Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 1635/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-01-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Hanna Kamińska (spr.) Sędzia NSA Ludmiła Jajkiewicz Sędzia del. WSA Izabella Janson Protokolant Kacper Tybuszewski po rozpoznaniu w dniu 16 stycznia 2020 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 marca 2017 r. sygn. akt III SA/Po 771/16 w sprawie ze skargi [...] na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 2 marca 2017 r., sygn. akt III SA/Po 771/16 oddalił skargę [...] na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 20 maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Wyrok zapadł na tle następujących okoliczności sprawy:

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 13 czerwca 2013 r., sygn. akt III SA/Po 625/13 uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) z 23 marca 2011 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z 3 lutego 2011 r. odmawiającą [...] – dalej: skarżącemu, stronie lub wnioskodawcy - umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

ZUS decyzją z 15 listopada 2013 r., odmówił skarżącemu umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek: na ubezpieczenie społeczne za okres od [...]

Orzekając na skutek wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy ZUS decyzją z 5 marca 2014 r., ponownie odmówił stronie umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 16 września 2014 r., sygn. akt III SA/Po 498/14, uchylił decyzję organu z 5 marca 2014 r. wraz z poprzedzającą ją decyzją z 15 listopada 2013 r.

W uzasadnieniu Sąd wskazał, że organ nie poddał należytej analizie możliwości płatniczych skarżącego, a także nie dokonał wystarczającej oceny czy spłata należności jest realna. Żona skarżącego, a w konsekwencji pośrednio także strona, korzystają z pomocy społecznej i w okresach braku zatrudnienia żony skarżącego dochody rodziny kształtują się poniżej kwoty minimum socjalnego, co świadczy o rzeczywiście trudnej sytuacji materialnej. Ponadto obciążenie skarżącego koniecznością spłaty należności dodatkowo pogłębi stan niewypłacalności, czy wręcz ubóstwa wnioskodawcy.

Zdaniem WSA organ nie wykonał nałożonego obowiązku wszechstronnego rozpatrzenia wszystkich okoliczności sprawy. Przeprowadzona przez ZUS ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego musi, więc być uznana za dowolną, a przez to nie mogła ona doprowadzić do prawidłowych ustaleń faktycznych i stać się podstawą prawidłowej subsumcji pod normę prawną. Tak przeprowadzone postępowanie nie daje odpowiedzi na pytanie, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz oceny możliwości ich zaspokojenia w przypadku, gdyby doszło do opłacenia należności z tytułu składek.

Sąd wskazał, że rozpatrując sprawę ponownie organ winien przeanalizować należycie możliwości płatnicze skarżącego, stan zdrowia jego oraz jego rodziny, stan majątku oraz warunki bytowe pod kątem możliwości spłaty należności bez naruszania możliwości zapewnienia podstawowych potrzeb życiowych, mając na uwadze także rozważenie możliwości umorzenia odsetek od naliczonych należności.

ZUS decyzją z 19 października 2015 r. odmówił skarżącemu umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek.

W uzasadnieniu organ stwierdził, że w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność określona w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 121, dalej: u.s.u.s. lub ustawa), mimo, iż nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej. Skarżący posiadał majątek w postaci ruchomości i nieruchomości, na której organ dokonał zabezpieczenia swoich należności. Nadto skarżący pobiera świadczenie rentowe wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym, z którego ZUS prowadzi postępowanie egzekucyjne poprzez dokonywane potrącenia w kwocie [...] zł miesięcznie. Dotychczas żaden uprawniony organ nie wydał postanowienia o braku majątku, z którego można by egzekwować należności, zatem nie było również oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Organ I instancji nie znalazł podstaw do umorzenia zaległości z tytułu nieopłaconych składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s., gdyż dochód w gospodarstwie domowym skarżącego, nawet po dokonaniu potrącenia, kształtuje się na poziomie minimum socjalnego. Strona pobiera świadczenie rentowe oraz zasiłek pielęgnacyjny, a małżonka otrzymuje świadczenie emerytalne. Nadto sytuacja zdrowotna wnioskodawcy nie uzasadnia zastosowania instytucji umorzenia, bowiem uzyskuje on świadczenie rentowe, związane ze stanem zdrowia. Przy tym niezrozumiałe jest utrzymywanie przez skarżącego dwóch pojazdów i ponoszenie kosztów ich ubezpieczenia.

Orzekając na skutek wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy ZUS decyzją z 20 maja 2016 r., uchylił w całości swoją decyzję z 19 października 2015 r. i ponownie odmówił umorzenia należności z tytułu składek.

W uzasadnieniu organ odwoławczy podkreślił, że w decyzji organu I instancji ustalono nieprawidłowo wysokość należności z tytułu składek.

Organ II instancji podkreślił, że dochody uzyskiwane przez skarżącego i żonę znacznie przekraczają poziom minimum socjalnego, nawet po dokonywanych przez ZUS potrąceniach ze świadczenia rentowego. Powyższe nie potwierdza trudnej sytuacji finansowej skarżącego. W związku z tym nie wykazano zaistnienia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 2003 r. Nr 141, poz. 1365; dalej: rozporządzenie), a rodzina skarżącego nie jest pozbawiona środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.

Organ odwoławczy podał, że stan zdrowia skarżącego został uznany za okoliczność pozbawiającą możliwości uzyskiwania dochodu, jednakże właśnie z uwagi na stan zdrowia przyznano stronie świadczenie rentowe oraz zasiłek pielęgnacyjny, będące źródłem utrzymania i zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Fakt sprawowania opieki nad skarżącym przez małżonkę nie ma wpływu na wysokość uzyskiwanych przez nią dochodów z uwagi na przyznane żonie skarżącego świadczenie emerytalne.

W ocenie organu II instancji posiadanie przez skarżącego pojazdów jest niezrozumiałe, a koszty ich utrzymania zbyteczne, tym bardziej w powoływanej, trudnej sytuacji finansowej rodziny. Istnieje, bowiem wiele form wyzbycia się pojazdu - m. in. przez złomowanie, czy też sprzedaż całego pojazdu, a ewidentną korzyścią jest brak konieczności dokonywania opłat z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia OC.

Odnosząc się do poruszanej przez WSA w Poznaniu kwestii realności spłaty zadłużenia z tytułu składek ZUS ustalono, że postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Dyrektora I Oddziału ZUS w Poznaniu jest skuteczne i systematycznie dokonywane są potrącenia ze świadczenia rentowego w wysokości [...] zł.

Uzasadniając oddalenie skargi strony na powyższą decyzję WSA w Poznaniu wskazał, że ZUS w stosunku do swoich wcześniejszych rozstrzygnięć, odniósł się do problematyki składek określonych w innej wysokości niż w swoich uprzednich decyzjach. Analiza stanu konta skarżącego wskazała, że część składek dotyczyła żony strony, jako osoby współpracującej i nie podlegała umorzeniu. W związku z powyższym organ wydał odrębną decyzję, na podstawie, której umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego w części. Dokonując ponownego rozpatrzenia wniosku strony o umorzenie należności organ dokonał analizy jego sytuacji rodzinnej i finansowej. Skarżący pobiera świadczenie rentowe w wysokości [...] zł brutto ([...] zł netto), które po dokonaniu potrąceń na rzecz zaległych składek wynosi [...] zł. Ponadto otrzymuje on zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...] zł. Żona skarżącego, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, otrzymuje emeryturę w kwocie [...]zł netto. Zadeklarowane miesięczne wydatki skarżącego wynoszą [...] zł miesięcznie. Skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości położonej w Międzychodzie, na której ZUS dokonał zabezpieczenia wierzytelności z tytułu składek. Posiada również dwa samochody - [...]. Skarżący i jego małżonka posiadają orzeczony stopień niepełnosprawności

Sąd I instancji podniósł, że wydanie zaskarżonej decyzji zostało poprzedzone wyczerpującym zebraniem i analizą materiału dowodowego z uwzględnieniem oświadczeń skarżącego oraz wskazań zawartych w wyroku WSA w Poznaniu z 16 września 2014 r. Na tej podstawie organ dokonał prawidłowych ustaleń w zakresie sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, które nie były przez niego kwestionowane przez skarżącego. Tym samym w sprawie nie zaistniała przesłanka całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek.

W ocenie WSA w stosunku do skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, które pozwala na comiesięczne potrącenie ze świadczenia rentowego kwoty, która częściowo prowadzi do spłaty części zaległych należności. Nie ma, więc podstaw do uznania, że egzekucja należności nie pozwoli na uzyskanie środków nawet na pokrycie kosztów egzekucyjnych.

Sąd podkreślił, że zebrany w toku postępowania administracyjnego materiał dowodowy nie dawał podstaw do przyjęcia, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Została tym samym spełniona przesłanka umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Stanowisko organu w tym zakresie zostało należycie uzasadnione i nie przekracza granic uznania administracyjnego. Organ wziął również pod uwagę, że skarżący wraz z żoną nie korzystają ze świadczeń pomocy społecznej. Ponadto ich łączne dochody w chwili rozpoznawania sprawy po raz kolejny przekraczały minimum socjalne obliczane przez Główny Urząd Statystyczny.

WSA podał, że organ uwzględnił stan zdrowia skarżącego i orzeczony stopień niepełnosprawności i niezdolność do pracy. Ta ostatnia nie ma wpływu na możliwości zarobkowe skarżącego, gdyż otrzymuje on świadczenie rentowe aż do momentu uzyskania prawa do pobierania emerytury. Tym samym przychód skarżącego jest niezależny od jego zdolności do pracy. Żona skarżącego otrzymuje świadczenie emerytalne, którego wypłata jest również niezależna od zdolności do pracy. Okoliczność, że wcześniejsza decyzja organu została uchylona z uwagi na przekroczenie granic uznania administracyjnego nie oznacza, że ponownie rozpatrując wniosek skarżącego o umorzenie należności organ miał obowiązek wydania tylko decyzji pozytywnej dla skarżącego. Organ był zobowiązany do przeprowadzenia prawidłowego postępowania i odniesienia się do wszystkich przesłanek umorzenia należności wymienionych zarówno w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jak i w rozporządzeniu. Organ przeanalizował zaistnienie powyższych przesłanek, co po raz kolejny doprowadziło do uznania, że skarżący nie spełnia przesłanek umorzenia należności. Powyższa konkluzja pozostaje w granicach uznania administracyjnego. Już po wydaniu wyroku WSA z 16 września 2014 r. doszło do zmiany okoliczności faktycznych sprawy, gdyż zmieniła się wysokość dochodów uzyskiwanych w rodzinie skarżącego. Organ wykonał, zatem wskazania ww. wyroku Sądu, jak również prawidłowo ocenił przesłanki umorzenia należności, przy uwzględnieniu, że ocena prawna wiąże organ w określonym stanie faktycznym.

Sąd I instancji podkreślił, że nie naruszono również przepisów postępowania, w zakresie reguł oceny dowodów. Organ odwoławczy rozważył całość zebranego w sprawie materiału dowodowego. Ocena dowodów, jakiej dokonał w tej sprawie nie wykraczała poza ramy swobodnej oceny dowodów i jako taka korzystała ona z ochrony przewidzianej w art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23; dalej: kpa). Ocena ta została dokonana z poszanowaniem zasad logiki, wiedzy i doświadczenia życiowego, została poparta przekonującą argumentacją.

[...] w skardze kasacyjnej zaskarżył powyższy wyrok w całości domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Poznaniu. Skarżący kasacyjnie wniósł także o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego oraz przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej w postępowaniu kasacyjnym udzielonej z urzędu, która nie została ona opłacona w całości. Autor skargi kasacyjnej wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:

I. Przepisów prawa materialnego w postaci:

- art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia poprzez uznanie, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie dawał podstaw do przyjęcia, że opłacenie należności z tytuły składek pozbawiłoby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a także, że niezdolność do pracy nie ma wpływu na możliwości zarobkowe skarżącego, ponieważ zarówno on, jak i jego żona otrzymują świadczenia, których wypłata jest niezależna od zdolności do pracy, mimo że:

a) obecnie skarżący otrzymuje przed potrąceniem świadczenia w łącznej kwocie ok. [...] zł netto, po potrąceniu pozostaje mu do dyspozycji niewiele ponad [...] zł netto miesięcznie, natomiast żona skarżącego otrzymuje emeryturę w kwocie ok. [...] zł netto, co łącznie daje kwotę ok. [...] zł netto miesięcznie na oboje małżonków, a więc jedynie nieznacznie przekracza minimum socjalne, a w przypadku skarżącego kasacyjnie, będącego osobą niepełnosprawną oraz opiekującą się niepełnosprawną żoną nie pozwala na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, takich jak chociażby nabycie niezbędnych leków,

b) przewlekła choroba skarżącego połączona z koniecznością opieki nad przewlekle chorą żoną pozbawiają skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności; gdyby skarżący był zdolny do pracy zarobkowej, z pewnością uzyskiwałby wyższy dochód.

II. Przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy w postaci:

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, ze zm., dalej: p.p.s.a.) oraz art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., poprzez niedostrzeżenie przez Sąd I instancji, że ZUS nie rozpoznał dostatecznie istoty sprawy, bowiem nie ustalił wszystkich niezbędnych dla prawidłowego i należytego rozstrzygnięcia okoliczności, gdyż:

a) nie został w dostateczny sposób zbadany i uwzględniony stan zdrowia zarówno skarżącego, jak i jego żony, a w konsekwencji nie ustalono właściwie, jakie są pełne miesięczne koszty leczenia skarżącego i jego żony oraz jakie leki winny być przez nich przyjmowane, a więc de facto, jakie są niezbędne potrzeby życiowe skarżącego i jego żony,

b) uznano, że przychód skarżącego oraz jego żony jest niezależny od zdolności do pracy, bez zbadania, czy w przypadku gdyby skarżący i jego żona nie byli pozbawienia zdolności do pracy i mogli podjąć normalne zatrudnienie, uzyskiwaliby wyższy łączny dochód, niż uzyskiwany obecnie.

Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżący kasacyjnie przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej. W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a.

W sytuacji gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz przepisów postępowania w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega zarzut naruszenia przepisów postępowania. Dopiero wówczas, gdy okaże się, że stan faktyczny przyjęty przez Sąd I instancji jest prawidłowy można przejść do kontroli jego subsumpcji pod zastosowany przepis prawa materialnego.

Kluczowym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy jest okoliczność, że sprawa już była przedmiotem orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, który wyrokiem z 16 września 2014 r., sygn. akt III SA/Po 498/14 uchylił decyzje ZUS. W związku z tym w sprawie zachodzi sytuacja przewidziana w art. 153 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu, wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekle prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Ustawodawca zawarł w tym przepisie dwie odrębne instytucje pozostające ze sobą w związku i mające znaczenie w kontekście związania nimi zarówno sądu, który je sformułował, jaki i organu, do którego są one bezpośrednio adresowane. Ocena prawna zawarta w wyroku sądu administracyjnego utraci moc wiążącą tylko w wypadku zmiany stanu prawnego, jeśli to spowoduje, że pogląd sądu stanie się nieaktualny, jak również w razie zmiany istotnych okoliczności faktycznych lub w razie wzruszenia orzeczenia zawierającego ocenę prawną w trybie przewidzianym prawem (np. uchylenie orzeczenia przez sąd wyższej instancji). Związanie sądu administracyjnego oceną prawną oznacza, że sąd nie może formułować nowych ocen prawnych sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Odstąpienie od tego nakazu, bezwzględnie wynikającego z art. 153 p.p.s.a., stanowi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Należy przy tym zauważyć, że związanie sądu administracyjnego własną oceną prawną przy ponownym rozpoznawaniu sprawy oznacza, że skarżący nie może skutecznie oprzeć skargi na podstawach sprzecznych z tą oceną prawną. Sąd administracyjny będzie wówczas zobowiązany do oddalenia skargi. Ograniczenie takie jest logiczną konsekwencja postanowień wnikających z art. 153 p.p.s.a.

Kontrola rozstrzygnięcia wydanego po ponownym rozpatrzeniu sprawy sprowadza się, zatem do oceny, czy organ podporządkował się wskazanym wytycznym i ocenie prawnej wyrażonej przez sąd, gdyż jest to głównym kryterium poprawności nowowydanej decyzji (zob. wyrok NSA z 20 kwietnia 2011 r., sygn. akt II OSK 792/10).

Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że autor skargi kasacyjnej nie zarzucił naruszenia art. 153 p.p.s.a. Tym samym ZUS związany był wydanym uprzednio w sprawie orzeczeniem sądu administracyjnego z 16 września 2014 r., sygn. akt III SA/Po 498/14. Co istotne organ zrealizował wytyczne oraz ocenę prawną wskazaną w tym wyroku Sądu wydając zaskarżoną decyzję.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie są zasadne zarzuty naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., poprzez niedostrzeżenie przez Sąd I instancji, że ZUS nie rozpoznał dostatecznie istoty sprawy, bowiem nie ustalił wszystkich niezbędnych dla prawidłowego i należytego rozstrzygnięcia okoliczności.

Autor skargi kasacyjnej zarzuca w aspekcie procesowym brak realizacji naczelnych zasad postępowania administracyjnego, tj. zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) i przekroczenie granic uznaniowości przez ZUS. Skutkiem tego naruszenia była odmowa umorzenia należności (zaległych odsetek za zwłokę od składek), pomimo – zdaniem skarżącego kasacyjnie – istnienia uzasadnionych przesłanek do umorzenia tych należności.

Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej w tym zakresie, że organy w sposób prawidłowy przeprowadziły postępowanie administracyjne, a WSA trafnie uznał, że w aspekcie procesowym działania ZUS były prawidłowe i zgodne z naczelnymi zasadami tego postępowania.

Podkreślenia wymaga, że ustanowiona w art. 7 k.p.a. i doprecyzowana w art. 77 § 1 k.p.a. zasada prawdy obiektywnej nakłada na organ administracji publicznej obowiązek podjęcia wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. W tym celu obliguje organy do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego pod kątem okoliczności faktycznych istotnych dla sprawy, wynikających z norm prawa materialnego. Przyjąć jednak należy, że w postępowaniu toczącym się wskutek złożenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, to przede wszystkim na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa ciężar wykazania, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3 a w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia z 2003 r. (por. wyrok NSA z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2132/11). Ponadto to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości (por. wyrok NSA z dnia 14 marca 2012 r. sygn. II GSK 149/11).

Warto również zaznaczyć, że decyzja w sprawie umorzenia należności składkowych posiada charakter uznaniowy, co oznacza, że organ może, ale nie musi udzielić stosownej ulgi, nawet w przypadku spełnienia przez podatnika przesłanek, o czym świadczy użycie w art. 28 ust. 2 i 3a u.s.u.s. wyrażenia "mogą być umarzane" oraz zastosowanie w konstrukcji § 3 ust. 1 rozporządzenia terminu "może". Nawet zatem w przypadku wystąpienia okoliczności unormowanych w ww. przepisach ZUS nie jest bezwzględnie zobowiązany do umorzenia należności składkowych. Nie oznacza to jednak, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może być dowolna. W rozpoznawanej sprawie sytuacja dowolności przy wydaniu decyzji nie miała miejsca.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo ocenił przeprowadzone postępowanie administracyjne pod kątem przestrzegania powołanych wyżej przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego i słusznie przyjął, że organ administracyjny w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i na podstawie analizy tego materiału dokonał wszechstronnej oceny ustalonych okoliczności, a stanowisko wyrażone w decyzji uzasadnił w sposób wymagany przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. W rozpoznawanej sprawie - jak wynika to z akt administracyjnych - ZUS dopuścił wszystkie dowody na okoliczność sytuacji finansowej i zdrowotnej skarżącego. Dowody te stanowiły podstawę poczynionych w sprawie niewadliwych ustaleń faktycznych. Natomiast okoliczność, że strona nie godzi się z wnioskami prawidłowo wyciągniętymi z oceny dowodów nie oznacza, iż dowody te nie zostały wyczerpująco przez organ rozpatrzone.

Uznanie za nieusprawiedliwione tej podstawy kasacyjnej, która odnosiła się do naruszenia przepisów postępowania oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjny przy ocenie ustosunkowania się Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego do stosowania prawa materialnego przez organy administracji publicznej orzeka na podstawie stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku.

Przechodząc do naruszenia przepisów prawa materialnego sformułowanych w punkcie I lit. a) i b) petitum skargi kasacyjnej, należy je uznać za niezasadne.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadzała się do ustalenia, czy zasadnie odmówiono skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, a zatem czy Sąd I instancji prawidłowo ocenił zastosowanie przez organ przepisów dotyczących tej problematyki.

W złożonym środku zaskarżenia zarzucono naruszenie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia polegające na przyjęciu, że opłacanie należności z tytułu składek nie pozbawi skarżącego oraz jego żonę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

Odnosząc się do tego zarzutu wskazać należy, że zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Treść art. 28 ust. 3a u.s.u.s. wskazuje, że decyzja w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia. Jednak wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. W przypadku stwierdzenia braku przesłanek w sprawie do umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, konieczne jest uzasadnienie takiego stanowiska, z powołaniem się na konkretne dowody lub fakty. Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w zaskarżonym wyroku zarzucanego w skardze kasacyjnej naruszenia art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

Przypomnieć należy, że w myśl § 3 ust. 1 rozporządzenia – zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (pkt 1); poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (pkt 2); przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (pkt 3).

W skardze kasacyjnej nie podważono istotnego dla dopuszczalności umorzenia składek, w trybie art. 28 cytowanej ustawy, ustalenia dokonanego przez ZUS i zaakceptowanego przez Sąd I instancji, a dotyczącego braku przesłanki całkowitej nieściągalności składek w świetle przepisów art. 28 ust. 2, 3 i 3a u.s.u.s. WSA w zaskarżonym wyroku odniósł się do ww. przesłanek zasadnie przyjmując, że żadna z nich nie zachodziła w przypadku skarżącego. W tym zakresie została dokonana analiza sytuacji życiowej (w tym zdrowotnej) i majątkowej skarżącego, prawidłowo wyważająca interes społeczny i interes strony, co znalazło odzwierciedlenie w treści uzasadnienia decyzji. W tym kontekście Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko WSA, że analiza stanu konta skarżącego wskazała, że część składek dotyczyła żony strony, jako osoby współpracującej i nie podlegała umorzeniu. W związku z powyższym organ wydał odrębną decyzję, na podstawie, której umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego w części. Skarżący pobiera świadczenie rentowe w wysokości [...] zł brutto ([...] zł netto), które po dokonaniu potrąceń na rzecz zaległych składek wynosi [...] zł. Ponadto otrzymuje on zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...] zł. Żona skarżącego, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, otrzymuje emeryturę w kwocie [...] zł netto. Zadeklarowane miesięczne wydatki skarżącego wynoszą [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca jest współwłaścicielem nieruchomości położonej w Międzychodzie, na której ZUS dokonał zabezpieczenia wierzytelności z tytułu składek. Posiada również dwa samochody - [...] Przy tym strona i jego małżonka posiadają orzeczony stopień niepełnosprawności. Wydanie zaskarżonej decyzji zostało poprzedzone wyczerpującym zebraniem i analizą materiału dowodowego z uwzględnieniem oświadczeń skarżącego oraz wskazań zawartych w wyroku WSA w Poznaniu z 16 września 2014 r. Na tej podstawie organ dokonał prawidłowych ustaleń w zakresie sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, które nie były kwestionowane przez stronę.

Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zachodziły przesłanki umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia Zgodnie z § 3 ust. 1 cyt. rozporządzenia ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Sąd I instancji zasadnie przyjął, że również w tym zakresie organ nie przekroczył granic swobodnego uznania. Dokonał bowiem analizy sytuacji życiowej i majątkowej skarżącego i jego rodziny, prawidłowo wyważając interes społeczny i interes strony, co znalazło odzwierciedlenie w treści uzasadnienia decyzji. W tym kontekście Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko WSA, według którego nieopłacenie należności z tytułu składek nie pozbawi skarżącego i jego małżonkę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Reasumując należy podkreślić, że umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter wyjątkowy i zarezerwowane jest dla sytuacji nadzwyczajnych, które jednak w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą. Wskazać również należy, że umorzone składki w istocie pokrywają inni ubezpieczeni. Toteż, dbając o stan finansów funduszów emerytalno - rentowych Zakład Ubezpieczeń Społecznych musi każdorazowo ważyć zasadność podejmowanego rozstrzygnięcia. Zaś w rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji trafnie uznał, że ustalone w sprawie możliwości płatnicze skarżącego pozwalają na systematyczne regulowanie należności.

W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną, jako niemającą usprawiedliwionych podstaw (art. 184 p.p.s.a.).

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego kasacyjnie wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu, gdyż wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest w postępowaniu określonym w art. 258-261 p.p.s.a., przy czym wniosek o przyznanie prawa pomocy oraz wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej stosownie do art. 254 § 1 p.p.s.a. składa się do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego