Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt I SA/Gd 1000/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2018-12-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy: article: art. 89 § 2 upea
journal: Dz.U. 2017 poz 1201
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Alicja Stępień, Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Przasnyski, Sędzia WSA Ewa Wojtynowska (spr.), , po rozpoznaniu w Wydziale I w trybie uproszczonym w dniu 11 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi ,,A" Sp. z o.o. z siedzibą w O. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia 9 marca 2018 r., nr [...] w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej przez dłużnika zajętej wierzytelności 1. uchyla zaskarżone postanowienie; 2. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej na rzecz strony skarżącej kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w [...] ( dalej: Dyrektor IAS, organ odwoławczy ), działając na podstawie: art. 138 § 2 w związku z art. 127 § 2 i art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz.U. z 2017 r. poz. 1257 z późn. zm.) - dalej: K.p.a., art. 71 a § 9 w zw. art. 17 § 1 i art. 18 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jednolity: Dz.U. z 2017 r. poz. 1201 z późn. zm.) - dalej: u.p.e.a., po rozpatrzeniu zażalenia N. Spółki z o.o. w O., na postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w G. ( dalej: Naczelnik, organ egzekucyjny ) z dnia 17 stycznia 2018 r., którym organ określił na dzień wydania postanowienia wysokość nieprzekazanej przez dłużnika zajętej wierzytelności kwoty w wysokości 1.930.431,63 zł z tytułu zajęcia prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność pieniężną z tytułu obecnych i przyszłych rozliczeń pomiędzy w/w Spółką a J. S., uchylił zaskarżone postanowienie w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji.

Rozstrzygnięcie zapadło na tle następującego stanu faktycznego sprawy:

Organ egzekucyjny - Naczelnik prowadzi postępowanie egzekucyjne do majątku zobowiązanego – J. S. na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G.

W toku postępowania - na podstawie art. 89 § 1 u.p.e.a. - organ egzekucyjny sporządził zawiadomienie z dnia 3 września 2009 r. o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność pieniężną u dłużnika zajętej wierzytelności innego niż pracodawca, organ rentowy lub bank w Spółce N. z siedzibą w O., z tytułu obecnych i przyszłych rozliczeń. W zawiadomieniu o zajęciu wskazano 165 tytułów wykonawczych wystawionych przez wierzycieli: Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G., Starostwo Powiatowe w P. G., Wojewódzki Inspektorat Transportu Drogowego w G. oraz Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w W., obejmujących łącznie: kwotę należności głównej w wysokości 976.799,70 zł, odsetki za zwłokę naliczone na dzień 3 września 2009 r.. w wysokości 326.63,85 zł, koszty upomnienia - 674,80 zł oraz koszty egzekucyjne - 73.895,70 zł.

Jednocześnie organ egzekucyjny wezwał dłużnika zajętej wierzytelności, aby w terminie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia złożył organowi egzekucyjnemu oświadczenie czy uznaje zajętą wierzytelność zobowiązanego i czy przekaże organowi egzekucyjnemu z zajętych wierzytelności kwoty na pokrycie należności lub z jakiego powodu odmawia tego przekazania oraz w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się lub toczyła sprawa o zajęte wierzytelności.

Pismem z dnia 13 października 2009 r. Naczelnik ponaglił dłużnika do udzielenia odpowiedzi na w/w zawiadomienie. W odpowiedzi z dnia 26 października 2009 r. N. Sp. zo.o. poinformowała organ, że nie posiada żadnych zobowiązań wobec J. S.

W dniu 15 września 2015 r. organ egzekucyjny sporządził zawiadomienie o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej u dłużnika – N. Sp. z o.o. Pismem z dnia 22 września 2015 r. Spółka poinformowała organ o braku zobowiązań wobec J. S. W treści zawiadomienia zawarto analogicznie jak uprzednio pouczenie dla dłużnika zajętej wierzytelności w kwestii obowiązku naliczania dalszych odsetek za zwłokę, a także do zobowiązanego w kwestii braku możliwości dysponowania zajętą kwotą.

Przy piśmie z dnia 23 marca 2016 r. Spółka przedstawiła wykaz obrotów z J. S. (wydruk z programu Sage Symfonia Finanse i Księgowość 2011.1 c) w latach 2011- 2015, informując jednocześnie, że w 2016 nie figuruje on w ewidencjach Spółki.

W związku z powyższym, pracownicy organu egzekucyjnego przeprowadzili w N. Sp. z o.o. kontrolę realizacji zastosowanych środków egzekucyjnych. Ze spisanego w dniu 25 października 2017 r. protokołu z czynności kontrolnych, przeprowadzonych przez pracownika [...] Urzędu Skarbowego w G. z udziałem M. P. - głównej księgowej N. Sp. z o.o. wynika, że J. S. w latach 2011-2015 wystawił faktury dla nabywcy – N. Sp. z o.o. na łączną kwotę 4.094.096,096 zł. Należności wynikające z tych faktur zostały przez Spółkę zapłacone. Jednocześnie księgowa Spółki nie potrafiła udzielić odpowiedzi, dlaczego należności wynikające z w/w faktur nie były przekazywane przez Spółkę do organu egzekucyjnego, zgodnie z zajęciami z dnia 3 września 2009 r. i z dnia 15 września 2009 r., ale regulowane bezpośrednio u kontrahenta. Natomiast w piśmie z dnia 19 kwietnia 2017 r., do którego odwołano się w protokole z kontroli, Prezes Zarządu N. Sp. z o.o. oświadczył, że wszystkie faktury VAT wymienione w pkt 2 protokołu kontroli z dnia 7 kwietnia 2017r. wystawione przez J. S., w których nabywcą była firma N. Sp. z o.o. były zapłacone gotówką. Po przeprowadzeniu analizy materiału dowodowego w sprawie, potwierdzającego w sposób jednoznaczny fakt uchylania się dłużnika zajętej wierzytelności od przekazywania zajętej wierzytelności, Naczelnik postanowieniem z dnia 17 stycznia 2018 r., określił wysokość nieprzekazanej przez dłużnika zajętej wierzytelności N. Sp. z o.o. kwoty w wysokości 1.930.431,63 zł.

W zażaleniu na powyższe postanowienie dłużnik zajętej wierzytelności zarzucił organowi I Instancji naruszenie przepisów:

- art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. polegające na zaniechaniu dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, konsekwencją którego było stwierdzenie braku podstaw Strony do uchylenia się od przekazania zajętej wierzytelności, pomimo braku istnienia wierzytelności;

- art. 71a § 9 u.p.e.a. polegające na niesłusznym przyjęciu, że N. Sp. z o.o. jako dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności, pomimo że faktycznie pomiędzy zobowiązanym, a dłużnikiem nie powstała podlegająca zajęciu wierzytelność, a zatem brak również było podstaw do określenia jej wysokości i prowadzenia wobec Spółki postępowania egzekucyjnego.

W uzasadnieniu zażalenia Strona podniosła, że należności pieniężne, w tym również wierzytelności przyszłe, które w chwili zajęcia jeszcze nie istniały, ale powstały po dokonaniu zajęcia, mogą być dochodzone jedynie w sytuacji, gdy wynikały z umów dostaw, robót i usług zawartych przed dokonaniem zajęcia. Skoro Spółka w piśmie z dnia 26 października 2009 r. i z dnia 22 września 2015 r. oświadczyła, że nie posiada żadnych zobowiązań w stosunku do J. S., to organ nie może żądać od dłużnika przekazania żadnych kwot. Wierzytelności, które zostały przekazane przez N. Sp. z o.o. J. S. powstały w okresie 1 stycznia 2011 r. - 14 września2015 r. i nie wynikają z żadnej umowy zawartej przed dniem 3 września 2009 r. Natomiast po dniu 15 września 2009 r. nie przekazano zobowiązanemu żadnej kwoty. Tym samym, w ocenie Strony, nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 89 § 2 u.p.e.a.

Dyrektor Izby Skarbowej w [...] po rozpoznaniu sprawy w postępowaniu zażaleniowym uchylił zaskarżone postanowienie w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji.

Organ odwoławczy opierając się na treści art. 138 § 2 K.p.a., mającego odpowiednie zastosowanie w niniejszym postępowaniu na mocy art. 18 u.p.e.a., wskazał, że celem postępowania odwoławczego (zażaleniowego) prowadzonego przed organem drugiej instancji jest ponowne rozpatrzenie całej sprawy od początku, z uwzględnieniem dodatkowej argumentacji zażalenia i wydanie postanowienia ostatecznego kończącego tok instancji.

W dalszej kolejności, nawiązując do treści przepisu art. 71b i art. 71a § 9 u.p.e.a. organ odwoławczy wyjaśnił, że postanowienie wydawane na podstawie art. 71a § 9 u.p.e.a. stanowi konsekwencję dokonanego uprzednio przez organ egzekucyjny zajęcia wierzytelności zobowiązanego u jej dłużnika i stwierdzenia, iż dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu.

Tym samym, aby uznać postanowienie wydane na podstawie art. 71 a § 9 u.p.e.a. za zgodne z obowiązującym prawem, konieczne jest stwierdzenie, że zostały spełnione warunki wynikające z tego przepisu. Pierwszym z nich jest fakt bezpodstawnego uchylania się dłużnika zajętej wierzytelności od jej przekazania organowi egzekucyjnemu w całości bądź w części. Drugim natomiast - przeprowadzenie czynności kontrolnych, na podstawie których organ dojdzie do przekonania, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od wpłaty zajętej wierzytelności na konto wskazane przez organ egzekucyjny, w konkretnej kwocie.

Oceniając, czy doszło do bezpodstawnego uchylania się dłużnika zajętej wierzytelności od jej przekazania organowi egzekucyjnemu w całości bądź w części, organ odwoławczy wyjaśnił, że Naczelnik zawiadomił Spółkę o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego jej wierzytelność pieniężną, zgodnie z dyspozycją art. 89 § 1 u.p.e.a. Zawiadomienie to zostało doręczone dłużnikowi zajętej wierzytelności w dniu 9 września 2009 r. i ten dzień, zgodnie z art. 89 § 2 u.p.e.a. - uznać należy za datę dokonania zajęcia.

N. Sp. z o.o. potwierdziła, że w latach 2011-2015 dokonywała transakcji z J. S., udokumentowanymi fakturami VAT, z tytułu których należności wobec zobowiązanego zostały przez Spółkę regulowane. Powyższe faktury zostały wystawione na łączną kwotę 4.094.877,06 zł. Z akt sprawy nie wynika przy tym, aby pomimo istnienia takiego obowiązku – N. Sp. z o.o. przekazywała środki pieniężne na rachunek organu egzekucyjnego. Uprawnione jest zatem twierdzenie, że Spółka ta uchylała się od zapłaty zajętej wierzytelności. Mając na względzie art. 71a § 9 u.p.e.a. organ stwierdził, że zwrot "bezpodstawnie uchyla się" odnosi się wyłącznie do okoliczności prawnych, przesłanki tej nie można natomiast odnosić do okoliczności faktycznych, np. związanych ze złą kondycją finansową dłużnika zajętej wierzytelności. Dodatkowo, podstawą do uchylania się przez dłużnika zajętej wierzytelności od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu mogą być tylko takie okoliczności prawne, które umożliwiają mu skuteczne uchylanie się od wykonania zobowiązania względem wierzyciela (np. zarzut przedawnienia, potrącenia itp.). W niniejszej sprawie nie zaszły jednak żadne okoliczności, które stanowiłyby tak rozumianą podstawę prawną do nieprzekazywania organowi egzekucyjnemu kwoty zajętej wierzytelności. Nie stanowi jej podnoszony przez Spółkę w zażaleniu fakt niezawarcia umowy z dłużnikiem przed dokonaniem zajęcia egzekucyjnego. W tym zakresie Dyrektor IAS zauważył, że w zawiadomieniu z dnia 3 września 2009 r. wskazano z jakiego tytułu wierzytelności podlegają zajęciu, a mianowicie z tytułu obecnych i przyszłych rozliczeń. Powyższe znajduje oparcie w przepisach art. 89 § 2 zdanie 2 u.p.e.a., który stanowi, że zajęcie wierzytelności z tytułu dostaw, robot i usług dotyczy również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług. Skoro zatem zajęte wierzytelności wynikały z faktur wystawionych przez J. S. na rzecz N. Sp. z o.o. po dokonaniu zajęcia, to obowiązkiem Spółki była realizacja tegoż zajęcia zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, a nie zapłata gotówką bezpośrednio do rąk zobowiązanego, co wynika ze złożonego do protokołu z dnia 25 października 2017 r. oświadczenia księgowej zatrudnionej w Spółce N.

Skoro organ egzekucyjny zajmując wierzytelność z mocy art. 67a § 1 u.p.e.a wstępuje w prawa i obowiązki zobowiązanego, to dłużnik jest zobowiązany przekazać organowi egzekucyjnemu kwoty wynikające z zajętej wierzytelności. Zasadnie zatem organ egzekucyjny przyjął, że uchylanie się przez dłużnika zajętej wierzytelności od przekazania kwoty zajętej wierzytelności miało w niniejszej sprawie charakter bezpodstawny.

Odnosząc się natomiast do drugiej przesłanki zastosowania art. 71a § 9 u.p.e.a, czyli wymogu przeprowadzenia czynności kontrolnych, na podstawie których organ dojdzie do przekonania, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od wpłaty zajętej wierzytelności na konto wskazane przez organ egzekucyjny, w konkretnej kwocie, organ odwoławczy stwierdził, że i ona została w niniejszej sprawie spełniona.

Otóż, pracownicy organu egzekucyjnego przeprowadzili w N. Sp. z o.o. kontrolę realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego w postaci zajęcia wierzytelności pieniężnej. Spółka, w wyniku podjętych przez kontrolujących czynności, potwierdziła istnienie zobowiązań wobec J. S. po dacie otrzymania zawiadomienia z dnia 3 września 2009 r. Zatem, wymóg kontroli u dłużnika zajętej wierzytelności został spełniony.

Pomimo spełnienia przesłanek warunkujących wydanie postanowienia w przedmiocie określenia wysokości kwoty nieprzekazanej przez dłużnika zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu, Dyrektor IAS stwierdził, że sama wysokość kwoty, nie została określona prawidłowo w zaskarżonym postanowieniu. Naczelnik orzekł, że wynosi ona 1.930.431,63 zł i jak wynika z akt sprawy składają się na nią kwoty: 824.260,17 zł (należność główna), 990.539,41 zł (odsetki za zwłokę), 560,49 zł (koszty upomnienia) oraz 115.071,56 zł (koszty egzekucyjne).

Natomiast, w ocenie organu odwoławczego, w zawiadomieniu o zajęciu z dnia 3 września 2009 r. koszty egzekucyjne wynosiły 73.895,70 zł, dlatego nie jest zrozumiałe ich zawyżenie do przez organ egzekucyjny do kwoty 115.071,56 zł.

Nadto wyjaśnienia wymaga kwestia braku objęcia przedmiotowym postępowaniem należności nadal dochodzonych przez wierzycieli: Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego w G. oraz Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w W.

Z powyższych względów, w ocenie organu zaskarżone postanowienie należało wyeliminować z obrotu prawnego, jako wydane z naruszeniem art. 71 a § 9 u.p.e.a. oraz art. 7, art. 77, art. 8 i art. 124 K.p.a.

Wskazane naruszenia przepisów prawa nie mogą zostać usunięte przez organ drugiej instancji bez naruszenia wyrażonej w art. 15 K.p.a. zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, z której wynika prawo strony do dwukrotnego merytorycznego rozpatrzenia sprawy przez dwa różne organy administracyjne.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ egzekucyjny - biorąc pod uwagę przedstawione w niniejszym postanowieniu stwierdzenia - zobligowany jest do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, co do prawidłowego określenia wysokości wymagalnej na dzień wydania postanowienia, nieprzekazanej kwoty przez dłużnika zajętej wierzytelności. Sposób przeprowadzenia postępowania, co do wskazanych okoliczności i ocena dowodów uzyskanych w tym celu należy do kompetencji organu I instancji. Ponowne rozpatrzenie sprawy nie może jednak ograniczać się jedynie do zbadania okoliczności wskazanych przez organ II instancji, bowiem organ I instancji jest zobowiązany do kompleksowego rozpoznania sprawy i wydania stosownego rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższe postanowienie Dyrektora IAS, Spółka zarzuciła organowi naruszenie art. 89 § 1 u.p.e.a. polegające na przyjęciu, że w dacie dokonania zajęcia N. Spółka z o.o. była dłużnikiem J. S., a w związku z tym należności z transakcji dokonanych kilka lat po zajęciu zobowiązana była przekazać organowi egzekucyjnemu.

Z uwagi na wskazane powyżej naruszenie prawa, Skarżąca wniosła o uchylenie postanowienia organu odwoławczego oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że dłużnik zajętej wierzytelności udzielił na wezwanie organu egzekucyjnego w piśmie z dnia 26 października 2009 r. odpowiedzi, że nie posiadał w chwili zajęcia żadnych zobowiązań w stosunku do J. S.

Skarżonym postanowieniem Dyrektor IAS uchylając postanowienie Naczelnika uznał, że w niniejszej sprawie zastosowanie ma art. 89 § 2 u.p.e.a.

W ocenie Skarżącej stanowisko organu odwoławczego jest błędne.

Jak wskazała spółka, w art. 89 i następnych u.p.e.a. ustawodawca wskazuje zajęcie wierzytelności pieniężnej zobowiązanego jako środek egzekucyjny umożliwiający przeprowadzenie egzekucji z wierzytelności pieniężnych innych niż określone w art. 72-87 u.p.e.a. Zajęcie z tytułu dostaw, robót i usług dotyczy wierzytelności aktualnych, jak również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług. Tak więc przepis ten umożliwia dochodzenie należności pieniężnych z wierzytelności przyszłych tj. takich, które w chwili zajęcia jeszcze nie istniały, ale powstaną po dokonaniu zajęcia.

Po prawidłowym zawiadomieniu dłużnika zajętej wierzytelności powstaje obowiązek złożenia przez niego oświadczenia, o którym mowa w art. 89 § 3 u.p.e.a.

Podstawę wystawienia tytułu wykonawczego jest postanowienie, o którym mowa w art. 71 a § 9 u.p.e.a., a którego przesłankami do jego wydania jest ustalenie w wyniku przeprowadzonej kontroli, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się do przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu.

Możliwość dochodzenia należności pieniężnych dotyczy również wierzytelności przyszłych, które w chwili zajęcia jeszcze nie istniały, ale powstały po dokonaniu zajęcia i wynikały z umów dostaw, robót i usług zawartych przed dokonaniem zajęcia.

Skoro N. Sp. z o.o. pismem z dnia 26 października 2009 r. oraz z dnia 22 września 2015 r. oświadczyła, że nie posiada żadnych zobowiązań w stosunku do J. S., to bezpodstawne są zarzuty organu egzekucyjnego, że Spółka nie przekazała temu organowi zajętych wierzytelności. Wierzytelności przekazane J. S. dotyczą okresu 1 stycznia 2011 r. do 14 września 2015 r. i nie wynikają z żadnej umowy zawartej przed dniem 3 września 2009 r., zaś po dniu 15 września 2015 r. nie przekazano żadnej kwoty. Tym samym nie została wypełniona hipoteza art. 89 § 2 u.p.e.a. Na moment wystawienia zajęcia N. Sp. z o.o. nie była dłużnikiem J. S., nie istniały żadne umowy, z których wynikałyby należności przyszłe, tym samym Spółka nie była zobowiązana do przekazania organowi egzekucyjnemu należności z tytułu transakcji przeprowadzonych kilka lat po otrzymaniu zajęcia wierzytelności.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor IAS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna, jakkolwiek nie wszystkie zarzuty w niej zawarte zasługują na uwzględnienie.

Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2188) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.

Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 – dalej jako "p.p.s.a."), stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także na postanowienia rozstrzygające sprawę co do istoty.

W wyniku takiej kontroli postanowienie może zostać uchylone w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.).

Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika z kolei, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Wykładnia powołanego wyżej przepisu wskazuje, że Sąd ma prawo ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.

Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 3 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie.

Badając rozpoznawaną sprawę w tak zakreślonej kognicji, Sąd stwierdził naruszenie prawa, które skutkuje koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego postanowienia.

Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie było ostateczne postanowienie Dyrektora IAS wydane na podstawie art. 138 § 2 K.p.a., uchylające postanowienie organu I instancji w całości i przekazujące sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ.

Kwestię sporną i w sumie zasadniczą w badanej sprawie stanowi dokonana przez organ odwoławczy w uzasadnieniu kwestionowanego postanowienia wykładnia powołanych przepisów u.p.e.a.

Na wstępie jednak wskazać należy, że w myśl art. 138 § 2 K.p.a organ odwoławczy może uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, gdy postanowienie to zostało wydane z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na rozstrzygnięcie,

Przekazując sprawę, organ ten powinien wskazać, jakie okoliczności należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Należy tutaj zauważyć, że przepis art. 138 § 2 K.p.a jest wyjątkiem od zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, zgodnie z którą organ odwoławczy obowiązany jest ponownie rozpoznać sprawę rozstrzygniętą orzeczeniem organu pierwszej instancji. Przepis ten konstytuuje dwie przesłanki, które łącznie warunkują wydanie orzeczenia kasacyjnego. Pierwszą z nich jest wydanie zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem przepisów postępowania. Drugą natomiast, wystąpienie konieczności wyjaśnienia sprawy w takim zakresie, że ma to istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Konieczność wydania orzeczenia kasacyjnego zachodzi zatem wtedy, kiedy zasada dwuinstancyjności postępowania wyłącza przeprowadzenie w tym zakresie uzupełniającego postępowania dowodowego, gdyż jego zakres wskazuje, że w swej istocie organ odwoławczy musiałby sam przeprowadzić postępowanie wyjaśniające w zakresie mogącym mieć bezpośredni wpływ na treść orzeczenia. W konsekwencji sprawa byłaby rozstrzygana de facto w jednej instancji, przez co pozbawiano by stronę prawa kwestionowania wyników postępowania wyjaśniającego w drodze środków zaskarżenia.

Podstawę materialno-prawną wydanego przez organy rozstrzygnięcia, stanowił również art. 71a § 9 u.p.e.a. Jak wynika z jego treści, jeżeli w wyniku kontroli stwierdzono, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, organ ten wydaje postanowienie, w którym określa wysokość nieprzekazanej kwoty.

Do wydania postanowienia, o którym mowa w powołanym wyżej przepisie niezbędne jest łączne zrealizowanie dwóch przesłanek: dłużnik zajętej wierzytelności musi uchylać się od jej przekazania organowi egzekucyjnemu oraz jednocześnie to uchylanie się musi mieć charakter działania bezpodstawnego. Nie można zatem wydać rzeczonego postanowienia, jeżeli dłużnik co prawda uchylał się od przekazania wierzytelności, ale miał do tego podstawy. Obie te okoliczności - fakt uchylania się oraz bezpodstawność takiego działania - muszą być ocenione przez organy egzekucyjne obu instancji.

Niemniej jednak, aby przyjąć, że dłużnik zajętej wierzytelności uchyla się od obowiązku jej przekazania, organ w pierwszej kolejności powinien ustalić, kiedy doszło do zajęcia wierzytelności. Dopiero bowiem skuteczne zajęcie daje podstawy do badania zachowania dłużnika zajętej wierzytelności. W myśl art. 89 § 2 u.p.e.a. zajęcie jest dokonane z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu. Podkreślić należy, że rodzaj prowadzonego przez organy postępowania, czyli postępowania egzekucyjnego, nie zwalnia ich od konieczności stosowania ogólnych zasad postępowania administracyjnego, wyrażonych w K.p.a. Organy są do tego zobowiązane wobec jednoznacznej dyspozycji art. 18 u.p.e.a.

Dyrektor IAS badając przesłanki warunkujące wydanie postanowienia w przedmiocie określenia wysokości kwoty nieprzekazanej przez dłużnika zajętej wierzytelności stwierdził, że zostały spełnione warunki wynikające z art. 71 a § 9 u.p.e.a., podnosząc dodatkowo fakt przeprowadzenia czynności kontrolnych, umożliwiających przekonanie, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od wpłaty zajętej wierzytelności na konto wskazane przez organ egzekucyjny, w konkretnej kwocie. Ustalenia organu I instancji w powyższym zakresie organ odwoławczy uznał za prawidłowe. Przyczyną uchylenia postanowienia, zdaniem Dyrektora IAS, było nieprawidłowe określenie przez ten organ wysokości kwoty zajętej wierzytelności, jako bezpodstawnie zawyżonej do kwoty 115.071,56 zł. Wyjaśnienia wymagała także kwestia braku objęcia przedmiotowym postępowaniem należności nadal dochodzonych przez wierzycieli: Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego w G. oraz Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w W.

Stanowisko organu odwoławczego w zakresie wskazanym w zaskarżonym postanowieniu, w ocenie Sądu, nie może pozostać obojętne na argumenty wskazywane przez skarżącą Spółkę zarówno w zażaleniu, jak i skardze.

Przewidziane w art. 89 u.p.e.a. prawo organu egzekucyjnego do zajęcia wierzytelności zobowiązanego odnosi się wyłącznie do wierzytelności istniejących. Wynika to z treści powyższego przepisu, a w szczególności z § 2 i zawartego w nim wyjątku. Przewidziano bowiem w § 2, że "zajęcie wierzytelności jest dokonane z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu, o którym mowa w § 1. Zajęcie wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług dotyczy również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług".

Skoro zatem wyjątek, polegający na możliwości zajęcia "przyszłych" wierzytelności, odnosi się tylko do przyszłych wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług, to - a contrario - wszystkie inne wierzytelności, które mogą podlegać zajęciu, muszą istnieć w dniu dokonania tego zajęcia. Wyraźnie wskazał na to P. Przybysz w Komentarzu "Postępowanie egzekucyjne w administracji" (LexisNexis 2011, s. 346-347) stwierdzając, że "Zajęcie przyszłych wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług jest konsekwencją zajęcia istniejącej wierzytelności.(...) nie można prewencyjnie kierować zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług. Jeżeli zatem skierowano zawiadomienie o zajęciu do podmiotu, wobec którego zobowiązanemu nie przysługuje w danym momencie wierzytelność z tytułu dostaw, robót i usług, to ewentualne przyszłe wierzytelności z tego tytułu nie będą mogły być zajęte na podstawie takiego zawiadomienia. Będzie wówczas - po powstaniu wierzytelności - konieczne ponowne zawiadomienie dłużnika zajętej wierzytelności o zajęciu tej wierzytelności". Z tym stanowiskiem Sąd w pełni się zgadza, zważywszy, że jest ono ugruntowane w orzecznictwie sądowo administracyjnym ( por. wyrok NSA z dnia 23 września 2014 r., sygn. akt II FSK 2274/12 )

Przypomnieć zatem trzeba, że w doktrynie prawa cywilnego za wierzytelności uważa się prawo podmiotowe przysługujące jednej ze stron zobowiązaniowego stosunku prawnego (wierzycielowi), w ramach którego podmiot ten może żądać od drugiej strony (dłużnika) świadczenia, a dłużnik powinien to świadczenie spełnić. Świadczenie może polegać na działaniu lub zaniechaniu dłużnika. Wierzytelność pieniężna polega zaś na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika zapłaty określonej sumy pieniężnej (Ustawa o postępowaniu egzekucyjne w administracji. Komentarz pod red. D.R. Kijowskiego. Wyd. LEX 2015).

W niniejszej sprawie, jak wynika z zaskarżonego postanowienia, zajęcia wierzytelności dokonano w dniu 3 września 2009 r., o czym skutecznie zawiadomiono dłużnika zajętej wierzytelności w dniu 9 września 2009 r. Zajęcie to w świetle oświadczeń Strony było nieskuteczne, ponieważ Spółka, nie miała na dzień zajęcia żadnych zobowiązań wobec J. S.

Należy zgodzić się ze stanowiskiem Spółki, że w zaskarżonym postanowieniu nie wyjaśniono w oparciu o jakie ustalenia zastosowano środek w postaci zajęcia wierzytelności, przede wszystkim nie wykazano, że w dacie zajęcia istniała pomiędzy J. S. a Spółką jakakolwiek więź cywilnoprawna, mogąca skutkować powstaniem w przyszłości zobowiązania strony w stosunku do zobowiązanego. Na pewno taka okoliczność nie wynika z akt sprawy.

Można zatem z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że zajęcie wierzytelności nastąpiło niejako "na wyrost", a z całą pewnością nie dotyczyło żadnej, rzeczywiście istniejącej w tym czasie nawet przyszłej wierzytelności. Takiego działania organu nie sposób zaaprobować i uznać za zgodne z prawem. Stwarza ono bowiem jedynie pozór legalnego działania.

Jeśli zatem organ nie wykaże, że w dacie zajęcia wierzytelności, dysponował danymi co do istnienia tych wierzytelności, to zastosowanie omówionych wyżej środków egzekucyjnych ocenić trzeba jako nie wywołujące skutków prawnych, nie zaś jako środki egzekucyjne prawidłowe, a jedynie - nieskuteczne.

Kierowanie zawiadomień o zajęciu wierzytelności "w ciemno", w sytuacji gdy takie wierzytelności w ogóle nie istnieją, nie może być uznane za zastosowanie skutecznego środka egzekucyjnego. Takie działanie organu egzekucyjnego nosi bowiem raczej cechy poszukiwania majątku zobowiązanego, ale dla tego celu ustawa przewiduje inne środki prawne, a mianowicie prawo do zasięgania informacji niezbędnych do prowadzenia postępowania egzekucyjnego w oparciu o art. 36 u.p.e.a. czy instytucja wyjawienia majątku (art. 71 § 1 u.p.e.a.).

Tymczasem w art. 7 K.p.a. została skonstruowana zasada prawdy obiektywnej, zgodnie z którą w toku postępowania organy administracji publicznej z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Powyższa zasada ogólna odnosi się nie tylko do sposobu prowadzenia postępowania administracyjnego, lecz jest także wskazówką interpretacyjną prawa materialnego, gdyż organy administracji publicznej mają obowiązek uwzględniania jej przy "załatwieniu sprawy" (por. wyroki NSA z dnia 4 czerwca 1982 r., I SA 258/82, ONSA 1982, Nr 1, poz. 54, oraz z dnia 28 listopada 2012 r., I OSK 641/12, LEX nr 1291400; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 14 września 2011 r., I SA/Gd 502/11, LEX nr 898927).

Obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, nałożony na organy administracji publicznej w art. 77 § 1 K.p.a., stanowi gwarancję realizacji zasady prawdy obiektywnej statuowanej ww. przepisem art. 7. Zgodnie z art. 77 § 1 K.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany do podjęcia ciągu czynności procesowych mających na celu zebranie całego materiału dowodowego i do rozpatrzenia zgromadzonego materiału pozwalającego na ustalenie stanu faktycznego sprawy zgodnego z rzeczywistością. Realizacja powyższych obowiązków wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego co do wszystkich okoliczności stanowiących fakty prawotwórcze oraz odzwierciedlenia zebranego materiału dowodowego w uzasadnieniu faktycznym decyzji (por. wyrok NSA z dnia 28 września 2012 r., II GSK 1548/11, LEX nr 1229771). Organ administracji publicznej prowadzący postępowanie administracyjne jest zobowiązany dokonać wszechstronnej oceny okoliczności konkretnego przypadku na podstawie analizy całego materiału dowodowego, a swoje stanowisko powinien przekonująco uzasadnić w sposób przewidziany w przepisach kodeksu (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 28 marca 2013 r., I SA/Wa 1980/12, LEX nr 1423134).

Powyższe obowiązki organu pozostają w ścisłym związku z zasadą swobodnej oceny dowodów ujętej w art. 80 K.p.a. Organ prowadzący postępowanie według swojej wiedzy, doświadczenia oraz wewnętrznego przekonania ocenia wartość dowodową poszczególnych środków dowodowych, wpływ udowodnienia jednej okoliczności na inne okoliczności. Oceniając wyniki postępowania dowodowego (wiarygodność i moc dowodów), organ powinien uwzględnić jednak treść wszystkich przeprowadzonych i rozpatrzonych dowodów, wskazując w uzasadnieniu decyzji fakty, które uznał za udowodnione, dowody, na których się oparł oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (por. art. 107 § 3 K.p.a.). Z uzasadnienia decyzji ( postanowienia ) musi wynikać, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy - w tym również okoliczności podnoszone przez stronę - zostały wszechstronnie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją (tak WSA w Szczecinie w wyroku z dnia 10 kwietnia 2013 r., II SA/Sz 1304/12, LEX nr 1316973; por. też wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 4 kwietnia 2012 r., I SA/Bd 155/12, LEX nr 1136816; wyrok WSA w Kielcach z dnia 15 września 2011 r., II SA/Ke 388/11, LEX nr 966366). Nadto organ może odmówić wiary określonym dowodom dopiero po wszechstronnym i wnikliwym ich rozpatrzeniu, a wyjaśnienie powyższej oceny powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu faktycznym decyzji (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 2 marca 2011 r., II SA/Łd 28/11, LEX nr 994190; wyrok WSA w Szczecinie z dnia 10 listopada 2010 r., I SA/Sz 641/10, LEX nr 750432).

Stwierdzić należy, że w przedmiotowej sprawie organ nie podjął działań zmierzających do ustalenia prawdy obiektywnej, jak również nie odniósł się do całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, w konsekwencji czyniąc swoje rozstrzygnięcie wadliwym. W ocenie Sądu naruszenie przepisów postępowania w niniejszej sprawie skutkujące uchyleniem zaskarżonego rozstrzygnięcia jest tego rodzaju, że istniało prawdopodobieństwo oddziaływania naruszenia na treść postanowienia. Istotne jest bowiem to, że organ wskazując jako podstawę swojego rozstrzygnięcia art. 138 § 2 K.p.a. w ogóle pominął okoliczności wskazywane przez Spółkę, ograniczając się wyłącznie do potrzeby ustalenia właściwej kwoty zobowiązania.

Powyższe rozważania należy odnieść do drugiego zajęcia egzekucyjnego otrzymanego przez Spółkę w dniu 19 września 2015 r., kiedy to, jak wyjaśniła, nie posiadała już żadnych zobowiązań wobec J. S.

W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organ dokona prawidłowych ustaleń faktycznych w przebiegu postępowania egzekucyjnego w niniejszej sprawie, jak również całościowo oceni dowody zgromadzone w aktach sprawy, lub ich brak, przez co usunie uchybienia przedstawione w niniejszym uzasadnieniu.

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.