Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 964/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-02-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.83 ust.1
journal: Dz.U. 2004 nr 39 poz 353

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Wiśniewska (spr.) Sędziowie NSA Anna Lech NSA Anna Łukaszewska-Macioch Protokolant Edyta Pawlak po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej T. K.; przedstawicielki ustawowej małoletniej A. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 kwietnia 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 243/08 w sprawie ze skargi T. K.; przedstawicielki ustawowej małoletniej A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2008 r., sygn. akt II SA/Wa 243/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę T. K. - przedstawicielki ustawowej małoletniej A. K., na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2007 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu powyższego wyroku zawarto następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2007 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] grudnia 2007 r., którą odmówił T. K., będącej przedstawicielką ustawową małoletniej córki A., przyznania na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak choćby jednego z nich powoduje niemożność przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Dodał ponadto, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i z tego powodu w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie.

Prezes ZUS odmawiając przyznania T. K. świadczenia w drodze wyjątku, wskazał, że nie można uznać, iż jej małoletnia córka A. pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania, co stanowi konieczną przesłankę przyznania świadczenia na podstawie art. 83 powołanej ustawy. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika bowiem, że skarżąca ma stałą pracę i osiąga miesięczne wynagrodzenie w wysokości [...] zł brutto co powoduje, że dochód na osobę w rodzinie wnioskodawczyni wynosi [...] zł.

Organ podniósł, że przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, o której mowa w art. 83 powołanej ustawy, nie została wprawdzie zdefiniowana w ustawie, jednakże w celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać w powiązaniu z wysokością minimalnej emerytury, która od 1 marca 2006 r. wynosi 597,46 zł. Wychodząc z tego założenia, kwota dochodu osiąganego na członka rodziny wnioskodawczyni w wysokości [...] zł brutto, nawet przy subiektywnym odczuciu wnioskodawczyni o niewystarczających środkach utrzymania dla małoletniego dziecka, nie może zostać uznana za brak niezbędnych środków utrzymania.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi T. K. przedstawicielki ustawowej małoletniej A. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

W powołanym na wstępie wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny

w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie i oddalił ją na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm., zwanej dalej P.p.s.a.).

W ocenie Sądu pierwszej instancji, organ nie naruszył art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez uznanie, że po stronie skarżącej nie zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje ją z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku. Sąd podzielił stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w powołanym przez organ wyroku z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 4189/01 (LEX nr 83733), w którym przyjęto, że art. 83 ust. 1 powołanej ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania.

Zdaniem Sądu, organ dokonał prawidłowej oceny sytuacji materialnej skarżącej. Wykazane środki utrzymania w kwocie [...] zł brutto na członka rodziny nie są zapewne wystarczające, zważywszy na warunki socjalne rodziny skarżącej, lecz trudno przyjąć, że wymieniona kwota nie pozwala zaspokoić koniecznych potrzeb. Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane przez skarżącą środki utrzymania oceniać w powiązaniu z wysokością minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która od 1 marca 2006 r. wynosi 597,46 zł. W tej mierze Sąd powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 września 2006 r., sygn. akt I OSK 112/06, w którym podzielono prezentowaną wykładnię pojęcia niezbędnych środków utrzymania.

Porównując dochód na osobę w rodzinie skarżącej z wysokością najniższej emerytury, należy wykluczyć możliwość uznania, że jej rodzina nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Niespełnienie tego warunku jest wystarczającą podstawą do odmowy przyznania - na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach - świadczenia w drodze wyjątku. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o to świadczenie przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami.

Sąd podkreślił, że przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. Nr 64, poz. 593 ze zm.) mają na celu wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3). Przepisy powołanej ustawy w art. 8 ust. 1 wskazują kryteria dochodowe, które uprawniają do prawa do świadczeń z pomocy społecznej, a więc wyznaczają granicę niezbędnych środków utrzymania. Wynika z nich, że prawo do świadczeń pieniężnych przysługuje: 1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 461 zł, 2) osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 316 zł, 3) rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wysokość renty socjalnej wynosi natomiast 478,93 zł. Mając powyższe na uwadze, Sąd doszedł do wniosku, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, ani też nie została wydana z naruszeniem przepisów procedury administracyjnej.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła T. K. jako przedstawicielka ustawowa małoletniej A. K., zaskarżając go w całości. Skarżąca wskazała na podstawy kasacyjne w postaci naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez jego niewłaściwe zastosowanie, w wyniku czego odmówiono skarżącej świadczenia, mimo spełnienia wszystkich czterech przesłanek, w tym przesłanki nieposiadania niezbędnych środków utrzymania, a także w postaci naruszenia prawa procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) w zw. z art. 133 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. art. 7 K.p.a., polegające na nieuwzględnieniu skargi pomimo błędnie rozpatrzonego materiału dowodowego przez organy państwowe i niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności sprawy, w wyniku czego odmówiono skarżącej świadczenia, opierając się na kwocie dochodów, jakich skarżąca nigdy nie miała.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca wskazała, że dochód ustalony przez Prezesa ZUS-u został dokonany z naruszeniem art. 7 K.p.a. Jak bowiem wynika z akt sprawy jedynym źródłem utrzymania małoletniej A. K. są świadczenia alimentacyjne wykładane przez matkę T. K. Wymieniona przez organ kwota [...] zł jest kwotą brutto wraz ze składką na ubezpieczenie społeczne oraz podatkiem. Zatem kwoty tej nie można uznać za dochód, a takim określeniem posługuje się Prezes ZUS -u. Jak wynika z kolei z odpowiedniego zaświadczenia znajdującego się aktach sprawy, dochód netto wynosi [...] zł. Już sam ten fakt prowadzi do wniosku, że organ dokonał nieprawidłowych ustaleń faktycznych. Powyższa kwota nie jest zresztą przekazywana w połowie skarżącej A. K. Zgodnie bowiem z art. 135 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Celem sprawdzenia, jaka kwota może być przekazywana A. K., należało przeanalizować możliwości finansowe zobowiązanej. Sądowi przedłożono rachunki dotyczące wydatków, jakie musiała ponieść T. K. w marcu 2008 r. Jednak rachunków tych nie uznano za dowód w sprawie. Zgodnie z wyliczeniem jest to kwota [...] zł. Pozostała kwota w wysokości około 200 zł przeznaczona została na żywność. Z przedstawionego wyliczenia wynika, że realna kwota, jaką uzyskuje w opłaconych świadczeniach A. K. nie przekracza 300 zł, co stanowi zaledwie połowę wymienionej przez Prezesa ZUS minimalnej emerytury. Przedstawione wyliczenia stoją w sprzeczności z ustaleniami poczynionymi przez organ, co samo w sobie jest naruszeniem art. 7 K.p.a., nakazującemu dokonanie ustalenia stanu faktycznego sprawy. Efektem błędnie ustalonej podstawy faktycznej sprawy jest naruszenie art. 83 powołanej ustawy. Skarżąca spełnia bowiem w całości wszystkie cztery przesłanki enumeratywnie wymienione w tym przepisie, w szczególności nie posiada środków wystarczających na zaspokojenie elementarnych potrzeb.

W konkluzji skargi kasacyjnej skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu

w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Przede wszystkim zwrócić należy uwagę, że wskazany w skardze kasacyjnej jako naruszony przepis art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) jest przepisem ustrojowym, nie zaś procesowym. Przepis ten określa zasadę, że sądy administracyjne sprawują funkcje kontrolną względem administracji publicznej. Jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej, kontrola ta wykonywana jest "pod względem zgodności z prawem".

Wydając zaskarżony wyrok, Sąd pierwszej instancji prawidłowo - wbrew stanowisku i ocenie skarżącej - rozpoznał niniejszą sprawę i właściwie skontrolował zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności prawem, co znalazło swój wyraz w postępowaniu sądowym przeprowadzonym według sformalizowanych zasad przewidzianych w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Zgodnie z art. 133 § 1 P.p.s.a., po zamknięciu rozprawy, Sąd wydał wyrok na podstawie akt sprawy, a w wyroku dokonał oceny zgodności zaskarżonej decyzji przez pryzmat stanu faktycznego i prawnego, który istniał w chwili wydania decyzji. Zakresem rozpoznania objął również kontrolę materiału dowodowego i faktycznego, uznając poczynione przez organ ustalenia za prawidłowe. Osiągane przez T. K. wynagrodzenie miesięczne zostało ustalone w wysokości [...] zł z podaniem, że jest to wynagrodzenie brutto. Jest to więc okoliczność zgodna z prawdą. Również dochód na osobę w rodzinie T. K. określony na kwotę [...] zł brutto został ustalony prawidłowo. Czyniąc osobiste starania o utrzymanie i wychowanie małoletniej córki A., realizuje ona postanowienia art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, według których: "Rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania". Wspomnieć również należy, że w rodzinie obowiązuje zasada równej stopy życiowej (art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - "Rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie."). Nie zachodziła więc konieczność wyliczania wysokości alimentów, jakie T. K. powinna ponosić na rzecz swojej córki wedle zasad przewidzianych w art. 135 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, skoro obie żyją w ramach tej samej rodziny.

Dochód netto wynosi, jak podaje skarżąca [...] zł, a zatem kształtuje się on w kwocie wyższej - w przeliczeniu na jedną osobę - w porównaniu do kwoty najniższej emerytury wynoszącej - [...] zł., renty socjalnej wynoszącej - [...] zł, a także względem kryterium dochodowego uprawniającego do świadczeń z pomocy społecznej, według którego, dochód nie powinien przekraczać kwoty - 316 zł na osobę w rodzinie. Oznacza to, że Sąd Wojewódzki trafnie przyjął, iż organ administracji ustalając stan faktyczny w sprawie, nie uchybił zasadzie prawdy obiektywnej przewidzianej w art. 7 K.p.a.

Wbrew kolejnym zarzutom skarżącej, Sąd pierwszej instancji nie uchybił także art. 145 § 1 pkt 1 lit c P.p.s.a. Skoro bowiem nie doszło do naruszenia przepisów o postępowaniu, to tym samym nie było podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji z tej ewentualnie przyczyny.

Nie doszło też do niewłaściwego zastosowania art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż - wobec należycie ustalonego stanu faktycznego - Sąd pierwszej instancji nie dokonał mylnej subsumcji. Prawidłowo przyjął, że nie został spełniony warunek w postaci braku niezbędnych środków utrzymania, od którego miedzy innymi ustawodawca uzależnił przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Ocena niezbędności została dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji, przy czym za podstawę porównania posłużyła kwota najniższej emerytury i renty socjalnej oraz kryterium dochodowe, które uprawnia do świadczeń z pomocy społecznej. Nie budzi zastrzeżeń pogląd Sądu pierwszej instancji, że wskazane świadczenia lub kryterium do przyznania świadczeń z pomocy społecznej wyznaczają kwotowo granicę niezbędnych środków utrzymania. Dochód natomiast na jedną osobę w rodzinie skarżącej wynosi [...] zł netto, a więc znacznie przekracza granicę określającą wysokość niezbędnych środków utrzymania.

Wychodząc z powyższych założeń, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i stosownie do art. 184 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.