Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 285/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2019-07-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz (spr.) Asesor WSA Jan Szuma Protokolant: starszy sekretarz sądowy Krzysztof Dzierzgowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu [...] lipca 2019 r. sprawy ze skargi [...], [...], [...], [...], [...] na decyzję Wojewody z dnia [...] lutego 2019 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Starosty [...] z dnia [...] czerwca 2018 r., nr [...]; II. zasądza od Wojewody na rzecz strony skarżącej kwotę [...]zł ([...]) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Starosta [...], decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r., nr [...], umorzył postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia odszkodowania za nieruchomość oznaczoną na datę przejęcia na rzecz Skarbu Państwa, tj. [...] września 1969 r., jako działki nr: [...] o pow. [...] m2, [...] o pow. [...] m2, [...] o pow. [...] m2, położone w [...], na podstawie art. 129 ust. 5 pkt. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami.

Organ wskazał, że wnioskiem z dnia [...] listopada 2017 r. [...], [...], [...], [...] oraz [...] (dalej: skarżący), wystąpili do Starosty [...] o ustalenie odszkodowania za nieruchomość oznaczoną na datę przejęcia na rzecz Skarbu Państwa, tj. [...] września 1969 r., jako działki nr: [...] o pow. [...] m2, [...] o pow. [...] m2, [...] o pow. [...] m2 położone w [...], na podstawie art. 129 ust. 5 pkt. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Starosta [...], postanowieniem z dnia [...] grudnia 2017 r., odmówił wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia odszkodowania za ww. nieruchomość, a rozstrzygnięcie to zostało uchylone postanowieniem Wojewody z dnia [...] lutego 2018 r. Wobec powyższego, organ I instancji wszczął postępowanie w sprawie.

Organ wskazał, że jak wynika z treści wniosku oraz z potwierdzonych za zgodność oryginałem kopii dokumentów przedłożonych wraz z ww. wnioskiem aktem notarialnym rep. [...] z dnia [...] października 1965 r., [...] nabyli m.in. ww. nieruchomość pod warunkiem, że Skarb Państwa nie wykona prawa pierwokupu. Aktem notarialnym rep. [...] przeniesiono własność ww. nieruchomości na nabywców. Następnie, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa, decyzją nr [...] z dnia [...] lipca 1967 r. zatwierdziło, na wniosek [...], plan podziału nieruchomości położonej w [...] oznaczonej jako działka nr [...]. Na wnioskodawcę nałożono obowiązek bezpłatnego odstąpienia 35% dzielonego gruntu na rzecz Skarbu Państwa, tj. [...] m2. Na skutek odwołania Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa, decyzją nr [...] z dnia [...] listopada 1967 r., uchyliło zaskarżoną decyzję w części dotyczącej obowiązku bezpłatnego odstąpienia 35% dzielonego gruntu na rzecz Skarbu Państwa. Jednocześnie zobowiązano właściciela do przekazania około 20% gruntu na rzecz Skarbu Państwa. Powyższe decyzje wydano na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz.U. z 1948 r. Nr 35, poz. 240 ze zm.). Organ wskazał również, że mając na uwadze treść ww. decyzji administracyjnych aktem notarialnym zawartym dnia [...] września 1969 r. [...] zrzekli się na rzecz Skarbu Państwa, w trybie ówcześnie obowiązującego art. 179 Kodeksu cywilnego, własności nieruchomości oznaczonej na ww. datę jako działki nr: [...], [...], [...] położone w [...].

Organ wyjaśnił również, że na datę zrzeczenia się ww. nieruchomości jej współwłaścicielami byli [...] i [...]. Zgodnie z treścią aktu poświadczenia dziedziczenia z dnia [...] sierpnia 2017 r. rep. [...] [...] zmarła dnia [...] grudnia 2007 r. a spadek po niej nabyli: mąż [...], córka [...] oraz syn [...], każdy w [...] części. Na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego [...] stwierdzono, że spadek po [...], zmarłym dnia [...] marca 2010 r. nabyły: żona [...], córka [...], córka [...], każda w [...] części. Zgodnie z ustaleniami organu, obecnie działka nr [...] stanowi działkę nr [...] (ark. mapy [...]), działka nr [...] stanowi działkę nr [...] (ark. mapy [...]), zapisane są one w księdze wieczystej KW nr [...] jako własność Miasta [...]. Natomiast działka nr [...] stanowi działkę nr [...] (ark. mapy [...]) zapisaną w księdze wieczystej KW nr [...] jako własność Miasta [...], oddaną w użytkowanie wieczyste na rzecz osób fizycznych.

Organ wskazał, że ustawa z dnia [...] czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli, przewidywała obowiązek bezpłatnego odstąpienia na własność gminy gruntów, w ilości nie przekraczającej 20% wartości wszystkich dzielonych działek. Jednocześnie brak było zobowiązania nałożonego na Skarb Państwa do ustalenia odszkodowania za przejmowane grunty. Obecnie obowiązujące przepisy prawa również nie zawierają dyspozycji nakazującej ustalenie odszkodowania przez starostę za bezpłatne odstąpienie (zrzeczenie się) gruntów, w trybie ww. ustawy. Dlatego też, zdaniem starosty powołany we wniosku przepis art. 129 ust. 5 pkt. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami nie może mieć zastosowania w sprawie. Skoro zatem brak jest przepisu prawnego, w oparciu o który można wydać rozstrzygnięcie w przedmiocie żądania strony, to uzasadnia to umorzenie postępowania w niniejszej sprawie. Organ wskazał także, że utrata własności nieruchomości w wyniku zawarcia umowy cywilnoprawnej, tak jak to miało miejsce w przedmiotowej sprawie, nie daje podstaw do ubiegania się o ustalenie odszkodowania w postępowaniu administracyjnym z tytułu utraty prawa własności, na podstawie przepisów dotyczących wywłaszczenia nieruchomości a nadto, że zgodnie z treścią postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 1993 r., sygn. akt I CRN 41/93 dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie o odszkodowania za nieruchomości odstąpione umową notarialną bezpłatnie na rzecz Skarbu Państwa, w trybie art. 5 i 13 ustawa z dnia 26 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli.

Organ wskazał, że ustawa z dnia 26 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli, przewidywała tryb przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na podstawie umowy cywilnoprawnej. W treści powołanej umowy z dnia [...] września 1969 r. wskazano, że zrzeczenie się prawa własności nieruchomości nastąpiło na podstawie ówcześnie obowiązującego art. 179 Kodeksu cywilnego. Tym samym, w ocenie organu, brak jest uzasadnienia do ustalenia przez Starostę odszkodowania, w oparciu o podstawę prawną wskazaną we wniosku tj. art. 129 ust. 5 pkt. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami gdyż aktualnie obowiązujące przepisy prawa nie przewidują możliwości ustalenia odszkodowania w takiej sytuacji. W związku z tym, organ uznał, że zasadnym jest umorzenie przez organ I instancji postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie.

Pismem z dnia [...] czerwca 2018 r., skarżący wnieśli odwołanie od decyzji organu I instancji, zarzucając jej naruszenie:

1) art. 129 ust. 5 pkt. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 121 z późn. zm., dalej: u.g.n.), poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe uznanie, że art. 129 ust. 5 pkt. 3 nie może mieć zastosowania w niniejszej sprawie oraz, że brak jest przepisu prawnego, w oparciu o który można wydać rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie,

2) art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 z późn. zm., dalej: k.p.a.), poprzez umorzenie postępowania, mimo że nie zachodzą przesłanki do jego umorzenia, a sprawa winna być merytorycznie rozstrzygnięta,

3) art. 105 § 1 k.p.a., poprzez przyjęcie za podstawę umorzenia postępowania okoliczności merytorycznych, które to okoliczności powinny być zbadane przez organ i powinny stanowić podstawę decyzji merytorycznie rozstrzygającej sprawę,

4) art. 6, 7, 8 i 9 w zw. z art. 75 § 1, art. 77 i art. 78 k.p.a., poprzez wydanie decyzji w całkowitej sprzeczności z obowiązującymi przepisami prawa, niezebranie materiału dowodowego koniecznego dla podjęcia prawidłowego rozstrzygnięcia oraz nierozważenie dowodów przedstawionych przez wnioskodawców.

Wojewoda, decyzją z dnia [...] lutego 2019 r., nr [...], utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia, organ odwoławczy wskazał, że co do zasady art. 129 ust 5 pkt 3 u.g.n. ma zastosowanie do tzw. "starych" wywłaszczeń, które miały miejsce przed wejściem w życie obowiązującej ustawy o gospodarce nieruchomościami, jednak za każdym razem należy wziąć pod uwagę specyfikę konkretnej sprawy i to, że podstawy do ustalenia takiego odszkodowania nie stanowi wyłącznie sam art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. Wskazany przepis ma charakter procesowy, a nie materialnoprawny. Co za tym idzie, obowiązek ustalenia odszkodowania musi wynikać z odrębnych podstaw prawnych. Ustalenie odszkodowania może nastąpić, jeśli obecnie obowiązujące przepisy prawa materialnego przewidują odszkodowanie za określony sposób lub formę pozbawienia praw do nieruchomości w przeszłości. Tymczasem, zdaniem organu odwoławczego, w obowiązujących przepisach, poza przepisem blankietowym, jakim jest art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. brak jest przepisu, który przewidywałby odszkodowanie za przeniesienie nieruchomości w trybie art. 13 ust. 1 ustawy z 1948 r. Przepis taki nie istniał również w dacie przeniesienia prawa własności na mocy aktu notarialnego z [...] września 1969 r. Jak wynikało z literalnego brzmienia powołanego art. 13 ust. 1 ustawy z 1948 r. odstąpienie gruntu na własność podmiotu publicznego następowało bezpłatnie (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 8 maja 2015 r., sygn. akt II SA/Łd 11/15, oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 25 lipca 2018 r., sygn. akt IV SA/Po 1152/17 orzeczenia.nsa.gov.pl). Wobec powyższego, w ocenie organu II instancji, nie jest możliwe ustalenie odszkodowania za ww. działki, przez co postępowanie w tym zakresie zostało przez organ I instancji umorzone jako bezprzedmiotowe.

Odnosząc się do zarzutów odwołania, organ odwoławczy wskazał, że nie zaprzecza, że odjęcie prawa własności w przedmiotowej sprawie stanowiło formę wywłaszczenia nieruchomości, jednak specyfika przedmiotowej sprawy powoduje, że jak już podano powyżej - nie może być mowy o ustaleniu odszkodowania w sytuacji w której dawne przepisy wprost stanowiły o bezpłatnym przejęciu prawa własności, a zatem nie może być mowy o naruszeniu art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. Bez znaczenia pozostaje przy tym fakt, że "wnioskodawcy nie mieli wpływu na wydaną decyzję". Odwołujący wskazali, że organ I instancji pominął przy tym kontekst historyczny tego wywłaszczenia, a mianowicie fakt, iż w "Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej notariat został upaństwowiony, a notariusze stali się pracownikami państwowymi, a od 1964 roku do obowiązków biur notarialnych należało m.in. prowadzenie ksiąg wieczystych". Podkreślono, że przystąpienie do aktu notarialnego nie było czynnością dobrowolną, a obowiązkiem wynikającym z wydanej decyzji, na którą zresztą powołano się w treści aktu notarialnego. Odnosząc się do tak sformułowanego zarzutu wskazać należy, iż nie jest rzeczą organów administracji publicznej dokonywanie ocen obowiązującego dawniej prawa. Organ odwoławczy, doszedł do wniosku, że w przedmiotowej sprawie wystąpił oczywisty brak podstawy prawnej i faktycznej do merytorycznego rozpatrzenia wniosku o ustalenie odszkodowania, co w konsekwencji dało podstawę do wydania decyzji umarzającej (art. 105 § 1 k.p.a.). Tym samym, zarzut naruszenia art. 105 § 1 k.p.a. również uznał za bezzasadny.

Pismem z dnia [...] marca 2019 r., skarżący wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, skargę na decyzję organu odwoławczego. Skarżący zarzucili wydanemu rozstrzygnięciu naruszenie:

1) art. 6, art. 7, art. 8, art. 15, art. 77 § 1, art. 78, art. 107 § 3, art. 136 i art. 11 k.p.a., poprzez ograniczenie ponownego rozpoznania sprawy do powtórzenia ustaleń dokonanych przez organ I instancji i do uznania tych ustaleń za trafne oraz poprzez zaniechanie przeprowadzenia własnego postępowania dowodowego i wydanie decyzji utrzymującej w mocy decyzję umarzającą postępowanie w oparciu o informacje zebrane przez organ I instancji, podczas gdy obowiązkiem organu jest ustalenie prawdy materialnej i przeprowadzenie dowodów w sposób pozwalający na wyjaśnienie sprawy,

2) art. 105 § 1 k.p.a., poprzez utrzymanie w mocy decyzji umarzającej postępowanie, mimo że nie zachodzą przesłanki do jego umorzenia, a sprawa winna być merytorycznie rozstrzygnięta,

3) art. 105 § 1 k.p.a. poprzez powtórzenie błędu organu I instancji, polegającego na przyjęciu za podstawę umorzenia postępowania okoliczności merytorycznych, które to okoliczności powinny być zbadane przez organ i powinny stanowić podstawę decyzji merytorycznie rozstrzygającej sprawę,

4) art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe uznanie, że art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. nie może mieć zastosowania w niniejszej sprawie oraz, że brak jest przepisu prawnego, w oparciu o który można wydać rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie,

5) art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. w zw. z art. 98 ust. 3 u.g.n. w zw. z art. 128 ust. 1 u.g.n., art. 129 ust. 1 u.g.n., art. 130 u.g.n., art. 132 u.g.n., art. 134 u.g.n. i art. 21 ust. 2 Konstytucji RP, poprzez niewydanie decyzji ustalającej odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości.

W oparciu o powyższe zarzuty, skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

Wojewoda, pismem z dnia [...] kwietnia 2019 r., złożonym w odpowiedzi na skargę, wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Spór w rozpoznawanej sprawie dotyczy możliwości ustalenia odszkodowania w trybie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., w sytuacji, gdy pozbawienie skarżących praw do nieruchomości nastąpiło bez odszkodowania, w trybie art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz. U. Nr 35, poz. 240 z późn. zm.).

Jak wskazano w treści art. 128 u.g.n., wywłaszczenie własności nieruchomości, użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej odpowiadającym wartości tych praw (ust. 1). Jeżeli na wywłaszczanej nieruchomości lub prawie użytkowania wieczystego tej nieruchomości są ustanowione inne prawa rzeczowe, odszkodowanie zmniejsza się o kwotę równą wartości tych praw (ust. 2). Jeżeli na wywłaszczanej nieruchomości, stanowiącej własność jednostki samorządu terytorialnego, jest ustanowione prawo użytkowania wieczystego, odszkodowanie zmniejsza się o kwotę równą wartości tego prawa (ust. 3). Odszkodowanie przysługuje również za szkody powstałe wskutek zdarzeń, o których mowa w art. 120 i 124-126. Odszkodowanie powinno odpowiadać wartości poniesionych szkód. Jeżeli wskutek tych zdarzeń zmniejszy się wartość nieruchomości, odszkodowanie powiększa się o kwotę odpowiadającą temu zmniejszeniu (ust. 4).

W art. 129 u.g.n. wskazano natomiast, że odszkodowanie ustala starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, w decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości, z zastrzeżeniem ust. 5 (ust. 1). Jeżeli w ramach odszkodowania została przyznana nieruchomość zamienna, w decyzji, o której mowa w ust. 1, podaje się dodatkowo oznaczenie nieruchomości zamiennej według treści księgi wieczystej oraz według katastru nieruchomości, jej wartość oraz wysokość dopłaty (ust. 3). Zgodnie z ust. 5, starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu:

1) w przypadkach, o których mowa w art. 98 ust. 3, art. 106 ust. 1 i art. 124-126;

2) na wniosek podmiotu realizującego cel publiczny lub właściciela wywłaszczonej nieruchomości;

3) gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie.

Jak więc wynika z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., w którym podstaw do ustalenia odszkodowania dopatrują się skarżący, dla uwzględnienia takich roszczeń wymagane jest by doszło do pozbawienia skarżących praw do nieruchomości, by nastąpiło to bez ustalenia odszkodowania, ale tylko wówczas, gdy obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie.

W ocenie Sądu, nie budzi wątpliwości, że zarówno pierwsza, jak i druga przesłanka zostały spełnione. Braki postępowania dowodowego nie pozwalają jednak na chwilę obecną zająć jednoznacznego stanowiska co do ostatniej przesłanki. Kwestia ta będzie musiała zostać wyjaśniona szczegółowo przez organ.

W pierwszej kolejności, wyjaśnić należy, że w ocenie Sądu, przepis art. 129 ust. 5 u.g.n. ma zastosowanie także do stanów faktycznych powstałych przed wejściem w życie u.g.n., czyli do stanów faktycznych polegających na odjęciu, przejęciu lub ograniczeniu prawa własności bez ustalenia należnego odszkodowania. Odmienne stanowisko stałoby poza tym w sprzeczności z konstytucyjną zasadą ochrony własności (art. 64 Konstytucji) a przede wszystkim z zasadą wyrażoną w art. 21 ust. 2 Konstytucji, gwarantującą prawo do odszkodowania w przypadku wywłaszczenia. W orzecznictwie zwracano również uwagę, że brak przyznania odszkodowania za pozbawienie własności pozostawałby w sprzeczności z art. 1 Protokołu Nr 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonego w dniu 20 marca 1952 r. a ratyfikowanego przez Polskę w dniu 10 października 1994 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 26, poz. 175), który podkreśla konieczność utrzymywania uzasadnionego prawnie zaufania obywateli do Państwa i prawa pochodzącego od Państwa, jako elementu składającego się na zasadę praworządności i zobowiązującego władze do eliminowania dysfunkcyjnych regulacji z systemu prawnego i naprawiania pozaprawnych praktyk (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 czerwca 2018 r., sygn. akt: II SA/Gd 231/18, LEX nr 2509158).

W ocenie Sądu, nie ma wątpliwości, że skarżący (a dokładnie ich spadkodawcy), zostali pozbawieni praw do nieruchomości. Jak bowiem wskazał organ, aktem notarialnym rep. [...] z dnia [...] października 1965 r., [...] nabyli m.in. nieruchomość, której dotyczy sprawa, pod warunkiem, że Skarb Państwa nie wykona prawa pierwokupu. Aktem notarialnym rep. [...] przeniesiono własność ww. nieruchomości na nabywców. Następnie, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa, decyzją nr [...] z dnia [...] lipca 1967 r. zatwierdziło, na wniosek [...], plan podziału nieruchomości położonej w [...] oznaczonej jako działka nr [...]. Na wnioskodawcę nałożono obowiązek bezpłatnego odstąpienia 35% dzielonego gruntu na rzecz Skarbu Państwa, tj. [...] m2. Na skutek odwołania Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa, decyzją nr [...] z dnia [...] listopada 1967 r., uchyliło zaskarżoną decyzję w części dotyczącej obowiązku bezpłatnego odstąpienia 35% dzielonego gruntu na rzecz Skarbu Państwa. Jednocześnie zobowiązano właściciela do przekazania około 20% gruntu na rzecz Skarbu Państwa. Powyższe decyzje wydano na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz.U. z 1948 r. Nr 35, poz. 240 ze zm.). Zgodnie z art. 13 ust. 1 ww. ustawy, właściciel nieruchomości, podlegającej podziałowi, obowiązany jest odstąpić bezpłatnie na własność gminy grunty - przeznaczone w planie zagospodarowania przestrzennego pod ulice, place, drogi - na cele użyteczności publicznej, jak również na cele przyszłej polityki terenowej osiedla w ilości, nie przekraczającej 20% wartości wszystkich działek, obliczonej w myśl art. 16. Mając na uwadze treść ww. decyzji administracyjnych aktem notarialnym zawartym dnia [...] września 1969 r. [...] zrzekli się na rzecz Skarbu Państwa, w trybie ówcześnie obowiązującego art. 179 Kodeksu cywilnego, własności nieruchomości oznaczonej na ww. datę jako działki nr: [...], [...], [...] położone w [...].

Pomimo tego, że przejście prawa własności nastąpiło w drodze czynności cywilnoprawnej – zrzeczenia się własności w drodze aktu notarialnego, nie budzi wątpliwości Sądu, że spadkodawcy nie działali w warunkach swobody typowej dla stosunków cywilnoprawnych. Podpisanie oświadczenia o zrzeczeniu się nieruchomości było ściśle zdeterminowane treścią decyzji administracyjnej nakazującej obowiązek bezpłatnego odstąpienia na rzecz Skarbu państwa 20% dzielonego gruntu, do której odnosił się także akt notarialny Rep. [...]. Należy też zauważyć, że kwestia ta nie jest sporna w rozpoznawanej sprawie. Organ odwoławczy wskazał bowiem wprost, że nie zaprzecza, że odjęcie prawa własności w przedmiotowej sprawie stanowiło formę wywłaszczenia nieruchomości.

W ocenie Sądu, spełnienie drugiej z przesłanek także nie budzi wątpliwości. Zarówno bowiem z treści decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej ([...]) jak i z aktu notarialnego zrzeczenia się nieruchomości oraz z treści przepisu będącego podstawą tych czynności (art. 13 ust. 1 ustawy o podziale), wynika, że odstąpienie ma nastąpić bezpłatnie. Skoro więc pozbawienie praw do nieruchomości nastąpiło bezpłatnie, to nie doszło do ustalenia odszkodowania z tego tytułu. Kwestia ta również nie jest w sprawie sporna.

Spornym w sprawie jest jedynie spełnienie trzeciej z przesłanek zastosowania art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., tzn., stwierdzenie, że obowiązujące przepisy przewidują w danej sytuacji ustalenie odszkodowania.

Jak wskazuje się w orzecznictwie, który to pogląd Sąd w całości podziela, obowiązek ustalenia odszkodowania musi wynikać z odrębnych podstaw prawnych. Zatem ustalenie odszkodowania może nastąpić, jeżeli obecnie obowiązujące przepisy prawa przewidują przyznanie odszkodowania za określony sposób lub formę pozbawienia praw do nieruchomości, tożsamy ze sposobem pozbawienia własności nieruchomości w przeszłości. W każdym przypadku należy zatem ocenić, czy pozbawienie praw przed wejściem w życie u.g.n. nastąpiło w takiej formie prawnej lub przy zastosowaniu takiej instytucji prawnej, która znajduje odzwierciedlenie w obecnie obowiązującej formie przejmowania praw do nieruchomości. Warunkiem zastosowania instytucji, o której mowa w art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., jest uprzednie stwierdzenie, że doszło do pozbawienia prawa własności. Nie ma też znaczenia czy z przepisów, na podstawie których następowało przejęcie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa wynikało, że podmiotowi który utracił prawo własności nieruchomości należało się odszkodowanie. Nie ma zatem znaczenia, że przepisy, na podstawie których doszło do przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, nie przewidywały odszkodowania, lub wprost stwierdzały bezpłatność przejęcia nieruchomości. Bowiem stosownie do treści art. 129 ust. 5 pkt 3 istotne jest tylko, czy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy jego ustalenie przewidują. Tym obowiązującym obecnie przepisem odpowiadającym przepisom art. 8 ust. 1 i 13 ust. 1 ustawy o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli jest art. 98 u.g.n. Z brzmienia tego przepisu wynika, że jedyne przesłanki warunkujące powstanie prawa do odszkodowania, które muszą wystąpić, to: podział nieruchomości dokonany na wniosek właściciela oraz wydzielenie w trakcie takiego podziału konkretnych działek pod drogi publiczne (zgodnie z zapisami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego lub zapisami decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu). Jeśli te dwie przesłanki zostają spełnione, to z dniem w którym decyzja zatwierdzająca podział staje się ostateczna albo orzeczenie o podziale prawomocne, działki gruntu wydzielone pod drogi przechodzą z mocy prawa odpowiednio na własność gminy, powiatu, województwa lub Skarbu Państwa. Z dniem zaś odjęcia prawa własności byłemu właścicielowi przysługuje żądanie zapłaty odszkodowania (wyrok naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 maja 2017 r., sygn. akt: I OSK 2263/15, LEX nr 2325367).

Z uwagi na brak pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego przez organy, nie sposób jednoznacznie przyjąć, czy w rozpoznawanej sprawie, znajdą zastosowanie powyższe rozważania i przywołany przepis art. 98 ust. 1 u.g.n. Należy bowiem zaznaczyć, że na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy o podziale, ten sposób pozbawienia własności nieruchomości miał zastosowanie do gruntów przeznaczonych pod ulice, place, drogi jak również na cele przyszłej polityki terenowej osiedla. Przepis obecnie obowiązującego art. 98 ust. 1 u.g.n. ma jednak węższe zastosowanie, gdyż dotyczy tylko działek gruntu wydzielonych pod drogi publiczne. Odnosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, zauważyć należy, że decyzja Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej ([...]), mimo że odwołuje się do przepisów ustawy o podziale, nie wskazuje jednoznacznie sposobu przeznaczenia otrzymanych gruntów (nawiązując jednak do urządzania ulic). Należy też wskazać, że z zawartych w aktach sprawy wydruków z ewidencji gruntów i budynków wynika, że działki o obecnych numerach [...] i [...] są użytkowane jako drogi, jednakże ewidencja wskazuje, co do działki nr [...], że jest to teren mieszkaniowy.

Zaistniałe braki w ustaleniach faktycznych organów nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie, na tym etapie, czy gdyby właściciele spornej w sprawie nieruchomości dokonywali jej podziału nie w roku 1967, lecz obecnie, zastosowanie w ich przypadku znalazłby przepis art. 98 ust. 1 u.g.n. a więc, czy wobec tego, na mocy art. 98 ust. 3 u.g.n., skarżący otrzymaliby odszkodowanie za przejęte działki.

Ponownie prowadząc sprawę, organ winien więc przede wszystkim ustalić przyczyny wydania decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej ([...]) z uwzględnieniem przeznaczenia przejętych nieruchomości w planie zagospodarowania przestrzennego. Jeśli, z ustaleń organu będzie wynikało, że przeznaczenie to kwalifikowałoby grunt do przejęcia także na mocy art. 98 ust. 1 u.g.n., organ winien powziąć dalsze czynności celem ustalenia należnego odszkodowania.

W ocenie Sądu, wobec stwierdzenia naruszenia przez organ art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. i jednoczesnego zwrócenia organowi uwagi na prawidłową wykładnię art. 129 ust. 5 pkt 3 i art. 98 ust. 1 u.g.n., celem odpowiedniego nakierowania prowadzonego postępowania, rozpoznawanie dalszych zarzutów skargi byłoby przedwczesne i zbędne.

W tym stanie rzeczy, wobec naruszenia przez organy wskazanych przepisów wydane decyzje podlegają uchyleniu, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.). O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.