Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 387/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-06-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Danuta Kania (spr.), , , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 24 czerwca 2020 r. sprawy ze skargi małoletniej M. G. reprezentowanej przez opiekuna prawnego E. A. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2019 r. E. A. - opiekun prawny małoletniej M. G., wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce – B. G..

W uzasadnieniu wniosku wskazała, że oboje rodzice małoletniej nie żyją, a sytuacja materialna dziecka jest bardzo trudna. Wskazała, że u matki skarżącej zdiagnozowano schorzenia kręgosłupa oraz astmę, z tego względu nie wypracowała ona stażu pracy adekwatnego do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Podejmowała jednak prace dorywcze oraz zlecone przez urząd pracy.

Prezes ZUS decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...], stosując art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018r., poz. 1270 ze zm.), odmówił przyznania małoletniej M. G. renty rodzinnej w drodze wyjątku wskazując, iż w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wykazanych przerwach w zatrudnieniu (w latach 1992-1995, 1998-1999, 2000-2003, 2006-2009, 2010-2013, 2017-2019) wobec matki dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem.

Pismem z dnia [...] listopada 2019 r. E. A. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazała, że matka dziecka w latach 1991 - 2009 zajmowała się wychowywaniem dzieci, była jednak zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna i podejmowała różne prace zlecane przez urząd. Podkreśliła, że sama jest osobą starszą i schorowaną, a sytuacja materialna dziecka jest bardzo trudna.

Prezes ZUS decyzją z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu powołał art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wskazując, iż wymienione w tym przepisie przesłanki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania ww. świadczenia. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Organ wskazał dalej, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 44 lat życia matki dziecka, udokumentowano 6 lat, 6 miesięcy i 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe ograniczono do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Natomiast w 10-leciu przed dniem śmierci matki dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym -udowodniła tylko 3 lata, 4 miesiące, 12 dni tych okresów.

Ponadto od dnia [...] marca 1992 r. do dnia [...] czerwca 1995 r., od dnia [...] czerwca 1998 r. do dnia [...] sierpnia 1999 r., od dnia [...] stycznia 2000 r. do dnia [...] lutego 2003 r., od dnia [...] lipca 2006 r. do dnia [...] sierpnia 2009 r., od dnia [...] października 2010 r. do dnia [...] czerwca 2013 r., od dnia [...] września 2017 r. do dnia [...] lutego 2019 r., tj. do dnia zgonu, matka dziecka nie wykonywała żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Przy czym we wskazanych okresach nie była wobec matki dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

Nadto organ wskazał, że wykonywanie prac dorywczych nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jest to bowiem wynik wyboru osoby decydującej się na pracę bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, która winna liczyć się z prawnymi konsekwencjami w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.

Przerw w ubezpieczeniu matki dziecka nie usprawiedliwia zamieszkiwanie na terenie, na którym trudno znaleźć zatrudnienie. Sama bowiem trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Przeciwne w tym względzie stanowisko skutkowałoby obowiązkiem przyznawania wnioskowanego świadczenia - nie w drodze wyjątku - lecz powszechnie. Również rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dziećmi nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Nie jest to okoliczność niezależna od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej wybór i dokonując takiego wyboru powinna ona liczyć się z jego konsekwencjami.

Końcowo organ wskazał, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

Pismem z dnia 8 stycznia 2002 r. E. A. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] grudnia 2019 r. zarzucając:

- naruszenie art. 7, art. 8 i art. 9 k.p.a. w związku z art. 77 § 1, art. 78 § 1 i 80 k.p.a. poprzez nienależyte i niewyczerpujące informowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania, niezebranie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego i nieustalenie wszystkich okoliczności faktycznych, na których powinno być oparte rozstrzygnięcie poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego,

- naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego błędną wykładnię i wydanie decyzji utrzymującej w mocy decyzję odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej M. G. pomimo wystąpienia szczególnych okoliczności.

W związku z powyższymi zarzutami skarżąca wniosła o:

1) uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz nakazanie organowi przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej M. G.,

2) zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego według norm przepisanych, 3) dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów:

- zaświadczenia lekarskiego z dnia [...] stycznia 2020 r. na okoliczność potwierdzenia złego stanu zdrowia B. G.,

- skierowania do poradni specjalistycznej - neurologicznej z dnia [...] lipca 2016 r. na okoliczność istnienia choroby alkoholowej skutkującej padaczką alkoholową u wymienionej oraz na okoliczność podejmowania przez nią prób leczenia stanu uniemożliwiającego wykonywanie pracy;

- karty leczenia szpitalnego z 2016 r. wydanej przez Samodzielny Publiczny Zespół Zakładów Opieki Zdrowotnej w [...] - Oddział Psychiatryczny na okoliczność podejmowania przez wymienioną prób leczenia stanu uniemożliwiającego wykonywanie pracy w związku z rozpoznaniem zespołu abstynencyjnego z majaczeniem;

- karty informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia [...] września 2011 r. na okoliczność problemów zdrowotnych wymienionej związanych z występującymi u niej przewlekłymi zapaleniami górnych dróg oddechowych oraz astmą oskrzelową oraz na okoliczność podejmowania przez nią prób leczenia stanu uniemożliwiającego wykonywanie pracy;

- wyniku badania rezonansu magnetycznego z dnia [...] listopada 2009 r. na okoliczność stanu zdrowia wymienionej, tj. zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa uniemożliwiających jej wykonywanie pracy i czyniące pracownikiem nieatrakcyjnym na rynku pracy;

- wyniku badań tomografii komputerowej z dnia [...] lipca 2009 r. na okoliczność stanu zdrowia wymienionej i podejmowania przez nią prób leczenia stanu uniemożliwiającego wykonywanie pracy,

- wyniku badania CT mózgowia z dnia [...] grudnia 2008 r. na okoliczność stanu zdrowia wymienionej i podejmowania przez nią prób leczenia stanu uniemożliwiającego wykonywanie pracy,

- zaświadczenia lekarskiego z dnia [...] stycznia 2010 r. na okoliczność wykazania stanu zdrowia wymienionej - leczonej na zdiagnozowaną astmę oskrzelową i tym samym podejmowania przez nią prób leczenia stanu uniemożliwiającego wykonywanie pracy,

- zaświadczenia lekarskiego z dnia [...] stycznia 2010 r. na okoliczność wykazania stanu zdrowia wymienionej - zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa uniemożliwiających jej wykonywanie pracy fizycznej oraz na okoliczność prób leczenia stanu uniemożliwiającego jej wykonywanie pracy,

- odpisu postanowienia Sądu Rejonowego w [...][...] Wydział [...] z dnia [...] marca 2019 r. na okoliczność wykazania stanu rodzinnego małoletniej M. G..

Nadto skarżąca wniosła o zobowiązanie:

- Samodzielnego Publicznego Centralnego Szpitala Klinicznego przy ul. [...] w [...] do dostarczenia dokumentacji medycznej B. G. oraz o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z tejże dokumentacji na okoliczność stanu zdrowia wymienionej uniemożliwiającego jej wykonywanie pracy oraz starań o zmianę stanu zdrowia,

- Samodzielnego Publicznego Zespołu Zakładów Opieki Zdrowotnej przy ul. [...] w [...] do dostarczenia dokumentacji medycznej B. G. oraz o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z tejże dokumentacji na okoliczność stanu zdrowia wymienionej uniemożliwiającego jej wykonywanie pracy oraz starań o zmianę stanu zdrowia.

W motywach skargi skarżąca podniosła w szczególności, że zaskarżona decyzja organu została podjęta bez przeprowadzenia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Organ nie poczynił ustaleń, czy przyczyną niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym przez B. G. były szczególne okoliczności w postaci jej wieloletnich problemów zdrowotnych, niezależnych od jej woli. Z dołączonych do niniejszej skargi dokumentów wynika, że wymieniona w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci przewlekle chorowała. Miała zdiagnozowaną astmę oskrzelową, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa oraz chorobę alkoholową, na którą zapadła na skutek załamania po śmierci męża. Uzależnienie i związane z nim dolegliwości i powikłania wykluczały pracę zawodową. Bywały okresy, kiedy wymieniona nie była zdolna do samodzielnej egzystencji i wymagała stałej opieki.

B. G. podejmowała próby wyleczenia się z choroby alkoholowej i kiedy tylko miała możliwość, świadczyła pracę. Ze względu na brak wykształcenia nie miała możliwości podjęcia innej pracy, aniżeli fizyczna - jako [...]. Nie mogła jednak jej wykonywać ze względu na schorzenia kręgosłupa. Choroba alkoholowa, pomimo walki, okazała się długotrwała i znacznie ograniczająca możliwości jej zatrudnienia. Choroba ta w efekcie doprowadziła do jej śmierci.

Skarżąca podniosła również, że organ na etapie postępowania administracyjnego nie wyjaśnił, jak należy rozumieć pojęcie szczególnych okoliczności i nie wezwał do przedłożenia wszelkich dokumentów, które mogą mieć znaczenie w sprawie. Prowadząc postępowanie organ nie uwzględnił znacznego stażu pracy zmarłej i dużej aktywności zawodowej przypadającej na lata najbardziej efektywne w jej życiu. Nie wziął pod uwagę faktu, że zmarła wychowywała troje dzieci, przez co była mniej atrakcyjnym pracownikiem na rynku pracy, szczególnie w tak małej miejscowości jak [...], gdzie panuje wysoki poziom bezrobocia. Organ nie poczynił ustaleń odnośnie stanu zdrowia zmarłej, który w istocie stanowił przeszkodę w podjęciu pracy zarobkowej we wskazanych przez organ przerwach w zatrudnieniu.

Skarżąca podkreśliła, że B. G. była wdową samotnie wychowującą troje dzieci. Jej sytuacja finansowa była ciężka, dlatego też poszukując zatrudnienia poprzez urząd pracy, podejmowała dorywcze zajęcia u ludzi zamieszkujących w tej samej miejscowości w gospodarstwie domowym lub gospodarstwie rolnym. Nie można z góry założyć, jak czyni to organ, że podejmowanie drobnych prac dorywczych, w sytuacji braku stałej pracy i konieczności zapewnienia rodzinie środków do życia, dyskwalifikuje ten okres jako dający się usprawiedliwić szczególnymi okolicznościami, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie jest to bowiem kwestia wyboru osoby pozostającej bez pracy, lecz konieczności zapewnienia utrzymania siebie i małoletnich dzieci. Organ powyższych okoliczności nie uwzględnił. Nie wziął również pod uwagę faktu, że matka małoletniej zmarła nagle, w wieku 44 lat, a małoletnia ze względu na swój wiek nie może podjąć żadnej pracy, natomiast skarżąca - jako opiekun prawny małoletniej nie jest w stanie zapewnić jej niezbędnych środków utrzymania.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167), dalej: "p.u.s.a." oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.

W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2).

Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie zarówno skarżąca jaki i organ (odpowiednio pismami z dnia 6 czerwca 2020 r. i 9 czerwca 2020 r.) wnieśli o rozpoznanie przedmiotowej sprawy w trybie uproszczonym.

Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018, poz. 1270 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego, przy czym dopiero łączne spełnienie wszystkich przesłanek może stanowić podstawę przyznania przedmiotowego świadczenia.

Zgodnie z art. 124 ww. ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem podejmując decyzję organ jest związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Oznacza to, że podstawowym obowiązkiem organu jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Ustalenie okoliczności faktycznych jest bowiem zawsze zagadnieniem kluczowym i pierwszoplanowym, a także niezbędnym elementem zastosowania normy prawa materialnego.

Prowadząc postępowanie administracyjne organ winien zatem realizować zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.) oraz zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a związku z tym winien wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz starannie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie - zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Podkreślić należy, że uzasadnienie decyzji wydanej w oparciu o uznanie administracyjne, ma istotne znaczenie z punktu widzenia zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a. Zasada ta stanowi, iż organy administracji publicznej powinny wyjaśnić stronom zasadność przesłanek, jakimi kierują się przy załatwianiu sprawy.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie zebrał i nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżona decyzja została więc wydana co najmniej przedwcześnie, z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a., bez należytego ustalenia i rozważenia okoliczności faktycznych, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

W sprawie bezspornym jest, że małoletnia M. G. jest dzieckiem zmarłej B. G., która podlegała ubezpieczeniu społecznemu. Jest więc pozostałym po niej członkiem rodziny i ze względu na wiek nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Małoletnia nie posiada również niezbędnych środków utrzymania, bowiem na jedną osobę w rodzinie przypada miesięcznie kwota 850,00 zł brutto, a więc niższa od wysokości najniższej emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, której wysokość w dacie orzekania przez organ wynosiła 1100,00 zł (art. 85 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS).

Zatem ustalenia i oceny organu wymagało to, czy powodem dla którego zmarła matka dziecka nie nabyła świadczenia w zwykłym trybie nie były "szczególne okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Jak podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych pojęcie to nie może być interpretowane jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania tego świadczenia, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2003 r., sygn. akt II SA 3594/02, publ. LEX nr 142639).

Motywując zaskarżoną decyzję Prezes ZUS wskazał, że na przestrzeni 44 lat życia matki dziecka udokumentowano 6 lat, 6 miesięcy i 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych, zaś w 10-leciu przed dniem śmierci matki dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym - wykazano 3 lata, 4 miesiące i 12 dni tych okresów. Nadto organ stwierdził, że w latach 1992-1995, 1998-1999, 2000-2003, 2006-2009, 2010-2013, 2017-2019 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Organ zaznaczył następnie, że w ww. okresach wobec skarżącej nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, które uniemożliwiały jej wypracowanie świadczenia w zwykłym trybie.

W ocenie Sądu organ jednak nie wyjaśnił wszystkich okoliczności sprawy, a w szczególności nie ustalił, czy stan zdrowia zmarłej matki dziecka na przestrzeni 10-lecia poprzedzającego datę zgonu nie utrudniał, czy też wręcz nie uniemożliwiał jej wypracowanie uprawnień do renty w trybie zwykłym. Jak bowiem wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, pojęcie "szczególne okoliczności", o którym mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie może być utożsamiane wyłącznie ze stwierdzeniem całkowitej niezdolności do pracy osoby ubiegającej się o to świadczenie, lecz winno być rozumiane jako wszelkiego rodzaju sytuacje, które istotnie ograniczają jej aktywność zawodową. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, usprawiedliwione choćby przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2003 r. o sygn. akt II SA 3594/02, publ. LEX nr 142669).

Skarżąca, jak wynika z dokumentacji załączonej do skargi, miała liczne, poważne problemy zdrowotne. Zdiagnozowano u niej schorzenia kręgosłupa, astmę oskrzelową oraz chorobę alkoholową. Na podstawie tej dokumentacji, zwłaszcza na podstawie treści epikryzy zawartej w karcie informacyjnej leczenia szpitalnego na Oddziale Psychiatrycznym SPZZOZ w [...] w okresie od dnia [...] lipca 2016 r. do dnia [...] sierpnia 2016 r. można przyjąć, że skarżąca miała realne trudności w znalezieniu zatrudnienia, co wynikało z rozpoznanego schorzenia.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż w aktach administracyjnych sprawy znajduje się orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] września 2019 r. (nr akt [...]), w którym ustalono, iż zmarła B. G. nie jest niezdolna do pracy. Nie doprecyzowano jednak, czy ustalenie to odnosi się do braku całkowitej, czy również częściowej niezdolności do pracy. Ponadto, jak wynika z uzasadnienia tego orzeczenia, zostało ono wydane po dokonaniu analizy dokumentacji medycznej, w tym dokumentacji z przebiegu leczenia szpitalnego (bez wskazania okresu tego leczenia), kart informacyjnych leczenia szpitalnego (lecz tylko we wrześniu 2011 r.), zaświadczeń o stanie zdrowia lekarzy leczących (bez wskazania o jakie zaświadczenia chodzi) oraz wyników badań dodatkowych załączonych w aktach (nie wskazano o jakie badania chodzi). W związku z powyższym nasuwa się uzasadniona wątpliwość, czy lekarz orzecznik ZUS - dokonując powyższego ustalenia odnośnie niezdolności do pracy - wziął pod uwagę pełną dokumentację medyczną zmarłej matki dziecka. Z uzasadnienia wydanego orzeczenia nie wynika bowiem choćby to, że przedmiotem analizy lekarza orzecznika ZUS była ww. karta leczenia szpitalnego na Oddziale Psychiatrycznym SPZZOZ w [...] w okresie od dnia [...] lipca 2016 r. do dnia [...] sierpnia 2016 r. oraz pozostałe załączone do skargi dokumenty.

Już choćby z tego względu organ powinien przeprowadzić ponowne postępowanie wyjaśniające odnośnie stanu zdrowia zmarłej matki dziecka mając na względzie ww. dokumentację medyczną. Zauważyć przy tym należy, że w ramach postępowania o świadczenie w drodze wyjątku, to osoba zainteresowana powinna wskazać wszystkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Nie oznacza to jednak, że na organie nie spoczywa obowiązek podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do wyjaśnienia sprawy. Obowiązku tego w niniejszej sprawie organ nie dopełnił. Prowadząc przedmiotowe postępowanie organ nie ustalił, czy skarżąca posiada dokumentację medyczną dotyczącą zmarłej matki dziecka, a także czy zmarła, u której zdiagnozowano chorobę alkoholową, podejmowała leczenie, a jeśli tak, w jakim okresie taki stan rzeczy miał miejsce.

W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany jest pogląd, że jakkolwiek alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, to jednak podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności charakteryzujących określony przypadek w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. Jak wiele bowiem innych chorób jest to dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli. Rozróżnić bowiem należy sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje, bądź nie podejmuje próby leczenia, przy czym w tym pierwszym przypadku, nawet nieskutecznym w zakresie rokowania, można ją traktować, jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Z jednym wszakże zastrzeżeniem, a mianowicie indywidualnego podejścia do każdego z tych przypadków (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2126/11, publ. LEX nr 1110206).

Sąd w składzie orzekającym podziela powyższy pogląd, że choroba alkoholowa co do zasady nie może usprawiedliwiać braku zatrudnienia. Jednak w sytuacji, gdy osoba zainteresowana podejmuje leczenie, obowiązkiem organu jest rozważenie tej okoliczności na tle stanu faktycznego danej sprawy - jako elementu niezależnego od tej osoby i tym samym mogącego usprawiedliwiać brak aktywności zawodowej.

W niniejszej sprawie organ nie poczynił żadnych ustaleń, czy zmarła matka dziecka leczyła chorobę alkoholową, nie zwrócił się również do skarżącej o podanie informacji w tym zakresie, które następnie mógłby zweryfikować, nie wezwał jej także o przedłożenie ewentualnych dokumentów. Zaniechanie organu w tym zakresie stanowi naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na podjęte w sprawie rozstrzygnięcie.

Konkludując Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja została wydana przedwcześnie, z naruszeniem obowiązków wynikających z ww. przepisów postępowania administracyjnego nakładających na organ obowiązek podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia istotnych okoliczności faktycznych i ich rozważenia w świetle "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Obowiązek taki ciąży na organie w sprawach z zakresu szeroko rozumianego zabezpieczenia społecznego, zwłaszcza w sytuacji, gdy strona nie jest w stanie sama w sposób należyty bronić swoich interesów.

Sąd stwierdza również, że wobec wniosku zawartego w skardze, przeprowadził dowód uzupełniający z dokumentacji medycznej załączonej do skargi w oparciu o art. 106 § 3 p.p.s.a. Nie uwzględnił natomiast wniosku o zobowiązanie placówek medycznych - SPCSzK przy ul. [...] w [...] oraz SPZZOZ w [...] do dostarczenia dokumentacji medycznej B. G. i przeprowadzenia dowodu uzupełniającego z tej dokumentacji na okoliczność jej stanu zdrowia. Poczynienie ustaleń odnośnie stanu zdrowia wymienionej jest obowiązkiem organu, nie zaś Sądu, który nie może zastępować organu w zakresie wyjaśnienia okoliczności faktycznych kluczowych dla podjęcia rozstrzygnięcia w sprawie.

Rozpatrując sprawę ponownie Prezes ZUS obowiązany będzie uwzględnić powyższą ocenę prawną. Nadto uzupełni postępowanie dowodowe w oparciu o pełną dokumentację medyczną zmarłej matki dziecka, rozważy ponowne przeprowadzenie postępowania orzeczniczego. Wyjaśni, czy istnieją dokumenty potwierdzające leczenie choroby alkoholowej zmarłej matki dziecka. Oceni, czy w sprawie istnieją "szczególne okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, mogące usprawiedliwiać brak aktywności zawodowej wymienionej we wskazanych w zaskarżonej decyzji okresach w 10-leciu przed datą zgonu.

Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.