Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 290/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-03-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art.1 ust 2, art 2 ust 1 lit.e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: § 5
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art.188
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędzia del. WSA Iwona Niżnik - Dobosz Protokolant: st. asystent sędziego Dorota Kozub - Marciniak po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2017 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Instytutu Zootechniki - Państwowego Instytutu Badawczego w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 października 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 1016/15 w sprawie ze skargi Instytutu Zootechniki - Państwowego Instytutu Badawczego w K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] maja 2013 r., nr [...], 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Instytutu Zootechniki - Państwowego Instytutu Badawczego w K. kwotę 837 (osiemset trzydzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 października 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 1016/15 oddalił skargę Instytutu [...] w Krakowie na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej.

Wyrok zapadł w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

Wnioskiem z dnia 26 marca 2010 r. R. de F., R. de F., I. E. T., A. M. T. H., Z. J. T., T. S., T. F., L. D. R., M. L. R. i R. W. wystąpili do Wojewody Małopolskiego o wydanie, w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.), decyzji stwierdzającej, że nieruchomość wchodząca w skład spadku po H. R. tj. zespół pałacowo-parkowy

w B. położony w gminie Z., powiat krakowski, stanowiąca między innymi położone w obrębie nr [...] działki nr 472/31, o powierzchni 13,44 ha, nr 472/32

o powierzchni 4,84 ha, i nr 472/33, o powierzchni 0,38 ha, objęta księgą wieczystą KW nr [...], prowadzoną przez Sąd Rejonowy dla Krakowa-Krowodrzy VI Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych w Krzeszowicach nie podpadała pod działanie dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Pismem z dnia 9 lutego 2012 r. powyższy wniosek został zmodyfikowany w ten sposób, że wniesiono o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość wchodząca

w skład spadku po H. R. objęta księgą wieczystą KW

nr [...] prowadzoną przez Sąd Rejonowy dla Krakowa-Krowodrzy VI Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych w Krzeszowicach oraz stanowiąca obecnie część działki o numerze 472/37 (powstałej z podziału działki nr 472/31) położonej

w B., gmina Z., powiat krakowski, na którą składają się dawne parcele katastralne oznaczone numerami pb 1, 391, pgr 2, 3, 6, 54/2, 60, 68/1, 1724, 1726/1 nie podpadają pod przepisy dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Decyzją z dnia [...] maja 2013 r., nr [...], Wojewoda Małopolski, w pkt I decyzji umorzył postępowanie odnośnie parceli pgr 1726/1, odpowiadającej części aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43, w pkt II decyzji stwierdził, że pochodząca z nieruchomości ziemskiej "B." parcela katastralna pb 1 odpowiadająca części aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43, parcela katastralna pb 391 odpowiadająca części aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43, parcela katastralna pgr 3 odpowiadająca części aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43, parcela katastralna pgr 54/2 odpowiadająca części aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43, parcela katastralna pgr 60 odpowiadająca części aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43, parcela katastralna pgr 68/1 odpowiadająca części aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43, parcela katastralna pgr 6 odpowiadająca części aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43, oraz część parceli katastralnej pgr 2 (za wyjątkiem części tej parceli odpowiadającej częściom aktualnych działek ewidencyjnych nr 496, 472/5, 472/6, 472/7, 472/8, 472/26) odpowiadająca części aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43 nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz w pkt III decyzji stwierdził, że pochodząca z nieruchomości ziemskiej "B." parcela katastralna pgr 1724 odpowiadająca części aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43 podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. c dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu decyzji Wojewoda wskazał, że na podstawie informacji

i dokumentów przesłanych przez Starostwo Powiatowe w Krakowie wraz z pismem

z dnia 20 marca 2013 r. w rejestrze ewidencji gruntów nie figuruje działka nr 472/37, gdyż podzieliła się na dz. 472/42 oraz 472/43. Właścicielem działki nr 472/42

(o powierzchni 0,0039 ha) oraz działki nr 472/43 (o pow. 13,25 ha) jest Skarb Państwa reprezentowany przez Agencję Nieruchomości Rolnych, użytkownikiem wieczystym jest Instytut [...] w Krakowie. Dla ww. działek Sąd Rejonowy dla Krakowa-Krowodrzy Zamiejscowy VI Wydział Ksiąg Wieczystych z siedzibą Krzeszowicach prowadzi księgę wieczystą nr [...], gdzie jako właściciela nieruchomości wpisano Skarb Państwa

w użytkowaniu wieczystym Instytutu [...] w Krakowie. Z porównania dokumentacji geodezyjnej znajdującej się przy ww. księdze wieczystej wraz z pismem z dnia 22 marca 2013 r. (kopia mapy z projektem podziału działki nr 472/37 obręb B., jedn. ewid. Z.) oraz dokumentacji geodezyjnej przedłożonej przez pełnomocnika wnioskodawców, a wykonanej przez geodetę uprawnionego E. E. (wykaz synchronizacyjny dla działek nr 472/31, 472/32 oraz 472/33 wraz z porównaniem mapy ewidencyjnej i katastralnej dla ww. działek obręb B. gmina Z.) wynika, że parcele katastralne pb nr 1 i 391 oraz część pgr nr 2, 3, 6, 54/2, 1724 oraz 1726/1 stanowią aktualnie część działki nr 472/43. Organ wskazał, że przedmiotem niniejszego postępowania jest badanie prawidłowości przejęcia przez Skarb Państwa w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, części nieruchomości ziemskiej stanowiącej zespół pałacowo-parkowy w B., gmina Z., powiat krakowski, w skład którego według wnioskodawców wchodziły uprzednio parcele katastralne pb nr 1 i pb 391 oraz część pgr nr 2, pgr 3, pgr 6, pgr 54/2, pgr 60, pgr 68/1, pgr 1724 oraz pgr 1726/1, stanowiące aktualnie część działki ewidencyjnej nr 472/43 położonej w B. Organ wyjaśnił, że z uwagi na zakres przedmiotu wniosku, przedmiotem postępowania objęta została część parceli pgr 2 odpowiadającej części działki ew. nr 472/43. Postępowanie nie obejmowało natomiast części parceli pgr 2 odpowiadającej częściom działek ew. nr 496, 472/5, 472/6, 472/7, 472/8 oraz 472/26. Z dokumentacji geodezyjnej wykonanej przez geodetę uprawnionego E. E. wynika, że parcele katastralne pb 1, pb 391, pgr 2, pgr 3, pgr 6, pgr 54/2, pgr 60, pgr 68/1, pgr 1724 stanowiły część działki ewidencyjnej nr 472/37, a aktualnie stanowią część działki nr 472/43. Natomiast z porównania mapy ewidencyjnej i katastralnej (również wykonanej przez geodetę uprawnionego E. E.) wynika, że parcela katastralna pgr 1726/1 również weszła w skład działki ewidencyjnej nr 472/37 (aktualnie dz. ewid. nr 472/43).

W oparciu o zebrany w aktach sprawy materiał dowodowy Wojewoda ustalił, że nieruchomość ziemska "B." na dzień 1 września 1939 r. jak i na dzień 13 września 1944r. stanowiła własność H. R., którego następcami prawnymi na podstawie stosownych postanowień spadkowych są R. de F., R. de F., I. E. T., A. M. T. H., Z. J. T., T. S., T. F., L. D. R., M. L. R. i R. W.

Uzasadniając rozstrzygnięcie Wojewoda przytoczył treść art. 1 ust. 2, art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. oraz treść rozporządzenia Ministra Rolnictwa u Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51 ze zm.). Podał, że dokumentacja zgromadzona w toku postępowania wskazuje, iż

w dniu wejścia w życie dekretu ogólny obszar majątku ziemskiego "B." przekraczał normy obszarowe określone w ww. dekrecie. Zgodnie z protokołem przejęcia majątku "B." z dnia 28 lutego 1945 r. powierzchnia majątku "B" wynosiła 691 ha, w tym 364 ha użytków rolnych, 300 ha lasów 3 ha parków, 12 ha podwórzy, zabudowań, dróg, 10 ha stawów i 2 ha nieużytków. Zgodnie z wykazem rozparcelowanych majątków na podstawie dekretu dla których nie były sporządzone w toku parcelacji miejscowe plany zagospodarowania terenowego (...) obszar majątku "B-A" wynosił 602,4 ha. W wykazie nieruchomości ziemskich o pow. ponad. 100 ha względnie 50 ha na terenie pow. krakowskiego podlegających parcelacji na podstawie dekretu określono ogólny obszar majątku "B.-A." na 1080 ha. Wojewoda wskazał, że w piśmie z dnia 5 marca 1945 r. Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Krakowie skierowanego do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, zawarto wykaz włączeń majątków (względnie ich części) spod parcelacji oraz wskazano tam, iż ogólny obszar majątku "B." wynosi 691 ha (dodatkowo A. 340 ha), w tym użytków rolnych 364 ha (dodatkowo A. 187 ha). Mając powyższe na względzie Wojewoda stwierdził, że pomimo wykazanych rozbieżności w powierzchni ogólnej jak również powierzchni użytków rolnych należało uznać, że w każdym z powyższych przypadków norma obszarowa określona w art. 2 ust. 1 lit. e ww. dekretu została spełniona aby przedmiotowa nieruchomość została przejęta na rzecz Skarbu Państwa w trybie ww. dekretu.

Odnosząc się do okoliczności dotyczącej rolnego charakteru nieruchomości objętej wnioskiem oraz ewentualnego występowania związku funkcjonalnego między zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałą częścią rolną majątku ziemskiego "B." wykorzystywaną do produkcji rolnej, Wojewoda ustalił następujący stan faktyczno-prawny przedmiotowej nieruchomości na dzień 1 września 1939 r. oraz na dzień 13 września 1944 r. W skład aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43 weszły m. in. parcele katastralne pb 1 oraz cz. pgr 2, pgr 3, pgr 6, pgr 60, pgr 68/1, pgr 1724. które objęte były lwh 285 ½ tab. gm. kat. Balice. W skład ww. działki ewidencyjnej weszły także parcela pb 391 oraz pgr 54/2, które (stosownie do wyjaśnień geodety uprawnionego E. E.) nie figurowały w lwh tab. 285 ½ na etapie założenia tej księgi, lecz występują w protokole parcelowym, przypisane do arkusza posiadłości gruntowej nr 1, czyli lwh tab. 285 ½. Zaświadczenie z księgi wieczystej lwh [...] dla nieruchomości położonych w B. potwierdza, iż parcela pgr 54/2 (oznaczona jako ogród) objęta była lwh [...] i stanowiła własność H. R. Na podstawie mapy katastralnej Wojewoda ustalił, że parcela pgr 54/2 usytuowana była w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu (graniczyła z parcelą pb 1). Wskazał również, że z przedłożonego porównania mapy ewidencyjnej i katastralnej wykonanej przez geodetę uprawnionego E. E. wynika także, że w skład ww. działki również weszła parcela pgr 1726/1. Na podstawie rejestru nieruchomości dla księgi gruntowej gminy katastralnej B. Wojewoda ustalił, że parcela pgr 1726, oznaczona jako droga, nie stanowiła przedmiotu ksiąg gruntowych. W związku z powyższym w stosunku do parceli katastralnej pgr 1726/1 postępowanie administracyjne należało umorzyć jako bezprzedmiotowe, stosownie do art. 105 § 1 w związku z art. 28 k.p.a., z uwagi na brak legitymacji prawnej wnioskodawców w tym zakresie (pkt I decyzji).

Wojewoda wskazał ponadto, że stosownie do rejestru nieruchomości do księgi gruntowej gminy katastralnej B., parcele pgr 2, pgr 54/2, pgr 60 oznaczone zostały jako ogród, pgr 3 jako pastwisko, pgr 6 jako łąka, pgr 68 jako staw, pgr 1724 jako droga. Zarówno w odpisie wykazu hipotecznego 285 ½ tab. gm. kat. Balice jak i w rejestrze parcela katastralna pgr 68 uwidoczniona jest przed podziałem, natomiast na mapie katastralnej uwidoczniono tę parcelę po podziale na parcele 68/1 oraz 68/2. Wojewoda zaznaczył, że z uzyskanego z Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza, odpisu lwh tab. 285 ½ gm. kat. B. wynika, iż przedmiotowa księga (w tym także karta A) uległa częściowemu zniszczeniu. Aktualnie na działce ewidencyjnej nr 472/43 znajduje się m.in. budynek pałacu, park, budynek portierni i staw. Budynek pałacu wraz z otaczającym go parkiem i drzewostanem został wpisany do rejestru zabytków pod nr 1.dz. [...] (nr rejestru [...]), decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie z dn. [...] lutego 1971 r.

Wojewoda wskazał, że porównanie dokumentacji pochodzącej z Narodowego Instytutu Dziedzictwa, zeznań świadka R. G. będącej córką administratora majątku "B." – F. B. i zamieszkującej przed II wojną światową teren zespołu pałacowo-parkowego w B., oględzin przedmiotowej nieruchomości w dniu 20 grudnia 2011 r. oraz dokumentacji geodezyjnej, wykonanej przez geodetę uprawnionego E. E. pozwala na uznanie, że w założeniu pałacowym w B. wyraźnie wyodrębniona jest reprezentacyjna część pałacowo-parkowa. Założenie pałacowo-parkowe w B. położone jest w zachodniej części wsi przy rozwidleniu drogi z Krakowa do M. i Z., na północ od drogi do M. W dokumentacji z Narodowego Instytutu Dziedzictwa wyróżniono sześć części założenia, część wschodnią - park o kompozycji swobodnej krajobrazowej, zajmujący teren od wjazdu do frontu budynku pałacu (część wschodnia pgr 2), park po stronie zachodniej na tyłach pałacu, szkieletem tej części jest aleja grabowa - jest to najstarsza część parku (część zachodnia pgr 2 oraz pgr 3), osiedle domków mieszkalnych pracowników Instytutu, położone na miejscu dawnego ogrodu (pgr 1 oraz pgr 36/1), sad (założony współcześnie) - na południu od osiedla domków, sięgający po linię drogi do M. (pgr 34/1), teren z głównym budynkiem Instytutu, dawnymi i obecnymi zabudowaniami gospodarczymi, garażami, warsztatami - na wschód od sadu (pgr 11, pgr 10, pgr 33/2, pgr 12/1, pgr 402 pgr 1725, pb 6, pb 7, pb 8, pb9, pb11, pb 12, pbl3, pb 14, pb 15), zielona łąka - wybieg dla buhajów (na południe od wjazdu na parceli pgr 9/1). Obszar parku nachylony jest łagodnie w kierunku południowym, a część północna w kierunku wschodnim. W najniżej położonym punkcie tej części, przy ogrodzeniu od strony drogi do Z., znajduje się niewielki staw (parcela pgr 68/1). Według świadka, R. G., staw miał charakter dekoracyjny. Nie hodowano tam ryb, pływały po nim łabędzie. Wjazd na teren parku /obecnie nieużywany/ odbywał się od strony północno-wschodniej, przez reprezentacyjną żelazną kutą bramę, tworzącą w rzucie półkolisty podjazd z drogi. Po jej północnej stronie zachował się budynek mieszkalny - stróżówka (dawna oficyna-parcela 391).

Wojewoda zaznaczył również, że w trakcie oględzin nieruchomości w dniu

20 grudnia 2011 r. ustalono, iż również aktualnie znajduje się tam budynek portierni. Drogą obok stawu, biegnącą na południe, później zakręcającą na zachód i znów na północ przed front pałacu odbywał się wjazd, pokonując wzniesienie na górny taras ogrodu, na którym stoi budynek pałacu. Również świadek R. G. potwierdziła, iż wjazd reprezentacyjny do pałacu był przez bramę znajdującą się przy portierni, po parceli pgr 2 i w prawo pod pałac, droga wjazdowa prowadziła od portierni jak szlak jezdny na mapie ewidencji gruntów. Na parceli budowlanej nr 1 znajdował się pałac, budynek w stylu neobarokowym. Świadek R. G. zeznała, iż w pałacu mieszkał książę z rodziną oraz służba pałacowa (...) w pałacu nie mieszkała służba folwarczna. Świadek zeznał, że "odkąd pamiętam pałac wyglądał tak jak obecnie, za wyjątkiem galerii, która była na kolumnach, a została zabudowana. Budynek pałacu i budynek po jego prawej stronie były połączone. Świadek wskazał ponadto, iż za budynkiem pałacu nie było żadnych budynków, tzn. dwóch budynków jakie zostały ujawnione na katastrze. Potwierdziły to także oględziny nieruchomości, w czasie których ustalono, iż bezpośrednio za pałacem nie ma żadnych budynków ani pozostałości budynków. Według świadka, R. G, teren za pałacem (tj. parcela pgr nr 2, oraz pgr 3) stanowił park. Park sięgał do parceli pgr 12/2. Ponadto, świadek zeznała, iż park znajdował się również na parceli gr nr 6 (obecnie porośnięta jest starym drzewostanem). W parku rosły drzewa, były gazony. W parku nie rosły drzewa owocowe. Charakter parku był rekreacyjny. Powyższe potwierdza także opis drzewostanu znajdującego się na przedmiotowej nieruchomości. Z dokumentacji Narodowego Instytutu Dziedzictwa wynika ponadto, że pod koniec XIX wieku zlikwidowano na górnym tarasie, po zachodniej stronie pałacu ogród kwaterowy, zamieniając tę część na park o kompozycji swobodnej, dokomponowując od wschodu

i południa park krajobrazowy o nieregularnym narysie ścieżek. Ze starego układu zachowały się fragmenty alei grabowej, biegnącej od pałacu w kierunku zachodnim.

W trakcie oględzin terenu potwierdzono, iż teren za pałacem stanowi park. Według świadka R. G. parcele kat. 54/2 i 60 stanowiły skarpę i nie były to użytki rolne. Ponadto w trakcie oględzin ustalono, iż skarpa sięga ogrodzenia biegnącego wzdłuż drogi przez wieś. Od wschodniej części pałacu znajdowały się tereny rekreacyjne, drzewa, krzewy, w zimie zjeżdżano tam na nartach. Jeden z kompleksów budynków gospodarczych zlokalizowany był od strony południowej pałacu, na parcelach budowlanych pb 6, pb 7, pb 8, pb 9, pb 11, pb 12, pb 13, pb 14, pb 15, pgr 11 oraz na parcelach gruntowych pgr 11, pgr 33/2, pgr 1725, pgr 12/1, pgr 402. Według świadka, znajdowały się tam kuźnia, stolarnia, podwórze gospodarcze, stajnia dla koni roboczych, spichlerz oraz dom ogrodnika. Drugi kompleks budynków gospodarczych zlokalizowany był na parceli budowlanej nr 5, mieszczącej się na południowy wschód od budynku pałacu (i graniczącej z parcelą gruntową nr 2). Świadek zeznała, iż na parceli budowlanej nr 5 znajdowały się cztery budynki administracyjne. Pomiędzy częścią parkową gdzie znajduje się pałac nie było ogrodzenia. Tyły tych budynków stanowiły ogrodzenie. (...) Był to kompleks budynków: administracja, budynek rządcy i gorzelnia. Wejście do tego kompleksu znajdowało się od strony gospodarczej, a nie parkowej. Ponadto na parceli pb 5 były obory. Była tam także mleczarnia. Według świadka, w kompleksie budynków na parceli pb 5 znajdowała się także kancelaria rządcy. Robotnicy z majątku przychodzili po pensje do tej kancelarii. R. G. zeznała także, iż do roku 1945 mieszkała w budynku znajdującym się na parceli bud nr 403 a jej ojciec – F. B. był administratorem majątku "B.". Książę R. nie zarządzał sam majątkiem, gdyż zarządzał nim administrator. Ponadto, wyjaśniła, iż były trzy folwarki: B., A. i K. Każdy z tych folwarków miał swojego zarządcę. Nad tymi wszystkimi folwarkami czuwał administrator.

Wojewoda podniósł, że wskazane wyżej kompleksy budynków gospodarczych nie są objęte niniejszym wnioskiem, jednakże konieczne było wskazanie miejsca, gdzie odbywał się zarząd nad częścią rolną majątku z uwagi na konieczność badania tej przesłanki w niniejszym postępowaniu. Parcela pgr 1724 stanowiła drogę. Potwierdza to zdaniem Wojewody zarówno odpis z lwh 285 ½ tab. gm. kat. B., jak i rejestru nieruchomości dla księgi gruntowej gminy katastralnej B. W trakcie oględzin nieruchomości, świadek R. G. zeznała, iż wjazd do kompleksu administracyjnego majątku znajdował się na granicy parceli pgr 5/1, pgr 1723 oraz pgr 1726/1 i biegł wzdłuż tej parceli (co zaznaczono na załączniku nr 5 do protokołu

z oględzin i przesłuchania świadka). Z mapy katastralnej wynika, iż następnie wjazd do kompleksu budynków administracyjnych majątku "B." odbywał się po parceli pgr 1724.

Mając powyższe na uwadze Wojewoda ustalił, że parcele pb 1, pb 391, część pgr 2, pgr 3, pgr 54/2, pgr 60, pgr 68/1, pgr 6, nie stanowiły nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, gdyż stanowiły nieruchomość na której znajdował się pałac wraz z parkiem oraz ozdobnym stawem. Nieruchomość ta miała charakter rekreacyjno-wypoczynkowo-mieszkalny.

Odnosząc się do kwestii funkcjonowania majątku ziemskiego "B." tj. badania istnienia bądź braku istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałą częścią gospodarczą majątku ziemskiego Wojewoda wskazał, że zgromadzona w toku postępowania dokumentacja wskazuje, że biuro oraz mieszkanie administratora mieściło się poza pałacem. Ponadto, jak wynika z zeznań świadka, zarząd nad częścią rolną majątku ukształtowany był hierarchicznie. Każdy z folwarków (tj. B., A. i K.) miał swojego zarządcę, nad którym czuwał administrator. Biuro rządcy znajdowało się w części administracyjno-gospodarczej majątku, tam też była wypłacana robotnikom pensja. Zatem, brak jest dowodów świadczących o powiązaniu części pałacowo-parkowej majątku z częścią gospodarczą poprzez osobę rządcy lub administratora i wykonywaną przez nich funkcję związaną z zarządem nad częścią rolną majątku. Zatem, wyżej wymienione parcele katastralne miały charakter i przeznaczenie nie związane z produkcją rolną. Powyższe pozwala uznać, w ocenie Wojewody, że wyżej wymienione parcele katastralne które weszły w całości bądź w części w skład aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43 na których znajdował się pałac, park wraz z ozdobnym stawem mogły prawidłowo funkcjonować bez gospodarstwa rolnego, a także gospodarstwo rolne mogło prawidłowo funkcjonować bez pałacu i parku. Zatem wyżej wymienione parcele katastralne nie pozostawały w faktycznej funkcjonalnej łączności z pozostałą częścią majątku ziemskiego "B.", stanowiącego własność H. R. podlegającego przejęciu na cele reformy rolnej.

Odwołanie od powyższej decyzji złożył Instytut [...] w Krakowie wnosząc o uchylenie punktu drugiego rozstrzygnięcia Wojewody Małopolskiego.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi rozpatrując powyższe odwołanie decyzją z dnia [...] maja 2015 r., nr [...], utrzymał w mocy ww. decyzję Wojewody Małopolskiego w zaskarżonej części. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko organu I instancji oraz wskazał, że Wojewoda prawidłowo zinterpretował i zastosował przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odnosząc się do zarzutów odwołania Minister wskazał, że przejęcie dworu nie mogło realizować celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. d i e, gdyż jest w nich mowa o zarezerwowaniu terenów pod określone cele, a nie obiektów. W związku

z powyższym za chybiony należy uznać zarzut odwołującego się dotyczący interpretacji contra legem art. 1 ust. 2 lit. d i e w zw. z art. 6 dekretu z dnia 6 września 1944 r. Sam fakt przekazania nieruchomości protokołem z 29 października 1945 r. na rzecz Instytutu [...] potwierdza, w ocenie Ministra, jedynie oddanie jej w zarząd państwowy na podstawie powołanego przez stronę art. 6 ww. dekretu, natomiast wykładnia językowa i orzecznictwo sądów administracyjnych wskazują, iż zgodnie z art. 1 ust. 2 lit. d i e przejęciu mogły ulegać jedynie tereny niezabudowane (grunty). Wskazał również, że organ orzekający bada stan nieruchomości na chwilę wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, tj. dzień 13 września 1944 r., stąd bez znaczenia dla orzeczenia czy nieruchomość mogła podpadać pod art. 2 ust. 1 lit. e) tegoż dekretu jest fakt, iż obecnie na parceli katastralnej pgr 6 znajduje się budynek Krajowego Banku Materiałów Biologicznych Instytutu, a więc współcześnie nie można traktować tej parceli jako parceli parkowej.

Oddalając skargę Instytutu [...] w Krakowie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał na wstępie, że zgodnie z dyspozycją art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, mające charakter rolniczy, a więc takie nieruchomości, które mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, pod warunkiem, że stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych i o ile ich rozmiar łączny przekraczał powierzchnię wskazaną w tym przepisie. Zgodnie z art. 2 ust. 1 dekretu, z dniem wejścia w życie tego aktu wszystkie nieruchomości ziemskie nim objęte przeszły z mocy samego prawa (ex lege) bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa. Dekret wywołał więc skutki rzeczowe w postaci przejścia wymienionych w nim nieruchomości z mocy prawa na własność Państwa. Z kolei § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. stanowi podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej,

o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Sąd podkreślił, że wykładnia powyższych przepisów powinna być dokonywana przy założeniu, iż materia regulowana dekretem, dotycząca przejęcia majątków ziemskich dla realizacji celów reformy rolnej bez odszkodowania, wymaga ścisłej interpretacji jego przepisów jako uregulowań szczególnych, co nie budzi wątpliwości w doktrynie ani w orzecznictwie.

W ocenie Sądu, analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego wskazuje, że nie wszystkie warunki wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu zostały

w rozpatrywanej sprawie spełnione. Przejęty bowiem w ramach reformy rolnej zespół pałacowo - parkowy w B. (parcele katastralne pb 1, pb 391, część pgr 2, pgr 3, pgr 54/2, pgr 60, pgr 68/1, pgr 6) nie stanowił nieruchomości ziemskiej o charakterze rolnym i nie nadawał się do realizacji celów reformy rolnej wynikających z dekretu PKWN z 6 września 1944 r.

Sąd podkreślił, iż zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania przepisów dekretu PKWN ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". Powołany dekret nie definiował tego pojęcia. W związku z tym pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Zastosowanie w tym zakresie wykładni celowościowej dodatkowo uzasadnia restrykcyjny charakter przepisów dekretu. Sąd przypomniał, że stanowisko takie wyraził także Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06, wskazując, iż z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 część druga dekretu. Powiększony skład Naczelnego Sądu Administracyjnego uznał, że na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN przeszły na cele reformy rolnej tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 część druga dekretu, których łączna powierzchnia przekracza wielkości obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Biorąc powyższe pod uwagę, wbrew twierdzeniu Instytutu [...] przejęcie pałacu w B. nie mogło, zdaniem Sądu, realizować celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. d i e, gdyż, jest w nich mowa o zarezerwowaniu terenów pod określone cele a nie obiektów. Z tych powodów Sąd uznał za chybiony zarzut skargi dotyczący błędnej wykładni przez organy art. 2 ust. 1 lit e) dekretu w związku z art. 1 ust. 2 lit. d oraz art. 6 dekretu polegającej na pominięciu przez organy powiązania definicji nieruchomości ziemskiej z celami reformy rolnej. Zaś, podnoszony w skardze fakt przekazania nieruchomości protokołem z 29 października 1945 r. na rzecz Instytutu [...] będącego naukową jednostką organizacyjną Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie świadczy jedynie o oddaniu nieruchomości w zarząd państwowy na podstawie art. 6 ww. dekretu.

W ocenie Sądu, organy wyczerpująco przeprowadziły postępowanie dowodowe w przedmiotowej sprawie i dokonały prawidłowej oceny zgromadzonych dowodów,

a w uzasadnieniach decyzji w sposób obszerny, szczegółowy i precyzyjny umotywowały brak charakteru rolnego i brak jakiegokolwiek związku funkcjonalnego wskazanych nieruchomości z nieruchomością ziemską o charakterze rolnym. Podzielając te wywody w całości, Sąd podkreślił jednocześnie, że skarżący Instytut w sposób wiarygodny nie zaprzeczył tym ustaleniom. Z dokumentacji pochodzącej z Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie oraz z zeznań świadka wynika, że wszelka działalność rolnicza odbywała się poza częścią rezydencjalną i rekreacyjną. Nieruchomość rolna

w żaden sposób nie korzystała z nieruchomości pałacowo - parkowej i funkcjonowała w pełni samodzielnie. Dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego kompleks pałacowo - parkowy był więc całkowicie zbędny. Część pałacowo - parkowa mogła funkcjonować całkowicie samodzielnie, bez gospodarstwa rolnego, służąc jako miejsce zamieszkania dla rodziny właściciela i pełniąc dla tej rodziny funkcje rekreacyjne.

Ponadto, zdaniem Sądu, wbrew twierdzeniu skargi, o podpadaniu nieruchomości pod przepisy dekretu nie może świadczyć objęcie całej nieruchomości jednym numerem księgi wieczystej. W orzecznictwie sądów administracyjnych już wielokrotnie podkreślano bowiem, że wszelkie powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne zespołów pałacowo - parkowych z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie mogą przesądzać o istnieniu związku funkcjonalnego.

Sąd wskazał, że również podnoszona w skardze okoliczność znajdowania się na parceli katastralnej pgr 6 przedwojennego budynku stajni dworskich, przebudowanego współcześnie na budynek Krajowego Banku Materiałów Biologicznych Instytutu, nie może sama w sobie przesądzać o tym, że nieruchomość podpadała pod przepisy dekretu z 1944 r. W postępowaniu prowadzonym w trybie § 5 rozporządzenia obowiązkiem organu jest dokonanie ustaleń na datę wejścia w życie dekretu z 6 września 1944 r., tj. dzień 13 września 1944 r. Zatem bez znaczenia dla orzeczenia czy nieruchomość mogła podpadać pod art. 2 ust. 1 lit. e) tegoż dekretu jest fakt, iż obecnie na parceli katastralnej pgr 6 znajduje się budynek Krajowego Banku Materiałów Biologicznych Instytutu, a więc współcześnie nie można traktować tej parceli jako parceli parkowej. Ponadto, nawet gdyby w dniu 13 września 1944 r. na wspomnianej parceli znajdowały się stajnie dworskie, w których trzymano konie do obsługi mieszkańców dworu, to okoliczność ta dodatkowo potwierdzałaby tezę

o rezydencjalnym charakterze tej części nieruchomości.

Ponadto, Sąd zwrócił uwagę, że wbrew twierdzeniom zawartym w skardze,

w protokole przesłuchania świadka z 20 grudnia 2011 r. brak jest stwierdzenia

o lokalizacji w obrębie parku szklarni i inspektów. Świadek zeznała, iż "koło zabudowań gospodarczych znajdowały się inspekty, oranżeria – była ona poza terenem parku" (str. 3 protokołu z 20 grudnia 2011 r.). Za chybiony Sąd uznał zarzut naruszenia prawa procesowego, to jest art. 77 i 80 k.p.a. poprzez błędną ocenę materiału dowodowego w sprawie.

Sąd nie podzielił również zarzutu naruszenia prawa procesowego, to jest art. 89 k.p.a. w związku z art. 136 k.p.a. poprzez zaniechanie przeprowadzenia rozprawy administracyjnej. W ocenie Sądu, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, gdzie jej przedmiot, istota i okoliczności zostały wyczerpująco wyjaśnione w drodze przeprowadzonych przez organy dowodów (przesłuchanie świadka R. G., oględziny nieruchomości, dokumentacja geodezyjna), a dowody te były komplementarne i wynikał z nich określony stan nieruchomości, za trafne uznać trzeba stanowisko organu odwoławczego, iż przeprowadzenie rozprawy nie spełniałoby przesłanek określonych w powołanym przepisie procedury administracyjnej.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Instytut [...] w Krakowie, podnosząc następujące zarzuty:

I) naruszenie prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie:

1. art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r., nr 3 poz. 13) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że pomiędzy zespołem pałacowo- parkowym w B., gmina Z., powiat krakowski, znajdującym się na pochodzących z nieruchomości ziemskiej "B." parcelach katastralnych o nr pb 1, pb 931, pgr 3, pgr 54/2, pgr 60, pgr 68/1, pgr 6 oraz części dawnej parceli katastralnej nr pgr 2, odpowiadających części aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43, a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej przeznaczonej na cele reformy rolnej na podstawie dekretu PKWN z 1944 r., nie zachodzi związek funkcjonalny, uzasadniający przyjęcie podlegania tych parceli katastralnych pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN

z 1944 r.;

2. art. 1 ust. 2 lit. d) w zw. z art. 6 Dekretu PKWN z 1944 r. poprzez błędną wykładnię

i przyjęcie, że pojęcie "odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego" określone w art. 1 ust. 2 lit. d) Dekretu PKWN z 1944 r. nie obejmuje tzw. "obiektów", a zatem nieruchomości zabudowanych, w tym również służących uprzednio celom mieszkalnym, a w rezultacie zespół pałacowo-parkowy w B. znajdujący się na pochodzących z nieruchomości ziemskiej "B." parcelach katastralnych o nr pb 1, pb 931, pgr 3, pgr 54/2, pgr 60, pgr 68/1, pgr 6 oraz części dawnej parceli katastralnej nr pgr 2, odpowiadających części aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43, nie stanowi odpowiedniego terenu zarezerwowanego dla realizacji określonych celów oraz dla określonych podmiotów

w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. d) Dekretu PKWN z 1944 r. - a w konsekwencji przedmiotowej, błędnej wykładni przyjęcie, że parcele te nie podlegają pod działanie przepisów Dekretu PKWN z 1944 r.;

3. art. 2 ust. 1 lit. e) w zw. z art. 6 Dekretu PKWN z 1944 r. poprzez błędne zastosowanie i zakwalifikowanie parceli katastralnej o nr pgr 6 jako działki parkowej, oraz uznanie, że budynek stajni położony na tej parceli nie wchodził w skład kompleksu budynków gospodarczych związanych z nieruchomościami ziemskimi, podlegającymi pod działanie powołanych przepisów Dekretu PKWN z 1944 r.;

II) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

1. art. 3 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 141 § 1 p.p.s.a, polegające na oddaleniu skargi oraz nieuchyleniu decyzji organów obu instancji, pomimo iż postępowanie organów administracji publicznej dotknięte było wadami, które uniemożliwiały prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, albowiem organy nie podjęły wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, jak również decyzje organów zostały wydane bez zebrania

i rozpatrzenia pełnego materiału dowodowego w sprawie, co w konsekwencji skutkowało także sporządzeniem w decyzji podlegającej kontroli Sądu, jak i w zaskarżonym wyroku Sądu, uzasadnienia szablonowego, bez uwzględnienia indywidualnych cech niniejszej sprawy;

2. art. 3 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 89 k.p.a.

w zw. z art. 136 k.p.a., polegające na oddaleniu skargi oraz nieuchyleniu decyzji organów obu instancji, pomimo iż organ II instancji zaniechał przeprowadzenia rozprawy, a tym samym naruszył interes skarżącego i uniemożliwił mu złożenia wyjaśnień w przedmiocie parceli nr 6, na której znajdował się budynek stajni, obecnie przebudowany na potrzeby Krajowego Banku Materiałów Biologicznych Instytutu.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz przyznanie skarżącemu kosztów postępowania kasacyjnego według norm prawem przewidzianych.

Rozwijając w uzasadnieniu skargi kasacyjnej sformułowane zarzuty, skarżący kasacyjnie przedstawił szeroką argumentację przemawiającą za przyjęciem stanowiska, iż nie jest prawidłowa wykładnia przepisów dekretu oparta na potrzebie wyjaśniania faktycznego "związku funkcjonalnego" w kontekście siedziby właściciela i jego gospodarstwa rolnego. Zdaniem skarżącego, wobec niejasnego zakresu tego pojęcia i wobec znacznego upływu czasu, taka wykładnia prowadzi do uznaniowości co do realizacji roszczeń byłych właścicieli.

W ocenie skarżącego, Sąd dokonał również błędnej wykładni pojęcia “teren" użytego w art. 1 ust. 2 lit. d) Dekretu PKWN z 1944 r. Powołanie się

w uzasadnieniu wyroku na jedno orzeczenie sądu powszechnego (który rozpatrywał zupełnie odmienny stan faktyczny oraz interpretował inny przepis prawa), nie ma

w tym przypadku charakteru rozstrzygającego w zakresie wykładni tego pojęcia terenu na gruncie Dekretu z 1944 r. Odmiennie bowiem, niż przyjął to Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku, Wielki Słownik Języka Polskiego określenie "teren" definiuje jako: "obszar o określonych granicach, zorganizowany w jedną całość

i należący do kogoś". Również wykładnia systemowa sprzeczna jest

z zawężającą wykładnią przyjętą przez Sąd I instancji.

Zarzuty procesowe dotyczą nieprzeprowadzenia rozprawy i poczynienia błędnych ustaleń dotyczących działki odpowiadającej dawnej parceli gruntowej nr 6. Zarzucono organom orzekającym w sprawie uniemożliwienie skarżącemu złożenia wyjaśnień w przedmiocie parceli nr 6, na której znajdował się budynek stajni, obecnie przebudowany na potrzeby Krajowego Banku Materiałów Biologicznych Instytutu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnicy postępowania R. de F., R. de F., I. E. T., A. M. T. H., Z. J. T., T. F., L. D. R., M. L. R., R. W. i T. S. wnieśli o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art.183 §1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art.183§2 p.p.s.a. w rozpoznawanej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez Sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

W niniejszej sprawie skarga kasacyjna została oparta na obydwu podstawach określonych w art.174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. i zarzuca naruszenie norm prawa materialnego, jak również przepisów postępowania. W pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutu naruszenia przepisów postępowania, gdyż dopiero po przesądzeniu, że przyjęty przez sąd stan faktyczny sprawy jest prawidłowy, albo nie został skutecznie podważony, można przejść do kontroli procesu subsumcji ustalonego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego.

W rozpoznawanej sprawie podniesiono zarzut naruszenia przepisów postępowania: art. 3 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 141 § 1 p.p.s.a., wskazując, że postępowanie organów administracji publicznej dotknięte było wadami, które uniemożliwiały prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, albowiem organy nie podjęły wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, jak również decyzje organów zostały wydane bez zebrania

i rozpatrzenia pełnego materiału dowodowego w sprawie. Zarzuty te są uzasadnione.

Zacząć należy od wskazania, że na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, mające charakter rolniczy, a więc takie nieruchomości, które mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13). W postępowaniu prowadzonym w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) obowiązkiem organu jest dokonanie ustaleń na datę wejścia w życie dekretu, tj. na dzień 13 września 1944 r. Ustalenia te polegają na wskazaniu, które konkretnie nieruchomości bądź ich części nie miały charakteru rolnego i które nie mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Z uwagi na konieczność badania kwestii funkcjonowania majątku ziemskiego "B." tj. badania istnienia bądź braku istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałą częścią gospodarczą majątku ziemskiego zachodziła konieczność objęcia kontrolą sądową decyzji organu pierwszej instancji w całości.

Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że jednym z podstawowych obowiązków organu administracji publicznej jest dążenie do takiego wyjaśnienia sprawy, które pozwala na sprawiedliwe załatwienie sprawy w całości (art. 7 k.p.a.) i dlatego ta zasada ogólna prawa administracyjnego została nazwana zasadą prawdy obiektywnej. Obowiązkiem organu jest więc w sposób wyczerpujący zebrać dowody, na podstawie których może być ustalony stan rzeczy i rozpatrzeć te dowody w celu ustalenia prawdy obiektywnej (art. 77 § 1 k.p.a.). Z uwagi na formalizm prawa administracyjnego, ustawodawca przyjął, że formą rozstrzygnięcia sprawy – co do jej istoty - w całości i w sposób kończący postępowanie w danej instancji jest decyzja administracyjna, wydawana przez organ administracji publicznej (art. 104 § 2 k.p.a.). Decyzja administracyjna jest załatwieniem sprawy, poddanej pod rozstrzygnięcie organu (art. 104 § 1 k.p.a.).

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skoro przedmiotem sprawy, załatwianej przez organ administracyjny, jest kwestia prawidłowości dokonanej nacjonalizacji majątku ziemskiego, a więc zespołu nieruchomości przejętych przy użyciu przymusu państwowego (ww. dekret PKWN) na cele reformy rolnej, to kwestionowana decyzja Wojewody Małopolskiego z dnia 10 maja 2013 r. powinna być traktowana jako jeden akt, oparty na wspólnej analizie zebranych dowodów i wysnutych z tej analizy wniosków. Nie ma znaczenia, w ocenie Sądu, że przedmiotowa decyzja zawiera de facto trzy różne merytorycznie rozstrzygnięcia; jest ona bowiem aktem, który załatwia sprawę ustalenia administracyjnego kwestii prawidłowości przejęcia w drodze nacjonalizacji określonego zespołu nieruchomości, stanowiących całość o konkretnym przeznaczeniu, przy jednoczesnym rozstrzygnięciu tegoż przeznaczenia – jako niemającego charakteru rolnego (zespół pałacowo parkowy) lub poprzez przypisanie temu zespołowi lub wyodrębnionym jego częściom charakteru rolnego (gospodarstwo rolne), a nie poszczególnych jej przedmiotów.

Przy takim ujęciu sprawy i przedmiotu decyzji w sprawie niniejszej, oczywistym staje się, że błąd w ustaleniach faktycznych lub nieprawidłowa ocena dowodów dokonana przez organ w zakresie wyżej wspomnianym podważa prawidłowość całościowego załatwienia sprawy jedną decyzją. Nie można bowiem zasadnie twierdzić, że załatwia sprawę całkowicie lub częściowo decyzja Wojewody Małopolskiego z dnia [...] maja 2013 r., rozstrzygająca prawidłowość nacjonalizacji części oznaczonego we wniosku majątku ziemskiego, a co do części majątku stwierdzająca, że nie podpadał on pod działanie art. 2 ust.1 lit. c) ww. dekretu PKWN – jeżeli ta pierwsza cześć rozstrzygnięcia wynikała z błędnych ustaleń i niewłaściwej oceny dowodów. Uchylenie przez Sąd decyzji tylko w jej części byłoby sprzeczne z założeniem zawartym w dyspozycji art. 104 § 1 i 2 k.p.a.

Obowiązkiem organu jest bowiem takie ustalenie stanu faktycznego na podstawie zebranych dowodów, aby orzekł on o całości sprawy. Dlatego też, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił całą decyzję, choć – co do zasady – jej punkt I i III nie budziły zastrzeżeń Sądu co do trafności rozstrzygnięcia. Tym niemniej, organ orzekając ponownie o całości sprawy i w sposób rzeczywiście w danej instancji załatwiający sprawę, weźmie pod uwagę poniżej prowadzone rozważania oraz oceny prawne, wiążące organ, jak również usunie uchybienia w zakresie ustalenia stanu faktycznego, poniżej wskazane.

Według ustaleń Wojewody Małopolskiego pochodzące z nieruchomości ziemskiej parcele: pb1, pb 391, pgr 3, pgr 54/2 pgr 60, pgr 68/1, pgr 6 oraz część parceli katastralnej pgr 2 nie podpadały pod działanie art.2 ust.1 lit.e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Podstawowe zarzuty procesowe skarżącego kasacyjnie dotyczą braku rzetelnych ustaleń organu odnośnie do działki stanowiącej dawną parcele gruntową nr 6. Zarzuty te są, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w pełni uzasadnione. Z akt sprawy wynika bowiem, że według rejestru nieruchomości do księgi gruntowej gminy katastralnej Balice parcela gruntowa nr 6 stanowiła łąkę ( por. załączony do wniosku z dnia 26 marca 2010 r. "Wykaz Majetności B." - k.[...], tom [...] akt adm.). Świadek R. G. zeznała, że parcela gruntowa nr 6 była parkiem (k.[...]verte), takie samo stanowisko prezentują wnioskodawcy w piśmie z dnia 9 lutego 2012 r.(k.[...]). Z kolei skarżący kasacyjnie w toku całego postępowania konsekwentnie twierdził, że na działce tej była pobudowana stajnia. Natomiast Sąd pierwszej instancji dodał, że skoro była stajnia to służyła celom rezydencjalnym. Według sporządzonej przez inż. E. E. mapy (k.[...]) parcela gruntowa nr 6 położona była obok parceli gruntowej nr 11, parceli gruntowej nr 10, parceli gruntowej nr 1726/1, parceli gruntowej nr 7 oraz w bliskim sąsiedztwie parceli budowlanej nr 5. Według świadka R. G. na parceli budowlanej nr 5 znajdowały się cztery budynki administracyjne, w tym jeden zajmowany przez rządcę. Jak zeznała świadek był to kompleks budynków: budynek administracji, rządcy i gorzelnia, były tam też obory i mleczarnia. Na parceli nr 10 było podwórze, gdzie odbywała się młocka, na parcelach budowlanych nr 9, 10, 11, 13 i 14 znajdowały się zabudowania gospodarcze majątku B. Na parceli gruntowej nr 9/1 znajdowało się pole, które było użytkowane do celów gospodarczych.

Jak zatem wynika z przytoczonych zeznań świadka R.G. oraz z mapy (k.[...]) parcela gruntowa nr 6 usytuowana była w części gospodarczej majątku B. Od parceli gruntowej nr 2 (stanowiącej park) oddzielała ją parcela gruntowa nr 11 (z zabudowaniami gospodarczymi), parcela budowlana nr 5 (budynek rządcy, administracji i gorzelnia), parcela gruntowa nr 5/1 (trawnik) oraz parcela gruntowa nr 1726/1 (stanowiąca - jak ustalił organ - drogę).

W kontekście wyżej opisanych sprzeczności co do sposobu wykorzystania parceli gruntowej nr 6 oraz jej usytuowania ustalenia poczynione przez organ wojewódzki budzą poważne wątpliwości. Rację ma zatem strona skarżąca kasacyjnie, że organa administracji nie podjęły wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. W tym kontekście zarzut naruszenia art.89 k.p.a. przez zaniechanie przeprowadzenia rozprawy administracyjnej, która mogłaby usunąć istniejące wątpliwości, jest zarzutem uzasadnionym.

Zgodnie z art. 89 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej przeprowadzi, z urzędu lub na wniosek strony, w toku postępowania rozprawę, w każdym przypadku gdy zapewni to przyspieszenie lub uproszczenie postępowania lub gdy wymaga tego przepis prawa. Według § 2 wskazanego przepisu organ powinien przeprowadzić rozprawę, gdy zachodzi potrzeba uzgodnienia interesów stron oraz gdy jest to potrzebne dla wyjaśnienia sprawy przy udziale świadków lub biegłych albo w drodze oględzin. Z przepisu tego wynika, że postępowanie wyjaśniające nie zawsze musi być prowadzone w formie rozprawy. Jeżeli bowiem nie występują przesłanki wymienione w art. 89 ani też przepisy szczególne – do których k.p.a. odsyła – nie stanowią o obowiązku przeprowadzenia rozprawy, to organ nie ma obowiązku przeprowadzenia rozprawy. Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego oraz ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wprowadziła regulacje inicjatywy prowadzenia postępowania wyjaśniającego w formie rozprawy, stanowiąc, że stosowanie tej formy należy do organu, który z urzędu zarządza jej zastosowanie, ale też przyznaje stronie prawo procesowe do złożenia wniosku o przeprowadzenie rozprawy. Z akt niniejszej sprawy wynika, że strona takiego wniosku przed organem pierwszej instancji nie złożyła. Natomiast złożyła wniosek o przeprowadzenie rozprawy w postępowaniu odwoławczym. Organ odwoławczy wniosku tego nie uwzględnił, chociaż wobec istniejących sprzeczności w materiale dowodowym celowym było wyznaczenie rozprawy i umożliwienie stronie odwołującej się złożenie wyjaśnień.

Odnośnie do zarzutu skargi kasacyjnej nie dopuszczenia przez organ dowodu z innych świadków lub innych dowodów stwierdzić należy, że strona skarżąca kasacyjnie reprezentowana w toku całego postępowania przez profesjonalnego pełnomocnika nie zgłaszała żadnych wniosków dowodowych: ani wniosków o przesłuchanie świadków, ani wniosku o złożenie wyjaśnień przez strony, zaś wniosek o przeprowadzenie rozprawy został złożony dopiero na etapie postępowania odwoławczego. Ponadto skarżąca nie podważała nawet dowodu z zeznań świadka R. G., nie kwestionowała jej zeznań (poza zeznaniami dotyczącymi parceli nr 6) w żadnym z pism procesowych. Nie ma natomiast znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczność, że na parceli gruntowej nr 6 pobudowany został budynek Krajowego Banku Materiałów Biologicznych Instytutu, gdyż decydujące znaczenie ma stan faktyczny i prawny istniejący w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Sąd pierwszej instancji dokonując kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Wojewody Małopolskiego nie dostrzegł, że sposób sformułowania rozstrzygnięcia może nasuwać wątpliwości. Oczywistym jest, że żaden przepis prawa nie wymaga, aby załącznikiem do decyzji orzekającej - w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej – była mapa przedstawiająca obszar nie podlegający działaniu dekretu, jednakże w sytuacji braku takiego załącznika, opis nieruchomości powinien być jednoznaczny, nie budzący żadnych wątpliwości. Tymczasem w rozstrzygnięciu organu pierwszej instancji poszczególne dawne parcele zostały opisane jako wchodzące w całości bądź w części w skład aktualnej działki ewidencyjnej nr 472/43, przy czym nie zostało wskazane ani jaka to część działki nr 472/43, ani czy wszystkie wymienione dawne parcele obejmują obszar całej działki nr 472/43 o pow. 13,25 ha.

Wobec skutecznego zakwestionowania skargą kasacyjną wadliwych ustaleń w zakresie dotyczącym stanu faktycznego sprawy możliwym jest odniesienie się do wskazanych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa materialnego w ograniczonym zakresie.

Naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej polega, według skarżącego kasacyjnie, na jego niewłaściwym zastosowaniu i przyjęciu, że pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym w B., a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej przeznaczoną na cele reformy rolnej nie zachodzi związek funkcjonalny, uzasadniający przyjęcie podlegania tych parceli katastralnych pod działanie wskazanego przepisu. W uzasadnieniu zarzutu autor skargi kasacyjnej nie zgodził się z taką wykładnią art.2 ust.1 lit.e dekretu i użytego w tym przepisie pojęcia "nieruchomości ziemskiej" według której nieruchomość ziemska nie obejmowała także "ośrodka majątku z zabudowaniami". Według skarżącego należy wykluczyć, że ówczesny ustawodawca dopuszczał co do zasady możliwość przejęcia na rzecz Państwa części nieruchomości przy pozostawieniu właścicielowi pozostałej części (zespół dworsko-pałacowy). Zatem podnosząc tak sprecyzowany zarzut naruszenia art. 2 ust.1 lit.e dekretu autor skargi kasacyjnej uważa, że co do zasady badanie związku funkcjonalnego w kontekście siedziby właściciela i jego gospodarstwa rolnego prowadzi do uznaniowości co do realizacji roszczeń byłych właścicieli. Odnośnie natomiast niniejszej sprawy skarżący zakwestionował ustalenie o braku związku funkcjonalnego pałacu z resztą majątku wskazując, że majątek, który stanowiły użytki rolne dostarczał środków finansowych na utrzymanie zespołu pałacowo - parkowego oraz żywność dla mieszkańców pałacu, spadkobiercy H. R. nie wykazali, że właściciel majątku ziemskiego w B. w dniu wejścia w życie dekretu miał odrębne źródło dochodów, z których utrzymywał zespół pałacowo – parkowy. Dlatego, w ocenie skarżącego, między zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałą częścią nieruchomości istniał związek funkcjonalny.

Przed oceną tak sformułowanego zarzutu należy przypomnieć, że zagadnienie związku funkcjonalnego zespołu dworsko-pałacowego z pozostałą częścią majątku ziemskiego jest od wielu już lat przedmiotem orzecznictwa tak Sądu Najwyższego, jak też sądów administracyjnych i Naczelnego Sądu Administracyjnego. W kwestii wykładni pojęcia nieruchomości ziemskiej wypowiadał się również Trybunał Konstytucyjny. W tej sytuacji w chwili obecnej nie można pominąć dorobku orzecznictwa i wypracowanej wykładni tak pojęcia nieruchomości ziemskiej, jak też rozumienia związku funkcjonalnego między zespołem pałacowym a resztą majątku.

W dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęto, że na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. 1945 r. Nr 10, poz. 51 ze zm.) można rozpatrywać wnioski dotyczące zarówno tego, czy cała nieruchomość, czy też jej część podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu. Ponieważ przepisy dekretu, ani rozporządzenia nie definiowały pojęcia "nieruchomości ziemskiej", przyjęto rozumienie tego pojęcia wynikające z uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., W 3/89, ( pub. OTK 1990, nr 1, poz. 26), Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wskazanej uchwały z dnia 19 września 1990 r., a następnie w uzasadnieniu uchwały z dnia 16 kwietnia 1996 r., sygn. akt W 15/95 (Dz. U. Nr 54, poz. 572) przyjął, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej dotyczy nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym (Nieruchomościami ziemskimi są obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej). Jakkolwiek uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw utraciły moc obowiązującą z dniem wejścia życie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (art. 239 ust. 3), to jednak miały zasadniczy wpływ na ukształtowanie praktyki co do rozumienia zakresu przedmiotowego art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Takie rozumienie przepisów dekretu oznaczało, że możliwy był spór nie tylko o to, czy nieruchomość ziemska podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu ze względu na przyjęte normy obszarowe. Spór mógł dotyczyć także tego, czy określona nieruchomość stanowiła nieruchomość o charakterze rolniczym, a źródłem takiego sporu było to, czy określona nieruchomość (jej część) przeszła na własność Skarbu Państwa w sytuacji, gdy zdaniem poprzedniego właściciela (jego następców prawnych) nieruchomość nie miała charakteru rolniczego (np. zespół pałacowo-parkowy). Istota takiego sporu sprowadzała się zatem do rozstrzygnięcia o żądaniu poprzedniego właściciela, który powoływał się na to, że określona nieruchomość nie jest nieruchomością rolną (o charakterze rolniczym), a więc nie podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i nie przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie tego dekretu. W oparciu o wskazane uchwały Trybunału Konstytucyjnego przyjmowano, że na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Natomiast przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia, powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu tej części nieruchomości, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, a więc nie mogła być przeznaczona na cele określone w dekrecie ( por. uchwała NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. I OPS 2/06 i uchwała NSA z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10 pub.www.nsa.gov.pl oraz powołane w tych uchwałach liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego). Zatem argumentacja skargi kasacyjnej wskazująca na błędną wykładnię art.2 ust.1 lit.e dekretu i użytego w tym przepisie pojęcia "nieruchomości ziemskiej" według której nieruchomość ziemska nie obejmowała także "ośrodka majątku z zabudowaniami" jest w istocie polemiką z ugruntowaną już linią orzeczniczą. Nie zasługuje także na uwzględnienie podnoszona w uzasadnieniu skargi kasacyjnej okoliczność, że majątek, który stanowiły użytki rolne dostarczał środków finansowych na utrzymanie zespołu pałacowo- parkowego oraz żywność dla mieszkańców pałacu, zaś spadkobiercy H. R. nie wykazali, że właściciel majątku ziemskiego w B. w dniu wejścia w życie dekretu miał odrębne źródło dochodów, z których utrzymywał zespół pałacowo – parkowy. Okoliczność, że właściciel dochody z jednej nieruchomości przeznacza na utrzymanie innej nie oznacza, że istnieje między nimi ścisły związek funkcjonalny.

Nie można również zgodzić się z zarzutem naruszenia art. 1 ust. 2 lit. d w zw. z art. 6 Dekretu PKWN z 1944 r. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że pojęcie "odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego" określone w art. 1 ust. 2 lit. d) dekretu PKWN z 1944 r. nie obejmuje tzw. "obiektów", a zatem nieruchomości zabudowanych, w tym również służących uprzednio celom mieszkalnym.

Odnosząc się do tak sprecyzowanego zarzutu wskazać należy, że z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust.2 dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu. Zgodnie z art. 2 ust. 2 d przeprowadzenie reformy rolnej obejmowało m.in. zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego. W przepisie tym mowa o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów". Na cele reformy rolnej mogły być więc przejmowane tylko takie nieruchomości (lub ich części), które stanowiły tereny, a nie obiekty rezerwowane dla realizacji celów określonych w art. 1 ust. 2 lit. d i e dekretu PKWN (por. uchwała siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06, ONSAiWSA z 2006 r. Nr 5, poz. 123, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. I OSK 823/07 oraz z dnia 26 stycznia 2007 r. sygn. I OSK 387/06). Nie budzi wątpliwości, że wyraz "teren" nie odnosi się do zabudowań. Proponowana przez skarżącego wykładnia oznaczałaby natomiast możliwość zakwalifikowania każdej nieruchomości jako podlegającej nacjonalizacji - niemal każdy obiekt można bowiem przystosować do celów oświatowych. Pozostawałoby to w oczywistej sprzeczności z celami zawartymi w art. 1 ust. 2 dekretu.

Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie ma obowiązek zastosowania się i respektowania uchwał podejmowanych w składzie powiększonym.

Mając na uwadze, że skuteczne okazały się zarzuty procesowe odnoszące się do wadliwego ustalenia stanu faktycznego sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny, uchylił zaskarżony wyrok i obie wydane w sprawie decyzje na podstawie art.188 p.p.s.a.. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.