustawą o kombatantach".

13. Sąd zauważa, że ww. sprawa była przedmiotem oceny Naczelnego Sądu Administracyjnego, który wyrokiem z dnia 7 września 2018 r. (sygn. akt II OSK 1283/17) uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 22 lutego 2017 r. (sygn. akt II SA/Sz 962/16) i zaskarżoną decyzję Organu z dnia [...] r. w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich.

W uzasadnieniu orzeczenia NSA wskazał, że Organ winien uzupełnić materiał dowodowy w taki sposób aby jednoznacznie wyjaśnić w oparciu o aktualną wiedzę historyczną, z powołaniem na konkretne źródła wiedzy (np. dorobek powstałego w 2010 r. Muzeum D. ) czy i w jaki sposób warunki w obozie w P. różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych oraz czy osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

Sąd obecnie orzekający w sprawie podkreśla, że stosownie do art. 153 ustawy

z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., zwanej: "P.p.s.a."), organy administracji publicznej, a także sądy związane są oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu w sprawie, w której działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było uprzednio przedmiotem zaskarżenia, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

Kierując się powyższym, Sąd poddał kontroli zaskarżoną decyzję i uznał,

że ponownie rozpatrujący sprawę Organ nie dostosował się do oceny prawnej i wskazań płynących z ww. wyroku.

14. Istotne z punktu widzenia wyniku niniejszej sprawy ma brzmienie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a-c ustawy o kombatantach, zgodnie z którym przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych:

a) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady,

b) w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się

od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały

w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa,

c) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

Stosownie do przepisu art. 21 ust. 1 ustawy o kombatantach (...) uprawnienia określone w ustawie przysługują osobie, która uzyska decyzję potwierdzającą działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 albo fakty, o których mowa w art. 4, posiada obywatelstwo polskie lub posiadała je w okresie działalności kombatanckiej bądź w okresie podlegania represjom, z zastrzeżeniem ust. 2.

15. W okolicznościach sprawy niesporne jest, że Skarżący wystąpił do Organu

z wnioskiem o przyznanie uprawień kombatanckich z tytułu przebywania w okresie okupacji w obozie w P. , zwanym D. (D. ) oraz z tytułu wysiedlenia i wykonywania przez rodziców Skarżącego pracy przymusowej na terenie miejscowości D.. Organ odmawiając wnioskowanych uprawnień wskazał, że zwrócił się do IPN z prośbą o nadesłanie opinii, czy obóz w P. (D. ) był miejscem odosobnienia określonym w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" lub "c" ustawy o kombatantach oraz o wskazanie dokumentów źródłowych, na podstawie których opinia została sporządzona.

Pismem z dnia [...] r. IPN nadesłał ekspertyzę w sprawie obozu przejściowego w P. (D. ), z treści której wynika, że D. był obozem przejściowym i jako taki nie spełnia warunków, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy, gdyż nie był obozem utworzonym, ani również podporządkowanym nazistowskiemu aparatowi SS i policji. IPN podał również dokumenty źródłowe, na podstawie których ww. ekspertyza została sporządzona.

Zauważyć należy, że Organ oparł swe ustalenia jedynie w oparciu o ww. ekspertyzę, z pominięciem znajdujących się w aktach sprawy dowodów, mianowicie:

opracowania naukowego "Durchgangslager 121" Niemiecka zbrodnia specjalna, Zdzisław Zaborski;

opracowania naukowego Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk "Exodus Warszawy Ludzie i Miasto po Powstaniu 1944" (tom I, III, V).

16. Tymczasem z ww. opracowań wynika, że obóz D. w P. spełnia warunki wskazane przez ustawodawcę w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b, tj. panowały tam warunki pobytu nie różniące się od warunków w obozach koncentracyjnych - czy to ze względów sanitarnych, czy to ze względu na to jak osoby tam osadzone były traktowane. Podobnie, w ocenie Sądu, spełniona jest przesłanka dotycząca tego, że osoby znajdujące się obozie pozostawały do dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, takich jak gestapo, czy SD.

I tak, E. K. podał: "(...) Transporty do P. szły bez przerwy, liczba uwięzionych w Warsztatach kolejowych 10 sierpnia przekroczyła czterdzieści tysięcy. Administracyjno-policyjna część załogi obozu, zajmująca się selekcją Warszawian i wysyłką transportów, nie panowała nad taką masą ludzi. (...) zapędzano wszystkich do bydlęcych wagonów wszystkich bez wyjątku: młodych i starych, kobiety i dzieci, zdrowych i chorych. Niemcy doskonale zdawali sobie sprawę z losu, jaki czekał wycieńczonych chorobami, osłabionymi strasznymi warunkami i głodem w W. zamkniętych szczelnie w zatłoczonych wagonach towarowych" (E. Kołodziejczyk, Tryptyk Warszawski wypędzenie, Dulag 121, tułaczka., s. 88).

W obozie panowały ciężkie warunki sanitarne i żywieniowe, co doprowadziło do dużej śmiertelności osadzonych: "(...) śmierć była częstym gościem w obozie. Śmiertelność wzrastała w miarę, jak przybywały transporty W. z dzielnic, gdzie toczyły się szczególnie ciężkie i długotrwałe walki. Przychodziło wtedy szczególnie wiele osób rannych, poparzonych i wycieńczonych chorobami, zdarzały się przypadki śmierci z głodu, marły zwłaszcza małe dzieci, np. 3 września w hali nr 1 zmarło ich ośmioro, oraz ludzi najstarsi" (E. Kołodziejczyk, op. cit. s. 121).

Także warunki sanitarne były trudne (...) "W każdej hali umieszczono do 8 tysięcy osób jednocześnie. Internowani nie mieli łóżek, ani desek, ani słomy do spania. Z drugiej strony wszyscy prawie internowani spędzili kilka tygodni w piwnicach w W. i są pokryci robactwem. Można łatwo sobie wyobrazić, że warunki higieny pogorszyłyby się jeszcze, jeżeliby tam była słoma. W ciągu kilku godzin zamieniłaby się ona w proszek przy zamiataniu powierza stałoby się niemożliwe do oddychania. Hale te nie są oświetlone nocą i komendant obozu wytłumaczył mi, że oświetlenie jest niemożliwe wskutek niemożności zaciemnienia olbrzymich okien górnych i bocznych" (op. cit., s. 137-138)

17. Podobnie, w książce Exodus Warszawy - ludzie i miasto po Powstaniu 1944, Tom I pod red. E. Boreckiej zostały przedstawione warunki sanitarne obozu w P. :

(...) "W sierpniu 1944 roku warsztaty były już nieczynne. Po niedawnej pracy pozostało na wewnętrznych torach parę wagonów, w halach pełno brudu, stosy zardzewiałego żelastwa, brudnych szmat, starych papierów, szkła, w niektórych halach kanały naprawcze ze śmierdzącą wodą na dnie. To było wszystko. I takie warsztaty stały się nagle obozem dla ludności cywilnej z W. (...). Do potrzeb ludzkich Niemcy dostosowali je jedynie przez wybudowanie prymitywnych latryn obok hal." (Exodus Warszawy- ludzie i miasto po Powstaniu 1944, Tom I, s. 96).

W ww. publikacji wskazano również (...) "Zwożono wysiedlonych pociągami, na ogół wagonami towarowymi, kolejką EKD, pędzono pieszo, ładowano w hale, a gdy nie starczało miejsca w nich, ludzie pokotem leżeli pod gołym niebem na ziemi, na szynach, stłoczeni jak bydło czekające dalszej wywózki. Obóz był zupełnie nieprzystosowany technicznie do przyjęcia ludzi. Był również zupełnie nieprzystosowany do opieki nad chorymi".

O trudnych warunkach w obozie świadczy również inny fragment: (...) "W brudnej hali kłębił się stale tłum wysiedlonych ludzi naprawdę chorych, niedołężnych, starców, dzieci oraz ludzi w pełni sił. Był to tłum wynędzniały, przerażony, wygłodzony."

W przytoczonej książce zostały przywołane wspomnienia pracującej w obozie sanitariuszki: (...) "Pierwszego dnia szokiem był dla mnie widok selekcji robionej przez gestapowca, wymachującego pejczem. Jeszcze raz robił przegląd grupy z pawilonu nr 1. Krzyk, a raczej wrzask, bicie pejczem, szarpanie, popychanie ludzi, gdy nie chcieli się rozdzielić, był teraz codziennym widokiem, który towarzyszył mi w pracy" (...).

Choroby i warunki obozowe były naturalnymi czynnikami eksterminacyjnymi, które stosowały władze niemieckie celem eliminacji niezdolnych do pracy: (...) "Ogromne zagęszczenie, niedożywienie i brak środków czystości stwarzały wszędzie zagrożenie epidemiczne i sprzyjały rozwojowi gruźlicy. W przedwrześniowej Polsce liczba chorych na gruźlicę wynosiła 14,2 przypadków na 10 tysięcy mieszkańców (dane RGO), a wojna przecież tej choroby nie uleczyła" (E. Kołodziejczyk, Tryptyk ... s. 204).

18. Zacytowane powyżej fragmenty opracowania wskazują wbrew ocenie Organu, że warunki panujące w obozie miały charakter eksterminacyjny. Dobitnie na to wskazuje dokonywana selekcja, w obozowych szpitalach pozostawali starzy, słabi, niezdolni do pracy. Szpitale obozowe z uwagi na ciężkie warunki oraz brak zaopatrzenia pełniły funkcję "umieralni". Władze niemieckie z uwagi na przeludnienie obozu wywoziły niekiedy nieprzydatne jednostki do okolicznych wiosek, w których też były zorganizowane podobnie, tj. np. obóz w S. .

Zdolni do pracy byli wywożeni do R. celem pracy: (...) "Moment selekcji odczuwany był przez wielu ludzi jako najbardziej dramatyczny, decydujący o dalszych losach rodziny, rozłączanych krzykiem razami pejczy, kolb i kopniaków. Często nie było im już dane zobaczyć się. Zasady degradacji były proste: zdrowi w wieku od 15 do mniej więcej 60 lat, przeznaczeni byli na wywóz do R. . Pozostali, czyli kobiety z małymi dziećmi, starcy, chorzy, ranni i ułomni byli wywożeni do szpitali i na wsie" (E. Kołodziejczyk, Tryptyk ... s. 91).

W obozie w P. były wykonywane też egzekucje, w których władze niemieckie zabijały osadzonych w sposób masowy: (...) "wiadomo natomiast, że w sierpniu i na początku września na gliniankach koło Pruszkowa rozstrzelano kilkadziesiąt osób. Naoczni świadkowie twierdzili, że byli to "Warszawiacy z obozu".(...) W czasie przeprowadzonej po wojnie ekshumacji znaleziono na gliniankach ciała 50 osób rozstrzelanych; zidentyfikowano zaledwie dwie, czy trzy osoby. Jednak rodziny nie były w stanie jednoznacznie odtworzyć ich ostatnich dni, a nawet miesięcy życia." (E. Kołodziejczyk, Tryptyk ... s. 119).

Z kolejnego fragmentu opracowania "Exodus Warszawy Ludzie i Miasto po Powstaniu 1944", str. 118 , wynika, że: (...) " Ludzie umierali w Warsztatach, podobnie jak na Z. , z braku najprostszej pomocy i opieki. Kobiety rodzące umierały wraz z niemowlętami. "...Przy porodzie było wszystkiego brak: naczyń, wiadra, woda zimna, poronienie..."

Nad obozem ciążyła koszmarna atmosfera ciągłego niebezpieczeństwa i śmierci. Strzelanina wypełniała powietrze przez cały dzień. Ludzie po prostu otępieli, nie reagując na ustawiczne huki. Strzelano przy każdej okazji. Każdy objaw nieporządku wywoływał serię ognia. Rozstrzeliwano niejednokrotnie dziesiątkami, zwłaszcza przy próbach ucieczki. Specjalnie jednak strzelano przy napędzaniu do wagonów na transporty. Rozstrzeliwano siostry PCK za udzielanie pomocy w ucieczce. Kolbami karabinów bito tak siostry PCK, jak i cywilny personel za lada uchybienie. Strzelano do kobiet z dziećmi przy równoczesnym nakłanianiu żołnierzy do wypuszczania ich z obozu. Ofiary egzekucji i strzelaniny wywożono na platformach samochodowych poza obóz (Chłopi w Kaniach koło Pruszkowa opowiadają, że 9 VIII przywieziono z Pruszkowa około 30 osób i w obecności tamtejszej ludności dokonano egzekucji).

19. Obóz od początku był kontrolowany przez służby podległe władzom niemieckim: (...) "W obozie wkrótce zapanował rozgardiasz. Żandarmi i funkcjonariusze arbeitsamu nie bardzo wiedzieli co dalej robić z nadchodzącymi transportami. W halach robiło się coraz ciaśniej. W kilka godzin po pierwszym transporcie zjawił się pierwszy komendant obozu Dulag 121 - oberfiihrer Stephan z SA. Jego zastępcą został SA- O.-sturmbannfiihrer A. P.." (E. Kołodziejczyk, Tryptyk ... s. 84). Z czasem organizację obozu przejął Wehrmacht: (...) "Ponieważ żaden z dotychczasowych komendantów nie potrafił zapanować nad chaosem jaki zapanował w D. , 10 sierpnia przybył do obozu pododdział Wehrmachtu - dotychczasowa obsada podobnego obozu gdzieś na wschodzie. Składał się on z 8 oficerów, kilkunastu podoficerów i kilkudziesięciu żołnierzy. Niemcy przywieźli ze sobą również kilku jeńców radzieckich. Grupą dowodził p. S. , a jego zastępcą był major K.. Z pododdziałem przyjechało także trzech niemieckich lekarzy wojskowych: K., K., T.. Równocześnie dowództwo obozowej policji bezpieczeństwa objął SS- S. D.. Od tej pory formalnie władzę w obozie sprawował Wehrmacht, zajmując się sprawami organizacyjnymi, gospodarczymi i porządkowymi. Jednakże decydujący głos w sprawach losu internowanych miało gestapo, urzędujące w tzw. zielonym wagonie. Selekcją i wysyłką więźniów w zasadzie zajmował się arbeitsamt. Załadunek transportów dozorował inspektor arbeitsamtu K. - niski, blady, bez przerwy wrzeszczał, bił i popędzał. Natomiast skład i przeznaczenie transportów kontrolował esesman D. ." (E. Kołodziejczyk, Tryptyk ... s. 90).

Należy wskazać, że również gestapo przynależało do szeroko rozumianych władz niemieckich, bowiem była to komórka organizacyjna należąca do policji i aparatu bezpieczeństwa III R. . Oczywistym więc jest, że osoby przebywające w obozie D. pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Władze niemieckie prowadziły obserwację obozu w sposób bezwzględny za pomocą terroru i okrucieństwa: "Nagle przy wagonach odezwały się strzały. Strażnicy nieraz przy próbach ucieczki lub też na postrach rozpoczynali bezładną strzelaninę."

20. Podsumowując, Sąd uznał, że zebrany przez Organ materiał dowodowy choć kompletny, to przez Organ został wyjątkowo wybiórczo potraktowany. Organ bowiem oparł swoje rozważania na jednej ekspertyzie, nie dostrzegając innych, istotnych dokumentów w sprawie. Natomiast w świetle dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy - przedstawionej przez Skarżącego, w ocenie Sądu, znajduje potwierdzenie stanowisko Skarżącego dotyczące charakteru obozu w Pruszkowie, a mianowicie, że wystąpiły w nim takie same warunki w znaczeniu przypisanym ustawowo nie różniące się od warunków panujących w obozach koncentracyjnych, a osoby tam przebywające pozostawały w dyspozycji hitlerowskiego aparatu bezpieczeństwa.

Termin "pozostawać w czyjejś dyspozycji" nie budzi raczej wątpliwości interpretacyjnych. Wskazuje na wolę decydowania o swoim losie, a ten w obozie D. nie zależał od osób w nim przebywających w żadnej mierze.

21. Dodatkowo wyjaśnić należy, że przepisy rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, poz. 1154) wskazują wprawdzie enumeratywnie miejsca odosobnienia (w tym obozy przejściowe), które miały charakter miejsc odosobnienia określonych m.in. w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i c) ustawy o kombatantach (...), jednakże fakt umieszczenia danego obozu w wykazie wydanym na podstawie art. 8 ustawy o kombatantach ma tylko takie znaczenie, że w konkretnej sprawie nie trzeba przeprowadzać dowodów stwierdzających, iż osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a pobyt w tych miejscach miał charakter w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a)- c) ustawy o kombatantach.

Zdaniem Sądu – znajdującym zresztą oparcie w orzecznictwie (vide: wyrok NSA w Warszawie z 25 marca 2003 r., sygn. akt V SA 145/02, LEX nr 149683 oraz wyrok NSA w Warszawie z dnia 18 października 2005 r., sygn. akt II OSK 117/05, LEX nr 188689) – przywołany przepis ustawy nie może jednak wyłączyć zasady wyrażonej w art. 7 K.p.a., w szczególności nie zwalnia Organu od przeprowadzenia stosownych dowodów.

22. Mając na względzie wykazane powyżej naruszenia Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), orzekł jak w punkcie I wyroku. O zwrocie kosztów sądowych (punkt II wyroku) orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

23. Ponownie rozpoznając sprawę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych winien, mając na względzie treść przepisu art. 153 powołanej wyżej ustawy, zastosować się do oceny prawnej wyrażonej w niniejszym wyroku.