Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 281/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2011-09-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 2, art. 5 ust. 1, art. 8 pkt 7, art. 15 ust. 1 pkt 1-2, art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Jarosz Sędziowie WSA Maciej Dybowski (spr.) WSA Tomasz Grossmann Protokolant st. sekr. sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 września 2011 r. sprawy ze skargi A. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] lutego [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy w O. z dnia [...] stycznia 2011 r. (bez numeru); 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Wnioskiem datowanym [...] lutego 2010 r. (prezentata [...] lutego 2010 r., dalej wniosek z [...] lutego 2010 r.) A. Z. (dalej Wnioskodawczyni, Odwołująca albo Skarżąca) zwróciła się do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w O. (dalej MGOPS, Burmistrz albo organ I instancji) o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu: rozpoczęcia roku szkolnego i pokrycia wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła - na córkę K. Z.

Opisując swą sytuację rodzinno-majątkową Wnioskodawczyni podała, że w skład jej rodziny wchodzi małżonek P. Z. i córka K. Z.. Mąż Wnioskodawczyni jest rencistą, a 17-letnia córka jest uczennicą pierwszej klasy Liceum Ogólnokształcącego nr II im. Przyjaźni Polsko-Norweskiej w O.. Do tego podania Skarżąca załączyła decyzję Starosty Ostrzeszowskiego z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] lutego 2010 r.), orzekającą o uznaniu Wnioskodawczyni z dniem [...] stycznia 2010 r. za osobę bezrobotną i przyznaniu prawa do zasiłku od dnia 3 lutego 2010 r. w wysokości [...] zł miesięcznie w okresie pierwszych trzech miesięcy posiadania prawa do zasiłku i [...] zł miesięcznie w okresie kolejnych miesięcy posiadania prawa do zasiłku. Określając łączny dochód rodziny Wnioskodawczyni, organ I instancji obliczył, że wyniósł on [...] zł. Miesięczny dochód w przeliczeniu na jedną osobę wyniósł [...] zł (k. 2-10 akt administracyjnych).

Ostateczną decyzją z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...] (dalej decyzja z 26 lutego 2010 r.) organ I instancji, na podstawie art. 4 ust. 2, art. 5, art. 6, art. 8, art. 14, art. 15, art. 20 ust. 3, art. 24, art. 26 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. 2006 r., nr 139, poz. 992 ze zm., dalej uśr), §§ 2, 5 i 17 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz.U. nr 105, poz. 881 ze zm., dalej rozporządzenie z 2005 r.), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 2009 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz.U. nr 129, poz. 1058 ze zm.), art. 104 i 130 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej kpa), przyznał A. Z.: 1) kwotę [...] zł miesięcznie zasiłku rodzinnego na córkę K. I. Z. na okres od [...] lutego 2010 r. do [...] października 2010 r., 2) kwotę [...] zł jednorazowo we wrześniu 2010 r. tytułem dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na córkę K. I. Z., 3) kwotę [...] zł miesięcznie tytułem dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu pokrycia wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła, na córkę K. I. Z., na okres od [...] lutego 2010 r. do [...] czerwca 2010 r., 4) kwotę [...] zł miesięcznie tytułem dodatku do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości w której znajduje się szkoła, na córkę K. I. Z., na okres od [...] września 2010 r. do [...] października 2010 r. (k. 11 akt sądowych).

Decyzją z dnia [...] października 2010 r. nr [...] (dalej decyzja z 4 października 2010 r.), Burmistrz O. na podstawie art. "163, 104", 5, 20 ust. 3, 32 uśr i §§ 17 i 18 rozporządzenia z 2005 r., uchylił Wnioskodawczyni, począwszy od dnia [...] kwietnia 2010 r. "w całości" decyzję z [...] lutego 2010 r. przyznającą zasiłek rodzinny z dodatkami na dziecko K. Z. i odmówił od tej daty prawa do zasiłku rodzinnego na córkę Wnioskodawczyni.

Motywując podjęte rozstrzygnięcie organ I instancji wyjaśnił, że we wrześniu 2010 r. Wnioskodawczyni przedłożyła zaświadczenie o uzyskanym dochodzie, związanym z przyznaniem prawa do zasiłku dla bezrobotnych za pierwszy pełen miesiąc (marzec 2010 r.). Miesięczny dochód rodziny, po odliczeniu dochodu utraconego z 2008 r. z tytułu zatrudnienia Wnioskodawczyni i doliczeniu dochodu uzyskanego za miesiąc marzec 2010 r., wynosi [...] zł; dochód w przeliczeniu na osobę wynosi [...] zł, zatem dochód na osobę w rodzinie przekracza kwotę uprawniającą do pobierania świadczeń rodzinnych o kwotę [...] zł. W poprzednim okresie zasiłkowym 2008/09 Wnioskodawczyni nie pobierała zasiłku rodzinnego na dziecko (art. 5 ust. 3 uśr), w związku z czym nie przysługują obecnie Wnioskodawczyni świadczenia z tytułu przekroczenia dochodu (k. 14 akt administracyjnych).

Ostateczną decyzją z dnia [...] października 2010 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu (dalej SKO albo Kolegium), na podstawie art. 138 § 2 kpa uchyliło decyzję z [...] października 2010 r., przekazując sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie SKO wskazało, że gdy podmiot realizujący świadczenie rodzinne poweźmie wątpliwości co do występujących w sprawie okoliczności mających wpływ na prawo do tego świadczenia, powiadamia niezwłocznie osobę pobierającą świadczenie o konieczności złożenia w wyznaczonym terminie nie krótszym niż 14 dni, licząc od dnia otrzymania wezwania, wyjaśnień w sprawie, lub dostarczenia niezbędnych dokumentów (§ 14 ust. 1 rozporządzenia z 2005 r.). W aktach sprawy, jak i w uzasadnieniu, winno znajdować się szczegółowe wyliczenie dochodu na osobę w rodzinie wraz z jego omówieniem w sytuacji, gdy sprawa dotyczy decyzji odmownej (k. 16 akt administracyjnych).

Decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. [...] (dalej decyzja z [...] listopada 2010 r.), Burmistrz O. na podstawie art. "163, 104", 5, 20 ust. 3, 32 uśr i §§ 17 i 18 rozporządzenia z 2005 r. uchylił Wnioskodawczyni począwszy od dnia [...] kwietnia 2010 r. "w całości" decyzję z [...] lutego 2010 r., przyznającą zasiłek rodzinny z dodatkami na dziecko – K. Z., odmawiając począwszy od wskazanej daty prawa do zasiłku rodzinnego z dodatkami na córkę Wnioskodawczyni.

W uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji wskazał w szczególności, że do wniosku z [...] lutego 2010 r. Wnioskodawczyni dołączyła "świadectwo pracy, pit 11 oraz zaświadczenie PUP o uznaniu Panią za osobę bezrobotną i przyznaniu prawa do zasiłku od 03.02.2010". Przyznając prawo do świadczeń rodzinnych decyzją z [...] lutego 2010 r. "nie uwzględniono wówczas dochodu uzyskanego, gdyż w miesiącu składania wniosku nie było uzyskania dochodu za pełen miesiąc". Organ I instancji dokonał obliczenia miesięcznego dochodu rodziny Wnioskodawczyni za miesiąc marzec 2010 r., który w przeliczeniu na jedną osobę w rodzinie wyniósł [...] zł, przekraczając kwotę [...] zł, uprawniającą do pobierania świadczeń rodzinnych o 11,17 zł (k. 17 akt sądowych).

Ostateczną decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy decyzję z 9 listopada 2010 r. W uzasadnieniu SKO nie odniosło się do naruszenia § 14 ust. 1 rozporządzenia z 2005 r., na co wskazało w uzasadnieniu decyzji z 28 października 2010 r. (k. 19, 16a akt administracyjnych).

Decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. (bez numeru; dalej decyzja z 20 stycznia 2011 r.), Burmistrz O. na podstawie art. 104 kpa, 20 ust. 3, 30 uśr uznał, że kwota 846 zł wypłacona Wnioskodawczyni za okres od [...] kwietnia 2010 r. do [...] września 2010 r. tytułem zasiłku rodzinnego z dodatkami na dziecko K. Z. była świadczeniem rodzinnym nienależnie pobranym i podlega zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty zadłużenia. W zdawkowym uzasadnieniu organ I instancji powołał jedynie fakt "uprawomocnienia się decyzji o uchyleniu i odmowie [przyznania] zasiłków rodzinnych z dodatkami od 01.04.2010 na córkę" (k. 21 akt administracyjnych).

W odwołaniu od decyzji z [...] stycznia 2011 r., datowanym na dzień [...] stycznia 2011 r. Wnioskodawczyni wskazała, że decyzja ta jest niesprawiedliwa, ponieważ zadłużenie nie powstało z zaniedbania Odwołującej. Składając wniosek o przyznanie świadczeń rodzinnych w MGOPS Odwołująca złożyła wymagane dokumenty, na podstawie których decyzją z [...] lutego 2010 r. przyznano Jej świadczenia rodzinne z dodatkami na dziecko K. Z., uczęszczającą do szkoły średniej poza miejscem zamieszkania. Odwołująca przedstawiła wówczas decyzję z Urzędu Pracy o przyznaniu prawa do zasiłku dla bezrobotnych od dnia [...] lutego 2010 r., gdzie wymienione zostały kwoty, jakie w poszczególnych miesiącach będzie otrzymywała. Do września 2010 r. Odwołująca nie otrzymała żadnego zawiadomienia o brakującym zaświadczeniu o dochodach z pierwszego pełnego miesiąca pobierania świadczenia z Urzędu Pracy. O braku zaświadczenia z Urzędu Pracy, które przesądziło o konieczności zwrotu przyznanego świadczenia rodzinnego Odwołująca winna była zostać zawiadomiona odpowiednio wcześniej. Obecnie dochody Jej rodziny nie pozwalają na spłatę nieświadomie pobranych nieprzysługujących Odwołującej świadczeń. Odwołująca zwróciła się nadto z prośbą o zwolnienie Jej z kosztów zwrotu zasiłku. Do odwołania załączyła odpis tej samej decyzji PUP z [...] lutego 2010 r., którą uprzednio dnia [...] lutego 2010 r., załączyła do wniosku (k. 6 akt SKO; k. 22, 22a, 7 akt administracyjnych).

Decyzją z dnia [...] lutego 2011 r., nr [...] (dalej decyzja z [...] lutego 2011 r.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu na podstawie art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało w mocy decyzję z [...] stycznia 2011 r.

W uzasadnieniu Kolegium, cytując art. 30 ust. 1 i 30 ust. 2 pkt 1 uśr podkreśliło, że Odwołująca podpisała dnia 22 lutego 2010 r. na stronie ósmej wniosku o przyznanie świadczenia rodzinnego pouczenie o przypadkach, w których prawo do przyznania tego rodzaju świadczeń zostało wyłączone. Nadto w aktach sprawy do zaskarżonej decyzji organ I instancji dołączył decyzję SKO z [...] grudnia 2010 r., która utrzymywała w mocy decyzję tegoż organu z [...] listopada 2010 r. w przedmiocie odmowy prawa do zasiłku rodzinnego na "dzieci" [winno być "dziecko"] wraz z dodatkami. W uzasadnieniu decyzji z [...] stycznia 2011 r. "organ I instancji szczegółowo przedstawił powody, które zdecydowały o fakcie wydania decyzji nakazującej zwrot nienależnie pobranego świadczenia" . Mając na uwadze powyższe Kolegium stwierdziło, że organ I instancji wydając decyzję z [...] stycznia 2011 r., nie naruszył przepisów uśr." Skoro w przedmiotowej sprawie rozstrzygnięcie zostało poprzedzone prawidłowymi i wyczerpującymi ustaleniami", SKO nie znalazło podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji (k. 1-2 akt SKO).

W skardze do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w P. (dalej WSA) nadanej w Urzędzie Pocztowym dnia [...] marca 2011 r. A. Z. podkreśliła, że składając wniosek w MGOPS o przyznanie świadczeń rodzinnych, złożyła wszystkie wymagane dokumenty i zaświadczenia. Skarżąca szczegółowo opisała dotychczasowy przebieg postępowania, począwszy od wydania przez organ I instancji decyzji z [...] lutego 2010 r., skończywszy na wydaniu decyzji z [...] października 2010 r. Skarżąca podkreśliła, że nikt nie powiadomił Jej telefonicznie ani pisemnie o braku zaświadczenia z Urzędu Pracy. Skarżąca składając wniosek o przyznanie świadczenia rodzinnego przedstawiła decyzję z Urzędu Pracy, w której wymienione zostały kwoty pieniężne, które miała otrzymywać. Gdyby Skarżąca została zawiadomiona o braku niezbędnego zaświadczenia z Urzędu Pracy już w kwietniu 2010 r., to od czerwca 2010 r. mogłaby złożyć nowy wniosek o zasiłek, który z uwagi na pomniejszenie kwoty otrzymywanej z Urzędu Pracy z pewnością zostałby Jej przyznany. Jednocześnie Skarżąca zauważyła, że SKO w uzasadnieniu decyzji z 7 lutego 2011 r. w żaden sposób nie wspomina o zaniechaniu organu I instancji polegającym na braku zawiadomienia Skarżącej o brakującym zaświadczeniu, całą winę zaistniałej sytuacji przypisując Skarżącej. Obecnie rodzina utrzymuje się z 631,92 zł renty męża i zasiłku rodzinnego na jedno dziecko z dodatkami, z czego nie jest w stanie spłacić zadłużenia. MGOPS winien uznać swe zaniedbanie i przychylić się do wniosku o umorzenie zadłużenia (k. 4-5 akt sądowych).

W odpowiedzi na skargę z [...] marca 2011 r. nr rep. [...], SKO wniosło o oddalenie skargi, powtarzając argumentację zawartą w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] lutego 2011 r. (k. 8-9 akt sądowych).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej ppsa), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego. Wskazać również należy, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa).

Sąd podziela ustalenia organów obu instancji, jedynie w tej części, w której organy te przytoczyły przebieg zdarzeń procesowych, czyniąc je integralną częścią ustaleń Sądu.

Badając zgodność z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, Sąd ustalił, że A. Z. ma jedno dziecko – K. I. Z., ur. [...] marca 1993 r. A. Z. pozostaje w związku małżeńskim z P. Z.. Podaniem z [...] lutego 2010 r. A. Z. wniosła dnia [...] lutego 2010 r. do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w O. o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego dla Katarzyny Z., podpisując m. in. pouczenie o art. 25 ust. 1 uśr. Jednocześnie Skarżąca załączyła do tego wniosku decyzję Starosty O. z [...] lutego 2010 r. nr [...], orzekającą o uznaniu Wnioskodawczyni z dniem [...] stycznia 2010 r. za osobę bezrobotną i przyznaniu prawa do zasiłku od dnia [...] lutego 2010 r. w wysokości [...] zł miesięcznie w okresie pierwszych trzech miesięcy posiadania prawa do zasiłku oraz [...] zł miesięcznie w okresie kolejnych miesięcy posiadania prawa do zasiłku. (k. 1-10 akt administracyjnych).

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie odpisu skróconego aktu urodzenia z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...] Kierownika USC w O.; odpisów wyżej wymienionych dokumentów urzędowych, które nie nasunęły Sądowi wątpliwości odnośnie ich wiarygodności (106 § 5 ppsa w zw. z – odpowiednio - art. 244 § 1 i art. 245 kpc, i – odpowiednio – art. 252 i 253 kpc; postanowienie SN z 27.1.2006 r. III CK 369/05, OSNC 11/06/187; T. Ereciński w: Kodeks postępowania cywilnego Komentarz LexisNexis 2009 t. 1 s. 707 uw. 32).

Utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego i w doktrynie jest pogląd, że także naruszenie zasad ogólnych postępowania administracyjnego stanowić może przesłankę uchylenia decyzji administracyjnej (przykładowo- glosa J. Borkowskiego do wyroku NSA z 22.2.1984 r., SA/Po 9/84, OSPiKA 12/85/239 s. 603; wyrok SN z 5.8.1992 r., I PA 5/92; wyrok SN z 23.7.1992 r., III ARN 40/92 z aprobującymi glosami W. Tarasa – PiP 3/93/112; J. Zimmermanna – PiP 8/93/116 i n.; aprobowany przez B. Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski "Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz" 11 wydanie, C.H. Beck 2011 s. 69 nb 2). W rozpatrywanej sprawie doszło do szczególnego nasilenia naruszenia zasady praworządności (art. 6 kpa), zasady prawdy obiektywnej, zasady uwzględnienia interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 kpa), zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa (art. 8 kpa) i zasady obowiązku organów udzielania informacji faktycznej i prawnej (art. 9 kpa).

Przesłanki uzyskania oraz rodzaje przysługujących świadczeń rodzinnych zostały określone przez ustawodawcę w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Szczegółowe warunki ubiegania się o przyznanie zasiłku rodzinnego zostały określone w 2 rozdziale uśr. Zgodnie z art. 5 ust. 1 uśr – w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy - zasiłek rodzinny przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 504 zł. Warunkiem nabycia prawa do poszczególnych dodatków do zasiłku rodzinnego jest uzyskanie prawa do zasiłku rodzinnego (art. 8 in princ. uśr) i spełnienie przesłanek materialnoprawnych, określonych poszczególnymi przepisami o poszczególnych dodatkach do zasiłku rodzinnego (W. Maciejko w: A. Korcz-Maciejko, W. Maciejko Świadczenia rodzinne. Komentarz C.H. Beck 2009 r., s. 234-235 nb 2, 3).

Nie budzi wątpliwości, że w chwili składania wniosku dnia [...] lutego 2010 r. A. Z. złożyła wraz z wnioskiem wszystkie dokumenty, pozwalające Burmistrzowi na dokonanie ustaleń istotnych dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej. Niespornym jest także, że w chwili złożenia wniosku A. Z. spełniała wszystkie materialnoprawne przesłanki nabycia prawa do: zasiłku rodzinnego (art. 5 ust. 1 uśr – w szczególności dochód rodziny w przeliczeniu na osobę wynosił 306,68 zł, nie przekraczając kwoty 504 zł); dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego przez małoletnią (w dniu 26 lutego 2010 r.) K. I. Z. (art. 8 pkt 6 w zw. z art. 14 ust. 1 i 2 uśr) i dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania, w związku z dojazdem z miejsca zamieszkania do miejscowości, w której znajduje się szkoła (art. 8 pkt 7 w zw. z art. 15 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 uśr). Z tego punktu widzenia decyzja z 26 lutego 2010 r., mimo nieprecyzyjnego wskazania podstawy prawnej i zdawkowego uzasadnienia, odpowiadała prawu (k. 11 akt administracyjnych).

Prawo do świadczeń rodzinnych przysługuje jedynie osobie, spełniającej przesłanki materialnoprawne do otrzymywania danego rodzaju świadczenia rodzinnego, zatem jakakolwiek zmiana okoliczności w tym zakresie winna być niezwłocznie zgłoszona organowi wypłacającemu świadczenie, jako mogąca mieć wpływ na prawo do otrzymywania świadczenia (odpowiednio - wyrok NSA z 9.3.2007 r., I OSK 1017/06, Lex nr 323451; wyrok WSA w Łodzi z 30.7.2008 r., II SA/Łd 424/08). Zmiana sytuacji rodzinnej strony może nastąpić niejednokrotnie wiele miesięcy po ustaleniu jej prawa do świadczeń rodzinnych. Skoro ustawodawca wymaga pouczenia strony o okolicznościach, które winna zgłosić, a które mogą wystąpić wiele miesięcy później, to pouczenie takie winno być stronie udostępnione w formie zapewniającej możliwość korzystania z niego także w okresie późniejszym (J. Ostałowski Ustawa o świadczeniach rodzinnych – świadczenia nienależnie pobrane, "Samorząd Terytorialny" 2006 r., z. 4, s. 52). Jeżeli profesjonalny organ już w momencie rozstrzygania o przyznaniu świadczeń rodzinnych dysponuje wiedzą, że w nadchodzącym czasie nastąpi zmiana w postaci uzyskania dochodu (k. 7 akt administracyjnych) lub inna zmiana mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, obowiązany jest na piśmie, w sposób szczegółowy, na piśmie pouczyć ubiegającego się o te świadczenia, o okolicznościach istotnych dla utraty prawa do świadczeń i obowiązkach ciążących w konkretnej sytuacji na uprawnionym (art. 25 ust. 1 w zw. z art. 32 ust. 2 uśr w zw. z art. 8, 9, 11 i 12 kpa) – czego w niniejszej sprawie zabrakło.

Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (art. 30 ust. 1 uśr). Za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne ustawodawca uznał w art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr, na który powołało się Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W orzecznictwie sądowym wskazuje się, że nienależnie pobranym świadczeniem jest takie, które zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych, albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, na skutek okoliczności leżących po stronie świadczeniobiorcy (wyrok NSA z 1.4.2010 r., I OSK 1710/09, Lex nr 595278; wyrok WSA w Poznaniu z 9.7.2010 r., II SA/Po 130/10, Lex nr 621285; wyrok WSA w Bydgoszczy z 24.3.2010 r., II SA/Bd 130/10, Lex nr 576229).

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd, że z art. 30 ust. 1 i ust. 2 uśr wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem nienależnego świadczenia, lecz z zaistnieniem świadczenia nienależnie pobranego. Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że nienależne świadczenie jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (wyrok NSA z 14.12.2009 r., I OSK 826/09, Lex nr 558234).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy, Skarżąca błędnie została uznana za osobę obowiązaną do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, gdyż organy obu instancji nie ustaliły zaistnienia w sprawie wszystkich wyżej wskazanych przesłanek uzasadniających zwrot. Z ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika, że Skarżąca już składając dnia [...] lutego 2010 r. wniosek, doręczyła organowi I instancji odpis decyzji PUP z [...] lutego 2010 r., z której jednoznacznie wynikała wysokość zasiłku dla bezrobotnych, przyznanego Wnioskodawczyni za poszczególne miesiące (k. 7, 10 akt administracyjnych). W uzasadnieniu decyzji z [...] października 2010 r. Kolegium trafnie zwróciło uwagę na naruszenie § 14 ust. 1 rozporządzenia z 2005 r. przez MGOPS. Z naruszeniem art. 8 kpa, Kolegium nie dokonało ustaleń w tej materii i nie oceniło owych okoliczności z punktu widzenia zawinienia bądź braku zawinienia po stronie Wnioskodawczyni w decyzji z [...] grudnia 2010 r. i [...] lutego 2011 r.

W doktrynie i orzecznictwie Sądów Administracyjnych trafnie wskazuje się, że w szczególności obowiązek zwrotu świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr ma charakter następczy - uzależniony jest od tego czy strona była n a l e ż y c i e p o u c z o n a o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobieranie przyznanych jej świadczeń. Pouczenie adresowane do strony winno być czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 22.2.2002- III AUa 845/99- OSA 10/00/43, akceptowane przez J. Ostałowskiego – op. cit. s. 52). Pouczenie takie winno być zamieszczone w ulotce (z której następnie strona może korzystać w okresie późniejszym (z takiej formuły pouczeń korzystają w szczególności Powiatowe Urzędy Pracy, wręczające za potwierdzeniem odbioru zainteresowanym czterostronicowe druczki pouczeń), bądź w uzasadnieniu decyzji przyznającej świadczenie. Przedstawienie stronie do wglądu przepisów regulujących zasady przyznawania świadczeń rodzinnych, polegające na możliwości ich lektury na formularzu wniosku, następnie spoczywającym w urzędzie jako część akt sprawy, co do zasady nie wyczerpuje wymogów pouczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr (J. Ostałowski- op. cit. s. 52). Na potrzebę precyzyjnego pouczenia strony o okolicznościach istotnych z punktu widzenia przesłanek z art. 25 ust. 1 i art. 30 ust. 1 i 2 uśr, i czynienia ustaleń i rozważań, w czym organy upatrują, że zmiana ma w rzeczywistości wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, trafnie wskazały m. in.: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 7.11.2006 r.- I SA/Wa 1407/06 i SKO we Wrocławiu z 14.2.2008 r.- SKO 4315/23/08 - OwSS 3/08/66. Informacje podawane Stronie na formularzu (s. 8 druku wniosku – k. 10c v akt administracyjnych) nie posiadają waloru pouczenia w oparciu, o które można wyprowadzać dla Skarżącej w niniejszej sprawie skutki wynikające z ustawy (postanowienie Sądu Najwyższego z 9.6.2006 r.- III RN 6/99, OSNAP 9/00/343). W szczególności w punkcie 2 lit. a-e pouczenia nie ma mowy o uzyskaniu zasiłku dla bezrobotnych. Takie potraktowanie w niniejszej sprawie pouczenia, zawartego na s. 8 druku wniosku przez organy administracji, świadczy o niedokładnym ustaleniu kluczowych dla całego postępowania faktów i tym samym naruszeniu art. 7 i art. 107 § 1 i 3 kpa, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa).

Z kolei pierwotny charakter nienależności świadczenia (art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr – do którego to przepisu nie sięgały organy obu instancji w decyzji z 20 stycznia 2011 r. ani w decyzji z 7 lutego 2011 r.), wiąże się ze świadomym wprowadzeniem w błąd organu przyznającego świadczenie przez złożenie niezgodnych z prawdą zeznań, bądź przedłożenie świadomie dokumentów, przedstawiających stan faktyczny niezgodnie z prawdą (J. Ostałowski- op. cit. s. 51). Przemilczenie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy tylko wówczas rodziłoby skutek z art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr, gdyby organ stwierdził, że Stronie znane były odpowiednie przepisy prawa. Nie można mówić o świadomym wprowadzeniu organu w błąd, jeśli strona nie była świadoma prawnego znaczenia określonych faktów. W praktyce warunkiem ustalenia, że strona pobrała świadczenie nienależne, będzie stwierdzenie, że strona miała możliwość zapoznania się z przepisami regulującymi przesłanki nabywania świadczeń rodzinnych. W postępowaniu administracyjnym art. 9 kpa uchyla - co do zasady - działanie zasady ignorantia iuris nocet (R. Kędziora "Kpa. Komentarz" Wwa 2005 s. 48; J. Ostałowski- op. cit. s. 51/52).

Decyzja z [...] stycznia 2011 r. okazała się być wadliwą. Burmistrz wskazał – w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy - jedynie art. 30 uśr, nie precyzując ustępu ani punktu, mimo że przepis ten ma 10 ustępów, a kluczowy dla rozstrzygnięcia ustęp 2 cztery punkty. W uzasadnieniu Burmistrz nie przywołał żadnego ustępu ani punktu tego przepisu, nie ustalił faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w zakresie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia ani nie przedstawił aktu subsumcji. Ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że "W związku z uprawomocnieniem się decyzji o uchyleniu i odmowie [przyznania] zasiłków rodzinnych z dodatkami od 01.04.2010 r. na córkę powyższe świadczenia pobrane za okres od 01.04.2010 r. do 30.09.2010 r. są nienależnie pobrane i podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami" (k. 21 akt administracyjnych). Burmistrz nie wskazał konkretnej decyzji, która orzeczono o uchyleniu decyzji z [...] lutego 2010 r. i odmowie przyznania świadczeń rodzinnych za część okresu, o którym orzeczono w decyzji z [...] lutego 2010 r. Organ I instancji nie rozważył w szczególności, że w decyzji z [...] listopada 2010 r. mowa o uchyleniu "w całości" decyzji z [...] lutego 2010 r., choć jest rzeczą oczywistą, że doszło do uchylenia owej decyzji jedynie w części – za okres od [...] kwietnia 2010 r. do [...] października 2010 r. Ustawa o świadczeniach rodzinnych ma jedynie 72 artykuły, zatem wskazanie w podstawie prawnej "Na podstawie 163, 104", jest niezrozumiałe (k.11, 17 akt administracyjnych). Akt subsumcji z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr jest – z przyczyn wyżej podniesionych – błędny. Organ I instancji nie ustalił i nie rozważył istotnych okoliczności w świetle punktu 1 ani 2 ustępu 2 art. 30 uśr, co stanowiło naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ppsa).

Wad tych Kolegium w decyzji z 7 lutego 2011 r. nie naprawiło, z naruszeniem art. 138 § 1 pkt 1 kpa i art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 uśr utrzymując w mocy decyzję z [...] stycznia 2011 r. W świetle wskazanych wad decyzji z [...]stycznia 2011 r. w zakresie ułomności we wskazaniu podstawy prawnej, całkowitego braku ustaleń faktycznych (prócz nieprecyzyjnego powołania "uprawomocnienia się decyzji o uchyleniu i odmowie zasiłków rodzinnych z dodatkami od [...].04.2010 na córkę"; k. 21 akt administracyjnych) i całkowitego pominięcia aktu subsumcji, niezrozumiałym jest ocena organu odwoławczego, wskazująca na "szczegółowe przedstawienie powodów, które zdecydowały o fakcie wydania decyzji nakazującej zwrot nienależnie pobranego świadczenia" i że "rozstrzygnięcie zostało poprzedzone prawidłowym i wyczerpującymi ustaleniami". Obowiązkiem organu odwoławczego jest ponowne rozpoznanie sprawy – w szczególności dokonanie własnych ustaleń faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i przedstawienie aktu subsumcji, wraz ze starannym odniesieniem się do zarzutów Odwołującej się. Kolegium błędnie ustaliło fakt "odmowy prawa do zasiłku rodzinnego na dzieci" (k. 2 akt SKO) i nie dokonało ponownego rozpoznania sprawy, czym naruszyło art. 8, art. 11, art. 15 i art. 107 § 1 i 3 w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 i art. 140 kpa (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa).

W sprawie nie zachodziły przesłanki z punktu 3 i 4 ustępu 2 art. 30 uśr, co zwalnia Sąd od analizy przesłanek określonych tymi przepisami.

Mając na uwadze powyższe Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, i art. 135 ppsa w punkcie 1 wyroku uchylił zaskarżoną decyzję z [...] lutego 2011 r. i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] stycznia 2011 r.

Ponownie rozpoznając niniejszą sprawę organ I instancji winien w pierwszej kolejności ustalić wszystkie niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktyczne. Orzekając w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, organ I instancji – uzyskawszy potwierdzenie, że Skarżąca w każdym z poszczególnych miesięcy w okresie od [...] kwietnia 2010 r. do [...] września 2010 r. rzeczywiście uzyskała zasiłek dla bezrobotnych za każdy z tych miesięcy - winien rozważyć, czy w świetle niewystarczającego pouczenia (k. 10cv akt administracyjnych; art. 25 ust. 1 w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr i art. 9 kpa), przy braku realizacji przez MGOPS obowiązku z § 14 ust. 1 rozporządzenia z 2005 r., można ocenić świadomość Skarżącej jako dążenie do celowego pobierania świadczeń rodzinnych z ujemnym zamiarem wprowadzenia w błąd organu. Wobec złożenia odpisu decyzji z [...] lutego 2010 r. w dniu [...] lutego 2010 r., nie sposób przypisać Wnioskodawczyni zaniechania obowiązkom nałożonym w art. 25 ust. 1 uśr. W przypadku, w którym Burmistrz doszedłby do wniosku, że nie sposób przypisać Aleksandrze Z. złej woli w pobieraniu świadczeń rodzinnych jako nienależnych, organ winien postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego umorzyć (art. 32 ust. 2 uśr. W zw. z art. 105 § 1 kpa).

W punkcie 2 sentencji wyroku Sąd, na podstawie art. 152 ppsa określił, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Oznacza to, że nie wywołują one skutków prawnych, które wynikają z rozstrzygnięć w nich zawartych, od chwili wydania wyroku, mimo że wyrok uchylający tę decyzję nie jest jeszcze prawomocny (wyrok NSA z 29.7.2004 r., OSK 591/04, ONSAiWSA 2004/2/32).

MZ