Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 265/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-06-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski (spr.) Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2024 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Z. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 10 stycznia 2024 r., SKO Gd/5113/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Z. A. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Wnioskiem z dnia 30 maja 2023 r. Z. A. zwróciła się o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem, R.A.

Z akt sprawy wynika, że R. A. (ur. 6 sierpnia 1957 r.) jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 19 maja 2023 r. wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Wejherowie. Symbol przyczyny niepełnosprawności to 10-N. Nie da się ustalić daty, od której istnieje niepełnosprawność, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 13 marca 2023 r. Orzeczenie wydano na stałe. Niepełnosprawny wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie a także korzystania z systemu środowiskowego wsparcia samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług specjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki.

Na podstawie ustaleń przeprowadzonych przez pracownika socjalnego w trakcie wywiadu środowiskowego oraz na podstawie złożonych przez wnioskodawczynię oświadczeń ustalono, że R. A. choruje na chorobę Huntingtona, przewlekłe wodniaki przymózgowe, ziarniaka śródczaszkowego, grzybicę płuc, alkoholizm i nikotynizm. Przeszedł liczne kraniektomie. Ma stłuczonego lewego krwiaka skroniowego z krwiakiem przymózgowym do 5 mm. Ponadto rodzinnie obciążony jest pląsawicą. Dodatkowo cierpi na padaczkę alkoholową oraz padaczkę nieokreśloną, zespół abstynencyjny a także na zaburzenia psychiczne na skutek używania alkoholu. Ma niesprawną prawą rękę, lewa ręka jest częściowo sprawna; przy jej pomocy może spożywać pokarmy. Jest osobą zachowującą dużą niezależność i trudną do opieki. W dniu 7 lipca 2022 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku orzekł o całkowitym ubezwłasnowolnieniu niepełnosprawnego z powodu otępienia w stopniu głębokim, a w dniu 16 lutego 2023 r. Sąd Rejonowy w Wejherowie ustanowił Z. A. jego opiekunem prawnym. Niepełnosprawny wymaga opieki przy czynnościach związanych z higieną, prowadzeniem do toalety, smarowaniem kremami, przygotowywaniem ubrań, zmianą garderoby, ćwiczeniami fizycznymi, mierzeniem ciśnienia, podawaniem lekarstw, przyrządzaniem i podawaniem posiłków, wizytach lekarskich, układaniem do snu i czuwaniem podczas snu. Porusza się samodzielnie, choć z powodu ruchów pląsawicznych chód jest nieprawidłowy. Pije z butelki ze smoczkiem, samodzielnie wychodzi i wraca do domu. Nie może pozostawać sam w domu z uwagi na możliwość wystąpienia kolejnego ataku epilepsji, podpalenie mieszkania czy upadku.

Ustalono, że Z. A. jest jedyną osobą, która może zapewnić niepełnosprawnemu opiekę. Małżonkowie nie mają dzieci, ich rodzice oraz bracia R. A. nie żyją. Doraźnie, przy pomocy nad niepełnosprawnym mężem, wnioskodawczyni pomaga jej kuzynka.

Ustalono ponadto, że wnioskodawczyni jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 20 stycznia 2022 r. wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Wejherowie. Niepełnosprawność istnieje od 10 roku życia. Decyzją z dnia 31 stycznia 2022 r. ma przyznane prawo do zasiłku stałego od 1 stycznia 2022 r. do odwołania. Ma wykształcenie zawodowe (ogrodnik), nigdy nie pracowała. Od 1 grudnia 2015 r. nieprzerwanie pobiera zasiłek stały. Opiekę nad mężem pełni od 2021 r. Oświadczyła, że gdyby nie pełniona opieka to podjęłaby pracę w warunkach chronionych. Przedstawiła zaświadczenie lekarskie z dnia 29 maja 2023 r. o braku przeciwskazań do sprawowania opieki nad mężem.

Decyzją z dnia 31 lipca 2023 r. Prezydent Miasta Wejherowo odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. W ocenie organu w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 390; dalej jako "u.ś.r.") albowiem nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność osoby wymagającej opieki, a także ze względu na brak związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a podjęciem się sprawowania opieki nad niepełnosprawnym. Zdaniem organu także okoliczność, że wnioskodawczyni posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i ma ustalone prawo do zasiłku stałego wyklucza możliwość przyznania jej żądanego świadczenia.

Decyzją z dnia 10 stycznia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, po rozpoznaniu odwołania, utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W ocenie Kolegium organ I instancji niezasadnie odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazując na przepis art. 17 ust. 1b ustawy, bez uwzględnienia treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 38/14. Niemniej jednak, zdaniem Kolegium, w przedmiotowej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją wnioskodawczyni z zatrudnienia lub innej pracy zawodowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności. Kolegium - podzielając stanowisko organu I instancji - wskazało, że wnioskodawczyni sprawuje stałą i długotrwałą opiekę nad niepełnosprawnym mężem, a zakres tej opieki uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia. Jednak - zdaniem organu odwoławczego - zasady logiki i doświadczenia życiowego nie pozwalają przyjąć, że osoba w wieku 61 lat, nigdy nie podejmująca aktywności zawodowej i legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności chciałaby realnie podjąć zatrudnienie i nie podejmuje go jedynie z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Natomiast samo sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny nie rodzi, samo w sobie, uprawnień do uzyskiwania świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Z. A., reprezentowana przez pełnomocnika zawodowego, wniosła o uchylenie decyzji organu I i II instancji, orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie żądanego świadczenia względnie o przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania przez nią opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizująca się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) i art. 3 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 935; zwanej dalej p.p.s.a.) sądowa kontrola legalności polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta polega na zbadaniu, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym, stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy co do zasady nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Kontrola legalności przeprowadzona przez Sąd w niniejszej sprawie w tak zakreślonych granicach kognicji doprowadziła do wniosku, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.

W niniejszej sprawie bezsporne jest, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Rozstrzygnięcia natomiast wymaga, czy w sposób prawidłowy w sprawie ustalono, że skarżąca nie spełnia przesłanek przewidzianych treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Zgodnie z treścią wskazanego powyżej przepisu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przytoczony przepis określa dwa niezależne od siebie stany faktyczne, a mianowicie:

1) w którym osoba legitymowana nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

2) w którym osoba legitymowana rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W pierwszym przypadku chodzi zatem o sytuację, kiedy osoba zainteresowana przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego nie pracuje i nie trudni się jakąkolwiek pracą zarobkową, czyli nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej by opiekować się osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W drugim zaś o sytuację, kiedy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności osoba zainteresowana uzyskaniem świadczenia pielęgnacyjnego rezygnuje z dotychczasowego sposobu aktywności zawodowej i zarobkowej (np. rozwiązuje stosunek pracy, rezygnuje z prowadzonej działalności gospodarczej itp.).

Z powyższego wynika, że przesłanką ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest faktyczna rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, będąca w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

Zauważyć jednocześnie należy, że świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które - jest uzyskiwane przez uprawnionego, nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Nie ma natomiast stanowić zastępczego źródła dochodu w przypadku, gdy choć wnioskodawca wykonuje ciążący na nim obowiązek opieki nad członkiem rodziny, to nie musiał z tego tytułu rezygnować z zatrudnienia (nie był aktywny zawodowo i brak aktywności zawodowej nie jest wynikiem konieczności sprawowania opieki). Celem ustawodawcy nie było i nie jest traktowanie świadczenia pielęgnacyjnego jako źródła dochodu dla osoby, która nie odnajdywała się i nie odnajduje w realiach rynku pracy z różnych przyczyn, lecz zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej niejakiego ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na cel sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem, dzieckiem lub rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku opieki nad tymi osobami, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Każdorazowo więc organy właściwe muszą zbadać, czy w odniesieniu do danego stanu faktycznego ziścił się ów związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. A. Kawecka, Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, publ. LEX/el. 2019).

Rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego obowiązkiem organów jest więc każdorazowe ustalenie, czy w okolicznościach sprawy istnieje związek przyczynowy między niepodejmowaniem przez wnioskodawcę zatrudnienia lub pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.

W niniejszej sprawie organy administracji publicznej stanęły na stanowisku, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zawodowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności albowiem skarżąca ani nie zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, ani też nie zaniechała podjęcia zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad mężem.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela tę ocenę.

Jak bowiem wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, skarżąca i jej niepełnosprawny wymagający opieki mąż, są osobami starszymi. W sprawie ustalono ponadto, w sposób nie budzący wątpliwości, że skarżąca przez całe życie pozostawała bierna zawodowo i nigdy nie podjęła zatrudnienia.

Podzielić zatem należy stanowisko organów, że zasady logiki i doświadczenia życiowego nie pozwalają przyjąć, że osoba w wieku 61 lat, legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i nigdy nie wykazująca się aktywnością zawodową chciałaby realnie podjąć zatrudnienie i nie podejmuje go jedynie z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. W rezultacie należy przyjąć, że skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad mężem, a jej dotychczasowa bierność zawodowa nie pozwala też na przyjęcie, że właśnie wyłącznie z powodu niepełnosprawności męża zatrudnienia nie podejmuje. Tym samym zasadnie organy przyjęły, że brak jest bezpośredniego i ścisłego związku pomiędzy niepoodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.

W orzecznictwie przyjmuje się, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 213/22; wszystkie powoływane przez Sąd orzeczenia są dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jak już wcześniej wspomniano, istotą świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania jest zrekompensowanie osobie uprawnionej - poprzez wypłatę określonej przepisami kwoty - utraty dochodu na skutek rezygnacji z aktywności zawodowej (art. 17 ust. 3 ustawy). Musi więc istnieć wyraźny i bezpośredni związek, tak czasowy, jak i co do motywów, między rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem, a sprawowaniem opieki nad wskazaną w ustawie osobą, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca.

Powyższe oznacza, że ustalony stan faktyczny sprawy dowodzi braku podstaw do przyjęcia, że w przypadku skarżącej zachodzi przesłanka rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej.

Podzielić należy zatem stanowisko organu odwoławczego, że sam fakt sprawowania obecnie opieki nad mężem, a który w niniejszej sprawie jest bezsporny, nie uprawnia skarżącej do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą wynika z jej wyboru w zakresie aktywności zawodowej i nie jest konsekwencją sprawowania opieki nad mężem. Nie znajduje więc potwierdzenia w materiale dowodowym sprawy argumentacja odnośnie braku aktywności zawodowej jedynie z powodu sprawowania opieki nad mężem.

Aby organ mógł przyznać skarżącej świadczenie pielęgnacyjne musiałaby ona wykazać związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad mężem, a niepodjęciem lub rezygnacją przez nią z zatrudnienia lub z innej pracy zarobkowej. W niniejszej sprawie skarżąca takiego związku nie wykazała.

Zatem - nie kwestionując złego stanu zdrowia męża skarżącej i faktu sprawowania nad nim opieki - należy podkreślić, że sam znaczny stopień niepełnosprawności męża skarżącej, jak również konieczność sprawowania nad nim opieki nie stanowią, w świetle art. 17 ust. 1 ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu, organ odwoławczy prawidłowo uznał, że skarżąca nie spełniła ustawowych przesłanek, pozwalających na przyznanie jej tego świadczenia.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku – działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. - orzekł, jak w sentencji wyroku.

Sprawa została rozpoznana w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. z uwagi na wniosek strony skarżącej i brak żądania organu administracji publicznej przeprowadzenia rozprawy.