Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 725/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-03-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 128, art. 132
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
article: art. 2, art. 18, art. 71 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art. 6, art. 7, art. 8 par. 1, art. 75 par. 1, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, lit. c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Sieniuć (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska Asesor WSA Marcin Olejniczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 marca 2022 r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza A. z dnia [...] nr [...]. B.A.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735), powoływanej dalej jako: "k.p.a.", art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.ś.r.", utrzymało w mocy decyzję Burmistrza A. z dnia [...] r., nr [...], odmawiającą przyznania A.R. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad matką K.R.

Z akt sprawy wynika, że A.R. w dniu 19 maja 2021 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką K.R. Do akt sprawy załączyła orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Ł. z dnia [...] r. nr [...], w treści którego wskazano, że K.R. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stale i wymaga uczestnictwa w terapii zajęciowej, konieczności zaopatrzania w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie danej osoby, korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki, konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wskazany stopnień niepełnosprawności datuje się od dnia 29 marca 2021 r., jednakże z zastrzeżeniem, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnoprawność.

Z oświadczeń A.R. z dnia 19 maja 2021 r. wynika, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką od marca 2021 r., jest zarejestrowana w PUP bez prawa do zasiłku, nie prowadzi działalności gospodarczej oraz nie posiada jakichkolwiek innych świadczeń, które wykluczają możliwość uzyskania wnioskowanego świadczenia. Skarżąca stwierdziła ponadto, że matka pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W trakcie rodzinnego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 21 maja 2021 r. pracownik socjalny uzyskał również oświadczenie K.R. potwierdzające pomoc córki A.R. oraz wskazujące ją, jako jedyną osobę mogącą sprawować opiekę nad obojgiem rodziców, bo mąż również jej wymaga. Wskazano jednocześnie, że druga córka mieszka w innym mieście.

Burmistrz A. decyzją z dnia [...] r. znak: [...] odmówił A.R. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad K.R. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji powołał się na negatywne przesłanki wynikające z art. 17 ust 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. – faktu pozostawania K.R. w związku małżeńskim, gdy mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz art. 17 ust. 1b u.ś.r. – faktu, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia lub przed ukończeniem 25 roku życia, jednakże w trakcie gdy osoba niepełnosprawna nie kontynuowała nauki w szkole.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła A.R., w którym podkreśliła, że matka nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji. Choroba Alzheimera, która została u niej rozpoznana, sprawia, że nie jest w stanie kontrolować swoich zachowań i wymaga stałej opieki. Opieki tej nie może jej zapewnić 86 letni mąż, który sam również wymaga opieki i asysty w codziennych czynnościach. Wskazała, że jest jedyną osobą sprawującą opiekę nad matką i z tego powodu nie może podjąć aktywności zawodowej.

Po rozpoznaniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wskazaną na wstępie decyzją utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium w pierwszej kolejności wyjaśniło, że przyznanie świadczeń w oparciu o normy zawarte w ustawie o świadczeniach rodzinnych nie jest pozostawione uznaniu organów administracji, a wyłącznie zostało uzależnione od spełnienia przesłanek określonych w tej ustawie. Ustawodawca wyraźnie zdefiniował warunki przyznania świadczeń rodzinnych oraz zasady ich wypłaty. Normy prawne zawarte w powołanej ustawie są normami bezwzględnie obowiązującymi i organ administracji nie może stosować ich inaczej, niż to wynika wprost z ich literalnego brzmienia.

Następnie Kolegium stwierdziło, że A.R. sprawuje bezpośrednią opiekę nad matką – K.R. (wobec której zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zobowiązana jest do alimentacji), nie podejmując w związku z koniecznością sprawowania opieki zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej, natomiast K.R. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W dalszej kolejności Kolegium, odnosząc się do wskazanych w uzasadnieniu decyzji Burmistrza A. przesłanek odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, wskazało, że mając na uwadze jednoznacznie określony przez ustawodawcę warunek związany z datą powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, choć co do zasady zgadza się z poglądem wyrażonym przez organ I instancji, to jednocześnie stoi na stanowisku, że w sprawach dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego należy również uwzględnić ugruntowane na tym tle orzecznictwo sądów administracyjnych, a będące wynikiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt TK 38/13. Kolegium wskazało, że w przypadku istnienia jedynie tej przesłanki do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, podzielając utrwalone stanowisko sądów administracyjnych, uchyla decyzję organu pierwszej instancji i przyznaje wnioskowane świadczenie.

Jednakże w ocenie Kolegium w sprawie zachodzi negatywna przesłanka wskazana w treści art 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., uniemożliwiająca organowi administracji przyznanie A.R. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką K.R. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kierując się powyższym Kolegium nie zakwestionowało spełnienia przez A.R. przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, lecz wyjaśniło, że niewypełnienie jednej z pozostałych przesłanek warunkujących prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, a wynikających z treści normy zawartej w art. 17 ust. 1 oraz ust. 5 u.ś.r., nie pozwoliło na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W ocenie Kolegium, z akt sprawy jednoznacznie wynika, że mąż K.R. – W.R. mimo podeszłego wieku (86 lat), problemów ze słuchem oraz oznakami demencji nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kwestia ta jest bezsporna i stanowi jedyną przesłankę do odmowy przyznania A.R. wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Równocześnie nie budzi wątpliwości Kolegium, że w sytuacji, w której A.R. dysponowałaby stosownym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym dla W.R., to decyzja nie stanowiłaby przeszkody do złożenia do organu I instancji nowego wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożyła A.R., wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy, ponieważ w jej ocenie wydana decyzja wpływa na możliwość sprawowania przez nią opieki nad matką.

Jednocześnie odnosząc się do argumentu braku posiadania orzeczenia o niepełnosprawności męża osoby, nad którą jest sprawowana opieka, skarżąca stwierdziła, że jej ojciec nie może sprawować opieki nad swoją żoną, gdyż oprócz chorób wnikających z wieku występuje u niego również uzależnienie od alkoholu, co wpływa destrukcyjnie na funkcjonowanie rodziny. W związku w tym problemem, wielokrotnie była podejmowana interwencja Policji. Ponadto ojciec skarżącej odmawia podjęcia leczenia w tym zakresie i jest negatywnie nastawiony do wszelkich prób terapeutycznych. Skarżąca podkreśliła, że wyczerpała wszystkie możliwości nakłonienia ojca na podjęcie leczenia. Matka jest osobą całkowicie niesamodzielną w codziennym funkcjonowaniu ze względu na chorobę Alzhaimera i wymaga całodobowej opieki osób trzecich. Osoba, która powinna sprawować nad nią należytą opiekę, co wynika z ustawy, nie jest w stanie jej wykonywać. Ponadto skarżąca stwierdziła, że podjęła działania do przyznania ojcu orzeczenia o niepełnosprawności, aby wyczerpać znamiona wnikające z ustawy i sprawa jest w toku.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Jednocześnie odnosząc się do argumentu uzależnienia ojca skarżącej od alkoholu, Kolegium podkreśliło, że ten fakt pozostaje bez wpływu na podjęte rozstrzygnięcie.

W dniu 17 grudnia 2021 r. do Sądu wpłynęło orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Ł. z dnia [...] r. nr [...], w treści którego wskazano, że W.R. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności na stale i wymaga konieczności zaopatrzania w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie danej osoby, korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki, konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wskazany stopnień niepełnosprawności datuje się od dnia 1 października 2021 r., jednakże z zastrzeżeniem, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnoprawność.

Zarządzeniem z dnia 23 lutego 2022 r. niniejsza sprawa została skierowana na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 329), dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu (decyzji lub postanowienia) nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.

Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z wnioskiem o rozpoznanie niniejszej sprawy w tym trybie wystąpiły zgodnie obie strony, co pozwoliło na przyśpieszenie jej rozpoznania.

W niniejszej sprawie przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad matką K.R.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w zakreślonych powyżej granicach Sąd stwierdził, że przedmiotowa decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego naruszają prawo w stopniu, który uzasadnia ich uchylenie w całości.

Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111), powoływanej w niniejszym uzasadnieniu także jako: "u.ś.r.". Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej, ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie zaś do art. 17 ust. 1a) u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: pkt 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; pkt 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; pkt 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei w myśl art. 17 ust. 1b) u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Dodać przy tym należy, że z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wynika, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W kontrolowanej sprawie organ I instancji uznał, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b) u.ś.r., bowiem niepełnosprawność matki skarżącej nie powstała w żadnym z terminów wskazanych w tym przepisie. Natomiast Kolegium co do zasady zgodziło się z powyższym poglądem organu I instancji, jednakże podkreśliło, że w rozpoznawanej sprawie uwzględnienia wymaga ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych będące wynikiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt TK 38/13 i że w przypadku istnienia jedynie tej przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, podzielając utrwalone stanowisko sądów administracyjnych uchyla decyzję organu I instancji i przyznaje wnioskowane świadczenie.

Jednocześnie Kolegium w pełni podzieliło stanowisko organu I instancji, iż w sprawie została spełniona negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., w postaci pozostawania matki skarżącej w związku małżeńskim, zaś współmałżonek matki skarżącej – W.R. nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.

Kontrolując wydane w niniejszej sprawie decyzje w pierwszej kolejności należy z całą mocą podkreślić, że w przedmiotowej sprawie brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej świadczenia w oparciu o art. 17 ust. 1b) u.ś.r., a to z uwagi na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r., poz. 1443). Wyjaśnić należy, że w wyroku tym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b) ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. Trybunał Konstytucyjny w odniesieniu do art. 17 ust. 1b) u.ś.r. nie skorzystał z tej możliwości. Wskazany wyrok ogłoszono w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie. Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem tego wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b) u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności począwszy od dnia jego ogłoszenia, tj. od 23 października 2014 r. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jak wadliwie uczynił to organ I instancji, jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które mają obowiązek działać na podstawie przepisów obowiązującego prawa.

W dalszej kolejności należy zauważyć, że bezsporne w niniejszej sprawie jest, iż skarżąca, będąc córką K.R., mieści się w kręgu podmiotów, o których stanowi art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc co do zasady jest osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359), powoływanej dalej jako: "k.r.o.", może ciążyć obowiązek alimentacyjny. Regulacje art. 128 k.r.o. i art. 132 k.r.o. ustalają kolejność osób zobowiązanych do alimentacji. Dlatego też przepisy art. 17 ust. 1 i ust. 1a) u.ś.r. odczytywane w konfrontacji z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji.

Poza sporem w sprawie też pozostaje, że skarżąca tę opiekę nad matką sprawuje w sposób trwały, stały i ciągły. Z kolei mąż matki skarżącej jest w podeszłym wieku (86 lat), ma problemy ze słuchem i cierpi na demencję. Skarżąca, jak podała w skardze, podjęła działania w celu przyznania jej ojcu orzeczenia o niepełnosprawności, czego efektem było złożenie przez nią w dniu 17 grudnia 2021 r do akt sądowych orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Ł. z dnia [...] r. nr [...] o zaliczeniu W.R. do znacznego stopnia niepełnosprawności na stale.

W niniejszej sprawie Kolegium, jak już wyżej wskazano, podzieliło jednak stanowisko organu I instancji, iż w sprawie została spełniona negatywna przesłanka przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., w postaci pozostawania matki skarżącej w związku małżeńskim, zaś małżonek matki skarżącej – W.R. nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.

W ocenie Sądu, zaprezentowane przez Kolegium stanowisko w niniejszej sprawie jako błędne nie zasługuje na aprobatę. W tym względzie przede wszystkim należy wskazać, że powołany art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. ustanawia przesłankę negatywną, która uniemożliwia przyznanie świadczenia krewnemu osoby wymagającej opieki, nawet pierwszego stopnia, jeżeli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim i małżonek może obiektywnie sprawować opiekę. Podkreślić bowiem należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się jednolicie, że z uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego mogą skorzystać krewni spokrewnieni w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, dopiero wówczas gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym albo z uwagi na stan zdrowia nie może wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2018 r., I OSK 3539/18, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Należy uwzględnić bowiem, że stosownie do art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o). Zgodnie z przepisami Kodeksu obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych (zob. art. 130, art. 60 § 1 – 3, art. 23 i art. 27 k.r.o.). Nie powinno budzić wątpliwości, że małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Małżeństwo jest zatem podstawową komórką społeczną, która staje się "rodziną" bliższą niż krewni związani węzłami krwi (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 8 września 2021 r., sygn. akt II SA/Łd 524/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wychodząc z powyższych ustaleń niewątpliwie zauważyć należy, że w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, taką pomoc świadczyć. Językowe brzmienie tego przepisu wskazuje, że obiektywną przeszkodę do sprawowania opieki przez małżonka stanowi fakt legitymowania się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Aczkolwiek Sąd w składzie niniejszym, podzielając w pełni poglądy prezentowane w tej materii w orzecznictwie sądów administracyjnych, stoi na stanowisku, że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a) u.ś.r. i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) tej ustawy nie można ograniczać się, jak uczyniły to organy, jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że zobowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym, tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r. (tak m.in. WSA w Olsztynie w wyroku z dnia 5 czerwca 2018 r., II SA/Ol 320/18 i z dnia 18 maja 2021 r., II SA/Ol 382/21, a także wyrok WSA w Łodzi z dnia 8 września 2021 r., sygn. akt II SA/Łd 524/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Stąd też zdaniem Sądu, przy ocenie, czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do świadczenia alimentacyjnego nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi, należy zastosować kryterium obiektywne, tzn. że dla przeciętnego obserwatora jest oczywiste, że osoba zobowiązana nie jest w stanie wypełniać obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 4 grudnia 2020 r., I OSK 1947/20, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W wyroku z dnia 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 2/13, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć niezależnie od faktu legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Opieranie się zatem wyłącznie na literalnym brzmieniu omawianego przepisu zostało zanegowane także przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 maja 2020 r., I OSK 2831/19). Zauważyć przy tym należy, że Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że wykładnia językowa przytoczonych przepisów narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Zdaniem NSA, formalistyczna wykładnia omawianych przepisów może doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Dlatego NSA przyjął, że formalnego ograniczenia w postaci żądania legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (z racji wieku i stanu zdrowia oraz rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inny krewny. Takie samo stanowisko NSA zajął w wyrokach z dnia 14 grudnia 2018 r., I OSK 1939/18 oraz z dnia 21 czerwca 2017r., I OSK 829/16. Za zasadnością tej linii orzeczniczej opowiedział się też Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 kwietnia 2020 r., I OSK 1115/19 i z dnia 25 stycznia 2021 r., I OSK 2161/20 (dostępne: www.orzeczenia.nsa.gov.pl), w których potwierdził, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności.

W związku z powyższym stwierdzić należy, że Kolegium przedwcześnie uznało, że w sprawie nie zostały spełnione warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W przedstawionych przez skarżącą okolicznościach dotychczących stanu zdrowia jej ojca, znajdującego potwierdzenie w dokumentacji medycznej i faktu jego ubiegania się o orzeczenie o niepełnosprawności, organy niewątpliwie powinny były wziąć pod uwagę faktyczne możliwości sprawowania przez W.R. opieki nad żoną – K., zwłaszcza, że pracownik socjalny przeprowadzający w niniejszej sprawie wywiad środowiskowy stwierdził, iż W.R. nie może zajmować się żoną, gdyż sam już jest zaawansowany wiekowo, ma problemy ze słuchem i oznaki demencji, a tym samym sam wymaga wsparcia.

Tymczasem analiza wydanych w sprawie decyzji wskazuje, że organy nie wyjaśniły w żaden sposób sytuacji osobistej, zdrowotnej i majątkowej męża K.R. Brak jest w tym zakresie jakichkolwiek informacji. Podkreślić w tym względzie należy, że organy nie wzięły pod uwagę faktu, iż ojciec skarżącej ubiegał się o orzeczenie stwierdzające jego niepełnosprawność. Tymczasem, jak wynika z akt sprawy z dniem [...] r. ojciec skarżącej został uznany za osobę niepełnosprawną i zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności na stale. Okoliczność ta, choć zaistniała już po wydaniu zaskarżonej decyzji, potwierdza zasadność podnoszonej przez skarżącą w toku postępowania argumentacji, że stan zdrowia jej ojca uniemożliwiał mu sprawowanie opieki nad żoną już w okresie poprzedzającym wydanie przez Kolegium decyzji.

Na kanwie powyższych rozważań należało uznać, że w kontrolowanej sprawie organ nie poczynił niezbędnych ustaleń, mających istotne znaczenie dla prawidłowości rozstrzygnięcia, czym naruszył art. 6, art. 7 i art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Uchybienia w tym zakresie stały się pochodną błędnej wykładni przepisów prawa materialnego, w tym zwłaszcza art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. i niewłaściwego zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r.

W toku ponownego rozpoznania sprawy organ zastosuje się do oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku w kwestii przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. i jej interpretacji w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, nie zapominając przy tym o swoich podstawowych obowiązkach wynikających z zasad ogólnych k.p.a.

Sąd przypomina, że zgodnie z tymi zasadami, organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa (art. 6 k.p.a.) oraz stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Jednocześnie organy te prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.). Zobowiązane są nadto w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Z kolei wynik postępowania wyjaśniającego powinien być przedstawiony w uzasadnieniu decyzji skonstruowanym zgodnie z wymogami zawartymi w art. 107 § 3 k.p.a.

Z powyższych względów, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

is