Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 525/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-05-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 1, ust. 2 pkt 1, art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
article: art. 72 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art. 7, art. 8, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, lit. c, art. 153, art. 200, art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: par. 14 ust. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2015 poz 1800
law: Rozporządzenie z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Robert Adamczewski Asesor WSA Tomasz Porczyński na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 maja 2022 r. sprawy ze skargi R. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. na rzecz skarżącego R. B. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. a.bł.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2020r. poz. 256, ze zm.), powoływanej dalej jako: "k.p.a.", art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018r. poz. 570) oraz art. 25 ust. 1 i 2 pkt 6, ust. 3, ust. 7-9 w związku z art. 4 i art. 5 ustawy z dnia 11 lutego 2016r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.p.p.w.d." Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez R.B., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z [...] r., nr: [...], w której orzeczono o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na dzieci: K.B., A.B. w wysokości 500,00 zł miesięcznie na każde z nich za okres od 1 października 2019 r. do 31 marca 2020 r. oraz o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dzieci: K.B., A.B. w wysokości 6000,00 zł za okres od 1 października 2019 r. do 31 marca 2020 r. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w kwocie 264,95 zł, co w sumie stanowi kwotę 6264,95 zł.

Jak wynika z akt sprawy, w dniu 15 lipca 2019r. R.B. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci K.B. i A.B. na okres świadczeniowy 2019/2021. Rozpatrując powyższy wniosek organ I instancji uznał, że zostały spełnione kryteria u.p.p.w.d. i w dniu 16 września 2019 r. poinformował R.B. o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dziecko K.B. w wysokości 500,00zł miesięcznie na okres od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. i na dziecko A.B. w wysokości 500,00zł miesięcznie na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r.

W dniu 6 maja 2020r. organ I instancji powziął informację, że R.B. nie zamieszkuje wraz z synami K.B. i A.B. i nie sprawuje nad nimi opieki od października 2019 r. Mając na względzie powyższą okoliczność organ I instancji decyzją z [...] maja 2020 r. znak: [...] zmienił R.B. prawo do świadczenia wychowawczego w ten sposób, że odmówił prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci K.B. i A.B. w okresie od 1 października 2019 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., decyzją ostateczną z [...] września 2020 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Następnie decyzją z dnia [...] r. znak: [...] Prezydent Miasta Ł. orzekł o uznaniu i zwrocie nienależnie pobranego przez R.B. świadczenia wychowawczego na dzieci K.B. i A.B. za okres od 1 października 2019r. do 31 marca 2020 r. w łącznej kwocie 6.000,00zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi do [...] r. w kwocie 264,95zł, co łącznie stanowi kwotę 6.264,95zł.

Pismem z 27 października 2020 r. R.B. złożył odwołanie od powyższej decyzji zarzucając obrazę przepisów procesowych: art. 61 § 4, art. 10, art. 107 § 1 ust. 6 w związku z § 3 k.p.a. i art. 80 w związku z art. 81a k.p.a. oraz przepisów materialnych art. 25 ust. 2 pkt 6, art. 25 ust. 1, art. 4 ust. 1, art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. art. 15 ust. 1 u.p.p.w.d.

W międzyczasie R.B. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z [...] września 2020 r. nr [...]. W związku ze złożoną skargą oraz zarzutami wynikającymi z odwołania co do przedwczesności wydania zaskarżonej decyzji, Kolegium zawiadomiło odwołującego się o rozpatrzeniu niniejszej sprawy po rozstrzygnięciu postępowania skargowego. Rozstrzygając sprawę Kolegium uwzględniło stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wyrażone w wyroku z 17 lutego 2021 r. sygn. akt II SA/Łd 840/20, mocą którego Sąd stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Ł. z [...] maja 2020 r. nr [...] w zakresie terminu, oddalił skargę w pozostałym zakresie i odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania sądowego w całości.

Po rozpoznaniu odwołania, organ drugiej instancji na wstępie wyjaśnił, że w sytuacji wykazania, że warunki do przyznania świadczenia wychowawczego nie były spełnione, a doszło do wypłaty świadczenia to właściwy organ wypłacający świadczenia zobligowany jest do prowadzenia postępowanie o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze i żądania ich zwrotu. Zarówno przyznanie świadczenia wychowawczego i dochodzenie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie jest decyzją uznaniową.

Przywołując treść przepisów art. 4 ust. 2 pkt 1 oraz art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d., organ stwierdził, że ustawodawca przypisuje istotne znaczenie rzeczywistemu wspólnemu zamieszkiwaniu dziecka wraz z osobą uprawnioną do wsparcia finansowego w postaci świadczenia wychowawczego i pozostawaniu na utrzymaniu wnioskodawcy. Wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem jest warunkiem koniecznym do przyznania świadczenia wychowawczego. Z regulacji ustawowej wynika, że uprawnionym do świadczenia wychowawczego będzie ten rodzic, który zamieszkuje wspólnie z dzieckiem i sprawuje nad nim bezpośrednią opiekę (względnie opiekę naprzemienną). W przypadku rodzica, który zaprzestał wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem, a tym samym zaprzestał sprawowania nad nim opieki nie ma możliwość przyznania mu prawa do świadczenia wychowawczego, bowiem nie spełnia on ustawowej przesłanki do uzyskania prawa do świadczenia wychowawczego o której mowa w art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. Zaprzestanie wspólnego zamieszkiwania z dziećmi powoduje ustanie prawa do świadczenia wychowawczego.

Kolegium oznajmiło, że kluczowym jest fakt wyprowadzenia się R.B. i zaprzestania zamieszkiwania wspólnie z dziećmi i brak sprawowania nad nimi opieki. Organ stwierdził, że nie można uwzględnić okoliczności przekazywania matce dzieci kwot odpowiadających wysokością świadczeniu wychowawczemu, bowiem z faktu przekazania środków świadczenia wychowawczego osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem czy też wydatkowania tych środków zgodnie z przeznaczeniem na potrzeby dziecka nie można wywieść prawa do świadczenia wychowawczego. Nieusprawiedliwione też jest twierdzenie o konieczności dochodzenia zwrotu świadczenia wychowawczego od matki dzieci, albowiem do zwrotu świadczenia jest zobowiązana osoba, która nienależnie pobrała świadczenia wychowawcze, a nie drugi rodzic, który nie był wnioskodawcą i stroną postępowania o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego. Od faktycznego wyprowadzenia się z miejsca zamieszkania dzieci R.B. wyłącznie utrzymywał z dziećmi kontakty, a tych nie można utożsamiać ze sprawowaniem opieki.

W zaistniałej sytuacji organ stwierdził, że od zdarzenia wyprowadzenia się z domu – od października 2019 r. i zaprzestania wspólnego zamieszkiwania z dziećmi R.B. nie spełniał przesłanek do uzyskania prawa do świadczenia wychowawczego na te dzieci, a brak spełniania przesłanek do uzyskania prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci powoduje, że wypłacone świadczenie wychowawcze w wysokości po 500,00zł miesięcznie na dziecko na okres od dnia 1 października 2019 r. do dnia 31 marca 2020 r. spełnia definicję nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o jakiej mowa w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. i konsekwentnie podlega ono zwrotowi łącznie z odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty włącznie. Organ podkreślił jednocześnie, że nie wystąpiła przesłanka wyłączająca możliwość orzekania w sprawie o jakiej mowa w art. 25 ust. 6 u.p.p.w.d, bowiem od terminu pobrania świadczenia wychowawczego nie upłynęło więcej niż 10 lat.

Kolegium wskazało również, że R.B. składając wniosek, był pouczony o zasadach przyznawania świadczenia wychowawczego oraz o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenia o wystąpieniu zmian mających wpływ na ustalone prawo do świadczenia wychowawczego, a także o fakcie, że niepoinformowanie organu o zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Mimo prawidłowego pouczenia w tym zakresie R.B. nie poinformował niezwłocznie organu o zaprzestaniu zamieszkiwania ze swymi dziećmi czym doprowadził do powstania nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. W sprawie nie było również podstaw do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Nie znajduje też potwierdzenia w aktach sprawy argument skarżącego dotyczący niezawiadomienia go o możliwości zapoznania się z materiałem dowodowym sprawy. Odwołujący się na etapie postępowania odwoławczego miał możliwość zapoznania się z aktami sprawy, uwzględniona została też okoliczność zgłaszana co do przedwczesności wydania zaskarżonej decyzji i rozstrzygnięcie zapadło po wydaniu wyroku WSA w Łodzi.

W skardze na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, R.B., reprezentowany przez pełnomocnika w osobie adwokata, zarzucił obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na wynik sprawy:

1. art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a w zw. z art. 107 § 1 i § 2 k.p.a. poprzez wydanie decyzji z rażącym naruszeniem prawa na skutek zamieszczenia w niej terminu w sytuacji braku podstaw prawnych do dokonania powyższego, co stanowi podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji;

2. art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i zaniechanie wydania orzeczenia reformatoryjnego w sytuacji spełnienia przesłanek do uchylenia zaskarżonej decyzji i umorzenia postępowania pierwszej instancji w całości;

3. art. 7 i 8 k.p.a. poprzez wydanie decyzji z naruszeniem zasady uwzględniania słusznego interesu obywateli oraz pogłębiania zaufania organów administracji publicznej tj. wydanie przez organ niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia w sytuacji, gdy było możliwe rozstrzygnięcie sprawy zgodnie ze słusznym interesem strony;

4. art. 77 i 107 k.p.a. poprzez wydanie decyzji z naruszeniem zasady praworządności, naruszeniem słusznego interesu skarżącego, nienależytym wyjaśnieniu okoliczności sprawy wskutek niedostatecznego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, zdeprecjonowaniu okoliczności, iż R.B. przekazywał całe otrzymywane świadczenie K.B., a w następstwie to ona jest osobą, od której organ winien żądać zwrotu świadczenia;

5. art. 80 k.p.a. w zw. z art. 81a k.p.a. poprzez:

a. pominięcie okoliczności, że skarżący przekazywał K.B. środki pobierane tytułem świadczenia wychowawczego;

b. niezasadne uznanie, że środki pobrane tytułem świadczenia wychowawczego nie zostały wykorzystane na wychowanie dzieci, w tym potrzeby związane z opieką i zaspokojeniem potrzeb dzieci.

Jednocześnie skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy:

1. art. 25 ust. 2 pkt. 6 u.p.p.w.d. poprzez jego bezzasadne zastosowanie w okolicznościach niniejszej sprawy i uznanie za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na rzecz K.B. i A. B., w sytuacji w której R.B. przysługiwało prawo do tegoż świadczenia;

2. art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. poprzez jego niezasadne zastosowanie, a w konsekwencji wydanie decyzji o uznaniu za nienależne pobrane i o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia;

3. art. 4 ust. 1 pkt. u.p.p.w.d. poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji niezasadne uznanie, iż otrzymane świadczenie wychowawcze nie zostało wykorzystane na wychowanie dzieci, w tym potrzeby związane z opieką i zaspokojeniem potrzeb dzieci, w sytuacji, w której w całości zostało ono przeznaczone na powyższe potrzeby;

4. art. 4 ust. 2 pkt. 1 u.p.p.w.d. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą ustaleniem, iż w okolicznościach niniejszej sprawy nie zostały spełnione przesłanki z tegoż artykułu;

5. art. 15 ust. 1 u.p.p.w.d. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której z dużą dozą prawdopodobieństwa - na skutek przeprowadzonej weryfikacji doszłoby do rozwiania wszelkich wątpliwości.

Skarżący wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Ł. w zakresie terminu, w pozostałym zakresie uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. oraz decyzji Prezydenta Miasta Ł. i umorzenie postępowania w sprawie oraz zasądzenie na rzecz skarżącego od organu kosztów postępowania według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Odnosząc się do kwestii nieważności postępowania skarżący stwierdził, że termin jako dodatkowy, bo nie zaliczony przez ustawodawcę w art. 107 § 1 k.p.a. do obligatoryjnych elementów musi mieć oparcie w konkretnym przepisie prawa, uprawniającym organ do zamieszczenia w rozstrzygnięciu decyzji termin. Takiej podstawy prawnej w okolicznościach niniejszej sprawy nie było. Tym samym konieczne staje się stwierdzenie nieważności decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Ł. w zakresie terminu.

Następnie R.B. wskazał, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie ziściły się przesłanki uzasadniające o uznaniu za nienależne pobrane i o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na rzecz dzieci A. B. i K.B. za okres od 1 października 2019 r. do 31 marca 2020 r. Skarżący wyjaśnił, że w momencie złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze zamieszkiwał wspólnie z dziećmi, które pozostawały na jego utrzymaniu. W okresie późniejszym sytuacja rodzinna uległa zmianie z uwagi na postawę matki dzieci – K.B.. Z jej winy doszło do rozpadu pożycia małżeńskiego i skarżący zmuszony został do wyprowadzki z rodzinnego domu. Rodzice, kierując się dobrem małoletnich dzieci, porozumieli się, że skarżący będzie pobierał świadczenie wychowawcze na rzecz K. oraz A. B. Takie porozumienie wynikało z faktu, że K. B. posiadała ogromne zadłużenie, a w konsekwencji, w celu uniknięcia ewentualnej egzekucji z rachunku bankowego, nie posiadała rachunku bankowego. Niemniej jednak, kwoty tegoż świadczenia były każdorazowo przekazywane do rąk K.B. a później, po założeniu przez nią rachunku bankowego, na rachunek.

Skarżący dodał, że stale sprawuje opiekę nad małoletnimi dziećmi. Wyznacznikiem uzyskania prawa do świadczenia wychowawczego przez podmioty uprawnione jest sprawowanie opieki nad małoletnim dzieckiem utożsamiane z jego wychowaniem. Skoro bowiem świadczenie wychowawcze ma stanowić wsparcie państwa w wychowywaniu dzieci, to istotne dla ustalenia prawa do świadczenia jest, czy matka, ojciec, opiekun faktyczny albo opiekun prawny dziecka faktycznie sprawują opiekę nad dzieckiem i utrzymują je.

W ocenie R.B., wobec wątpliwości organu co do sprawowania opieki nad dzieckiem, organ powinien w pierwszej kolejności dokonać weryfikacji w trybie art. 15 ust. 1 u.p.p.w.d., jednak na żadnym etapie trwającego postępowania administracyjnego nie doszło do tego.

W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji wraz z uzasadniającą ją argumentacją.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skargę należało uwzględnić.

Na wstępie należy wyjaśnić, że podstawę rozpoznania niniejszej sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów stanowił art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.), powoływanej dalej jako: "ustawa covidowa". W związku ze zmianą art. 15 zzs4 tej ustawy wynikającą z art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1090), która weszła w życie 3 lipca 2021 r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 wskazanej ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego na tle powołanego przepisu wyrażono pogląd, że "prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19(...). Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). (...) Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego" (zob. uchwała NSA z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, dostępna w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej jako: "CBOSA").

W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić wypełnienie się warunków określonych w art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej. Rozpoznanie przedmiotowej sprawy jest konieczne, co znajduje potwierdzenie w zarządzeniu o rozprawie zdalnej z dnia 8 marca 2022 r., jednakże rozprawy tej, wymaganej przez ustawę, nie można przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku z uwagi na fakt, że pełnomocnik skarżącego nie potwierdził możliwości technicznych w zakresie uczestniczenia w tej rozprawie, mimo wezwania, co skutkowało skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie wskazanego przepisu, o czym strony zostały zawiadomione w drodze zarządzenia z dnia 19 kwietnia 2022 r.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że wymagany przywołaną wyżej uchwałą NSA standard ochrony praw stron w niniejszej sprawie został zachowany, skoro wskazanym powyżej zarządzeniem, strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji (zarządzenie o rozprawie zdalnej z dnia 8 marca 2022 r.).

Kolejno należy wskazać, że stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny bada więc co do zasady, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w powyższym trybie i zakreślonych powyżej granicach Sąd stwierdził, że zostały one wydane z naruszeniem przepisów obowiązującego prawa, w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy, co uzasadniało ich usunięcie z obrotu prawnego.

Przedmiotem kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na dzieci: K.B. i A.B. w wysokości 500,00 zł miesięcznie na każde z nich za okres od 1 października 2019 r. do 31 marca 2020 r. oraz zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dzieci: K.B. i A.B. w wysokości 6.000 zł za powyższy okres wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania decyzji w kwocie 264,95 zł, co w sumie stanowi kwotę 6264,95 zł.

Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.p.p.w.d.". Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Przy czym za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.).

Z uzasadnienia decyzji organu II instancji wynika, że przyczyną wydania zaskarżonej decyzji było ustalenie, na podstawie złożonego przez pełnomocnika skarżącego pisma, że R.B. nie zamieszkuje wraz z synami: K.B. i A.B. i nie sprawuje nad nimi opieki od października 2019 r. Wobec tego stwierdzono, że miejscem zamieszkania dzieci jest miejsce zamieszkania ich matki i uznano, że skarżący nie sprawuje od tego miesiąca bezpośredniej opieki nad dziećmi, a zatem nie spełnia przesłanki z art. 4 ust. 1 i ust. 2 u.p.p.w.d, co powoduje brak uprawnień do świadczenia wychowawczego począwszy od października 2019 r.

Przystępując do oceny prawidłowości dokonanych przez organy ustaleń w powyższym względzie, w pierwszej kolejności należy zauważyć, że w orzecznictwie sądów administracyjnych (ukształtowanym na tle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, jednakże zachowującym aktualność także na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci) podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d., analogicznie jak art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje. W taki sposób ukształtowała się generalna zasada wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat konieczne jest rozważanie każdej z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet stwierdzenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czy art. 25 u.p.p.w.d. W postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia organ jest zobowiązany zatem ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. wyroki WSA w Łodzi z dnia 4 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 395/20, WSA w Krakowie z dnia 17 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 604/21, CBOSA).

Zatem w toku postępowania organy obowiązane były do ustalenia, czy świadczenie zostało pobrane przez skarżącego i rozstrzygnięcia, czy świadczenie to miało charakter "nienależnie pobranego", w rozumieniu art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d.

W sprawie będącej przedmiotem niniejszego postępowania, zdaniem Sądu, nie budzi wątpliwości, że skarżący został pouczony (podpisując formularz wniosku) o warunkach przyznania świadczenia wychowawczego, tj. w szczególności, że świadczenie przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca (art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d). Ponadto, został w ten sam sposób pouczony o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Potwierdzeniem tych ustaleń jest fakt poinformowania organu pismem z dnia 30 kwietnia 2020 r., choć dopiero po wezwaniu skarżącego do złożenia wyjaśnień dotyczących sytuacji rodzinnej, o fakcie niezamieszkiwania wraz z żoną i dziećmi od października 2019 r. Okoliczności sprawy świadczą zatem o dostatecznym pouczeniu i zrozumieniu przez stronę pouczenia w kwestii okoliczności skutkujących brakiem prawa do przedmiotowego świadczenia. Nie sposób zatem uznać, aby skarżący nie miał świadomości, że sytuacja, w której się znalazł, skutkuje utratą prawa do świadczenia wychowawczego. Niemniej jednak z punktu widzenia poprawności działań organów w kontrolowanej sprawie, w ocenie Sądu, uwagę zwraca okoliczność, że organy obu instancji nie ustosunkowały się w żadnej mierze do argumentów pełnomocnika skarżącego zawartych w powołanym piśmie oraz w odwołaniu od decyzji organu I instancji, wedle których świadczenie wychowawcze co miesiąc było przekazywane żonie – K.B., z przeznaczeniem na pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dzieci z uwagi na to, że żona skarżącego nie posiadała wówczas rachunku bankowego na który mogłoby wpływać świadczenie. W odwołaniu rozszerzono argumentację i wskazano, że skarżący porozumiał się z żoną, że będzie pobierał świadczenie z uwagi na zadłużenie K.B. i brak posiadania rachunku bankowego celem uniknięcia ewentualnej egzekucji. Ponadto pełnomocnik skarżącego stwierdził, że kwoty były każdorazowo przekazywane do rąk żony, a po założeniu rachunku bankowego – na ten rachunek. Do odwołania dołączono potwierdzenia: dokonywania wypłat z bankomatu kwoty 1.000 zł w miesiącach: październik, listopad, grudzień, luty, marzec oraz przelewu na konto żony kwoty 1.000 zł w kwietniu. Należy również skupić uwagę na piśmie żony skarżącego skierowanym do Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł., w którym zwróciła się z prośbą o zmianę konta bankowego na które było wypłacane świadczenie, z uwagi na fakt, że "mąż nie oddaje jej pieniędzy w terminie". Organy obu instancji nie ustosunkowały się do powyższych stanowisk, nie zweryfikowały czy skarżący, zgodnie z jego twierdzeniami, rzeczywiście przekazywał żonie otrzymywane świadczenie, czy dokonywał tego w terminie, czy w ogóle nie dochodziło do faktu przekazania otrzymanych pieniędzy. Tymczasem te okoliczności miały istotne znaczenie dla prawidłowości rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy.

Sąd stoi na stanowisku, że wskazywana przez skarżącego okoliczność jest bardzo istotna przy ustaleniu prawidłowego stanu faktycznego sprawy, a następnie rozstrzygnięcia w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Jeżeli w dalszym toku postępowania zostałoby ustalone, że świadczenie wychowawcze było przekazywane matce dzieci i przeznaczone na zaspokojenie ich potrzeb, to trudno będzie przypisać skarżącemu fakt "zawinienia", co ma istotne znaczenie dla zasadności wydania decyzji w oparciu o art. 25 u.p.p.w.d. Organy w prowadzonym postępowaniu nie sprostały obowiązkowi dokonania oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli czy zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. Zgodnie z tym przepisem, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Zdaniem Sądu, organ odwoławczy, dysponując wskazanym wyżej materiałem dowodowym, nie wziął pod uwagę podstawowego celu u.p.p.w.d., wyrażonego już w samym jej tytule, a także w przywołanym przepisie, jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W opinii Sądu, nie można przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów niedających się pogodzić z wyżej przedstawionym ratio legis ustawy. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie, ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyroki WSA w Łodzi z 24 czerwca 2021, sygn. akt II SA/Łd 668/20, WSA w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 sygn. akt II SA/Gl 47/21, WSA w Kielcach z dnia 15 grudnia 2021 r., sygn. akt II SA/Ke 836/21).

Decydujące znaczenie w tym przypadku ma zatem najistotniejsze w sprawie dobro, czyli dobro dziecka, które z uwagi na cel ustawy wyrażony w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., wymaga wzmożonej ochrony, o której organy prowadzące postępowanie nie mogą zapominać i jej pomijać. Należy równocześnie wskazać, że na mocy art. 72 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP ciąży na organach obowiązek zapewnienia ochrony praw dziecka w kontekście rozpoznawanej przez nie sprawy, tak aby dziecko nie zostało w nieuprawniony sposób pozbawione środków na pokrycie kosztów swego utrzymania i zaspokojenie potrzeb życiowych.

W konsekwencji powyższych rozważań, należałoby uznać, że jeżeli wypłacone świadczenie wychowawcze zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dzieci skarżącego, to oznaczałoby, że świadczenie to nie zostało nienależnie pobrane. To zaś skutkowałoby brakiem podstaw do żądania zwrotu świadczenia skonsumowanego na potrzeby dziecka.

W tej sytuacji Sąd uznał, że organy nie dokonały prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, czym naruszyły w sposób istotny przepisy postępowania - art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., jak również dokonały naruszenia prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1, art. 25 ust. 1 i art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Rozstrzygając sprawę ponownie organy, na podstawie art. 153 p.p.s.a., zastosują się do oceny prawnej, wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku i rozstrzygną sprawę w oparciu o przedstawioną przez Sąd wykładnię przepisów u.p.p.w.d. poprzez wyjaśnienie, czy wypłacane skarżącemu świadczenie wychowawcze było w całości przekazywane matce dzieci i spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokajaniem ich potrzeb oraz podejmą rozstrzygnięcie odpowiadające przepisom prawa znajdującym w niej zastosowanie, a swoje stanowisko uzasadnią zgodnie z regulacją zawartą w art. 107 § 3 k.p.a.

Sąd nie znalazł jednocześnie podstaw do uznania zarzutu naruszenia przepisów art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 107 § 1 i § 2 k.p.a. poprzez wydanie decyzji z rażącym naruszeniem prawa na skutek zamieszczenia w niej terminu w sytuacji braku podstaw prawnych do dokonania powyższego, albowiem organy były upoważnione i zobowiązane do określenia w decyzji o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze i o jego zwrocie okresu w jakim świadczenie było, w ich ocenie, nienależnie pobrane.

Z powyższych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł w punkcie pierwszym wyroku. Nie ulega bowiem wątpliwości, że stwierdzone uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik postępowania administracyjnego.

O zwrocie kosztów postępowania Sąd orzekł w punkcie drugim wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).

dc