Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 92/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2022-04-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 1, art. 5 ust. 2a, art. 25 ust. 1 pkt 6,  art. 25 ust. 2 pkt 6
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
article: art. 7, art. 77
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt  1 lit. a i c, art. 119 pkt 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska Sędziowie Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj (spr.), Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wraz z odsetkami oraz zobowiązania do jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] r. nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] października 2019 r., nr [...], Prezydent Miasta K., na podstawie art. 104 k.p.a. oraz art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 2a, art. 10 ust. 2, art. 13, art. 18, art. 28 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, odmówił J. K. przyznania świadczenia wychowawczego na dzieci J. i J. R. – K.. Organ wskazał, że w wypadku pozostawania dzieci pod opieką naprzemienną, przesłanką uprawniającą do ubiegania się o świadczenie wychowawcze jest legitymowanie się przez rodziców orzeczeniem sądu, z którego wynika, że opieka jest sprawowana nad dziećmi naprzemiennie przez oboje rodziców. Zdaniem tego organu, w rodzinie odwołującego się nie nastąpiło ustanowienie opieki naprzemiennej w rozumieniu art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [...] stycznia 2020 r., nr [...], uchyliło powyższą decyzję i przekazało sprawę do rozpatrzenia organowi I instancji. Wskazało, że organ w toku ponownego rozpoznania sprawy powinien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, mające na celu ostateczne ustalenie i rozstrzygnięcie sposobu sprawowania opieki nad dziećmi i w tym celu przeprowadzić wywiad środowiskowy zarówno u odwołującego się, jak i u matki dzieci.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Prezydent Miasta K., decyzją z dnia [...] marca 2020 r., nr [...] ponownie odmówił J. K. przyznania świadczenia wychowawczego na dzieci J. i J. R. – K.. Organ nie kwestionując, że odwołujący się sprawuje opiekę nad dziećmi w czasie gdy u niego przebywają jak również ponosi koszty z tym związane, wskazał, że w jego rodzinie nie nastąpiło w dalszym ciągu ustanowienie opieki naprzemiennej w rozumieniu art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2020 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, uchyliło powyższą decyzję w całości i przyznało J. K. świadczenie wychowawcze w wysokości [...] zł miesięcznie na każde dziecko (łącznie [...] zł miesięcznie) na okres od [...] maja 2020 r. do [...] maja 2021 r.

Zdaniem Kolegium, dowody zgromadzone przez organ w postaci dwóch niezależnie przeprowadzonych wywiadów środowiskowych, jak również dowody dotyczące kosztów ponoszonych w związku z opieką nad dziećmi przedłożone przez stronę, potwierdzają realizację ugody sądowej przez stronę, a jej treść pozwala na uznanie, że opieka sprawowana nad dziećmi przez J. K. i J. R. ma cechy opieki naprzemiennej świadczonej w powtarzających się i porównywalnych okresach.

Postanowieniem z dnia [...] maja 2020 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie art. 147 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 oraz art. 149 § 1 i 2 k.p.a. wznowiło postępowanie w sprawie zakończonej opisaną wyżej decyzją ostateczną z dnia [...] kwietnia 2020 r. Zdaniem tego organu, w sprawie tej w dniu [...] maja 2020 r. wyszedł na jaw nowy dowód w postaci postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] lutego 2020 r., stwierdzającego m.in. brak podstaw do ustanowienia opieki naprzemiennej. Kolegium dowiedziało się o nim dopiero w dniu otrzymania wniosku organu o wznowienie postępowania, wobec czego należy uznać, że zachodzi przyczyna wznowienia postępowania określona w art. 145 § 5 k.p.a. (wyszły na jaw nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję).

Postanowieniem z dnia [...] czerwca 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, zawiesiło jednak postępowanie w powyższej sprawie wskazując na "zbieg trybów nadzwyczajnych – wznowienia postępowania i postępowania sądowoadministracyjnego", który w jego ocenie powoduje, że rozstrzygnięcie organu administracji jest zależne od rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie skargi J. R. na wskazaną wyżej decyzję z dnia [...] kwietnia 2020 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, postanowieniem z dnia 3 grudnia 2020 r. (sygn. akt II SA/Sz 508/20), zawiesił postępowanie w sprawie ze skargi J. R. na decyzję z dnia [...] kwietnia 2020 r. w oparciu o przepis art. 56 p.p.s.a., wskazując, że skoro wznowienie postępowania dotyczącego wspomnianej wyżej decyzji nastąpiło przed wniesieniem skargi na tą samą decyzję, zatem zawieszeniu podlegało postępowanie sądowe a nie administracyjne. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 23 marca 2021 r. (sygn. akt I OZ 51/21) oddalił zażalenie wniesione przez Kolegium na opisane wyżej postanowienie, podzielając stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie.

Mając powyższe na uwadze, Samorządowe Kolegium Odwoławcze, postanowieniem z dnia [...] maja 2021 r., nr [...], podjęło z urzędu wznowione postępowanie zakończone decyzją z dnia [...] kwietnia 2020 r., a następnie decyzją z tej samej daty, o tożsamym numerze, uchyliło wskazaną wyżej decyzję z [...] kwietnia 2020 r. w całości i utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] marca 2020 r. odmawiającą J. K. wnioskowanego świadczenia wychowawczego na dzieci J. i J. R. – K..

J. K. wniósł na decyzję z dnia [...] maja 2021 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, jednak wyrokiem z dnia [...] listopada 2021 r., Sąd ten skargę oddalił.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r., nr [...], Prezydent Miasta K., na podstawie art. 104 k.p.a., art. 10 ust. 2, art. 25 ust. 2 pkt 2, ust. 3, ust. 7, ust. 8, ust. 9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r., poz. 2407), ustalił wysokość nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w łącznej wysokości [...] zł za okres od [...] maja 2020 r. do [...] maja 2021 r. przyznanego decyzją z [...] kwietnia 2020 r. z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia [...] czerwca 2020 r. do dnia zapłaty – w punkcie 1. rozstrzygnięcia, a nadto zobowiązał J. K. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w łącznej wysokości [...] zł za wskazany wyżej okres, z odsetkami za opóźnienie od dnia [...] czerwca 2020 r. do dnia zapłaty.

Organ uznał, że wypłacał świadczenia w ww. okresie, mimo zaistnienia okoliczności, które winny spowodować ustanie ich wypłaty. O fakcie znajdowania się w obrocie prawnym postanowienia z dnia [...] lutego 2019 r., sygn. akt [...] organ uzyskał wiedzę [...] maja 2020 r. Wobec tego, świadczenia pobrane za okres od [...] maja 2020 r. do [...] maja 2021 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi. Zgodnie bowiem z treścią art. 25 ust. 2 pkt 2 cytowanej ustawy, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie.

W odwołaniu od powyższej decyzji J. K. zarzucił jej naruszenie następujących przepisów:

1. art. 7, 7a § 1, 77 § 1 i 2, 80 i 107 § 3 k.p.a. poprzez brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego w niniejszej sprawie, a w szczególności – pominięcie faktu, że decyzja Kolegium z [...] maja 2021 r. uchylająca decyzję tego organu z dnia [...] kwietnia 2020 r. jest nieprawomocna, a zatem nie sposób przesądzić, czy pobrane przez skarżącego świadczenie mu się należało, a także pominięcie istotnych okoliczności, że pobierał on świadczenie na dzieci w dobrej wierze, będąc przekonanym, że zgodnie z prawem świadczenie to mu przysługuje,

2. art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez jego błędne zastosowanie, z uwagi na brak spełnienia w niniejszej sprawie przesłanek wymienionych w tym przepisie, skoro odwołujący nie złożył fałszywych zeznań lub dokumentów i nie nastąpiło świadome wprowadzenie w błąd organu dla uzyskania świadczenia wychowawczego,

3. art. 8 i art. 11 k.p.a. poprzez brak odniesienia się przez organ w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji do argumentów i dowodów przedstawionych przez odwołującego się na etapie rozpoznawania sprawy.

J. K. zaskarżył ponadto, postanowienie z [...] czerwca 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania w sprawie ustalenia wysokości i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, wskazując, że złożył do Sądu Rejonowego w K. wniosek o wyjaśnienie wątpliwości dotyczących punktu 1. sentencji postanowienia z [...] lutego 2019 r. – w zakresie dotyczącym stwierdzenia braku podstaw do ustanowienia opieki naprzemiennej, a rozstrzygnięcie w powyższej kwestii stanowi zagadnienie wstępne w niniejszej sprawie.

Decyzją z dnia [...] listopada 2021 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.), utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Organ odwoławczy nie zgodził się z poglądem, że rozstrzygnięcie w przedmiocie wniosku o wyjaśnienie wątpliwości dotyczących postanowienia Sądu Rejonowego w K. z [...] lutego 2019 r. stanowi zagadnienie wstępne w niniejszej sprawie. Zdaniem Kolegium, rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego stanowi konieczną przesłankę dla wiążącego załatwienia innej sprawy administracyjnej, tymczasem w przedmiotowej sprawie nie było niezbędne ani uprawomocnienie się postanowienia z [...] maja 2021 r., ani rozstrzygnięcie wniosku o wykładnię punktu 1. sentencji postanowienia z [...] lutego 2019 r.

W ocenie organu odwoławczego, decyzja organu I instancji jest co do zasady właściwa, z tym, że jej podstawa materialno – prawna wymaga korekty. Ocena, że w sprawie zaszedł przypadek świadczenia wychowawczego nienależnie pobranego określony w art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy jest zbyt daleko idący. Brak jest bowiem podstaw do przyjęcia, że strona działała w złej wierze, nie przedkładając organom administracji publicznej prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] lutego 2019 r. Działanie strony wynikało z odmiennej oceny znaczenia tego postanowienia dla rozstrzygnięcia jego wniosku.

Natomiast z ustalonych okoliczności wynika, co jest okolicznością obiektywną i niezależną od sposobu działania odwołującego się, że świadczenie wychowawcze wypłacono mimo braku prawa do tego świadczenia, zaś przepis art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przewiduje, że świadczenie takie jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Organ zwrócił uwagę, że wprawdzie świadczenie przyznano decyzją Kolegium, jednakże przesłanka braku prawa do świadczenia istniała przed wydaniem tej decyzji – z [...] kwietnia 2020 r., a więc od początku pobierania przez stronę świadczenia nie było podstawy prawnej do jego pobierania, jedynie okoliczność ta została ujawniona już po wypłacie świadczenia.

Tym samym organ I instancji prawidłowo uznał, że świadczenie wychowawcze, o którym mowa w zaskarżonej decyzji jest świadczeniem nienależnie pobranym. Wypełnia to jednak dyspozycję normy z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy, a nie art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy. Nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na podstawie wskazanego artykułu jest pojęciem o charakterze obiektywnym, składa się na nie wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, czy osoba uprawniona miała świadomość, że jej się ono nie należy.

W skardze na powyższą decyzję, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, J. K. zarzucił jej naruszenie:

1. prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez jego nieprawidłową wykładnię skutkującą błędnym zastosowaniem w niniejszej sprawie - organ odwoławczy przyjął, że dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie wychowawcze zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, czy osoba uprawniona miała świadomość, że jej się ono nie należy. Tymczasem w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas gdy wypłacono je bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, analogicznie jak art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy,

2. art. 8 i art. 11 k.p.a. poprzez brak odniesienia się przez organ w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji do argumentów przedstawionych przez skarżącego na etapie rozpoznawania sprawy, w szczególności stanowiska sądów administracyjnych w przedmiocie definicji świadczenia nienależnie pobranego na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci,

3. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji z [...] czerwca 2021 r., ustalającej wysokość nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w łącznej wysokości [...] zł wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia [...] czerwca 2020 r. do dnia zapłaty, a także zobowiązującej go do zwrotu tego świadczenia, która to decyzja nie odpowiada prawu.

Skarżący wyjaśnił, że uznawał postanowienie z [...] lutego 2019 r. stwierdzające brak podstaw do stwierdzenia opieki naprzemiennej za orzeczenie o charakterze formalnym. Cofnięcie wniosku o ustanowienie opieki naprzemiennej w sprawie [...] nastąpiło bowiem z uwagi na zawarcie przez niego ugody z J. R.. To właśnie ta ugoda doprowadziła do przyznania mu świadczenia wychowawczego na dzieci. W jego ocenie, Sąd Rejonowy w K., z uwagi na wspomniane cofnięcie wniosku postanowieniem z dnia [...] lutego 2019 r. stwierdził brak podstaw do stwierdzenia opieki naprzemiennej, jak bowiem zakładał J. K., nie było już nad czym procedować.

Skarżący zaznaczył, że organ już w maju 2020 r. wiedział o istnieniu – w jego ocenie istotnego dla sprawy – postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] lutego 2019 r., mimo to świadczenie było nadal wypłacane.

W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje :

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, powoływanej dalej jako "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

W tak określonym zakresie kognicji, nie będąc jednak związany – stosownie do art. 134 p.p.s.a.- zarzutami i wnioskami skargi, Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem decyzje rozstrzygające w sprawie zostały wydane z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Przedmiotem kontroli w sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta K., którą ustalono wysokość nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w łącznej wysokości [...] zł za okres od [...] maja 2020 r. do [...] maja 2021 r., przyznanego na dzieci J. i J. R. – K. z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia [...] czerwca 2020 r. do dnia zapłaty, a nadto zobowiązano J. K. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego we wskazanej wyżej wysokości.

W niniejszej sprawie bezspornym jest przy tym, że decyzją z dnia [...] kwietnia 2020 r. skarżącemu przyznano świadczenie wychowawcze na okres od [...] maja 2020 r. do [...] maja 2021 r. w wysokości po [...] zł miesięcznie na każde dziecko.

Poza sporem pozostaje również okoliczność, że decyzja ta została następnie uchylona decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2021 r., zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 25 listopada 2021 r. oddalił skargę na tę decyzję.

Nie ulega też wątpliwości, że w okresie od [...] maja 2020 r. do [...] maja 2021 r. skarżący otrzymywał świadczenie w wysokości po [...] zł na każde z dzieci. W tym samym czasie matka dzieci J. R. otrzymywała świadczenie wychowawcze w kwocie po [...] zł na każde z dzieci.

Sporna pomiędzy stronami natomiast jest okoliczność, czy w realiach sprawy świadczenie to jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Zgodnie z treścią art. 25 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r., poz. 2407, ze zm.) osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu, przy czym za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się m.in. świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

Z kolei w myśl art. 5 ust. 2a tej ustawy, w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

W ocenie Kolegium, z uwagi na treść powyższego przepisu, jak również okoliczność, że postanowieniem Sądu Rejonowego w K. stwierdzono brak podstaw do ustanowienia opieki naprzemiennej nad małoletnimi J. i J. R. – K. , brak było podstaw do przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Wobec tego, świadczenie to jest, zdaniem tego organu, świadczeniem nienależnie pobranym, bowiem wypłacone zostało pomimo braku prawa do tego świadczenia.

Bez znaczenia pozostaje przy tym, czy skarżący miał świadomość, że świadczenie to mu się nie należy, czy też nie bowiem nienależnie pobrane świadczenie na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci jest pojęciem o charakterze obiektywnym.

Z takim poglądem organu odwoławczego, zdaniem Sądu, nie sposób się jednak zgodzić.

W orzecznictwie sądów administracyjnych (ukształtowanym na tle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, zachowującym jednak aktualność także na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci) podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa, posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 25 cytowanej ustawy (zob. np. WSA w Olsztynie w wyroku z dnia 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Ol 826/21).

W ocenie Sądu, w realiach sprawy, z uwagi na okoliczności, o których będzie mowa poniżej, skarżący mógł pozostawać w przekonaniu, że świadczenie wychowawcze wypłacone mu w okresie od [...] maja 2020 r. do [...] maja 2021 r. było świadczeniem należnym.

W przekonaniu tym utwierdziło go niewątpliwie chociażby rozstrzygnięcie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2020 r., nr [...], którym uchylono decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] marca 2020 r., odmawiającą stronie przyznania świadczenia wychowawczego na dzieci J. i J. R. – K.. Wspomnianą decyzją z dnia [...] kwietnia 2020 r. Kolegium przyznało skarżącemu świadczenie wychowawcze w kwotach po [...] zł miesięcznie na każde z dzieci na okres od [...] maja 2020 r. do [...] maja 2021 r. Jednoznacznie wypowiedziało się przy tym, że dowody w postaci przeprowadzonych wywiadów środowiskowych oraz dowody dotyczące kosztów ponoszonych w związku z opieką nad dziećmi potwierdzają realizację przez niego ugody sądowej, a jednocześnie jej treść pozwala na uznanie, że opieka sprawowana nad dziećmi przez J. K. i J. R. ma cechy opieki naprzemiennej świadczonej w powtarzających się i porównywalnych okresach.

Przeświadczenia strony co do tego, że świadczenie jej się należy nie zmieniło też postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] lutego 2019 r., stwierdzające brak podstaw do ustanowienia opieki naprzemiennej nad małoletnimi J. i J. R. – K. . Z uwagi na okoliczności w jakich doszło do wydania tego postanowienia skarżący uznał bowiem, że ma ono jedynie charakter formalny i jest wynikiem cofnięcia przez stronę wniosku o ustanowienie opieki naprzemiennej. Z kolei powodem cofnięcie przez skarżącego wspomnianego wniosku było zawarcie ugody z matką dzieci J. R. na rozprawie w tym samym dniu, tj. [...] lutego 2019 r. Skoro bowiem strony tego postępowania uregulowały kontakty z dziećmi w taki sposób, że każde z rodziców miało sprawować opiekę w powtarzających się i porównywalnych (jak zaznaczyło Kolegium) okresach, to faktycznie zbędne stało się ustanawianie opieki naprzemiennej.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że skarżący opiekę nad dziećmi faktycznie sprawował i realizował postanowienia ugody. Ponosił także koszty związane z tą opieką, o czym mogą świadczyć przedłożone przez niego paragony dotyczące m.in. zakupu leków, czy usług stomatologicznych.

Stanowisko prezentowane w niniejszej sprawie przez organy nie uwzględnia celu świadczenia wychowawczego, o którym mowa w art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zgodnie z tym przepisem, celem wspomnianego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.

Wobec powyższego, na organach ciążył obowiązek dokonania oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy.

Podzielając w pełni stanowisko zawarte w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 21 listopada 2021 r. (sygn. akt II SA/Gl 1012/21), należy wskazać, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Łodzi z 24 czerwca 2021 sygn. II SA/Łd 668/20, w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 sygn. II SA/Gl 47/21 oraz z dnia 15 lipca 2021 sygn. II SA/Gl 572/21, w Krakowie z 18 października 2021 sygn. III SA/Kr 772/12, w Olsztynie z 23 września 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 648/21 r.).

Jak wynika z dołączonych do akt sprawy wywiadów środowiskowych oraz oświadczeń, J. K. zapewnia dzieciom nie tylko wyżywienie czy leki, ale także różnego rodzaju atrakcje, odzież, obuwie, wizyty u fryzjera, wyposażenie pokoi. Żaden z organów nie zwracał się do strony o ewentualne udokumentowanie tych wydatków przyjmując, że okoliczność ta nie ma dla sprawy żadnego znaczenia.

Tymczasem, w świetle przedstawionych powyżej rozważań, należy wskazać, że pobrane przez skarżącego świadczenia wychowawcze które, spożytkowane zostały na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dzieci, nie mogą być zakwalifikowane jako pobrane nienależnie. Wskazany powyżej cel świadczenia wychowawczego, jak już wspomniano nie został wzięty pod uwagę przez Kolegium, ani przez organ I instancji. W konsekwencji w toku kontrolowanego obecnie postępowania administracyjnego nie ustalono, czy skarżący wypłacane mu kwoty świadczenia wychowawczego przeznaczył w całości ewentualnie w części na potrzeby dzieci.

Wobec powyższego wskazać należy, że z uwagi na niewyjaśnienie wspomnianych wcześniej istotnych dla sprawy okoliczności, w niniejszej sprawie doszło do naruszenia art. 7 i 77 § 1 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy naruszyły ponadto art. 25 ust. 1 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, przy czym naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy.

Z tych względów, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Niniejsza sprawa rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, w trybie uproszczonym na wniosek organu, któremu to wnioskowi nie sprzeciwił się skarżący (stosownie do treści art. 119 pkt 2 p.p.s.a.).

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań. Prowadząc ponowne postępowanie, organ I instancji winien dokładnie ustalić, czy a jeżeli tak to w jakiej części wypłacone skarżącemu świadczenia za okres od [...] maja 2020 r. do [...] maja 2021 r. zostały wydatkowane przez niego stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że konieczność ustalenia tych okoliczności nie zwalnia strony skarżącej z aktywności w ich dowodzeniu. Przeciwnie, strona skarżąca, na wezwanie organu, powinna przedstawić dowody na poparcie powyższych okoliczności oraz udzielić szczegółowych wyjaśnień dotyczących sposobu zadysponowania każdej z otrzymanych kwot świadczenia za sporny okres. Rolą organu będzie zaś ich ocena oraz ewentualna weryfikacja.