Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 758/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2024-12-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1
journal: Dz.U. 2024 poz 1267
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.)
article: art. 134 par. 1, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 200, art. 205 par. 2, art. 119 pkt 3
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 60 ust. 1, art. 61 ust. 1, ust. 2 pkt 2a, ust. 2d, ust. 2e, art. 103 ust. 2, art. 64
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
article: par. 14 ust. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2023 poz 1935
law: rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj (spr.), Sędziowie Asesor WSA Krzysztof Szydłowski, Sędzia WSA Joanna Wojciechowska, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 12 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi S. Ż. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego I. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Burmistrza z dnia [...] r., nr [...] II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego S. Ż. kwotę [..] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

1. W dniu 17.01.2024 r. do Organu I instancji S. Z. (dalej przywoływany jako: "Skarżący"), działając przez pełnomocnika, wniósł o "zmianę decyzji dotyczącej zapłaty przez S. Z. opłat za pobyt jego dziadka w domu pomocy społecznej". Żądanie zawarte w ostatniej części wniosku pełnomocnika z dnia 29.12.2023 r. Organ potraktował jako wniosek o wszczęcie postępowania w sprawie zmiany decyzji określającej odpłatność S. Z. za pobyt jego dziadka w domu pomocy społecznej.

2. Postanowieniem wydanym z upoważnienia Burmistrza B. z dnia 21 lutego 2024 r. znak [...] Organ odmówił wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie zwolnienia z opłat za pobyt wstępnego M. Z. w domu pomocy społecznej w B. z uwagi na fakt, że wobec S. Z. nie została wydana decyzja administracyjna ustalająca opłatę za pobyt wstępnego w domu pomocy społecznej.

Organ motywował, że zgodnie z art. 61 a § 2 ustawy - kodeks postępowania administracyjnego, gdy żądanie wszczęcia postępowanie, zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Przez uzasadnione przyczyny należy rozumieć takie sytuacje, które w sposób oczywisty stanowią przeszkodę do wszczęcia postępowania; przykładowo, gdy w tej samej sprawie postępowanie administracyjne już się toczy albo w sprawie takiej zapadło już rozstrzygnięcie lub, gdy w przepisach prawa brak jest podstawy materialno - prawnej do rozpatrzenia żądania w trybie administracyjnym.

Organ zauważył, że przeprowadzenie postępowania i wydanie decyzji zmieniającej wymaga istnienia w obrocie prawnym innej decyzji, która w wyniku tego postępowania może być zmieniona (decyzji pierwotnej). W innym przypadku nie jest dopuszczalnym prowadzenie takiego postępowania, bowiem nie może ono zakończyć się wydaniem rozstrzygnięcia, a ewentualne wszczęcie takiego postępowania musiałoby zakończyć się jego umorzeniem. Analiza dokumentacji zebranej w sprawie S. Z. wykazała, że Organ z racji prowadzonych ustaleń, w tym związanych z ustaleniem adresu zamieszkania, nie przeprowadził dotąd postępowania, w wyniku którego orzekłby o wysokości odpłatności w formie decyzji administracyjnej. A skoro tak, to brak jest podstaw do prowadzenia postępowania, którego wynikiem - zgodnie z wnioskiem pełnomocnika - mogłaby być zmiana decyzji ustalającej odpłatność.

Organ podkreślił, że Skarżący w obecnym stanie rzeczy nie jest zobowiązany do wnoszenia opłaty, bowiem zobowiązanie to nie zostało na chwilę obecną określone zarówno w formie umowy, jak i decyzji administracyjnej. Natomiast Skarżący jest osobą obowiązaną do ponoszenia opłaty za pobyt wstępnego w domu pomocy społecznej, bowiem obowiązek ten powstaje już z mocy samego prawa - art. 61 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z treścią art. 61 ust. 2d i 2e ustawy o pomocy społecznej dopiero ewentualne wystąpienie przesłanek w nich wymienionych powoduje konieczność ustalenia opłaty decyzją administracyjną. Wszczęcie postępowania w sprawie ustalenia opłaty decyzją administracyjną wymaga w pierwszej kolejności wyczerpania możliwości przewidzianych w art. 61 ustawy - ustalenie z osobą możliwości wnoszenia opłat na podstawie umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2 ustawy.

W dniu 20.02.2024 r. do Organu I instancji wpłynęła informacja z MOPR S., że na dzień 26.02.2024 r. ustalono przeprowadzenie z S. Z. wywiadu środowiskowego, co pozwoli na analizę sytuacji, i określenia możliwej do ponoszenia opłaty za pobyt wstępnego w domu pomocy społecznej. To z kolei pozwoli na wystąpienie przez kierownika ośrodka pomocy społecznej z propozycją zawarcia umowy w trybie art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej z uwzględnieniem możliwości ponoszenia odpłatności. Dopiero w przypadku odmowy podpisania tejże, opłata będzie ustalona w trybie decyzji administracyjnej.

3. Skarżący wniósł w ustawowym terminie, za pomocą nowego pełnomocnika, zażalenie na postanowienie z dnia 21.02.2024 r. zarzucając:

a) naruszenie przepisów postępowania tj. art. 61a § 2 k.p.a. poprzez odmowę wszczęcia postępowania, podczas gdy istnieją uzasadnione podstawy do jego przeprowadzenia;

b) naruszenie przepisów postępowania tj. art. 61 k.p.a. poprzez rozstrzygnięcie pisma w oparciu o jego tytuł i przyjęcie, że skarżący domaga się zmiany decyzji dotyczącej zapłaty przez skarżącego opłat za pobyt jego dziadka w domu pomocy społecznej, podczas gdy decydujące znaczenie ma treść pisma, wedle której skarżący niewątpliwie domagał się zwolnienia go z opłaty za pobyt wstępnego w DPS na podstawie art. 64 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społeczne,

c) naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 64 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej poprzez uznanie, że organ nie może wszcząć postępowania z wniosku o zwolnienie z całości lub części opłaty, o którym mowa we wspomnianym przepisie z tego powodu, że nie została wydana decyzja administracyjna ustalająca opłatę za pobyt wstępnego w domu pomocy społecznej, podczas gdy w aktualnym brzmieniu tego przepisu strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty.

W uzasadnieniu zażalenia zarzuty zostały rozwinięte. Żalący przede wszystkim wskazał, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego nawet niewłaściwe nazwanie pisma nie ma istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia, bowiem nie nazwa decyduje o tym jakie pismo zostało wniesione, zaś charakter pisma winien zostać ustalony na podstawie jego treści, nie tytułu. Nawet niewłaściwe oznaczenie rodzaju pisma nie może wywołać dla strony ujemnych skutków, jeżeli z treści pisma wynika, jaki jest jego rodzaj i cel. To bowiem przepisy ustawy decydują o tym, jaki jest faktyczny zamiar wnoszącego pismo (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 września 2019 r., II FZ 547/19).

Mając na uwadze powyższe, pismo z dnia 29 grudnia 2023 r. wniesione przez adw. W. J. w imieniu Skarżącego Organ I instancji winien rozpoznać jako wniosek o zwolnienie Skarżącego z opłaty w całości, na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Z treści pisma bezsprzecznie wynika, że intencją Skarżącego było uzyskanie zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt M. Z. w domu pomocy społecznej, na uzasadnienie czego pełnomocnik Skarżącego przytoczył szereg argumentów dotyczących sytuacji rodzinnej S. Z. oraz rażącego zaniedbania obowiązków rodzinnych wobec niego przez M. Z..

Żalący się podkreślił też, że zgodnie z art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej, osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności, jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Nowelizacją z dnia 17 listopada 2021 r. wskazany w art. 64 ustawy o pomocy społecznej katalog podstaw uzasadniających zwolnienie z całości lub części opłaty został poszerzony o przesłankę zwolnienia z odpłatności za pobyt osoby bliskiej w DPS związane z rażącym niewypełnianiem obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych przez mieszkańca domu pomocy społecznej lub osobę kierowaną do domu względem zobowiązanego do ponoszenia opłaty. Przepis ten w brzmieniu sprzed omawianej nowelizacji uprawniał do ubiegania się o uzyskanie zwolnienia z opłat jedynie osoby wnoszące opłatę. Obecnie strona zobowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty już w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty.

4. Samorządowe Kolegium Odwoławcze postanowieniem z dnia 19 lipca 2024 r. utrzymało zaskarżone postanowienie w mocy.

W uzasadnieniu Organ, po przytoczeniu przepisów prawa mających zastosowanie w sprawie wskazał, że obowiązkiem organu, do którego wpłynęło podanie, wniosek, odwołanie, zażalenie itp., jest w pierwszej kolejności jego wstępna weryfikacja pod względem dopuszczalności wszczęcia postępowania, a więc oceny spełnienia przesłanek procesowych. Wynik tej weryfikacji determinuje dalsze działanie organu, tj. wszczęcie postępowania administracyjnego i zawiadomienie o tym fakcie stron, bądź prowadzenie postępowania bez formalnego wszczęcia postępowania, gdyż w myśl art. 61 § 3 k.p.a. datą wszczęcia postępowania na żądanie strony jest dzień doręczenia żądania organowi administracji publicznej, bądź też zastosowanie regulacji określonej w art. 61 a § 1 k.p.a.

W ocenie Organu, z akt sprawy wynika ewidentnie, że na dzień złożenia wniosku przez Skarżącego o zwolnienie z opłaty za pobyt dziadka w DPS (17.01.2024 r.) Organ nie przedstawił mu jeszcze propozycji tej odpłatności, a zatem wniosek ten był przedwczesny.

Z uwagi na powyższe Kolegium postanowiło utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie.

5. Niezadowolony z treści rozstrzygnięcia Skarżący wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucając:

1) naruszenie przepisów postępowania i wydanie postanowienia z naruszeniem:

a) art. 61a § 2 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania, podczas gdy istnieją uzasadnione podstawy do jego przeprowadzenia;

b) wydania postanowienia z naruszeniem art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 i w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego zgromadzenia i rozpatrzenia materiału dowodowego, a polegający błędnym ustaleniu, że wniosek o zwolnienie Skarżącego z opłaty za pobyt wstępnego w domu pomocy społecznej był przedwczesny, podczas gdy Organ I instancji ustalił, że Skarżący jest osobą zobowiązaną do ponoszenia kosztów utrzymania M. Z. w domu pomocy społecznej w B. ;

2) naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 64 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej poprzez uznanie, że Organ nie może wszcząć i przeprowadzić postępowania z wniosku o zwolnienie z całości lub części opłaty, o którym mowa we wspomnianym przepisie z tego powodu, że nie została wydana decyzja administracyjna ustalająca opłatę za pobyt wstępnego w domu pomocy społecznej, podczas gdy w aktualnym brzmieniu tego przepisu strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty.

W uzasadnieniu skargi Skarżący wskazał, że Organ I instancji nie dostrzegł błędu w swoim rozumowaniu, twierdząc, że Skarżący jednocześnie jest i nie jest zobowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania dziadka w domu pomocy społecznej.

Podkreślił, że nowelizacją z dnia 17 listopada 2021 r. wskazany w art. 64 ustawy o pomocy społecznej katalog podstaw uzasadniających zwolnienie z całości lub części opłaty został poszerzony o przesłankę zwolnienia z odpłatności za pobyt osoby bliskiej w DPS związaną z rażącym niewypełnianiem obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych przez mieszkańca domu pomocy społecznej lub osobę kierowaną do domu względem zobowiązanego do ponoszenia opłaty. Dodano także, że z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej mogą być zwolnione częściowo lub całkowicie zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Jest to zmiana o tyle istotna, jak wskazał Skarżący, że przepis ten w brzmieniu sprzed omawianej nowelizacji uprawniał do ubiegania się o uzyskanie zwolnienia z opłat jedynie osoby wnoszące opłatę. Obecnie strona zobowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty już w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty.

Skarżący przytoczył stanowisko sądów administracyjnych i wskazał, że jeżeli strona złoży stosowny wniosek o zwolnienie z opłaty, organ orzekający nie powinien go pomijać przy ustaleniu obowiązku ponoszenia opłaty. Zarówno ustalenie opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej, jak i wniosek o zwolnienie z jej ponoszenia, dotyczą konkretyzacji tego samego obowiązku. Nie jest więc zasadne rozczłonkowywanie tych spraw i prowadzenie odrębnych postępowań w przedmiocie ustalenia opłaty i zwolnienia z tej opłaty.

W ocenie Skarżącego nie można zatem uznać za Organami obu instancji, że wniosek S. Z. o zwolnienie go z opłaty za pobyt M. Z. w domu pomocy społecznej jest przedwczesny. Skoro nie budzi wątpliwości Organów obu instancji fakt, że na Skarżącym spoczywa obowiązek ponoszenia kosztów utrzymania wstępnego w domu pomocy społecznej, a obecnie nie jest wiadomym jedynie w jakiej konkretnie wysokości, to oznacza, że Skarżący jest uprawniony do złożenia wniosku, o którym mowa w art. 64 ustawy o pomocy społecznej, zaś jego rozstrzygnięcie winno nastąpić najdalej w decyzji ustalającej wysokość odpłatności.

Intencja nowelizacji art. 64 ustawy o pomocy społecznej winna być bowiem oceniana szerzej, aniżeli li tylko przez pryzmat poszerzenia katalogu przesłanek zwolnieniowych. Z nowego brzmienia tego przepisu, jak podkreślił Skarżący, jednoznacznie wynika, że ustawodawca odróżnia osoby wnoszące opłatę od osób obowiązanych do jej wnoszenia. Oznacza to, że osoba ustawowo zobowiązana do wnoszenia opłat może zwrócić się o zwolnienie, zanim opłata zostanie wyliczona.

Założenie to zresztą wprost wynika z uzasadnienia projektowanej zmiany, gdzie wskazano na poszerzenie możliwości zwalniania z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej - obok osób uiszczających opłatę - również osób zobowiązanych do jej wnoszenia zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze nierealizujących tego obowiązku.

Przy czym, zdaniem Skarżącego, trudno zgodzić się z tezą stawianą przez organ II instancji, opartą na nieaktualnym już orzecznictwie, bo dotyczącym brzmienia ustawy o pomocy społecznej sprzed nowelizacji, jakoby rozpoznanie wniosku o zwolnienie z opłat już na tym etapie mogło doprowadzić do absurdu, polegającego na tym, że ktoś uzyskuje zwolnienie w większej części, aniżeli kwota, którą miałby ponosić. Równie dobrze można tę sytuację odwrócić i za absurdalne uznać obciążanie kogoś kosztami utrzymania osoby bliskiej w domu pomocy społecznej do czasu uzyskania zwolnienia, podczas gdy zasadnym jest zwolnienie go z tej opłaty w całości.

Tymczasem organom obu instancji umyka, że wydanie w pierwszej kolejności decyzji ustalającej odpłatność po stronie osoby zobowiązanej powoduje, że osoba ta staje się w istocie osobą wnoszącą opłatę. Po wydaniu decyzji organ nie wstrzyma przecież obowiązku ponoszenia opłaty do czasu rozpoznania wniosku o zwolnienie, ale doprowadzi albo do dobrowolnego spełnienia świadczenia przez zobowiązanego, albo do egzekucji administracyjnej. Taka sytuacja stoi w jawnej sprzeczności z brzmieniem znowelizowanego art. 64 ustawy o pomocy społecznej, która wyraźnie rozróżnia dwie kategorie osób uprawnionych do złożenia wniosku o zwolnienie: osoba wnosząca opłatę oraz osoba obowiązana do wnoszenia opłaty.

Przy czym samo ustalenie, czy skarżący jest zobowiązany do ponoszenia opłaty jest elementem stanu faktycznego. Sam organ wskazał, że po stronie skarżącego leży obowiązek ponoszenia kosztów utrzymania M. Z. w DPS, gdyż Skarżący jest jego zstępnym. Ustalenie tego obowiązku nie wymaga jednak wszczynania odrębnych postępowań i wydawania odrębnych decyzji, albowiem dzieje się to z mocy samej ustawy. Organ I instancji pismem z dnia 6 grudnia 2023 r. poinformował zresztą, że w stosunku do Skarżącego podejmowane są czynności zmierzające do ustalenia jego sytuacji życiowej jako osoby zobowiązanej do ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej. Już zatem najwcześniej w tym momencie Skarżący zyskał uprawnienie do złożenia wniosku, będącego przedmiotem sprawy niniejszej. Skoro wobec Skarżącego podejmowany był szereg czynności, w tym przeprowadzany był wywiad środowiskowy, to jest oczywistym, że działo się to w ramach postępowania o ustalenie wysokości odpłatności. Irrelewantny zaś jest fakt, kiedy Organ I instancji zdecydował się zawiadomić skarżącego o "formalnym" wszczęciu postępowania. To bowiem - zgodnie z dyspozycją art. 61 k.p.a. - zostało wszczęte już w momencie podjęcia pierwszej czynności w sprawie przez organ administracji publicznej działający z urzędu.

6. W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

7. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej przywoływana jako: "p.p.s.a."), sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Natomiast zgodnie z art. 135 p.p.s.a., sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Stwierdzenie, że zaskarżona decyzja lub postanowienie zostało wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub z innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, skutkuje uchyleniem przez Sąd zaskarżonego rozstrzygnięcia (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw akt podlega oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Dokonując kontroli zaskarżonego postanowienia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Rozpoznanie tej sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 3 p.p.s.a. Na podstawie tego przepisu, sąd może rozpoznać sprawę w trybie uproszczonym, gdy przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienie wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie. W kontrolowanej sprawie zaistniała przesłanka do rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym. Przedmiot skargi kwalifikował sprawę do kategorii, o jakich mowa w art. 119 pkt 3 p.p.s.a.

8. Podstawę skarżonego orzeczenia stanowią przepisy ustawy kodeks postępowania administracyjnego oraz ustawy o pomocy społecznej. W myśl art. 60 ust. 1 u.p.s., pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s., obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2 - w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium (art. 61 ust. 2 pkt 2a u.p.s.). Jednak w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d u.p.s.). Z kolei stosownie do art. 103 ust. 2 u.p.s., przy ustalaniu w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokości wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej bierze się pod uwagę wysokość ich dochodów i możliwości. Co istotne, zgodnie z art. 64 u.p.s., osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności w sytuacjach wymienionych w tym przepisie.

9. Istota sporu w sprawie sprowadza się do oceny prawidłowości odmowy wszczęcia postępowania w sprawie zwolnienia Skarżącego z odpłatności za pobyt dziadka w DPS, przy czym bezsporne jest, że nie została jeszcze wydana decyzja o ustaleniu wysokości odpłatności, jaką ponosić ma Skarżący za pobyt dziadka w placówce oraz, że Skarżący jest zstępnym (wnuczkiem) M. Z,.

Sąd podzielił stanowisko Skarżącego, że odmowa wszczęcia postępowania administracyjnego nastąpiła z naruszeniem przepisów prawa materialnego i postępowania.

10. Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z 17 stycznia 2024 r. Skarżący zwrócił się do Organu z wnioskiem, który Organ zakwalifikował jako wniosek o zwolnienie z opłaty za pobyt dziadka w DPS. Organ jednak odmówił wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie zwolnienia z opłat za pobyt wstępnego M. Z. w domu pomocy społecznej w B. z uwagi na fakt, że wobec Skarżącego nie została wydana decyzja administracyjna ustalająca opłatę za pobyt wstępnego w domu pomocy społecznej.

Takie działanie Organów należy uznać za nieprawidłowe. Wskazać bowiem należy na zmianę brzmienia art. 64 u.p.s. - ustalającego zasady ubiegania się o zwolnienie z opłaty - która nastąpiła z dniem 4 października 2019 r. na mocy art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690). Dodano wówczas, że z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej mogą być zwolnione częściowo lub całkowicie zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Przepis ten w brzmieniu sprzed omawianej nowelizacji uprawniał do ubiegania się o uzyskanie zwolnienia z opłat jedynie osoby wnoszące opłatę. W wyniku zmiany brzmienia art. 64 u.p.s. prezentowany wcześniej w orzecznictwie i powoływany w uzasadnieniach decyzji pogląd o ograniczeniu w tym przepisie kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty do osób wnoszących opłatę stał się nieaktualny. Podsumowując, strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustającej ich wysokość.

Sąd nie podziela poglądu Organów, że wobec Skarżącego nie toczyło się żadne postepowanie, jak bowiem wynika z akt sprawy, już pismem z dnia 5 stycznia 2021 r. MGOPS w B. poinformował Skarżącego o umieszczeniu dziadka w DPS i że "podjęto czynności mające na celu ustalenie Pana (wnuka) sytuacji życiowej jako osoby zobowiązanej do alimentacji i ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej". Następnie kolejnymi pismami, np. z dnia 9 czerwca 2021 r., 11 lutego 2022 r., 11 marca 2022 r., 9 maja 2023 r., 6 grudnia 2023 r. także Organ informował, że "w związku z trwającym postępowaniem w sprawie ustalenia odpłatności..." Organ podejmował także czynności mające na celu ustalenie informacji będących w posiadaniu innych organów dotyczących Skarżącego, co znajduje odzwierciedlenie w aktach sprawy. Trudno zatem odmówić racji Skarżącemu, że wniosek inicjujący wydanie skarżonego postanowienia nie był złożony w toku postępowania.

11. Skarżący w toku postępowania administracyjnego był zatem uprawniony do ubiegania się o zwolnienie z opłat. Zgłoszenie przez Skarżącego stosownego wniosku w toku postępowania administracyjnego, opartego np. na przesłance z art. 64 pkt 7 u.p.s., obligowało więc Organ do jego rozpatrzenia i orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustającej ich wysokość a nie – jak to uczynił Organ w postanowieniu o odmowie wszczęcia postepowania, gdyż postępowanie się już toczyło. Nie ma podstaw do twierdzenia, że wniosek taki powinien być rozpatrzony dopiero po wydaniu decyzji określającej wysokość odpłatności. Organy powołały się na praktykę stosowania art. 64 u.s.p. ukształtowaną przed nowelizacją tego przepisu, która weszła w życie z dniem 4 października 2019 r. Stwierdzić należy, że w obecnym stanie prawnym nie ma podstaw do kontynuowania dotychczasowej praktyki i wydawania decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty po wydaniu decyzji o ustaleniu wysokości opłaty, jeżeli wniosek o zwolnienie z opłat został złożony w toku postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty (por. wyroki: NSA z 19 września 2023 r., sygn. akt I OSK 1864/21 oraz z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 318/22; WSA w Kielcach z 7 grudnia 2023 r., sygn. akt II SA/Ke 579/23; WSA w Łodzi z 21 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 750/23). Wobec powyższego, rację należy przyznać Skarżącemu, że Organ powinien orzec w przedmiocie tego wniosku najpóźniej w decyzji ustalającej wysokość opłaty - z uwagi na złożenie w toku postępowania wniosku o zwolnienie z tej opłaty. Niedopuszczalne było odmówienie wszczęcia postępowania z wniosku o zwolnienie z opłat w zamyśle rozpoznania go dopiero po ustaleniu opłaty, gdyż ziszczenie się okoliczności wymienionych w art. 64 u.p.s. wpływa na jej wysokość.

12. Przypomnienia również wymaga, że jeśli wysokość opłaty ustalona zostanie na podstawie art. 61 ust. 2d u.p.s., tj. w drodze decyzji wydanej po odmowie zawarcia umowy, ale po wyrażeniu przez Skarżącego zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego i po przeprowadzeniu tego wywiadu, to opłata powinna zostać ustalona z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., czyli biorąc pod uwagę nie tylko wysokość dochodów Skarżącego, ale też jego możliwości, przez które należy rozumieć zdolność do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem krewnego w domu pomocy społecznej, w perspektywie sytuacji osobistej, zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej (por. wyrok NSA z 20 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1620/22). W tym przypadku organy nie mogą opierać się wyłącznie na kryteriach ekonomicznych, tak jak ma to miejsce w przypadku niewyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu (art. 61 ust. 2e u.p.s.). Podkreślić należy, że w sytuacji, gdy osoba zobowiązana zgadza się na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, obowiązkiem organów jest uwzględnienie nie tylko jej dochodu, ale także faktycznych możliwości ponoszenia odpłatności. Okoliczność, że Skarżący należy do kręgu zstępnych, nie oznacza automatycznie, że Organ może skonkretyzować jego obowiązek i zobowiązać go do ponoszenia odpłatności w maksymalnej możliwej wysokości. Ponadto, Strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustającej ich wysokość.

13. Podsumowując – w ocenie Sądu wniosek S. Z. o zwolnienie go z opłaty za pobyt M. Z. w domu pomocy społecznej nie jest przedwczesny.

Zarówno ustalenie opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej, jak i wniosek o zwolnienie z jej ponoszenia, dotyczą konkretyzacji tego samego obowiązku. Nie jest więc zasadne rozczłonkowywanie tych spraw i prowadzenie odrębnych postępowań w przedmiocie ustalenia opłaty i zwolnienia z tej opłaty, (tak wyrok WSA w Łodzi z dnia 12 grudnia 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 955/23; wyrok WSA w Kielcach z dnia 7 grudnia 2023 r., sygn. akt II SA/Ke 579/23).

14. Wskazane powyżej uchybienia prowadzą do konieczności uchylenia zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) p.p.s.a., zaś na podstawie art. 135 p.p.s.a. również postanowienia je poprzedzającego, o czym Sąd orzekł w pkt I sentencji wyroku. O kosztach Sąd orzekł w pkt II sentencji wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935). Na zasądzone koszty złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie [...]zł.

15. Ponownie rozpoznając sprawę Organy uwzględnią powyżej przedstawione rozważania Sądu, stosownie do treści 153 p.p.s.a. Obowiązkiem organów będzie rozważenie możliwości zwolnienia Skarżącego z opłaty na podstawie art. 64 pkt 7 u.p.s. i orzeczenie w tym przedmiocie w decyzji ustalającej odpłatność.

Powołane w treści uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl