Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VII SA/Wa 2069/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-12-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne: Zabytki
Skarżony organ: Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 6, 7, 13, 89,
journal: Dz.U. 2021 poz 710
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, , Sędzia WSA Bogusław Cieśla (spr.), Sędzia WSA Tomasz Janeczko, Protokolant specjalista Monika Gąsińska – Goc, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi A. W. i R. W. na decyzję Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu z dnia [...] sierpnia 2021 r. znak: [...] w przedmiocie wykreślenia z rejestru zabytków oddala skargę


UZASADNIENIE

Minister Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu decyzją z dnia [...] sierpnia 2020r. znak [...], po rozpatrzeniu wniosku o skreślenie z rejestru zabytków części działki nr [...], położonej w [...]przy ul. [...] wpisanej do rejestru pod numerem [...]decyzją Konserwatora Zabytków [...] z [...] maja 1988 r. - na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b, art. 7 pkt 1, art. 13 ust. 1, 2, 5 i 6, art. 89 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tj. Dz. U. z 2021r., poz. 710 ze zm.) oraz art. 18 pkt 1 i art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021r., poz. 735) - odmówił skreślenia z rejestru zabytków części działki nr [...] położonej w [...]przy ul. [...] wpisanej do rejestru pod numerem [...] decyzją Konserwatora Zabytków [...] z [...] maja 1988 r.

W uzasadnieniu decyzji organ podał, że decyzją z [...]maja 1988 r. Konserwator Zabytków [...] wpisał do rejestru zabytków pod numerem [...] willę murowaną w [...]przy ul. [...], wzniesioną w 1936 r. wg projektu S G wraz z działką i zielenią o charakterze parku-ogrodu zakomponowaną wg projektu planisty ogrodów W T. Organ wskazał wówczas, że "willa o cechach architektury dworkowej wkomponowana w zieleń tworząca założenie parkowo-ogrodowe jest przykładem zabudowy mieszkalnej przedmieść [...] z okresu dwudziestolecia międzywojennego, a także działalności architektonicznej S G autora projektów wielu kamienic i gmachów użyteczności publicznej".

R W, działając w imieniu własnym oraz jako pełnomocnik A W pismem z 15 grudnia 2020 r. - wystąpił o skreślenie z rejestru zabytków "części działki nr [...] , położonej w [...]przy ul. [...] w granicach od północy z ulicą [...] , od wschodu z działkami nr [...],[...] od zachodu z działką nr [...]. Od południa granicą będzie przedłużenie granicy działki nr [...] w kierunku wschodnim do działki [...] Do wniosku załączył szkic. Uzasadniając ten wniosek podkreślił, że Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego decyzją z dnia [...].05.2019 r. wyraził zgodę na podział działki [...], a w ówczesnej opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z dnia [...] .03.2019 r., wskazano, że fragment działki [...]stracił swój zabytkowy charakter i wpis w rejestrze zabytków powinien być zweryfikowany.

W toku obecnego postępowania organ wystąpił do Narodowego Instytutu Dziedzictwa z prośbą o wydanie specjalistycznej opinii.

Narodowy Instytut Dziedzictwa, po przeprowadzeniu [...] maja 2021 r. oględzin przedmiotowego zabytku, wydał opinię z dnia [...]maja 2021 r. W opinii omówiono uwarunkowania prawne i własnościowe ww. nieruchomości oraz przedstawiono historię obiektu, wskazując, że willa przy ul. [...] została wzniesiona w 1936 r. według projektu S G, natomiast projekt ogrodu wykonał w 1937 r. W T znany planista [...], główny ogrodnik [...] w [...] , autor wielu projektów parków i ogrodów oraz ogródków willowych, m.in. [...] w [...].

Na podstawie zachowanych dokumentów opisano sporządzony projekt i stwierdzono, że "nie wiadomo, kiedy i w jakim stopniu projekt ogrodu przeznaczono do realizacji". W 1987 r. właścicielka nieruchomości, A W, złożyła wniosek o wpisanie posesji do rejestru zabytków, wskazując m.in., że projekt W. [...] został zrealizowany w przeważającej części przed II wojną światową, a jego pozostałością jest zachowany pięćdziesięcioletni drzewostan. W 1988 r. willa wraz z parkiem-ogrodem została wpisana do rejestru zabytków, natomiast w 1999 r. dokonano podziału nieruchomości i wydzielenia z niej fragmentu północno-zachodniego, na którym dopuszczono powstanie zabudowy.

Następnie opisano sposób zagospodarowania działki ew. nr [...], wskazując, że na jej północno-wschodnim fragmencie o przybliżonych wymiarach 19 m x 55 m (wnioskowanym do skreślenia z rejestru zabytków), widoczne są zarówno starsze komponowane nasadzenia (np. przy budynku mieszkalnym), pojedyncze starsze drzewa, a także liczne młode nasadzenia nie tworzące wyraźnej kompozycji i obszary porośnięte niskim samosiewem (w miejscu widocznych na projekcie budynków gospodarczych i garażu). Opisano willę wskazując, że "przyjęta dyspozycja przestrzenna wynikająca z założeń funkcjonalnych domu (istnienie mieszkania dla gości lub pod czasowy wynajem) wyjaśnia przeznaczenie większego fragmentu tylnej części ogrodu na wypoczynek czynny z boiskiem i towarzyszącą altaną, a mniejszego na funkcje gospodarcze z budynkami i sadem.

W opinii stwierdzono, że projekt W T zrealizowany został jedynie częściowo tj. wykonano: wjazd od ul. [...]wraz z bramą i eliptycznym podjazdem, wjazd od ul. [...]wraz z drogą wprowadzającą do części gospodarczej ogrodu. Północna część ogrodu została zagospodarowana przez właścicieli dopiero po II wojnie światowej, przy czym część północno-wschodnia początkowo była niezagospodarowana i została obsadzona dopiero po 1987 r. za wyjątkiem dwóch topól, rosnących przy narożniku północno-wschodnim willi, sygnalizujących wejście do części użytkowo-gospodarczej. Nie stwierdzono urządzeń i budowli przewidzianych w projekcie, jak również istnienia sadu. Specjaliści NID wskazali na "utratę integralności historycznej całości" wynikającą z wydzielenia w 1999 r. fragmentu północno-zachodniego nieruchomości, a "budowa nowego domu jednorodzinnego i ogrodzenie posesji wpłynęły na całkowite zatarcie i tak drugorzędnych relacji przestrzennych pomiędzy domem i ogrodem występujących po stronie północnej". We wnioskach opinii stwierdzono, że wartości zabytkowe nieruchomości, będące podstawą wpisu do rejestru zabytków w 1988 r. zostały znacząco obniżone w wyniku podziału przeprowadzonego w 1999 r., polegającego na wydzieleniu północno-zachodniego fragmentu działki, stanowiącego ok. 30% jej pierwotnej powierzchni, na skutek tego zabytkowy obiekt willowy został w znacznej mierze pozbawiony dedykowanego mu otoczenia ogrodowego, decydującego o charakterze willi podmiejskiej, nastąpiło całkowite zatarcie relacji przestrzennych (relacje dom - ogród) w obrębie pozostałej dziadki, a zwłaszcza pozostałego fragmentu jej północnej części.

Podkreślono, że utrata, w znacznej mierze, i tak pierwotnie słabego, powiązania funkcjonalnego i przestrzennego z budynkiem mieszkalnym, przy jednoczesnym braku przesłanek na istnienie na tym fragmencie komponowanego ogrodu i w kontekście faktu, że fragment ten jest porośnięty młodą roślinnością powodują znaczne obniżenie wartości północno-wschodniej części ogrodu jako integralnej części nieruchomości. W związku z powyższym, zachodzą przesłanki dopuszczające skreślenie z rejestru zabytków części działki ew. nr [...].

Organ przypomniał, że stosownie do art. 13 ust. 6 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, postępowanie w sprawie skreślenia zabytku z rejestru zabytków wszczyna się z urzędu bądź na wniosek właściciela zabytku lub użytkownika wieczystego gruntu, na którym znajduje się zabytek nieruchomy. Wnioskodawca jest współwłaścicielem działki nr [...] wpisanej do rejestru zabytków (księga wieczysta [...]).

Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami skreślenie z rejestru zabytków dotyczy zabytku, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru zabytków nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych. Powyższy przepis stosuje się też w przypadku skreślenia części zabytku, na mocy art. 13. ust. 2 ww. ustawy.

Skreślenie z rejestru zabytków jest sytuacją wyjątkową. Możliwe jest w przypadku zaistnienia jednej z przesłanek, o których mowa w art. 13 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Konieczne jest ustalenie, czy stopień zniszczenia danego obiektu spowodował utratę jego wartości, lub też, czy nowe ustalenia naukowe, tej wartości faktycznie nie potwierdzają.

Minister Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu, orzekając w przedmiotowej sprawie wskazał, że nie jest związany opinią specjalistyczną NID wykonaną na jego zlecenie. To organ, a nie biegły jest uprawniony, do dokonania samodzielnej oceny i tym samym ustalenia, czy wystąpiła chociażby jedna z przesłanek z art. 13 ust. 1.

Organ nie podzielił wniosków opinii sporządzonej przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, zgodnie z którą zachodzą przesłanki umożliwiające skreślenie z rejestru zabytków części działki [...], której dotyczył wniosek. Podkreślił, że w sentencji decyzji Konserwatora Zabytków [...] z [...]maja 1988 r. jako przedmiot ochrony prawnej wskazano "willę murowaną w [...]przy ul. [...] wraz z działką (KW [...]) i zielenią o charakterze parku-ogrodu, zakomponowaną wg projektu planisty ogrodów W T. Wskazywano wówczas na wartości zabytkowej willi o cechach architektury dworkowej, wynikające z wkomponowania "w zieleń tworzącą założenie parkowo-ogrodowe" i będącej przykładem "zabudowy mieszkalnej przedmieść [...] z okresu dwudziestolecia międzywojennego, a także działalności architektonicznej S G".

Przedmiotem wpisu do rejestru zabytków w części dotyczącej terenu działki ewidencyjnej nie był jedynie ogród, jako dzieło W T, ale przestrzeń parkowo-ogrodowa, towarzysząca podmiejskiej willi. Decyzja o wpisie wskazywała zarówno na wartości terenu wynikające z powiązania obiektu z częściowo zrealizowanym projektem ogrodu autorstwa W. [...] (po południowej stronie willi), jak i na wartości wynikające z tworzenia parkowo-ogrodowego otoczenia zabytkowej willi.

Część działki nr [...], wnioskowana do skreślenia z rejestru zabytków pozostaje integralnym elementem układu przestrzennego omawianej nieruchomości, a jej wartość wynika przede wszystkim z walorów krajobrazowych, polegających na współtworzeniu zabytkowego założenia willowego. Biorąc pod uwagę stan zachowania obiektu, a także jego walory historyczne, naukowe i artystyczne - omawiany teren nadal zachowuje walor zabytkowy. Przedmiotowy zabytek jest dokumentem historii i kultury materialnej, świadczącym o rozwoju typu architektury willi podmiejskiej.

Sposób zagospodarowania części ww. działki nie uległ znaczącej zmianie od momentu wpisywania do rejestru zabytków w 1988 r. Wydzielenie w 1999 r. północno-zachodniej części przedmiotowej działki (obecnie działka nr [...]) nie zatarło całkowicie pierwotnych relacji przestrzennych, istniejących pomiędzy willą, a otoczeniem, zwłaszcza, że w opinii NID wskazano, że ciąg zadrzewień z działki ewid. nr [...] znajduje kontynuację na terenie wydzielonej nieruchomości.

Organ konserwatorski obejmując ochroną prawną w 1988 r. teren działki ewid. nr [...] (objętej KW nr [...] odpowiadającej obecnym działkom nr [...]i [...]) uznał, że stanowi on istotny element całego założenia i posiada wartości, które należy zachować ze względu na ważny interes społeczny. Sposób zagospodarowania wnioskowanego do skreślenia z rejestru zabytków terenu nie zmienił się w sposób znaczący od chwili wpisania do rejestru zabytków. W związku z powyższym w dalszym ciągu teren ten posiada wartości artystyczne, historyczne i naukowe, dla których został objęty ochroną prawną, przede wszystkim jako część układu przestrzennego i otoczenia parkowo- ogrodowego willi.

Okoliczności faktyczne wskazane w materiale dowodowym nie wypełniają przesłanki ustawowej do uznania, że ww. część działki nr [...] utraciła wartości, dla których została objęta prawną ochroną konserwatorską, a tym samym nie zachodzą okoliczności umożliwiające skreślenie jej z rejestru zabytków.

Wpis do rejestru zabytków ww. terenu, oznaczał objęcie ochroną konserwatorską nie tylko obszaru zakomponowanego według projekt W T, ale również relacji przestrzennych między obiektami i częściami założenia. W dacie wpisu do rejestru zabytków nie każda z części omawianego terenu była zagospodarowana według projektu W T i z tego powodu nie można ograniczyć ochrony konserwatorskiej jedynie do obszarów na których ten projekt został zrealizowany. Otoczenie parkowo-ogrodowe willi przy ul. [...] obejmowało nie tylko zakomponowany ogród frontowy z gazonem, ale także część parkową, stanowiącą tło dla zabytkowego budynku. Poszczególne części przedmiotowego układu przestrzennego, istniejące w chwili wpisania do rejestru zabytków są niezwykle istotne w kontekście odbioru artystycznego (krajobrazowego) całości założenia. Pozbawienie fragmentu zabytku ochrony konserwatorskiej, a w konsekwencji umożliwienie dowolnego jego zagospodarowania, doprowadzić może do uszczuplenia wartości zabytkowych całego obiektu.

Wydzielenie w 1999 r. działki nr [...] i wzniesienie na niej nowego budynku uszczupliło wartości krajobrazowe (artystyczne) zespołu willowego wynikające z usytuowania willi w otoczeniu parkowym, niemniej wydzielona nieruchomość pozostaje wpisana do rejestru zabytków i podlega ochronie na podstawie przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Na wydzielonej działce [...] wciąż znajduje się zieleń wysoka stanowiąca kontynuację nasadzeń z działki nr [...] i pomimo geodezyjnego wydzielenia, można odczytać w przestrzeni pierwotny kształt otoczenia zabytkowej willi. W związku z powyższym skreślenie z rejestru zabytków części działki nr [...] wskazanej we wniosku może doprowadzić do dalszej degradacji zabytku, tj. niekontrolowanego usunięcia zieleni, stanowiącej tło dla zabytkowego budynku, likwidacji jej otoczenia parkowo-ogrodowego. Ponadto, podział geodezyjny zaakceptowany decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z [...] maja 2019 r. nie miał bezpośredniego wpływu na utrzymanie przez zabytek wartości, będących podstawą wpisu do rejestru zabytków, to jednak skreślenie jego wydzielonej części z tego rejestru może doprowadzić do uszczuplenia wartości zabytkowych całego zabytku. Istotne jest by nie zniszczyć integralności całego założenia, poprzez wykreślanie z rejestru zabytków jego fragmentów.

Poszczególne części założenia willowego, nawet o niewielkiej powierzchni i odmiennym przeznaczeniu, są istotne w kontekście odbioru artystycznego (krajobrazowego) całego zabytku. Omawiana część działki nr [...]posiada przede wszystkim walor artystyczny jako czynnik kształtujący krajobraz parkowo-ogrodowy otoczenia willi oraz walor historyczny, jako świadectwo rozwoju budownictwa willowego w otoczeniu założeń zieleni, a także walor typologiczny, jako dokument historii kultury materialnej regionu. Do chwili obecnej wartości te zostały zachowane.

Nie zachodzą przesłanki pozwalające na skreślenie z rejestru, bowiem ta część działki nie utraciła wartości będących podstawą objęcia prawną ochroną konserwatorską.

A i R W wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Ministra Dziedzictwa Narodowego i Sportu z [...] .08.2021r. w przedmiocie odmowy wykreślenia z rejestru zabytków. Domagali się jej uchylenia.

W uzasadnieniu skargi podnieśli, że w dacie wpisu do rejestru zabytków Konserwator nie miał pełnej wiedzy o aktualnym stanie zabytku. W szczególności nie wiedział, że plan ogrodu sporządzony przez arch. W T od strony ul. [...] nigdy nie był zrealizowany. Tej części nieruchomości nie można było uznać za zabytek.

Zabytkiem jest tylko to, co zostało zrealizowane a nie to, co zostało tylko zaplanowane. Te okoliczności wyszły na jaw dopiero w sprawie o podział nieruchomości, a także w sprawie przedmiotowej, Zachodzi więc przesłanka do korekty wpisu do rejestru zabytków zgodnie z wnioskiem. Nie jest także trafny pogląd Ministra, że budowa nowego domu od strony ul. [...] jedynie "uszczupliła" otoczenie parkowo-ogrodowe zabytkowej willi. Bardziej adekwatnym określeniem jest "zniszczyła" i to bezpowrotnie. Na części nieruchomości (strona północno-wschodnia) nie ma założeń arch. W. [...] z dwudziestolecia międzywojennego. Zachowało się jedynie kilka drzew samosiejek i zakrzaczenia o małej wartości.

Założenie parkowo-ogrodowe od strony ul. [...]nie istniało i nie istnieje, ta część nieruchomości nie ma charakteru zabytkowego.

Pogląd ten zawarty był w opiniach Narodowego Instytutu Dziedzictwa sporządzonych do spraw o podział nieruchomości i w przedmiotowej sprawie.

Minister Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w odpowiedzi na skargę wnosił o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Przedmiotem kontroli jest badanie, czy organy administracji w toku rozpoznania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na jej wynik.

Uwzględnienie skargi następuje tylko w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Stosownie zaś do art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.

Skargę należało oddalić, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

W rozpoznawanej sprawie, materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tj. Dz. U. z 2021r., poz. 710 ze zm.), w myśl którego zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych, zostaje skreślony z rejestru. Powyższy przepis stosuje się też w przypadku skreślenia części zabytku, na mocy art. 13. ust. 2 ww. ustawy. Właściwy do wydania decyzji w tym względzie jest Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego (art. 13 ust. 5 ustawy).

Istotą postępowania w sprawie wykreślenia zabytku z rejestru, jest ustalenie stopnia jego zniszczenia, powodującego przy tym utratę wartości historycznych, artystycznych lub naukowych. Jednocześnie organ ochrony zabytków jest ustawowo zobowiązany do podejmowania działań służących zachowaniu wartości zabytkowych przy wykorzystaniu przysługujących środków i instrumentów o charakterze władczym (art. 4 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami).

Skreślenie zabytku z rejestru do którego został uprzednio wpisany, powinno mieć miejsce jedynie w wyjątkowych sytuacjach, po spełnieniu łącznie dwóch przesłanek, tj. zniszczenia zabytku i równoczesnej utraty przez tenże wartości wymienionych w art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Przy skreśleniu z rejestru nie jest decydujący stan zachowania zabytku, jego walor użytkowy, czy estetyka jaką prezentuje w chwili dokonywania takiej oceny. Zasadnicze i decydujące znaczenie ma to, czy wartości chronione, które stanowiły podstawę wpisu nie zostały utracone na skutek zniszczenia zabytku.

Organ, orzekający w sprawie o wykreślenie zabytku ujętego w rejestrze ma obowiązek ustalenia, czy w okresie pomiędzy wpisaniem obiektu do rejestru zabytku, a wnioskiem o jego wykreślenie nastąpiły takie zdarzenia, które wpłynęły na wartość zabytkową przedmiotowego obiektu. Jednym ze sposobów tego ustalenia jest wystąpienie do Narodowego Instytutu Dziedzictwa o sporządzenie w tym zakresie opinii. Jest to środek dowodowy w rozumieniu art. 75 § 1 w zw. z art. 84 § 1 k.p.a., zmierzający do ustalenia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), podlegający ocenie organu (art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a.).

W przedmiotowej sprawie Minister wystąpił do Narodowego Instytutu Dziedzictwa z prośbą o wydanie specjalistycznej opinii.

Z opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z [...] maja 2021 r., której fragmenty zostały szeroko zacytowane w decyzji wynikało, że willa przy ul. [...] została wzniesiona w 1936 r. według projektu S G natomiast projekt ogrodu wykonał w 1937 r. znany planista [...] W T.

NID wskazał, że "nie wiadomo, kiedy i w jakim stopniu projekt ogrodu przeznaczono do realizacji". W 1987 r. właścicielka nieruchomości, A W, złożyła wniosek o wpisanie posesji do rejestru zabytków, wskazując m.in., że projekt W. [...] został zrealizowany w przeważającej części przed II wojną światową, a jego pozostałością jest zachowany pięćdziesięcioletni drzewostan. W 1988 r. willa wraz z parkiem-ogrodem została wpisana do rejestru zabytków, natomiast w 1999 r. dokonano podziału nieruchomości i wydzielenia z niej fragmentu północno-zachodniego, na którym dopuszczono powstanie zabudowy.

W opinii opisano sposób zagospodarowania działki ew. nr [...], wskazując, że na jej północno-wschodnim fragmencie o przybliżonych wymiarach 19 m x 55 m (wnioskowanym do skreślenia z rejestru zabytków), widoczne są zarówno starsze komponowane nasadzenia (np. przy budynku mieszkalnym), pojedyncze starsze drzewa, a także liczne młode nasadzenia nie tworzące wyraźnej kompozycji i obszary porośnięte niskim samosiewem (w miejscu widocznych na projekcie budynków gospodarczych i garażu). Przyjęta dyspozycja przestrzenna wynikała z założeń funkcjonalnych domu (istnienie mieszkania dla gości lub pod czasowy wynajem) co wyjaśniało przeznaczenie większego fragmentu tylnej części ogrodu na wypoczynek czynny z boiskiem i towarzyszącą altaną, a mniejszego na funkcje gospodarcze z budynkami i sadem.

Stwierdzono, że projekt W T zrealizowany został jedynie częściowo tj. wykonano: wjazd od ul. [...] wraz z bramą i eliptycznym podjazdem, wjazd od ul. [...] wraz z drogą wprowadzającą do części gospodarczej ogrodu. Północna część ogrodu została zagospodarowana przez właścicieli dopiero po II wojnie światowej, przy czym część północno-wschodnia początkowo była niezagospodarowana i została obsadzona dopiero po 1987 r. za wyjątkiem dwóch topól, rosnących przy narożniku północno-wschodnim willi, sygnalizujących wejście do części użytkowo-gospodarczej. Nie stwierdzono urządzeń i budowli przewidzianych w projekcie, jak również istnienia sadu.

W opinii NID wskazano na "utratę integralności historycznej całości" wynikającą z wydzielenia w 1999 r. fragmentu północno-zachodniego nieruchomości, a "budowa nowego domu jednorodzinnego i ogrodzenie posesji wpłynęły na całkowite zatarcie i tak drugorzędnych relacji przestrzennych pomiędzy domem i ogrodem występujących po stronie północnej". We wnioskach opinii stwierdzono, że wartości zabytkowe nieruchomości, będące podstawą wpisu do rejestru zabytków w 1988 r. zostały znacząco obniżone w wyniku podziału przeprowadzonego w 1999 r., polegającego na wydzieleniu północno-zachodniego fragmentu działki, stanowiącego ok. 30% jej pierwotnej powierzchni, na skutek tego zabytkowy obiekt willowy został w znacznej mierze pozbawiony dedykowanego mu otoczenia ogrodowego, decydującego o charakterze willi podmiejskiej, nastąpiło całkowite zatarcie relacji przestrzennych (relacje dom - ogród) w obrębie pozostałej dziadki, a zwłaszcza pozostałego fragmentu jej północnej części.

Podkreślono, że "utrata, w znacznej mierze, i tak pierwotnie słabego, powiązania funkcjonalnego i przestrzennego z budynkiem mieszkalnym, przy jednoczesnym braku przesłanek na istnienie na tym fragmencie komponowanego ogrodu i w kontekście faktu, że fragment ten jest porośnięty młodą roślinnością powodują znaczne obniżenie wartości północno-wschodniej części ogrodu jako integralnej części nieruchomości.

Minister Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu, orzekając w przedmiotowej sprawie nie był związany opinią specjalistyczną Narodowego Instytutu Dziedzictwa wykonaną na jego zlecenie. Organ słusznie nie podzielił wniosków ww. opinii.

Podkreślenia wymaga, że w sentencji decyzji Konserwatora Zabytków [...] z [...] maja 1988 r. jako przedmiot ochrony prawnej wskazano "willę murowaną w [...] przy ul. [...]" wraz z działką (KW [...]) i zielenią o charakterze parku-ogrodu, zakomponowaną wg projektu planisty ogrodów W T. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano na wartości zabytkowej willi o cechach architektury dworkowej, wynikające z wkomponowania "w zieleń tworzącą założenie parkowo-ogrodowe" i będącej przykładem "zabudowy mieszkalnej przedmieść [...] z okresu dwudziestolecia międzywojennego, a także działalności architektonicznej S G".

Zatem przedmiotem wpisu do rejestru zabytków w części dotyczącej terenu działki ewidencyjnej nie był jedynie ogród, jako dzieło W T, ale przestrzeń parkowo-ogrodowa, towarzysząca podmiejskiej willi. Decyzja o wpisie wskazywała zarówno na wartości terenu wynikające z powiązania obiektu z częściowo zrealizowanym projektem ogrodu autorstwa W. [...] (po południowej stronie willi), jak i na wartości wynikające z parkowo-ogrodowego otoczenia zabytkowej willi.

Słusznie organ uznał, że część działki nr [...] wnioskowana do skreślenia z rejestru zabytków pozostaje integralnym elementem układu przestrzennego omawianej nieruchomości, a jej wartość wynika przede wszystkim z walorów krajobrazowych, polegających na współtworzeniu zabytkowego założenia willowego. Przedmiotowy zabytek jest dokumentem historii i kultury materialnej, świadczącym o rozwoju typu architektury willi podmiejskiej.

Sąd w pełni podziela stanowisko organu, że sposób zagospodarowania części ww. działki nie uległ znaczącej zmianie od momentu wpisywania do rejestru zabytków w 1988 r. Wydzielenie w 1999 r. północno-zachodniej części przedmiotowej działki (obecnie działka nr [...] ) nie zatarło całkowicie pierwotnych relacji przestrzennych, istniejących pomiędzy willą, a otoczeniem, zwłaszcza, że w opinii NID wskazano, że ciąg zadrzewień z działki nr [...] znajduje kontynuację na terenie wydzielonej nieruchomości.

Organ konserwatorski obejmując ochroną prawną w 1988 r. teren działki nr [...] (odpowiadający obecnym działkom nr [...] i [...] ) uznał, że stanowi on istotny element całego założenia i posiada wartości, które należy zachować ze względu na ważny interes społeczny. W dalszym ciągu teren ten posiada wartości artystyczne, historyczne i naukowe, dla których został objęty ochroną prawną, przede wszystkim jako część układu przestrzennego i otoczenia parkowo- ogrodowego willi.

Wpis do rejestru zabytków ww. terenu, oznaczał objęcie ochroną konserwatorską nie tylko obszaru zakomponowanego według projekt W. T., ale również relacji przestrzennych między obiektami i częściami założenia. W dacie wpisu do rejestru zabytków otoczenie parkowo-ogrodowe willi obejmowało nie tylko zakomponowany ogród frontowy z gazonem, ale także część parkową, stanowiącą tło dla budynku. Konserwator Zabytków [...] , dokonując w 1988 r. wpisu miał świadomość, że projekt W. [...] nie został w pełni zrealizowany. Dlatego nie zachodzi przesłanka wynikająca z faktu poczynienia nowych ustaleń naukowych.

Pozbawienie fragmentu zabytku ochrony konserwatorskiej, a w konsekwencji umożliwienie dowolnego jego zagospodarowania, może doprowadzić do uszczuplenia wartości zabytkowych całego obiektu.

Choć wydzielenie w 1999 r. działki nr [...] i wzniesienie na niej nowego budynku uszczupliło wartości krajobrazowe (artystyczne) zespołu willowego wynikające z usytuowania willi w otoczeniu parkowym, to wydzielona nieruchomość pozostaje wpisana do rejestru zabytków i podlega ochronie na podstawie przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Na wydzielonej działce [...] wciąż znajduje się zieleń wysoka stanowiąca kontynuację nasadzeń z działki nr [...] i pomimo geodezyjnego wydzielenia, można odczytać w przestrzeni pierwotny kształt otoczenia zabytkowej willi. Skreślenie z rejestru zabytków części działki nr [...] wskazanej we wniosku może doprowadzić do dalszej degradacji zabytku, tj. usunięcia zieleni, stanowiącej tło dla zabytkowego budynku, likwidacji jej otoczenia parkowo-ogrodowego.

Wskazana część działki nr [...] jest elementem kształtującym krajobraz parkowo-ogrodowy otoczenia willi, ma walor historyczny, jako świadectwo rozwoju budownictwa willowego w otoczeniu założeń zieleni, a także walor typologiczny, jako dokument historii kultury materialnej regionu. Ta część działki nie utraciła wartości będących podstawą objęcia prawną ochroną konserwatorską.

Park jako zabytek sztuki ogrodowej ma specyficzny charakter (tworzą go żywe organizmy podlegające zmianom i obumierające), stopień zachowania oryginalnych nasadzeń nie jest czynnikiem decydującym o jego wartości. Istotny w przypadku zabytków sztuki ogrodowej jest wpływ przestrzeni parkowej na kształt otaczającego krajobrazu. W tym przypadku ocena substancji zabytkowej może być dokonywana w oparciu o inne kryteria niż w odniesieniu do zabytków nieruchomych.

Zauważyć należy, że wydana w sprawie opinia NID zawierała wewnętrzną sprzeczność. Wskazywała bowiem, że "dokonane w 1999r. wydzielenie fragmentu północno-zachodniego spowodowało znaczne, bo ok. 30-procentowe zmniejszenie powierzchni pierwotnej działki, co należy uznać za utratę integralności historycznej całości, rozumianej jako kompletność nieruchomości - jasno zdefiniowanej jako założenie wpisane do rejestru zabytków, a składające się z działki, domu i ogrodu." Zatem z jednej strony, NID w powoływanym podziale działki pierwotnej upatrywał negatywnego wpływu na zabytek, a z drugiej strony uznał, że właśnie to umożliwia dalszą ingerencję w przestrzeń objętą ochroną.

Minister Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu, ma niezbędną wiedzę specjalistyczną pozwalającą mu samodzielne ustalić istnienie lub brak wartości historycznej, artystycznej lub naukowej zabytku. W świetle powyższych ustaleń organ nie mógł wydać decyzji odmiennej od tej, która zapadła, albowiem nie ziściły się przesłanki wymienione w art. 13 ust. 1 ww. ustawy.

Wskazać należy, że zgodnie z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Ocena dowodów zgodna z zasadą swobodnej oceny dowodów winna uwzględniać reguły prawidłowego rozumowania i doświadczenia życiowego.

W niniejszej sprawie zasada ta nie została naruszona. Organ w sposób prawidłowy uzasadnił, dlaczego nie podzielił wniosków sporządzonej przez NID opinii.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji.