Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1178/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-06-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 188, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Irena Kamińska Sędziowie NSA Jolanta Rajewska NSA Marek Stojanowski (spr.) Protokolant asystent sędziego Krzysztof Tomaszewski po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 stycznia 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 2025/11 w sprawie ze skargi L. P. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] i decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz L. P. kwotę 580 (pięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 30 stycznia 2012r., sygn. akt I SA/Wa 2025/11 oddalił skargę L. P. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Wnioskiem z dnia 29 grudnia 1989 r. L. P. zwróciła się do Urzędu Miejskiego w C. o przydzielenie działki ogrodniczej jako ekwiwalent za majątek pozostawiony poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez jej matkę A. M.

Pismem z dnia 29 lipca 2008 r. L. P. złożyła ponowny wniosek o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez matkę nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Wojewoda Lubelski, decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r., nr [...] odmówił potwierdzenia L. P. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A.M., nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

W wyniku odwołania Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r., nr [...] uchylił rozstrzygnięcie Wojewody z uwagi na uchybienia w przeprowadzonym postępowaniu dowodowym.

Następnie, decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r., nr [...] Wojewoda Lubelski, ponownie odmówił potwierdzenia L.P. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. M., nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, iż w oparciu o znajdującą się w aktach sprawy uwierzytelnioną przez Archiwum Państwowe w L. Odział w C. reprodukcję wykonaną z aktu przechowywanego przez Wydział Spraw Wewnętrznych Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C. (książka meldunkowa wieś – O.), ustalono że A. M. od dnia 7 lutego 1923 r. zamieszkiwała we wsi O. - bez daty określającej do kiedy tam zamieszkiwała. Następnie Wojewoda powołał się na oświadczenie L. P. z dnia 20 stycznia 2010 r., z podpisem uwierzytelnionym przez Starostwo Powiatowe w C., w którym L. P. potwierdza, iż A.M. zamieszkiwała we wsi O., gmina S., nieprzerwanie - od 1923 r. do dnia śmierci, tj. 21 czerwca 1958 r.

Mając powyższe na uwadze, organ I instancji stwierdził, że brak jest dowodu potwierdzającego spełnienie przez A. M. – właścicielkę nieruchomości - wymogu określonego w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, tj. zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłych terenach Rzeczypospolitej Polskiej.

Po rozpatrzeniu odwołania L. P. od powyższej decyzji Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r., nr [...] utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Organ stwierdził, że nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 2 pkt 1 powołanej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w części dotyczącej zamieszkiwania przez A. M. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Wieś O., w której nieprzerwanie zamieszkiwała od 1923 r. do chwili śmierci A. M.- w dniu 1 września 1939 r. znajdowała się bowiem na terenach Państwa Polskiego.

Uzasadniając swoje stanowisko organ wskazał, iż dowodami świadczącymi o miejscu zamieszkania A. M. są: książka meldunkowa wsi O., orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] sierpnia 1945 r., oraz oświadczenie L. P. z dnia 20 stycznia 2010 r. Z książki meldunkowej wynika, iż A. M. zamieszkiwała we wsi O. od dnia 7 lutego 1923 r., bez określenia do kiedy tam zamieszkiwała. Z ww. orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego wynika, iż A. M. zamieszkiwała ostatnio w K. gm. H., powiat L., a obecnie w O., gmina S., powiat C. Z orzeczenia tego wynika także, iż A. M. pozostawiła w K. gospodarstwo rolne o pow. [...] ha ziemi. W konsekwencji, wobec braku jednoznacznych dowodów na okoliczność miejsca zamieszkania, organ jako dowód dopuścił oświadczenie strony L. P. z dnia 20 stycznia 2010 r., w którym wskazała, iż A. M. zamieszkiwała we wsi O. od roku 1923 do chwili śmierci w 1958 r.

Następnie Minister przywołał przepis art. 25 k.c., zgodnie z którym miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której przebywa ona z zamiarem stałego pobytu. Organ odwoławczy wskazał, iż L. P. nie kwestionuje zamieszkiwania A. M. we wsi O., zarzuca jednakże niewłaściwą interpretację, przez organ wojewódzki, pojęcia zamieszkiwania. Minister podniósł, iż odwołująca się wskazała, że gospodarstwo rolne we wsi K. składało się z łąk i zabudowań gospodarczych (a więc bez domu mieszkalnego), które znajdowały się za rzeką [...], oraz że A. M. mieszkała w domu męża we wsi O., natomiast na terenie należącego do niej gruntu rolnego przebywała wyłącznie w celu uprawy i zbierania pożytków rolnych. W konsekwencji, zdaniem Ministra, codzienne życie A. M. skoncentrowane było we wsi O. W wyniku ustanowienia granicy na rzece [...] K. została wyłączona z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, zaś miejsce zamieszkania A. M. w dalszym ciągu znajdowało się w obecnych granicach kraju. W ocenie Ministra Skarbu Państwa pobieranie pożytków z nieruchomości znajdujących się na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie potwierdza faktu zamieszkiwania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto, trudno uznać, iż sama praca na gospodarstwie znajdującym się we wsi K. jest równoznaczna z zamieszkiwaniem w tej miejscowości.

Skargę na powyższą decyzję wniosła L. P., zarzucając naruszenie:

1) art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez dokonanie jego niewłaściwej wykładni – zbyt wąskiej;

2) art. 11 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez brak wyjaśnienia dlaczego jednemu z dokumentów (oświadczeniu I. S. z dnia 10 sierpnia 1986 r.) odmówiono mocy dowodowej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę stwierdził, że powołana ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. nie definiuje pojęcia "miejsce zamieszkania", które jest związane z czynnością "zamieszkiwania". W ocenie Sądu I instancji należy je rozumieć zgodnie z ogólną definicją tego terminu zawartą w przepisach kodeksu cywilnego. Z przepisu art. 5 ust. 3 pkt 3 ustawy wynika, że prawodawca "mieszkanie określonej osoby w określonym miejscu" traktuje jako "miejsce zamieszkania" tej osoby. Ponadto, nie można pominąć i tego, że w dacie wejścia w życie powołanej ustawy o rekompensacie istniała definicja legalna "miejsca zamieszkania" zawarta w art. 25 k.c.. Zdaniem WSA w Warszawie należało przyjąć, że "zamieszkiwanie", o którym mowa w art. 2 pkt 1 ustawy jest synonimem kodeksowego "miejsca zamieszkania", tj. miejscowości, w której osoba fizyczna przebywa z zamiarem stałego pobytu. W myśl art. 25 k.c. miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Zamieszkanie jest prawną kwalifikacją określonego stosunku danej osoby do miejsca, na którą składają się dwa elementy: przebywanie w sensie fizycznym w określonej miejscowości (corpus) oraz wola, zamiar stałego pobytu (animus). Oba te elementy muszą występować łącznie. Ustalenie tego zamiaru powinno być oparte o kryteria zobiektywizowane. O zamieszkiwaniu w jakiejś miejscowości można mówić więc wówczas, gdy występujące okoliczności pozwalają przeciętnemu obserwatorowi na wyciągnięcie wniosków, że określona miejscowość jest głównym ośrodkiem działalności, danej dorosłej osoby fizycznej

W ocenie Sądu I instancji z analizy akt sprawy wynika wprost, że przebywanie A. M. na terenach byłych Rzeczypospolitej Polskiej - w miejscowości H. nie wiązało się z zamiarem zamieszkiwania na tym terenie, a wynikało wyłącznie z faktu użytkowania ziemi uprawnej w H. Na etapie postępowania odwoławczego strona podnosiła, iż gospodarstwo rolne w H. składało się z łąk i zabudowań gospodarczych. Z akt sprawy nie wynika aby A. M. i jej rodzina zamierzali przenosić swoje miejsce zamieszkania ze wsi O. do wsi H., budować tam dom, a tym samym przebywać tam na pobyt stały i wiązać z tym miejscem swoje dalsze plany mieszkaniowe.

Skoro więc, A. M. nie spełniała jednej z koniecznych przesłanek z art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., warunkujących przyznanie prawa do rekompensaty, nie mogła ona sama, a w ślad za nią jej spadkobiercy wspomnianego prawa nabyć.

Odnosząc się do drugiego z zarzutów podniesionych w skardze, że brak jest wyjaśnienia organu dlaczego jednemu z dokumentów - oświadczeniu I. S. z dnia 10 sierpnia 1986 r. - odmówiono mocy dowodowej, Sąd I instancji wskazał na przepis art. 27 ustawy z 8 lipca 2005 r., w którym ustawodawca stwierdził, że postępowania w sprawach potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia jej w życie prowadzi się na podstawie jej przepisów. O treści przepisu art. 27 L. P. została poinformowana przez Wojewodę już w piśmie z dnia 30 stycznia 2008 r. W konsekwencji, zainicjowanie postępowania przez L. P. wnioskiem z dnia 29 grudnia 1989 r., nie zwalniało organów administracji do prowadzenia postępowania z uwzględnieniem regulacji wynikających z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Oznacza to, że Wojewoda dążył do uzyskania wskazania osoby uprawnionej w rozumieniu art. 3 ust. 2 ustawy. I tak stosownie do treści art. 3 ust. 2 w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 ustawy. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej. Wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty w przypadkach, o których mowa w art. 3, składa współwłaściciel lub spadkobierca, lub wskazana osoba uprawniona do rekompensaty. Na powyższą okoliczność wskazywał Minister Skarbu Państwa w decyzji z dnia [...] kwietnia 2010 r., uchylając rozstrzygnięcie organu I instancji i stwierdzając jednoznacznie, że oświadczenie I. S. z dnia 10 października 1989 r. nie wyczerpuje wymogów w art. 3 ust. 2 powołanej ustawy. Powyższa decyzja Ministra Skarbu Państwa nie była przez skarżącą kwestionowana. Pomimo wezwania przez Wojewodę Lubelskiego, L. P. nie dołączyła do akt sprawy, zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 4 oraz art. 6 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. oświadczenia I. S. o wskazaniu osoby uprawnionej, spełniające wymogi ustawy z 8 lipca 2005 r. lub zgodnie z art. 6 ust. 2 dokumentu potwierdzającego nabycie przez nią praw spadkowych po I. S. Wskazanie osoby uprawnionej (L. P.) nastąpiło tylko ze strony K. M. W konsekwencji, w ocenie Sądu I instancji, także i w tym zakresie trudno zarzucić organom administracji naruszenie przepisów prawa.

Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła L. P., zarzucając naruszenie:

1) prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez dokonanie jego niewłaściwej – zbyt wąskiej – wykładni;

2) prawa materialnego, tj. art. 6 ust. 1 pkt 4 oraz art. 6 ust. 2 pkt 2 a także art. 26 ustawy poprzez uznanie, że oświadczenie I. S. o wskazaniu osoby uprawnionej nie spełnia wymogów ustawy;

3) przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, mimo że istniały podstawy do jej uwzględnienia.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że grunt we wsi H., na którym A. M. zamieszkiwała do chwili zamążpójścia, stanowił część całości gospodarczej w postaci gospodarstwa rolnego w O., w którym A. M. zamieszkiwała od chwili zamążpójścia. Zmiana budynku mieszkalnego nie wpłynęła na częstotliwość użytkowania ziemi uprawnej w H. Spadkobranie uczyniło A. M. pełnoprawną właścicielką gospodarstwa w H. o pow. [...] ha. O ten też obszar powiększyła się aktywność zawodowa małżeństwa rolników F. i A. M. Wspólnie z mężem A. M. użytkowała gospodarstwo w H. pobierając zeń pożytki i utrzymując w ten sposób siebie i rodzinę. Części gospodarstwa państwa M. oddzielała tylko rzeka [...], której przekroczenie w życiu codziennym nie nastręczało trudności. Inaczej się stało w momencie wybuchu wojny. Rzeka [...] stała się granicą, okupant ustalając pas graniczny zrównał z ziemią wieś H. Od dnia sowiecko-niemieckiego paktu granicznego przekroczenie rzeki nie było już możliwe. Wskutek właśnie tych działań A. M. i jej rodzina zostali pozbawieni władztwa nad znaczną częścią gospodarstwa w sposób ciągły i trwały użytkowanego.

Skarżąca stanęła na stanowisku, że miejsce zamieszkania w rozumieniu ustawy musi być interpretowane szerzej niż definicja z k.c, tj. jako miejsce koncentracji całej aktywności życiowej osoby fizycznej, nie ograniczonej tylko do przebywania w domu mieszkalnym. Przy czym musi to być miejsce faktycznego, ciągłego przebywania nakierowanego na zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych.

Skarżąca kasacyjnie zwróciła również uwagę, że z oświadczenia złożonego w dniu 10 października 1986 r. wynika wprost, że I. S. zrzekła się jakichkolwiek praw wynikających ze schedy pozostawionej w miejscowości H. przez jej matkę A. M. Nie ma przy tym znaczenia, czy w takim zrzeczeniu mowa jest o "nieroszczeniu pretensji do działki, którą siostra w zamian otrzyma" czy też oświadczenie to zawierałoby aktualne wyrażenie ustawowe o "wskazaniu osoby uprawnionej do rekompensaty". Zgodnie z art. 60 i 65 k.c. oświadczenia woli składających je osób powinny być tłumaczone przez pryzmat skutku, jaki te osoby chciały osiągnąć. Nie ulega wątpliwości, że I. S. chciała się zrzec i zrzekła się na rzecz siostry wszelkich ewentualnych praw wynikających z przysługujących jej jako spadkobierczyni A. M. uprawnień związanych z mieniem pozostawionym przez tą ostatnią w H.

Wobec powyższego warunek wyrażony w art. 3 ust. 2 obecnej ustawy został spełniony.

Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca kasacyjnie wniosła o:

1) rozpoznanie skargi w trybie art. 188 P.p.s.a. tj. uchylenie zaskarżonego wyroku oraz uchylenie decyzji I i II instancji;

2) zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego w potrójnej stawce minimalnej.

Ewentualnie wniesiono o zadanie pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego w trybie art. 193 Konstytucji i art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym o następującej treści: - czy art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest zgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie w jakim uznaje za niespełniających przesłanek objętej tym przepisem rekompensaty obywateli polskich mieszkających we własnym gospodarstwie rolnym położonym w obrębie dwóch miejscowości po dwóch stronach nowej, powojennej granicy, gdy dom mieszkalny - a co za tym idzie miejsce zamieszkania - znajdował się na terytorium obecnego państwa polskiego a część uprawna na byłym terytorium II RP a obecnie poza granicami Polski.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a." Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Granice te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze kasacyjnej podstaw kasacyjnych.

Dla niniejszej sprawy zasadnicze znaczenie ma okoliczność, że podstawą odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty było w szczególności zastosowanie art. 2 pkt 1 ustawy realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, który w dniu 1 września 1939 r. był obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1. Powołany przepis, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12 (Dz. U. z 2012 r., poz. 1195), w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej został uznany za niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (prawo do równej ochrony praw majątkowych w związku z zasadą proporcjonalności w ograniczeniu ochrony konstytucyjnych wolności i praw). Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny orzekł, że ww. przepis we wskazanym zakresie utraci moc obowiązującą z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji, wyrok Trybunału Konstytucyjnego wszedł w życie w dniu jego ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj. 30 października 2012 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 1195).

Problem skutków prawnych powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego ma znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Jeżeli bowiem po wniesieniu skargi kasacyjnej Trybunał orzekł o niezgodności z Konstytucją przepisu, na podstawie którego zostało wydane zaskarżone orzeczenie, NSA powinien – stosując bezpośrednio art. 190 ust. 1 i 4 Konstytucji – uwzględnić wyrok TK, nie będąc związanym granicami skargi kasacyjnej (zob. uchwała NSA z dnia 7 grudnia 2009 r., sygn. akt I OPS 9/09). Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Norma prawna, której niekonstytucyjność stwierdził TK w wyroku o sygn. akt SK 11/12, była elementem podstawy prawnej zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Ponadto przepis, który Trybunał Konstytucyjny uznał za niekonstytucyjny (w zakresie wskazanym w sentencji), stał się jedną z podstaw kasacyjnych powołanych w skardze kasacyjnej L. P.

W tych okolicznościach Naczelny Sąd Administracyjny, kierując się stanowiskiem zajętym w powołanej uchwale był zobowiązany do dokonania oceny zaskarżonego wyroku z uwzględnieniem skutków prawnych wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r.

Zasadniczym skutkiem prawnym ogłoszenia tego wyroku było obalenie domniemania zgodności z Konstytucją normy uzależniającej uzyskanie prawa do rekompensaty od zamieszkiwania właściciela nieruchomości na byłym terytorium Polski w dniu 1 września 1939 r. Wymieniony skutek nastąpił w dniu ogłoszenia wyroku TK – niezależnie od tego, iż w pkt II sentencji Trybunał zawarł tzw. klauzulę odraczającą utratę mocy obowiązującej niekonstytucyjnej normy (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 kwietnia 2005 r., sygn. akt P 1/05). W konsekwencji – niezależnie od tego, że TK odroczył utratę mocy art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty (w zakresie wskazanym w sentencji wyroku) – norma wyrażona w tym przepisie, uwarunkowująca przyznanie rekompensaty od zamieszkiwania na terytorium RP w dniu 1 września 1939 r., jest pozbawiona domniemania konstytucyjności. Okoliczność tę powinny uwzględnić w swojej działalności organy władzy publicznej stosujące prawo, w tym sądy administracyjne i organy administracji publicznej. Obowiązek taki wynika z zasady bezpośredniego stosowania Konstytucji, zawartej w art. 8 ust. 2 Konstytucji.

Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że jeżeli TK stwierdził niekonstytucyjność normy prawnej i jednocześnie, działając na podstawie art. 190 ust. 3 Konstytucji, odroczył utratę jej mocy obowiązującej, to sądy administracyjne – w zależności od okoliczności konkretnej sprawy – mają kompetencję do odmowy zastosowania takiej normy, niezależnie od tego, że przepis, który był przedmiotem wyroku Trybunału, formalnie pozostaje elementem systemu prawa. Dotyczy to również sytuacji, gdy przedmiotem kontroli TK był przepis ustawy. Określenie przez TK innego terminu utraty mocy obowiązującej normy uznanej za niekonstytucyjną nie modyfikuje bowiem podstawowego skutku prawnego wyroku, polegającego na obaleniu domniemania konstytucyjności takiej normy. Zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji, odroczenie odnosi się wyłącznie do utraty mocy obowiązującej przepisu prawnego, natomiast nie odnosi się do obalenia domniemania konstytucyjności normy prawnej, która była przedmiotem kontroli TK. Ten ostatni skutek następuje zaś w dniu ogłoszenia orzeczenia Trybunału.

W takiej sytuacji po stronie sądów administracyjnych istnieje obowiązek dokonania oceny, na tle okoliczności konkretnej sprawy, czy konieczność ochrony wartości konstytucyjnych (w szczególności zasad wynikających z klauzuli demokratycznego państwa prawnego, a także wolności lub praw człowieka i obywatela) przemawia za zastosowaniem, czy też za odmową zastosowania w danej sprawie przepisu, którego domniemanie konstytucyjności zostało obalone.

Mając na względzie przedstawione wyżej argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w sprawie, której przedmiotem jest potwierdzenie prawa do rekompensaty L. P., nie ma zastosowania art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty w zakresie, w jakim przepis ten uzależnia przyznanie rekompensaty od zamieszkiwania na byłym terytorium RP w dniu 1 września 1939 r. Dla ustalenia, czy stronom przysługuje prawo do rekompensaty jest zatem bez znaczenia, gdzie zamieszkiwała właścicielka nieruchomości w chwili wybuchu II wojny światowej. Wniosek o przyznanie L. P. prawa do rekompensaty powinien być rozpoznany ponownie, z pominięciem normy uznanej za niekonstytucyjną wyrokiem TK o sygn. akt SK 11/12.

Ze wskazanych wyżej powodów Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w świetle nowych okoliczności, jakie powstały na skutek wydania przez TK wyroku o sygn. akt SK 11/12, uzasadnione jest uchylenie zaskarżonego wyroku, a także decyzji, którymi skarżącej odmówiono przyznania prawa do rekompensaty. Podstawą prawną tych decyzji był bowiem przepis, którego niekonstytucyjność stwierdził TK wyżej powołanym wyrokiem. Tym samym uzasadnione jest ponowne rozpoznanie sprawy z wniosku L. P. o potwierdzenie prawa do rekompensaty. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organy administracji powinny przyjąć, że norma wynikająca z art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty nie wymaga, aby właściciel nieruchomości zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP. Natomiast zbadania wymaga spełnienie przez L. P. pozostałych przesłanek przyznania prawa do rekompensaty, wynikających z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Na marginesie, Naczelny Sąd Administracyjny pragnie odnotować, że z punktu widzenia zasad prawa intertemporalnego błędne jest dokonywanie wykładni ustawowego pojęcia "zamieszkiwanie" w dniu 1 września 1939 r. na podstawie art. 25 Kodeksu cywilnego z dnia 23 kwietnia 1964 r. Ustalenie "zamieszkiwania" w RP w dniu 1 września 1939 r. oznacza konieczność ustalenia określonej sytuacji prawnej, w jakiej - w tym czasie - znajdował się właściciel nieruchomości. Odtworzenie w tym celu legalnej definicji pojęcia "miejsce zamieszkania" powinno więc następować w oparciu o przepisy obowiązujące na ziemiach polskich w 1939 r., a nie na podstawie Kodeksu cywilnego, który wszedł w życie 25 lat później.

Za uzasadniony należy również uznać zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 6 ust. 2 pkt 2 oraz art. 26 powołanej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., zawarty w pkt 2 skargi kasacyjnej.

Jak wynika z akt sprawy I. S. w oświadczeniu z dnia 10 października 1986 r. (k. 31 akt administracyjnych), z poświadczonym przez Urząd Gminy w D. podpisem, zrzekła się wszelkich roszczeń związanych z gospodarstwem w H. Świadczy o tym zawarte w ww. oświadczeniu stwierdzenie, że nie będzie rościła pretensji do otrzymanej przez L. P. działki, w związku ze staraniami o przydział działki w zamian za gospodarstwo rolne pozostawione w 1939r. W tej sytuacji brak jest podstaw do twierdzenia, że oświadczenie I. S. nie spełnia wymogów ustawowych. Ponadto oświadczenie o wskazaniu osoby uprawnionej złożył K. M. Z dokumentów wynika zatem, że L. P. została wskazana przez dwoje spadkobierców jako osoba uprawniona do rekompensaty.

Kierując się przedstawionymi wyżej względami, Naczelny Sąd Administracyjny – działając na podstawie art. 188 oraz art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a i 135 P.p.s.a. – orzekł, jak w pkt 1 wyroku.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono na mocy art. 200, art. 203 pkt 1 oraz art. 205 § 2 P.p.s.a.