Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 3375/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-06-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Sikorska Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.) Sędzia del. WSA Tomasz Świstak Protokolant asystent sędziego Michał Zawadzki po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej małoletnich D. T. i A. T. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego B. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 września 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 404/15 w sprawie ze skargi małoletnich D. T. i A. T. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego B. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 2 września 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 404/15 oddalił skargę małoletnich D. T. i A. T. – reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego B. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wyrok zapadł na tle następujących okoliczności sprawy:

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku B. W. – przedstawiciela ustawowego małoletnich D. T. i A. T., odmówił przyznania dla wymienionych dzieci renty rodzinnej w drodze wyjątku po ich zmarłym ojcu P. T.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że zmarły ojciec dzieci stał się niezdolny do pracy w wieku 31 lat, a na przestrzeni 38 lat życia udokumentowano 3 lata 5 miesięcy i 9 dni okresów składkowych oraz 1 rok 1 miesiąc i 23 dni okresów nieskładkowych, które zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Ponadto w latach 1993 – 1998 i 1998 – 2003 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym orz ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym, a w ostatnim 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 3 lata i 11 dni tych okresów. Stąd też, w ocenie organu, nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające ojcu dzieci przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do podjęcia zatrudnienia. Dodano również, że ojciec dzieci w okresie od 16 sierpnia 2010 r. do 18 czerwca 2011 r. prowadził działalność gospodarczą, lecz w okresie od 1 listopada 2010 r. do 18 czerwca 2011 r. nie opłacał składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przyznawania świadczenia.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, przedstawiciel ustawowy małoletnich nie zgodziła się z zaskarżoną decyzją i stwierdziła, że zostały spełnione łącznie przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podkreśliła również, że ojciec dzieci został uznany za niezdolnego do pracy od sierpnia 2006 r. i skoro przez ostatnie 7 lat przed śmiercią był całkowicie niezdolny do pracy, to niezasadnym jest powoływanie się na fakt nieprzepracowania 5 lat w ostatnich 10 latach.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] grudnia 2014 r.

W uzasadnieniu decyzji podano, że za przyczyny szczególne, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarowi i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia, co w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca. Natomiast przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wówczas, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Dodano również, że od dnia 1 grudnia 1993 r. do dnia 12 lutego 1998 r. i od dnia 20 marca 1998 r. do dnia 2 marca 2003 r. wystąpiły przerwy w opłacaniu składek, zaś orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 17 października 2013 r. ustalono u ojca dzieci całkowitą niezdolność do pracy od dnia 16 sierpnia 2006 r.

W skardze na powyższą decyzję małoletni D. T. i A. T. – reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego B. W. zarzucili naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, art. 10 § 1, art. 65 § 1 k.p.a. oraz art. 156 § 1 pkt 1, 2 i 3 k.p.a.

W piśmie procesowym z dnia 28 sierpnia 2015 r. stanowiącym uzupełnienie skargi pełnomocnik skarżących zarzucił ponadto:

I. naruszenie art. 7, art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności oraz niezebranie i nierozpatrzenie całości materiału dowodowego, a szczególności niewyjaśnienie okoliczności:

1. problemów zdrowotnych ojca skarżących utrudniających podjęcie zatrudnienia, poprzez zaniechanie przez organ ustalenia przebiegu leczenia w latach 2000 – 2006;

2. niewystąpienie do Urzędu Pracy w Zgierzu w celu ustalenia aktywności podejmowanej przez ojca skarżących w okresie rejestracji jako osoba bezrobotna;

3. nieuwzględnienie pozostałych okresów składkowych ojca skarżących i poprzestanie przez organ na stwierdzeniu, iż zakłady pracy rozliczały się na podstawie deklaracji bezimiennych;

II. naruszenie art. 107 § 3 k.p.a., poprzez niedostateczne uzasadnienie zaskarżonej decyzji, pominięcie oceny zgromadzonego materiału dowodowego w tym w szczególności oświadczenia skarżącej co do sprawowania opieki nad dziećmi przez P. T.;

III. naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i bezpodstawne przyjęcie z przekroczeniem zakresu uznania administracyjnego, iż nie zostały spełnione przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę powołał się na art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i stwierdził, że decyzja o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku jest decyzją uznaniową. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

W ocenie Sądu I instancji zarówno z akt sprawy, jak i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny.

Z treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie i po czwarte, brak niezbędnych środków utrzymania osoby ubiegającej się o świadczenie, przy czym przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, że zmarły P. T. nie spełnił przesłanki wystąpienia szczególnych okoliczności, uniemożliwiających mu uzyskania emerytury lub renty w trybie ustawowym. Orzeczeniem lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 października 2013 r., tj. po śmierci, został on uznany całkowicie niezdolnym do pracy od dnia 16 sierpnia 2006 r. i brak jest danych, aby niezdolność powstała przed dniem 14 maja 2005 r. Jak wynika z orzeczenia, zostało ono wydane po dokonaniu analizy dokumentacji medycznej z rozpoznaniem zależności alkoholowej, majaczenia drżennego, choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy oraz stanu po urazie barku lewego i urazie głowy i z powodu zależności alkoholowej leczony był z tego powodu w oddziale Psychiatrii od dnia 16 sierpnia 2006 r. w okresie od 16 sierpnia do 22 sierpnia 2006 r. i od 4 listopada do 22 listopada 2011 r. (karty leczenia szpitalnego). Natomiast do chwili śmierci, łącznie udowodniono u ojca dzieci 4 lata 7 miesięcy i 2 dni okresów składkowych i nieskładkowych i jest to – zdaniem Sądu – okres nieadekwatny do jego wieku zarówno w dniu orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy w wieku 31 lat (2 lata 4 miesiące i 23 dni), jak i na 38 lat życia. Wprawdzie przepis art. 83 ustawy nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, jednakże słusznie organ zauważył, że w rozpoznawanej sprawie nie dopatrzył się ich chociażby z tego powodu, że ojciec dzieci do 31 roku życia był zdolny do pracy.

Odnosząc się do oświadczenia skarżącej z dnia 20 grudnia 2013 r., że zmarły P. T. sprawował opiekę na dziećmi do lat 4, Sąd wskazał, że oświadczeniu temu nie do końca należy dać wiarę, bowiem w okresach od 3 marca 2003 r. – 17 marca 2003 r., 1 sierpnia 2003 r. – 31 października 2003 r., 31 maja 2004 r. – 29 listopada 2004 r., 2 czerwca 2005 r. – 1 czerwca 2006 r. i po orzeczeniu całkowitej niezdolności do pracy od 11 czerwca 2007 r. – 28 września 2007 r. oraz od 2 marca 2009 r. – 30 kwietnia 2009 r. był on zatrudniony, o czym świadczy zaliczenie mu w tym czasie okresu składkowego. Zatem nie mógł w tych okresach sprawować pełnej opieki nad dziećmi. Po drugie zaś, jeśli faktycznie opiekował się dziećmi, to był to jego wybór życiowy, zaś skarżąca w trakcie postępowania administracyjnego w żadnym stopniu nie wskazała, że istniały jakiekolwiek przeszkody w opiece nad dziećmi.

Sąd zwrócił uwagę, że organ jest zobowiązany do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, lecz strona winna wskazać na powyższe okoliczności, które nie są znane organowi z urzędu. Skoro zaś skarżąca w żadnym z pism procesowych nie sygnalizowała o powyższym fakcie, to organ nie miał podstaw i potrzeby badania kwestii związanych z ewentualnymi trudnościami w zapewnieniu opieki dzieciom. Podobnie rzecz się ma z aktywnością ojca dzieci w znalezieniu zatrudnienia, bowiem skarżąca w trakcie postępowania administracyjnego w żaden sposób nie informowała o powyższym fakcie, zaś samo bezrobocie nie może być uznane jako okoliczność szczególna na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ustawy. Niezależnie od powyższego, w aktach administracyjnych brak jakichkolwiek dokumentów świadczących o korzystaniu z opieki medycznej, a szczegółowo opisanych w piśmie procesowym z dnia 28 sierpnia 2015 r. Skarżąca na rozprawie oświadczyła, że nie wskazywała organowi na trudności związane ze zgromadzeniem dokumentacji, zaś jej pełnomocnik oświadczył, iż informacje o leczeniu się ojca dzieci w powyższych placówkach uzyskał jedynie od skarżącej. Zatem organ nie miał możliwości ustosunkowania się do powyższych faktów, a ponadto nie wiadomo, na jakie dolegliwości uskarżał się ojciec dzieci i z jakiego powodu korzystał z pomocy medycznej we wskazanych placówkach, przed hospitalizowaniem go w dniu 16 sierpnia 2006 r. i kiedy to orzeczono wobec niego całkowitą niezdolność do pracy. Jeśli zaś się tyczy ewentualnego zatrudnienia ojca dzieci w okresie od 11 października 1996 r. do 27 lutego 1997 r. w Przedsiębiorstwie [...] "H." i od 1 marca 1998 r. w zakładzie F., to po pierwsze, skarżąca nie wskazała na powyższą okoliczność, zaś organ już tę kwestię badał i w decyzji dotyczącej odmowy przyznania renty rodzinnej w trybie zwykłym z dnia [...] listopada 2013 r., która nie została przez skarżącą zakwestionowana, stwierdził, że okresy te nie zostały zaliczone do stażu pracy, bowiem brak jest dokumentów potwierdzających zatrudnienie, tj. świadectw pracy wraz z informacją o okresach składkowych, urlopach bezpłatnych, a powyższe zakłady rozliczały się z ZUS-em na podstawie deklaracji bezimiennych.

Niezależnie od powyższego Sąd nie dopatrzył się naruszenia art. 156 § 1 pkt 1 – 3 k.p.a. oraz art. 65 § 1 k.p.a., a skarżąca nie wskazała, na czym miałoby polegać naruszenie tych przepisów. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych był organem właściwym, co wynika z treści art. 83 ustawy do wydania decyzji. Ponadto skarżąca była na bieżąco informowana o stanie sprawy i nie można zarzucić organowi, iż pozbawił ją czynnego udziału w postępowaniu i możliwości wypowiedzenia się co do zebranych w sprawie materiałów. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych upoważnieniami z dnia 15 kwietnia 2011 r. i z dnia 16 grudnia 2011 r., upoważnił – odpowiednio – H. W. i B. P. do wydawania decyzji w sprawach świadczeń z art. 53 ust. 1 ustawy.

Sąd z pełnym zrozumieniem odniósł się do trudnej sytuacji skarżącej, jednakże sama trudna sytuacja nie jest wystarczająca do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego – co do zasady – od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 83 ust. 1 nie jest bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli małoletni D. T. i A. T. – reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego B. W., zarzucając:

1) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. polegające na niedostrzeżeniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie naruszenia przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powołanych przepisów k.p.a., skutkujące oddaleniem skargi w sytuacji, gdy obowiązkiem Sądu dokonującym kontroli legalności działania organu administracji publicznej było uchylenie zaskarżonej decyzji z uwagi na następujące uchybienia, których dopuścił się organ:

a) niedostateczne wyjaśnienie okoliczności sprawy, niezebranie i nierozpatrzenie przez organ całości materiału dowodowego w zakresie ustalenia problemów zdrowotnych P. T. przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy i przebiegu leczenia;

b) niedostateczne wyjaśnienie okoliczności sprawy, niezebranie i nierozpatrzenie przez organ całości materiału dowodowego w zakresie ustalenia wpływu wysokiej stopy bezrobocia w regionie na możliwość podjęcia zatrudnienia i aktywności podejmowanych przez P. T. w tym zakresie;

c) niedostateczne wyjaśnienie okoliczności sprawy, niezebranie i nierozpatrzenie przez organ całości materiału dowodowego poprzez nieuwzględnienie pozostałych okresów składkowych P. T., gdyż zakłady pracy rozliczały się na podstawie deklaracji bezimiennych pomimo, że z akt sprawy wynika, że był on zatrudniony:

- od 11 października 1996 r. do 27 lutego 1997 r. w Przedsiębiorstwie [...] "H.";

- od 1 marca 1998 r. w Zakładzie F.

Wskazane uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż uwzględnienie powyższych okoliczności skutkowałoby uwzględnieniem skargi i zobligowaniem organu do dokonania ustaleń faktycznych w sprawie, które dokonana prawidłowo wypełniłaby przesłankę "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 § 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych;

2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 3 § 1 P.p.s.a., art. 7, art. 15, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez niedostrzeżenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie dokonał oceny dowodu z dokumentu w postaci oświadczenia B. W. z dnia 20 grudnia 2013 r. dotyczącego sprawowania opieki nad dziećmi przez P. T., w związku z czym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonując oceny dowodu, który nie był przedmiotem oceny w postępowaniu administracyjnym, wykroczył poza granice sprawowania kontroli działalności administracji publicznej, gdyż dokonał własnych ustaleń z pominięciem administracyjnej kontroli instancyjnej.

Wskazane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż uwzględnienie powyższej okoliczności skutkowałoby uwzględnieniem skargi i zobligowaniem organu do dokonania oceny dowodu z dokumentu, który to dowód mógłby zostać uznany przez organ za dowód szczególnych okoliczności uzasadniających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku;

3) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zw. z art. 18 Konstytucji poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem jest "życiowym wyborem", a tym samym nie spełnia przesłanki "szczególnych okoliczności" pomimo, iż rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej.

W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o:

1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie;

2) zasądzenie kosztów z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu za obie instancje, które to koszty nie zostały opłacone w całości ani w części.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zachodzi. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany był ograniczyć swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych.

Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach wskazanych w art. 174 P.p.s.a., w związku z tym w pierwszej kolejności wymagają oceny zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania, gdyż zarzut dotyczący naruszenia prawa materialnego może podlegać ocenie dopiero wówczas, gdy stan faktyczny przyjęty za podstawę zaskarżonego wyroku nie nasuwa zastrzeżeń.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzuty naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie okoliczności sprawy, niezebranie i nierozpatrzenie przez organ całości materiału dowodowego nie zasługują na uwzględnienie.

Warunkiem uwzględnienia skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. jest ustalenie przez Sąd I instancji istnienia naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej rozpatrujący daną sprawę oraz stwierdzenie, że naruszenie to miało lub mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a więc gdyby nie było stwierdzonego naruszenia przepisów prawa, to rozstrzygnięcie sprawy najprawdopodobniej byłoby inne. Oznacza to, że można zarzucić Sądowi I instancji naruszenie wyżej wymienionego przepisu tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdził takie naruszenie prawa, a mimo to nie spełnił dyspozycji powołanej normy prawnej i nie uchylił zaskarżonego orzeczenia. W rozpatrywanej sprawie przedstawione przez Sąd I instancji przesłanki oddalenia skargi nie pozwalały na zastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., gdyż nie stwierdzono takich naruszeń prawa, które mogły mieć wpływ na sposób jej rozpatrzenia przez organ. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonał wnikliwej, merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji i zasadnie uznał, że powołane w uzasadnieniu przepisy prawa nie zostały przez organ naruszone. Organ administracji publicznej we właściwie przeprowadzonym postępowaniu prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym oraz dokonał oceny całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego i nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych szczegółowo wskazał okresy podlegania ubezpieczeniu oraz okresy, w których ojciec skarżących kasacyjnie małoletnich nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem, bądź okresy, które do stażu ubezpieczeniowego nie zostały zaliczone. Do okoliczności tych odniósł się także w sposób wyczerpujący Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia.

Z akt sprawy wynika, że P. T. na przestrzeni 38 lat życia legitymował się łącznie okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 4 lata, 7 miesięcy i 2 dni. Również w dniu orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, w dziesięcioleciu przypadającym przed orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 2 lata 4 miesiące i 23 dni tych okresów. Ponadto ojciec małoletnich dzieci w latach 1993 – 1998 i 1998 – 2003 nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że P. T. nie podjął zatrudnienia, skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym, z powodów szczególnych. Stan zdrowia ojca małoletnich nie uniemożliwiał zatrudnienia we wskazanych okresach, gdyż tylko orzeczenie o niezdolności do pracy w stopniu całkowitym jest okolicznością prawnie istotną w postępowaniu w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy została natomiast ustalona od dnia 16 sierpnia 2006 r.

Nie można przy tym zgodzić się z autorem skargi kasacyjnej, że Sąd I instancji błędnie nie uwzględnił zatrudnienia P. T. od 11 października 1996 r. do 27 lutego 1997 r. w Przedsiębiorstwie [...] "H." i od 1 marca 1998 r. w Zakładzie F. Okoliczności związane z pracą w ww. przedsiębiorstwach, jak zasadnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie były przedmiotem oceny Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w decyzji z dnia [...] listopada 2013 r. o odmowie przyznania renty rodzinnej w trybie zwykłym. Organ stwierdził w niej, że okresy te nie zostały zaliczone do stażu pracy, bowiem brak jest dokumentów potwierdzających zatrudnienie, tj. świadectw pracy wraz z informacją o okresach składkowych, urlopach bezpłatnych, a wymienione zakłady rozliczały się z ZUS-em na podstawie deklaracji bezimiennych. Innych dowodów potwierdzających zatrudnienie P. T. przedstawiciel ustawowy małoletnich nie złożył.

Jakkolwiek w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, nie może to jednak prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania faktów, które podnosi strona. Nie budzi wątpliwości, że w postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku to podmiot wnoszący o jego wszczęcie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 1282/10, dostępny w bazie orzeczeń sądów administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jeśli zatem strona domagała się uznania dodatkowych okresów zatrudnienia powinna dowód ten przedstawić, by organ mógł zweryfikować ich treść i porównać je z będącymi w jego posiadaniu dokumentów.

W skardze kasacyjnej zasadnie zwrócono uwagę, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonał oceny dowodu, który nie był przedmiotem badania w postępowaniu administracyjnym, tj. oświadczenia B. W. z dnia 20 grudnia 2013 r. dotyczącego sprawowania przez P. T. opieki nad dziećmi. Okoliczność ta w świetle zasad przyznawania świadczenia w drodze wyjątku określonych w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.) nie ma jednak istotnego znaczenia w sprawie. Zgodnie z powołanym przepisem ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Ustawodawca nie zdefiniował, co należy rozumieć pod pojęciem "szczególnych okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że powinny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową, a za takie nie można uznać rezygnacji z pracy z uwagi na sprawowanie opieki nad członkiem rodziny. Jest to bowiem dobrowolny wybór każdej osoby i nie może być traktowany jako przesłanka przyznawania świadczenia w myśl art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt I OSK 1610/14, dostępny w bazie orzeczeń sądów administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Powyższe nie zwalniało jednak organu od obowiązku odniesienia do tej kwestii w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji tak, aby uczynić zadość obowiązkom wynikającym z art. 107 § 3 k.p.a. i art. 8 k.p.a. Uchybienie to nie miało wpływu na rozstrzygnięcie w świetle wywodów dotyczących prawidłowego rozumienia pojęcia "szczególne okoliczności" na tle stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Za "szczególną okoliczność" w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie można także uznać samego faktu występowania zjawiska, jakim jest bezrobocie. W praktyce powodowałoby to obowiązek przyznawania wspomnianego świadczenia – nie w drodze wyjątku – jak stanowi o tym ustawa a powszechnie. Skarżący kasacyjnie nie wykazali, że przyczyną niepodlegania ubezpieczeniu była sytuacja P. T. na rynku pracy. Bezrobocie tylko wtedy może być szczególną okolicznością skutkującą niespełnianiem przez konkretną osobę warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty, gdy osoba ta wykaże, że jej przerwy w zatrudnieniu były spowodowane wyłącznie bezrobociem, a nie innymi okolicznościami. Strona dowodów takich nie przedstawiła, ograniczając się do złożenia, na etapie postępowania przed Sądem I instancji, tabeli i wykresów obrazujących stopę bezrobocia w Polsce oraz w powiecie zgierskim w latach 1996 – 2006. W aktach sprawy brak jest natomiast dokumentów świadczących o tym, że P. T. nie mógł znaleźć pracy z przyczyn obiektywnych i nie do przezwyciężenia. Brak ofert pracy dla bezrobotnych w danym powiecie nie jest okolicznością szczególną (wyjątkową) w rozumieniu art. 83 § 1 ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu, ponieważ przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a., mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania pomiędzy stronami, zaś wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 P.p.s.a.