Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 362/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-12-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art 6 ust. 5
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędzia del. WSA Ewa Kręcichwost - Durchowska po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 czerwca 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 1884/19 w sprawie ze skargi H.M. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości; 2. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...]; 3. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz H.M. kwotę 1.120 (jeden tysiąc sto dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 1884/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę H. M. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z [...] lipca 2013 r. [...] Wojewoda [...]odmówił H. T. M. i D. M. M. potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione przez A. M. poza obecnymi granicami RP, w miejscowości [...], gmina [...], woj. [...], z uwagi na brak przedłożenia do akt sprawy dwu operatów szacunkowych, określających wartość nieruchomości pozostawionej w [...] i nieruchomości nabytej od Skarbu Państwa w [...], przy ul. [...]. Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy nie wynika, by ww. decyzja została zaskarżona. Kierownik Oddziału Gospodarki Nieruchomościami Zachodniopomorskiego Urzędu Wojewódzkiego w [...] Delegatury w [...] stwierdził, że "Z braku odwołania stron, decyzja stała się ostateczna w dniu [...] lipca 2013 r." [k. 294-293v, 297-295 akt Wojewody [...]].

Przy piśmie z [...] marca 2013 r. H. [T.] M. (dalej skarżąca) wskazała, że ubiega się o rekompensatę za mienie pozostawione przez jej matkę w miejscowości [...]. Przy piśmie z [...] maja 2013 r. skarżąca do akt przedłożyła oświadczenia z [...] kwietnia 2013 r. świadków [...] i [...], które oświadczyły, że w skład nieruchomości pozostawionej przez W. M. w miejscowości [...] wchodziły: ziemia orna 10 ha, sad owocowy 0,5 ha, las 10,20 ha, staw i cegielnia [k. 3-5 akt Wojewody [...]].

Wnioskiem z [...] czerwca 2013 r. skarżąca wniosła o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną w miejscowości [...], woj. [...], którego właścicielem była W. M.

Decyzją z [...] maja 2014 r. [nr [...]] (dalej decyzja z [...] maja 2014 r.) Wojewoda [...] (dalej Wojewoda) odmówił skarżącej prawa do rekompensaty za mienie pozostawione przez W. M. poza obecnymi granicami RP, w miejscowości [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...].

Zdaniem Wojewody do czasu złożenia wniosku dnia [...] czerwca 2013 r. skarżąca nie wskazywała, że istniały dwa odrębne majątki, tj. w [...] należący do W. M. i w [...] [w części dokumentów także jako [...]], którego właścicielem był A. M.. W uzasadnieniu Wojewoda wskazał, że dzień [...] grudnia 2008 r. był ostatecznym terminem do złożenia wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, a wniosek złożony po tym terminie nie może zostać rozpatrzony merytorycznie. Wojewoda przyjął, że wniosek z [...] lipca 1992 r. obejmował jedynie nieruchomość pozostawioną w miejscowości [...]. W związku z tym, że do dnia [...] grudnia 2008 r. skarżąca nie rozszerzyła swego wniosku o nieruchomości pozostawione w miejscowości [...], utraciła możliwość skutecznego domagania się rekompensaty za inne nieruchomości [k. 176-174v akt Wojewody [...]].

Minister Skarbu Państwa, po rozpoznaniu odwołania skarżącej, decyzją z [...] czerwca 2014 r. [nr [...]] (dalej decyzja z [...] czerwca 2014 r.) utrzymał w mocy decyzję z [...] maja 2014 r. [k. 201-196v akt Wojewody [...]].

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 5 lutego 2015 r. I SA/Wa 2569/14 (dalej wyrok I SA/Wa 2569/14), oddalił skargę skarżącej na decyzję z 16 czerwca 2014 r. Po rozpoznaniu skargi kasacyjnej od powyższego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 14 czerwca 2017 r. I OSK 1721/15 (dalej wyrok I OSK 1721/15), uchylił zaskarżony wyrok I SA/Wa 2569/14 Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, decyzję Ministra Skarbu Państwa z 16 czerwca 2014 r. i poprzedzającą ją decyzję Wojewody [k. 226-211, 239-227 akt Wojewody [...]].

W uzasadnieniu wyroku I OSK 1721/15 NSA wskazał, że pismo z [...] czerwca 2013 r. nie jest nowym wnioskiem, lecz precyzuje wniosek jeszcze z [...] lipca 1992 r. o "ekwiwalent za pozostawione mienie na terenach [...], obecnie Litwa", co obejmować może żądaniem rekompensatę zarówno w odniesieniu do folwarku [...], jak i [...], zwłaszcza przy sformułowanym w tym piśmie zastrzeżeniu, że "majątek pozostawiony na [...] stanowił własność mojej matki W. M." [k. 1-1v akt Wojewody [...]]. Opis majątku we wniosku z [...] lipca 1992 r. nie jest, jak słusznie zauważył pełnomocnik skarżącej w oparciu o dowody znajdujące się w aktach, w pełni tożsamy z majątkiem [...]. Pisma z [...] listopada 1998 r. i podania z [...] października 2008 r. nie należy uznawać w tej perspektywie za zawężenie zakresu wniosku, lecz dookreślenie jego części, ewentualnie skorzystanie z prawa do czynnego udziału strony w wyjaśnieniu sprawy. Dostatecznego sprecyzowania wniosku nie stanowiło także oświadczenie zawarte we wniosku z [...] lutego 2011 r., skoro strona wskazała, że ubiega się o rekompensatę za mienie pozostawione w miejscowości [...] folwark [...], gdyż [...] i [...] to niekoniecznie tożsame lokalizacje, a co będzie dopiero przedmiotem dalszych wyjaśnień organu.

NSA podniósł, że ponownie rozpatrując sprawę organ zastosuje się do przedstawionej wyżej oceny prawnej i przeprowadzi wnikliwe postępowanie wyjaśniające, dokładnie ustalając stan faktyczny sprawy zgodnie z art. 7 in principio kpa. W przypadku potwierdzenia, że folwarki [...] i "[...]" [winno być "[...]"], do których odnosi się wniosek H. M., mają odrębne desygnaty, organ ustosunkuje się do oświadczeń [...] i [...] z [...] stycznia 2014 r. Organ rozważy zasadność podniesionego w piśmie procesowym pełnomocnika skarżącej kasacyjnie z [...] czerwca 2017 r., zwrócenia się do odpowiednich instytucji litewskich, w tym archiwów, w kwestii istnienia ksiąg wieczystych (hipotecznych) czy innych ewidencji, względnie zbiorów dokumentów, na okoliczność: ustalenia, czy folwark w miejscowości [...], stanowił ten sam majątek co folwark [...]; położenie tych folwarków; ustalenia składników majątku [...], które[go] właścicielem miała być matka skarżącej; ustalenia składników majątku w miejscowości [...], które[go] właścicielem był ojciec skarżącej, za który to majątek otrzymał ekwiwalent [s. 23 uzasadnienia wyroku I OSK 1721/15].

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Wojewoda [...] decyzją z [...] lutego 2019 r. [nr [...]; dalej decyzja z [...] lutego 2019 r.], odmówił skarżącej, L. M., K. M. i D. M. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez spadkobierców W. M., tj. A. M. i H. M., nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w m. [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], obecnie Litwa.

Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Wojewoda wskazał art. 7 ust. 2 w zw. z art. 2, art. 5 ust. 3 pkt 4, art. 6 ust. 1 i 2, art. 27 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097, dalej urpr, ustawa z 2005 r. bądź ustawa rekompensacyjna).

Wojewoda wyjaśnił, że strony postępowania nie przedłożyły wiarygodnych dokumentów potwierdzających pozostawienie nieruchomości na dawnych kresach wschodnich jak również nie przedstawiły dowodu z oświadczeń co najmniej dwu świadków spełniających wymogi z art. 6 ust. 5 urpr, które mogłyby wobec braku dokumentów potwierdzać pozostawienie nieruchomości z przyczyn związanych z wojną oraz ich rodzaj i powierzchnię.

Odnosząc się do przedstawionych przez skarżącą oświadczeń świadków Wojewoda wyjaśnił, że nie spełniają one wymogu formy przewidzianej ustawą, a nadto każdy ze świadków podaje w swych oświadczeniach identyczne powierzchnie poszczególnych gruntów i zabudowań. Tym samym w ocenie Wojewody oświadczenia świadków [...], [...] i [...] są niewiarygodne w perspektywie całokształtu okoliczności faktycznych sprawy.

Wobec nieprzedstawienia dokumentów potwierdzających tytuł prawny do nieruchomości zastosowanie musiał znaleźć art. 7 ust. 2 urpr, zgodnie z którym w przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 urpr wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty [k. 502-497v akt Wojewody [...]].

Po rozpoznaniu odwołania skarżącej, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej Minister) decyzją z [...] lipca 2019 r. [nr [...]; dalej decyzja z [...] lipca 2019 r.] utrzymał w mocy decyzję I instancji.

Minister wyjaśnił, że jakkolwiek organ I instancji nie ustosunkował się jednoznacznie do podniesionej przez Naczelny Sąd Administracyjny kwestii czy folwark [...] i [...] mają ten sam desygnat, to wydając w sprawie decyzję merytoryczną skłonił się do tezy, że [...] i [...] to dwa odrębne majątki. Minister podzielił to stanowisko, uznając że folwark w [...] był odrębnym majątkiem od folwarku w [...], a tym samym Wojewoda wydając zaskarżoną decyzję nie naruszył zasady powagi rzeczy osądzonej (w odniesieniu do folwarku w [...] Wojewoda [...] decyzją z [...] lipca 2013 r. nr [...] odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty).

Minister wskazał, że w przedmiotowej sprawie istotnym było przede wszystkim ustalenie czy W. M. była właścicielką nieruchomości położonej w m. [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...]. Warunkiem koniecznym do wydania decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty jest kumulatywne spełnienie przesłanek wskazanych w dyspozycji art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 urpr. Jedną z tych przesłanek jest przysługiwanie prawa własności nieruchomości w chwili opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Minister wskazał, że w przedmiotowej sprawie, mimo licznych działań mających na celu odnalezienie dokumentów z których wynikałoby, że W. M. legitymowała się tytułem własności do nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej - nie udało się pozyskać stosownych dowodów na tę okoliczność.

Kserokopia tłumaczenia wyciągu z księgi wieczystej Wileńskiego Archiwum Notarialnego dla powiatu [...] za rok 1914 [strony 721-722, nr 358; k. 236-235v akt Wojewody [...]] jedynie uprawdopodobnia, że matka W. M. była właścicielką na początku XX w. nieruchomości w miejscowości "[...]" [winno być "[...]"] lub [...]. Brak jest dowodów na własność ww. nieruchomości w okresie wybuchu II wojny światowej, w tym dokumentów, które potwierdzałyby ewentualne przeniesienie własności ww. nieruchomości z [...] [w części dokumentów także [...] bądź [...]- uwaga NSA] na jej córkę W. M.

Minister dokonał analizy przedłożonych w toku postępowania oświadczeń z: [...] kwietnia 2013 r., [...] sierpnia 2013 r. i [...] stycznia 2014 r. - [...]; [...]kwietnia 2013 r. i [...] sierpnia 2013 r. - [...]; [...] stycznia 2014 r. - [...] [k. 157-157v, 156-156v, 115, 114, 4, 3 akt Wojewody [...]] i wyjaśnił, że zostały one złożone z podpisami poświadczonymi przez konsula w Ambasadzie Rzeczypospolitej w Wilnie. Oświadczenia świadków nie zostały złożone przed konsulem pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, gdyż konsul potwierdził jedynie własnoręczność podpisów tych świadków. By oświadczenia te spełniły ustawowo określone wymogi, świadkowie winni w obecności konsula wskazać, jakie posiadają informacje na temat nieruchomości położonej w miejscowości [...], a następnie konsul winien sam spisać słowa świadków i potwierdzić, że oświadczenia faktycznie złożono przed nim.

Odnosząc się do oświadczeń złożonych przez: H. B. dnia [...] stycznia 1992 r. i M. Ż. dnia [...] stycznia 1992 r. [k. 82-82v, 83 akt Wojewody [...]] Minister uznał, że nie spełniają one wymogów formalnych wynikających z art. 6 ust. 5 urpr, gdyż nie zostały złożone osobiście przed notariuszem a świadkowie nie zostali pouczeni o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

Minister uznał, że protokół przesłuchania świadka W. D. z [...] grudnia 1964 r. przeprowadzony przez referenta ZST A. Ś. nie spełniał wymogów formalnych, gdyż w protokole nie ma informacji czy W. D. jest osobą bliską wobec A. M. w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2016 r. poz. 2147 ze zm.), czy zamieszkiwał w miejscowości w której znajdowała się nieruchomość pozostawiona lub w miejscowości sąsiedniej, a także nie ma oznaczenia organu przed którym doszło do przesłuchania [k. 69-69v akt Wojewody [...]=k. 223-223v akt Wojewody [...]].

W konsekwencji, w związku z tym, że znajdujące się w aktach oświadczenia nie zostały sformułowane w sposób odpowiadający wymogom ustawy z 2005 r., Minister uznał, że nie mogą stanowić dowodu na okoliczność pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP.

Odnosząc się do wniosku skarżącej z [...] kwietnia 2019 r. o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka M. P. na okoliczność formy złożonych oświadczeń przez świadków: M. K. [...] stycznia 2014 r.; V. K. [...] kwietnia 2013 r. i [...] sierpnia 2014 r; V. J. [...] kwietnia 2013 r. i [...] sierpnia 2014 r., i okoliczności towarzyszących składaniu tych oświadczeń Minister, biorąc pod uwagę tezę dowodową przedstawioną przez skarżącą, uznał że brak jest podstaw do przeprowadzenia dowodu z zeznań świadka przeciwko osnowie dokumentu, tym bardziej, że M. P. jest córką H. M., a dokumenty przeciwko którym miałaby zeznawać zawierają pieczęć, z której jednoznacznie wynika, że konsul jedynie potwierdził podpis.

Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że W. M. nie opuściła byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bowiem zmarła dnia [...] sierpnia 1943 r. w [...] [odpis postanowienia z [...] listopada 1992 r., sygn. akt [...] Sądu Rejonowego w [...]; odpis postanowienia z [...] grudnia 2001 r., sygn. akt [...] Sądu Rejonowego w [...]; kserokopia odpisu skróconego aktu zgonu W. M. z [...] grudnia 1998 r. Kierownika USC w [...] Oddziału [...]; k. 70, 89, 97 akt Wojewody [...]], poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Minister podkreślił, że spełnienie warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych ma zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez wnioskodawców prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania. Nabycie tego prawa przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 urpr, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.

Minister stwierdził, że Wojewoda prawidłowo odmówił skarżącej L. M., K. M. i D. M. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez spadkobierców W. M. tj. A. M. i skarżącą nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w m. [...] vel [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], obecnie Litwa [k. 31-22 akt Ministra].

Skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając decyzji z 11 lipca 2019 r. naruszenie:

I. przepisów postępowania:

1. art. 7, 77 § 1 w zw. z art. 80 kpa przez niewłaściwe ustalenie stanu faktycznego i stwierdzenie, że skarżąca nie udowodniła, że jej matka W. M. była przedwojenną właścicielką nieruchomości położonej w miejscowości [...], gmina [...], powiat v, woj. v, które to ustalenia były skutkiem dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, w szczególności:

a. błędną ocenę oświadczeń świadków: M. K. z [...] stycznia 2014 r., V. K. z [...] kwietnia 2013 i V. J. z [...] kwietnia 2013 i [...] stycznia 2014 r., złożonych w trybie art. 6 ust. 5 urpr, jako niespełniających odpowiedniej formy;

b. błędną ocenę oświadczeń świadków H. B. z [...] stycznia 1992 r. i M. Ż. z [...] stycznia 1992 r. z których wynika, że majątek w [...] gmina [...] powiat [...] (Wileńszczyzna) stanowił odrębny majątek matki skarżącej W. M., w sytuacji, gdy opisany przez tych świadków majątek [...] różni się od majątku [...], za które otrzymał rekompensatę ojciec skarżącej (m.in. młyn wodny, zniszczone zabudowania gospodarskie);

c. pominięcie faktu, że z chwilą śmierci przedwojennej właścicielki mienia W. M., która nastąpiła [...] sierpnia 1943 r., własność do nieruchomości przeszła na jej spadkobierców, w tym na córkę - skarżącą H. M. w 6/7 części, co potwierdził Sąd Rejonowy w [...] z [...] grudnia 2001 r., sygn. akt [...] (w którym Sąd uwzględnił nieruchomości nabyte przez W. M. przed zawarciem małżeństwa, w tym będące przedmiotem niniejszej sprawy zabużańskiej); skarżąca opuściła Kresy Wschodnie w 1945 r. spełniając tym samym przesłankę opuszczenia nieruchomości;

co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji art. 138 § 1 pkt 1 kpa przez utrzymanie decyzji I instancji;

2. art. 75 § 1 w zw. z art. 78 § 1 kpa przez nieuwzględnienie wniosku skarżącej o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania M. P., który to wniosek zgłoszono Ministrowi pismem pełnomocnika skarżącej z [...] kwietnia 2019 r., w sytuacji, gdy:

a. M. P. była naocznym świadkiem składania oświadczeń przez świadków litewskich w polskiej placówce dyplomatycznej w Wilnie;

b. przedmiotem przesłuchania M. P. miałaby być okoliczność mając[a] znaczenie dla sprawy, tj. forma i okoliczności towarzyszące składaniu oświadczeń przez świadków litewskich: M. K., V. K. i V. J. w polskiej placówce dyplomatycznej w Wilnie;

c. wbrew ustaleniom organu II instancji, z pisma Ambasady RP w Wilnie z [...] czerwca 2019 r. nie wynika w sposób jednoznaczny jaka była forma złożonych przez świadków litewskich oświadczeń;

d. pismo Ambasady RP w Wilnie z [...] czerwca 2019 r. zostało podpisane przez Konsula M. Z. - osobę nieuczestniczącą w akcie odbioru oświadczeń od świadków litewskich; oświadczenia świadków litewskich odebrane zostały przez konsulów: Ł. K. i A. Ś.;

a w konsekwencji wyzbycie się przez organ dowodu wbrew nakazowi z art. 75 § 1 kpa zgodnie z którym jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem; w szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny;

3. art. 7, 77 § 1 w zw. z art. 80 kpa przez dowolną (a nie swobodną) ocenę materiału dowodowego, a w konsekwencji błędne uznanie, że wcześniejsze postępowanie, prowadzone z wniosku ojca skarżącej - A. M. dotyczyło "zapewne ewentualnego majątku matki W. M.", w sytuacji gdy opis majątku matki W. M. w pierwotnym wniosku skarżącej z [...] lipca 1992 r., w zakresie gruntu ("20,2 ha ziemi, w tym ziemi ornej 10 ha, lasu 10,2 ha") jest tożsamy z opisanym przez świadków: H. B. (oświadczenie z [...] stycznia 1992 r.), M. Ż. (oświadczenie z [...] stycznia 1992 r.) majątkiem matki skarżącej W. M., natomiast nie jest tożsamy z majątkiem [...], którego właścicielem był ojciec skarżącej A. M., o czym świadczy dokument urzędowy zat.[ytułowany] Opis Mienia sporządzony przez Pełnomocnika Rejonowego dla ewakuacji, z którego to dokumentu wynika, że w skład majątku [...] wchodził m.in. młyn wodny, a zabudowania gospodarskie były zniszczone;

4. art. 10 § 1 kpa przez uniemożliwienie skarżącej wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i złożenia dodatkowych wniosków dowodowych przed wydaniem zaskarżonej decyzji, a w szczególności odniesienia się do dokumentu Ambasady RP w Wilnie z [...] czerwca 2019 r., w której Ambasada udziela odpowiedzi MSWiA w kwestii formy złożonych oświadczeń przez świadków: M. K., V. K. i V. J., o którym to dokumencie skarżąca dowiedziała się dopiero z zaskarżonej decyzji, a z treścią pisma Ambasady RP w Wilnie zapoznała się po raz pierwszy dnia [...] lipca 2019 r., a zatem już po otrzymaniu zaskarżonej decyzji, co w konsekwencji doprowadziło do uniemożliwienia skarżącej wypowiedzenia się wobec treści dokumentu Ambasady RP w Wilnie i złożenia w postępowaniu administracyjnym oświadczenia M. P. - naocznego świadka składanych oświadczeń przez ww. świadków litewskich;

5. zasady wynikającej z art. 8 i art. 9 kpa w zw. z art. 2 Konstytucji RP przez [ws]kazanie skarżącej przez pracownika merytorycznego Wojewody [...] na możliwość wykorzystania gotowego formularza oświadczenia świadka ze strony internetowej Urzędu Wojewódzkiego, a następnie zakwestionowanie formy oświadczeń świadków litewskich dopiero po 5 latach od ich przedłożenia organowi, co stoi w sprzeczności z zasadą wzbudzania zaufania do organów władzy publicznej (art. 8 kpa) i zasadą informowania (art. 9 kpa), a także konstytucyjną zasadą demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP);

6. zasady wynikającej z art. 7 i 8 kpa przez dokonanie błędnej oceny prawnej okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i odmowę potwierdzenia prawa do rekompensaty, przy braku jednoznacznych przesłanek negatywnych, które to stanowisko stoi w rażącej sprzeczności z wykształconą w prawie administracyjnym zasadą: in "dubioiis" [winno być "dubiis"] benigniora, zgodnie z którą w sytuacjach dwuznacznych należy przyjąć pogląd bardziej korzystny dla stron; zasadą in dubio pro reo zgodnie z którą wszelkie wątpliwości prawne należy rozstrzygać na korzyść strony, w szczególności w sprawach zabużańskich, w których ścisłe udowodnienie danego faktu jest szczególnie utrudnione, bowiem większość dokumentacji z okresu około wojennego nie została zachowana, a zgodnie z art. 7 kpa organy obowiązane są zawsze załatwiać sprawy "mając na względzie słuszny interes strony";

II. prawa materialnego:

1. art. 6 ust. 5 ustawy z 2005 r. przez jego błędną wykładnię, wbrew literalnemu brzmieniu tego przepisu, w konsekwencji sprowadzającą się do uznania, że oświadczenia świadków, w tym: M. K. z [...] stycznia 2014 r., V. K. z [...] kwietnia 2013, V. J. z [...] kwietnia 2013 i [...] stycznia 2014 r. nie spełniają wymogów formalnych, w sytuacji gdy zgodnie z brzmieniem ww. przepisu w przypadku braku dokumentów o których mowa w art. 6 ust. 4 pkt 1 i 2 urpr (tj. urzędowy opis mienia, orzeczenie PUR, dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty z archiwów zagranicznych), dowodami o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 urpr (tj. które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości) mogą być oświadczenia dwu świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy: 1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej lub w miejscowości sąsiedniej; 2) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2016 r. poz. 2147, z późn. zm.) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty;

2. art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 1-2 urpr przez jego błędną wykładnię sprowadzającą się do stwierdzenia, że skoro W. M. nie opuściła byłego terytorium RP to nie spełniła jednej z przesłanek wymienionych w art. 1 ust. 1-2 urpr, w sytuacji, gdy w momencie śmierci W.M. w dniu [...] sierpnia 1943 r., prawo własności do nieruchomości przeszło w ramach dziedziczenia na jej córkę - skarżącą H. M. w 6/7 części i to skarżącej przysługuje status właściciela pozostawionych nieruchomości, co potwierdził Minister Administracji i Cyfryzacji postanowieniem z [...] kwietnia 2014 r. nr [...] rozstrzygającym spór o właściwość między Wojewodą [...], a Wojewodą [...] (postanowienie w aktach sprawy), który w ww. postanowieniu ustalił wprost, że: "W świetle ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty (...) za byłego właściciela nie można uznać W. M., ale jej następców prawnych - H. M. i A. M.", co w konsekwencji doprowadziło organy do błędnego zastosowania przywołanych przepisów w stosunku do W. M., zamiast do skarżącej H. M. jako byłej współwłaścicielki nieruchomości zabużańskich;

3. art. 7 ust. 2 urpr przez błędne przyjęcie, że skarżąca nie spełnia przesłanek uznania jej za osobę uprawnioną do rekompensaty, podczas gdy należycie oceniony materiał dowodowy w sprawie oraz prawidłowo interpretowane i zastosowane przepisy ustawy zabużańskiej potwierdzają, że przysługuje jej uprawnienie do "rekompensaty zabużańskiej" bowiem (i) posiada status byłego właściciela, który w dniu 1 września 1939 r. był obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przedwojennych przepisów, (ii) opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn o których mowa w art. 1 urpr, a także (iii) posiada obywatelstwo polskie.

Skarżąca wniosła o: uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji Wojewody; zasądzenie od Ministra zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przewidzianych.

Skarżąca na podstawie art. 106 § 3 ppsa wniosła o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu w postaci oświadczenia M. P. złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywego oświadczenia z podpisem notarialnie poświadczonym z [...] sierpnia 2019 r. na okoliczność formy złożonych oświadczeń przez świadków litewskich: M. K. z [...] stycznia 2014 r., V. K. z [...] kwietnia 2013, V. J. z [...] kwietnia 2013 i [...] stycznia 2014 r. i okolicznościom towarzyszącym składaniu oświadczeń.

W uzasadnieniu skargi rozwinięto zarzuty w niej podniesione (k. 2-20, 23-25v akt sądowych).

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie (k. 26-29v akt sądowych).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem I SA/Wa 1884/19 na podstawie art. 151 ppsa oddalił skargę.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że skarga jest niezasadna, bowiem zaskarżona decyzja mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.

Zarzuty naruszenia prawa procesowego objęte punktem I.1.ii, i I.3. petitum skargi okazały się niezasadne. Skarżąca zarzucała w skardze wadliwe ustalenie przez organy, że majątek w [...] jest tożsamy z majątkiem w [...]. Majątek położony w [...] był majątkiem innym niż majątek pozostawiony przez ojca skarżącej w miejscowości [...], co do którego postępowanie zakończyło się decyzją z [...] lipca 2013 r. Minister w uzasadnieniu swej decyzji wprost wskazał, że [...] i [...] to dwa odrębne majątki (s. 9 [akapit ostatni] uzasadnienia decyzji Ministra). Wyjaśnił, że stanowisko takie wynika również z uzasadnienia decyzji I instancji. Organy obu instancji przyjęły za podstawę orzekania, zgodnie ze stanowiskiem skarżącej, że [...] i [...] to dwa odrębne majątki.

Uzasadniony okazał się zarzut wadliwego uznania przez Ministra, że skoro W. M. nie opuściła byłego terytorium RP, to nie spełniła jednej z ustawowych przesłanek przyznania prawa do rekompensaty.

Niesporne jest, że matka skarżącej zmarła w 1943 r. Spadek po niej nabyła m.in. skarżąca, która powróciła do Polski po 1945 r. Oznacza to, że za osobę, która pozostawiła majątek winna być uznana skarżąca. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że zarówno w sentencji "organu" [winno być "decyzji"] pierwszej jak i drugiej instancji wskazano że sprawa dotyczyła rekompensaty za mienie pozostawione przez spadkobierców W. M.: A. M. i H. M.

Uchybienie to pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. Sąd I instancji podzielił ustalenia faktyczne organów obu instancji, zgodnie z którymi skarżąca nie wykazała w toku postępowania, by jej matka była właścicielką folwarku w [...]. Skoro nie wykazano, by W. M. była rzeczywiście właścicielką majątku w [...], to jej spadkobiercy, którzy po II wojnie światowej powrócili na terytorium obecnego państwa polskiego nie mogli zostać uznani za osoby, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami państwa polskiego.

Główny spór w sprawie dotyczył kwestii, czy złożone do akt oświadczenia świadków spełniają wymagania formalne wynikające z art. 6 ust. 5 urpr.

Sąd I instancji podzielił przedstawioną przez Ministra wykładnię art. 6 ust. 5 urpr dotyczącą formy, w jakiej winno być złożone oświadczenie świadka.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego panuje pogląd, że strony postępowań o potwierdzenie prawa do rekompensaty mogą udowodnić fakt pozostawienia mienia tylko na podstawie dowodów z art. 6 ust. 4 urpr, a w przypadku ich braku, tylko na podstawie oświadczeń co najmniej dwu świadków, spełniających wszystkie wymogi z art. 6 ust. 5 urpr. Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że skoro strony tych spraw mogą udowodnić fakt pozostawienia mienia poza obecnymi granicami RP, także na podstawie co najmniej oświadczeń dwu świadków, to do oceny dowodów własności mienia nieruchomego w postaci osobowych środków dowodowych należy podchodzić rygorystycznie, jeżeli chodzi o ocenę zachowania wymogów z art. 6 ust. 5 urpr. Oświadczenia niespełniające ustawowych wymogów mogą służyć co najwyżej jako dowód uzupełniający w celu wykazania powierzchni i rodzaju pozostawionego mienia (np. wyroki NSA wydane w sprawach: I OSK 371/13, I OSK 486/13, I OSK 1787/13, I OSK 2407/13, I OSK 340/14). Sąd I instancji podzielił ten pogląd.

Oceniając z tej perspektywy zgromadzone w niniejszej sprawie oświadczenia świadków Sąd podzielił stanowisko Ministra, że skarżąc[y] w toku sprawy o potwierdzenie prawa do rekompensaty nie przedłożyli oświadczeń co najmniej dwu świadków spełniających wszystkie formalne wymogi z art. 6 ust. 5 urpr, które winny zostać ocenione w zakresie ich wiarygodności na okoliczność pozostawienia mienia nieruchomego w miejscowości [...].

Art. 6 urpr reguluje szczególną procedurę w sprawie o przyznanie prawa do rekompensaty. Ustawa wymaga, by do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty dołączyć szereg dokumentów, w tym dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Dowodami mogą być w szczególności: 1) urzędowy opis mienia; 2) orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny; 3) dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw (art. 6 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 [pkt 1-3] urpr). Jeżeli brak tego rodzaju dokumentów, to dowodami mogą być oświadczenia dwu świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy: 1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej; 2) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu art. 4 pkt 13 ustawy o gospodarce nieruchomościami tj. zstępnymi, wstępnymi, rodzeństwem, dziećmi rodzeństwa, małżonkiem, osobą przysposabiającą i przysposobioną oraz osobą, która pozostaje faktycznie we wspólnym pożyciu - w stosunku do właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty (art. 6 ust. 5 urpr).

Wysokie wymogi stawiane oświadczeniom dwu świadków wynikają z tego, że ustawa w sposób uprzywilejowany, w stosunku do innych spraw z zakresu nieruchomości, nie wymaga bezwzględnie od wnioskodawców wykazania tytułu prawnego do nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP przez złożenie stosownego dokumentu (np. umowy cywilnoprawnej, prawomocnego orzeczenia sądowego, ostatecznego indywidualnego aktu administracyjnego, zaświadczenia, odpisu z księgi wieczystej). Wynika to z uwzględnienia przez ustawodawcę realiów w jakich właściciele albo ich spadkobiercy opuszczali byłe terytorium RP oraz upływu czasu jaki minął od tych wydarzeń.

Sąd I instancji zwrócił uwagę, że złożenie oświadczenia przez świadka przed notariuszem, spisane (sporządzone) w formie protokołu (art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie, Dz. U z "2017 r. poz. 2291" [winno być "2008 r. nr 189 poz. 1158" - w brzmieniu obowiązującym w dacie złożenia każdego z oświadczeń] ze zm., dalej pn) oraz złożenie oświadczenia przez świadka (samodzielnie sporządzonego) z potwierdzonym notarialnie podpisem w formie poświadczenia notarialnego (art. 79 pkt 2 w zw. art. 96 pkt 1 pn), nie odnoszą się do tej samej czynności notarialnej.

Ustawa z 2005 r. wyraźnie rozróżnia dowód w postaci oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie (art. 3), od dowodu w postaci oświadczenia złożonego przed notariuszem (art. 6 ust. 5).

Z art. 6 ust. 5 urpr wynika, że oświadczeniu świadka należy nadać formę notarialną. Zatem ma ono mieć charakter tzw. czynności notarialnej (art. 1 § 1 pn). Oświadczenia tego typu winny być składane w obecności notariusza, zasadniczo w kancelarii notarialnej (art. 1 § 2, art. 3 pn). Notariusz musi zadbać, by oświadczenie to było złożone zgodnie z prawem. Wówczas ma walor dokumentu urzędowego (art. 2 § 2 pn).

Nie można pominąć tego, że notariusz odbierający oświadczenie w formie czynności notarialnej protokołowanej ocenia np., czy świadek zrozumiał pouczenie o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia oraz czy świadek jest zdolny do spostrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń (art. 82 pkt 1 kpa). Informację w tym zakresie notariusz winien zamieścić w treści spisanego protokołu przyjęcia oświadczenia świadka. Jeżeli te wymogi nie zostaną spełnione notariusz odmawia dokonania czynności notarialnej (art. 81 pn). Tych okoliczności notariusz nie bada poświadczając jedynie własnoręczność podpisu osoby składającej oświadczenie określonej treści.

Sąd zwrócił uwagę, że oświadczenie świadka składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia przed organem prowadzącym postępowanie także winno przybrać formę protokołu sporządzonego przez pracownika organu (art. 67 § 1 i 2 pkt 2 kpa).

Te same zasady dotyczyły oświadczeń świadków składanych przed konsulem. Zgodnie z art. 19 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z "2015 r. poz. 389" [winno być "2002 r. nr 215 poz. 1823" - w brzmieniu obowiązującym złożenie każdego z oświadczeń] ze zm., dalej ustawa o funkcjach konsulów bądź ufk), obowiązującej w dacie składania oświadczeń przez świadków M. K., V. K. i V. J. konsul wykonuje czynności notarialne, a w szczególności przyjmuje oświadczenia. W ust. 5 cytowanego artykułu wskazano, że do czynności konsula, o których mowa w ust. 1, stosuje się odpowiednio przepisy Prawa o notariacie. Czynności te mają taką samą moc jak czynności wykonane przez notariusza w Rzeczypospolitej Polskiej.

Sąd I instancji podkreślił, że ustawa o funkcjach konsulów rozróżniała czynności polegające na odebraniu przez konsula oświadczenia i czynności polegające na poświadczeniu podpisu. Wobec tego oświadczenia, opatrzone jedynie poświadczeniem podpisu sporządzonym przez konsula, nie spełniają wymogu, co do formy ich sporządzenia, wynikającej z art. 6 ust. 5 urpr. Ta sama uwaga dotyczy oświadczeń złożonych przez świadków H. B. z [...] stycznia 1992 r. i M. Ż. z [...] stycznia 1992 r. Również te oświadczenia nie odpowiadają formie przewidzianej przez ustawę z 2005 r.

Sąd I instancji wyjaśnił, że Minister prawidłowo postąpił nie przeprowadzając dowodu z zeznań córki skarżącej, M. P. na okoliczność formy i okoliczności towarzyszących składaniu oświadczeń przez świadków litewskich: M. K., V. K. i V. J. w polskiej placówce dyplomatycznej w Wilnie. Dowód ten zmierzałby bowiem w istocie do obejścia prawa, to jest do wykazania za pomocą zeznania świadka i to będącego osobą bliską w rozumieniu art. 4 pkt 13 ugn okoliczności, które winny być wykazane dokumentem sporządzonym w określonej formie. Prowadziłoby to w konsekwencji do obejścia wymogów przewidzianych ustawą z 2005 r. dla wykazania prawa własności nieruchomości.

Sąd wyjaśnił, że dowód z załączonego do skargi oświadczenia M. P. nie mógł być przeprowadzony przez Sąd z uwagi na art. 106 § 3 ppsa. Przepis ten pozwala wyłącznie na dopuszczenie dowodu z dokumentu. Załączone do skargi oświadczenie uznać należy w istocie za zeznanie świadka a przeprowadzenie takiego dowodu przez sąd administracyjny jest niedopuszczalne.

Sąd za niezasadny uznał zarzut naruszenia art. 10 kpa przez uniemożliwienie skarżącej wypowiedzenia się co do treści pisma Ambasady RP w Wilnie z 5 czerwca 2019 r. Argumenty podnoszone przez skarżącą w skardze nie mogą wpłynąć na uchylenie ustawowego wymogu dotyczącego formy w jakiej winny być złożone oświadczenia świadków.

Organ I instancji zgodnie z wytycznymi zawartymi w wyroku NSA odniósł się do oświadczeń świadków V. J., V. K. i M. K. Wojewoda uznał te oświadczenia za niewiarygodne wyjaśniając, że każdy ze świadków podaje w swych [oświadczeniach] identyczne powierzchnie poszczególnych gruntów i zabudowań. Sąd I instancji w pełni podzielił tę ocenę złożonych do akt sprawy oświadczeń.

W aktach znajdując się datowane na [...] kwietnia 2013 r. i [...] sierpnia 2013 r. oświadczenia V. K. i V. J. Pierwsza z Pań w dacie składania oświadczenia miała 84 lata, druga - 95 lat. Oświadczenia złożone [...] kwietnia 2013 r. mają formę częściowo drukowaną, częściowo wypełnione są pismem ręcznym, przy czym opis pozostawionego mienia w obu oświadczeniach jest identyczny. Jedyna różnica polega na tym, że w oświadczeniu V. J. mowa jest o stawie z rybami, w oświadczeniu V. K.- o stawie zarybionym. Pismo ręczne, którym wypełnione są oświadczenia w zakresie opisu mienia różni się znacznie od złożonych pod oświadczeniami podpisów. Oświadczenia z [...] sierpnia 2013 r. również są identyczne w brzmieniu. Sporządzone zostały pismem maszynowym, pozostawiono w nich jedynie wolne miejsce do określonych danych takich jak daty do której osoba podpisująca oświadczenie zamieszkiwała w miejscowości (której dane również miały być wpisane), dane dotyczące powierzchni stawu, cegielni, domu (szczegółowo opisanych pismem maszynowym) spichlerza z rampą, drewnianej obory i stajni, dużej drewnianej stodoły i stajni oraz dwu czworaków drewnianych.

Do akt złożono oświadczenia datowane na [...] stycznia 2014 r. podpisane przez V. J. i M. K. (która w dacie jego złożenia miała 93 lata). Te oświadczenia wypełnione są częściowo pismem ręcznym różniącym się od złożonych pod nimi podpisów i zawierają szczegółowe informacje dotyczące systemu majątkowego jaki obowiązywał małżonków M., to jest która z nieruchomości pozostawionych poza granicami obecnego państwa polskiego stanowiła własność którego z małżonków, z jednoczesnym podkreśleniem, że majątek w [...] ([...]) stanowił odrębną własność W. M. V. J. wyjaśniła, że W. M. otrzymała ten folwark przed zawarciem małżeństwa od swoich rodziców, natomiast M. K. wskazała, że "folwark G. W. i folwark P. A. nie były objęte małżeńską wspólnością majątkową" [k. 157, 156 akt Wojewody [...]].

Sąd I instancji zwrócił uwagę, że mało prawdopodobne jest, by sąsiedzi tak szczegółowo znali sytuację własnościową i reżim majątkowy obowiązujący ich znajomych. Mało wiarygodne jest również, by świadek zamieszkujący na stałe na Litwie był w stanie używać tak precyzyjnych pojęć z zakresu prawa jak "małżeńska wspólność majątkowa".

W tej sytuacji powstają wątpliwości co do tego, czy treść oświadczeń odpowiada rzeczywistej wiedzy świadków jak również co ich zgodności z rzeczywistością. Sąd podkreślił, że skoro w ramach postępowania o przyznanie rekompensaty za mienie zabużańskie świadczenie wypłacane jest ze środków publicznych nie jest możliwe opieranie się na domniemaniach i przypuszczeniach. Nie jest również możliwe przyjmowanie, jak chce skarżąca, wersji wydarzeń bardziej korzystnej dla strony.

Sąd zwrócił uwagę, że mimo wieloletniego postępowania nie udało się uzyskać innych dowodów potwierdzających przysługiwanie W. M. prawa własności do folwarku [...], który to folwark na skutek dziedziczenia mógłby stać się własnością skarżącej. Jak słusznie zwróciły uwagę organy obu instancji, znajdująca się w aktach sprawy kserokopia tłumaczenia wyciągu z księgi wieczystej Wileńskiego Archiwum Notarialnego dla powiatu [...] za 1914 r. jedynie uprawdopodobnia, że matka W. M. była właścicielką na początku XX w. nieruchomości położonej w miejscowości "[...]" [winno być "[...]"] lub [...].

W konsekwencji za niezasadne należało uznać zarzuty naruszenia przepisów postępowania jak również powiązany z nimi zarzut naruszenia art. 6 ust. 5 urpr dotyczący formy oświadczeń świadków (k. 56, 62-70v akt sądowych).

Skargę kasacyjną wywiodła H. M., reprezentowana przez r. pr. T. P., zaskarżając wyrok I SA/Wa 1884/19 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie:

I. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

1. art. 151 w zw. z art. 3 § 1 ppsa oraz art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z "2001 r. nr 153 poz. 1269" ze zm., dalej pusa) przez bezzasadne oddalenie przez WSA skargi, podczas gdy prawidłowa analiza sprawy i prawidłowe wykonanie przez WSA obowiązku kontroli legalności działalności administracji publicznej winny były doprowadzić do uwzględnienia skargi i uchylenia zaskarżonej decyzji Ministra "Skarbu Państwa" [winno być "Spraw Wewnętrznych i Administracji"], co odpowiada tym samym zarzutowi naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa, które błędnie nie zostały przez WSA zastosowane, mimo licznych naruszeń przepisów prawa procesowego, jak i materialnego;

2. art. 151 oraz art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa, przez bezzasadne oddalenie skargi, będące skutkiem przyjęcia za prawidłowy stanu faktycznego sprawy, ustalonego przez orzekające w sprawie organy administracji publicznej obu instancji, sprowadzającego się do stwierdzenia, że skarżąca nie przedstawiła wiarygodnych dowodów potwierdzających, że jej matka W. M. była przedwojenną właścicielką nieruchomości położonej w miejscowości [...], gmina [...], powiat [...], woj. [...] wobec niedostrzeżenia przez Sąd I instancji istotnego naruszenia przez nie ww. przepisów kpa przy jego ustalaniu, polegającego na tym, że: a. organy zastosowały dowolną, a nie swobodną ocenę dowodów, w szczególności organy (a za nimi Sąd I instancji) błędnie uznały oświadczenia świadków M. K. z [...] stycznia 2014, V. K. z [...] kwietnia 2013 oraz V. J. z [...] kwietnia 2013 i [...] stycznia 2014 r. złożonych w trybie art. 6 ust. 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2005 r. nr 169 poz. 1418 ze zm.), jako niespełniających odpowiedniej formy; b. organy zastosowały dowolną, a nie swobodną ocenę dowodów, w szczególności organy (a za nimi Sąd I instancji) błędnie uznały oświadczenia świadków M. K. z [...] stycznia 2014, V. K. z [...] kwietnia 2013, V. J. z [...] kwietnia 2013 i [...] stycznia 2014 r. jako niewiarygodne, bo korelujące ze sobą w opisie powierzchni gruntów i zabudowań oraz z uwagi na wiek świadków w momencie składania oświadczeń, a także z uwagi na fakt, że "oświadczenia złożone [...] kwietnia 2013 r. mają formę częściowo drukowaną, częściowo wypełnione są pismem ręcznym", w sytuacji, gdy: tożsamy opis majątku znajduje się w oświadczeniach świadków: H. B. (oświadczenie z [...] stycznia 1992 r.) i M. Ż. (oświadczenie z [...] stycznia 1992 r.), stanowiących dowód uzupełniający (art. 75 § 1 kpa) do oświadczeń świadków litewskich; w dacie wybuchu II Wojny Światowej świadkowie litewscy V. "K." [winno być "K."], V. J., M. K. miały odpowiednio: 10 lat, 20 lat i 18 lat, a zatem osoby te, zwłaszcza V. J. i M. K. był[y] na tyle dojrzałe i rozwinięte umysłowo [choć ustawa zabużańska w ogóle nie wprowadza kryterium wieku - przyp. T. P.], że mogły ze szczegółami pamiętać kto był właścicielem sąsiednich nieruchomości, ich rodzaju i powierzchni; kwestionowanie faktu znajomości szczegółów z uwagi na wiek w dacie składania oświadczeń należy uznać za nieuzasadnione; formularze na których zostały złożone oświadczenia pochodzą ze strony internetowej Wojewody, a to wobec poinstruowania przez pracownika Wojewody skarżącą H. M. działającą ówcześnie bez pełnomocnika by skorzystała z formularzy oświadczeń świadków ze strony internetowej Urzędu Wojewódzkiego i pojechała z nimi do Ambasady RP w Wilnie; c. oświadczenia świadków składane w trybie art. 6 ust. 5 urpr mają przede wszystkim świadczyć o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami RP (a więc o potwierdzeniu posiadania prawa własności), a nie tylko o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości; d. organy pominęły fakt, że z chwilą śmierci przedwojennej właścicielki mienia W. M. w dniu [...] sierpnia 1943 r., własność do nieruchomości przeszła na jej spadkobierców, w tym na córkę - skarżącą H. M. w 6/7 części, co potwierdził Sąd Rejonowy w [...] [postanowieniem] z [...] grudnia 2001 r. [...], w którego sentencji Sąd spadkowy wprost orzekł o nieruchomościach nabytych przez W. M. przed zawarciem małżeństwa, a z racji daty i miejsca śmierci W. M. oczywisty[m] jest, że innych nieruchomości, poza otrzymanymi od matki, nie posiadała; e. organy i Sąd I instancji ustaliły, że majątek położony w [...] nie jest tożsamy z majątkiem [...] należącym do ojca skarżącej, co do którego postępowanie zakończyło się decyzją z [...] lipca 2013 r. (okoliczność niesporna), a zatem potwierdziły istnienie dwu odrębnych majątków ojca i matki skarżącej, a mimo tego odmówiły skarżącej przyznania rekompensaty; f. realizując zasadę prawdy obiektywnej, organ obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i doprowadzić do sprawiedliwego w sensie materialnym zakończenia sprawy. W tym celu ustawodawca wprowadził otwarty katalog środków dowodowych (art. 6 urpr), dopuszczając jako dowód w sprawie "wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy" (art. 75 § 1 kpa), nie wykluczając jako dowodu także oświadczeń samych wnioskodawców; w postępowaniu administracyjnym ciężar dowodu zasadniczo spoczywa na organie administracyjnym (art. 77 § 1 kpa) podczas gdy analiza sprawy winna była doprowadzić WSA do uwzględnienia skargi i uchylenia zaskarżonej decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych [i Administracji] i poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...], co uprawnia do postawienia zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa, który błędnie nie został przez WSA zastosowany; a także odpowiada zarzutowi naruszenia art. 3 § 1 ppsa w zw. z art. 1 § 1 i 2 pusa przez nienależyte wykonanie przez WSA obowiązku kontroli legalności działalności administracji publicznej; naruszenie art. 151 i art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 75 § 1 w zw. z art. 78 § 1 kpa przez nieuwzględnienie wniosku skarżącej o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania M. P., który to wniosek zgłoszony został organowi II instancji w piśmie pełnomocnika skarżącej z [...] kwietnia 2019 r., w sytuacji, gdy: a. M. P. była naocznym świadkiem składania oświadczeń przez świadków litewskich w polskiej placówce dyplomatycznej w Wilnie; b. przedmiotem przesłuchania M. P. miał[y]by być okolicznoś[ci] mające znaczenie dla sprawy, tj. forma i okoliczności towarzyszące składaniu oświadczeń przez świadków litewskich: M. K., V. K., V. J. w polskiej placówce dyplomatycznej w Wilnie; c. wbrew ustaleniom organu II instancji, z pisma Ambasady RP w Wilnie z [...] czerwca 2019 r. nie wynika w sposób jednoznaczny jaka była forma złożonych przez świadków litewskich oświadczeń i jaka była praktyka odbierania przez placówkę konsularną tego typu oświadczeń, a także nie wynika, czy konsul otrzymał od Ministra Sprawiedliwości upoważnienie do wykonania czynności notarialnych zgodnie art. 19 ust. 4 ustawy z dnia 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z "2015 r. poz. 389" ze zm.) obowiązującego w dacie składania oświadczeń przez świadków litewskich; d. pismo Ambasady RP w Wilnie z 5 czerwca 2019 r. zostało podpisane przez Konsula M. Z. - osobę nieuczestniczącą w akcie odbioru oświadczeń od świadków litewskich; oświadczenia świadków litewskich odebrane zostały przez konsulów: Ł. K. i A. Ś.;

a w konsekwencji wyzbycie się przez organ dowodu wbrew nakazowi z art. 75 § 1 kpa, zgodnie z którym jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem; w szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny.

Te naruszenia przepisów prawa procesowego miały istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ gdyby WSA dokonał prawidłowej analizy sprawy, to zauważyłby, jak wiele było błędów w prowadzeniu postępowania wyjaśniającego i ustalaniu stanu faktycznego przez oba organy administracji i jak wiele kwestii o charakterze podstawowym nie zostało wszechstronnie wyjaśnionych zgodnie z podstawowymi zasadami uregulowanymi w art 7, 77 § 1 i art. 80 kpa, z pewnością nie przyjąłby ustaleń organów za kompletne i własne, co przełożyłoby się na uchylenie zaskarżonej decyzji;

4. art. 151 i art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 10 kpa przez uniemożliwienie skarżącej wypowiedzenia się, co do zebranych dowodów i złożenia dodatkowych wniosków dowodowych przed wydaniem zaskarżonej decyzji, a w szczególności odniesienia się do dokumentu Ambasady RP w Wilnie z [...] czerwca 2019 r., w której Ambasada udzieliła odpowiedzi MSWiA w kwestii formy złożonych oświadczeń przez świadków: M. K., V. K., V. J., o którym to dokumencie skarżąca dowiedziała się dopiero z zaskarżonej decyzji, a z treścią pisma Ambasady RP w Wilnie zapoznała się po raz pierwszy dnia [...] lipca 2019 r. - już po otrzymaniu zaskarżonej decyzji, co w konsekwencji doprowadziło do uniemożliwienia skarżącej wypowiedzenia się wobec treści dokumentu Ambasady RP w Wilnie i złożenia w postępowaniu administracyjnym oświadczenia M. P. - naocznego świadka składanych oświadczeń przez ww. świadków litewskich lub złożenia wniosku dowodowego o przesłuchanie konsulów uczestniczących w aktach składania oświadczeń przez świadków litewskich - Ł. K. i A. Ś.;

5. art. 151 i art. 141 § 4 ppsa w zw. [z] art. 9 i 8 kpa w zw. z art. 2 Konstytucji RP przez potraktowanie przez Sąd I instancji jako nieistotnego naruszenia przez organy administracji ww. zasad postępowania administracyjnego polegającego na wprowadzeniu skarżącej w błąd przez pracownika merytorycznego organu administracji, co do możliwość wykorzystania gotowego formularza oświadczenia świadka ze strony internetowej Urzędu Wojewódzkiego, a następnie zakwestionowanie formy oświadczeń świadków litewskich dopiero po 5 latach od ich przedłożenia organowi, co stoi w sprzeczności z zasadą wzbudzania zaufania do organów władzy publicznej (art. 8 kpa) i zasadą informowania (art. 9 kpa), a także konstytucyjną zasadą demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP), bowiem gdyby Wojewoda przedstawił swoje wątpliwości co do formy [o]świadczeń od razu po ich otrzymaniu, skarżąca mogłaby je konwalidować, a tak z uwagi na śmierć świadków konwalidacja nie jest możliwa;

6. art. 106 § 3 ppsa w zw. z art. 75 § 1 kpa, przez:

a. nieprzeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu stanowiącego oświadczenie świadka M. P., złożonego dla wykazania okoliczności towarzyszących składaniu oświadczeń przez ww. świadków litewskich i formie składania oświadczeń w sytuacji, gdy w aktach sprawy znajdowało się jedynie pismo Ambasady RP w Wilnie z [...] czerwca 2019 r. sporządzone przez osobę nie uczestniczącą w aktach składania oświadczeń przez świadków litewskich, z którego treści nie wynika jak[a] była forma oświadczeń, jakie okoliczności towarzyszyły składaniu tych oświadczeń, a przez to wyzbycie się dowodu uzupełniającego, w sytuacji, gdy jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem; w szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny;

b. dokonanie przez WSA arbitralnego i samodzielnego ustalenia faktycznego w postaci uznania, że oświadczenia świadków litewskich nie spełniają formy przewidzianej w art. 6 ust. 5 urpr w sytuacji gdy ta okoliczność nie została bezsprzecznie wyjaśniona bowiem organy oceniając formę oświadczeń świadków litewskich oparły się wyłącznie na własnych, subiektywnych twierdzeniach i piśmie Ambasady RP w Wilnie z [...] czerwca 2019 r. sporządzonym przez osobę nieuczestniczącą w aktach składania oświadczeń; nadto zaniechały przesłuchania konsulów uczestniczących w aktach składania oświadczeń: Ł. K. i A. Ś., a przede wszystkim, mimo że takiego ustalenia nie poczyniły wcześniej nawet działające w sprawie organy administracji, a Sąd I instancji nie prowadził uzupełniającego postępowania dowodowego podczas gdy w takiej sytuacji nie był uprawniony do tego typu samodzielnych ustaleń. Przedmiotowe naruszenie przepisów prawa procesowego miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż gdyby Sąd I instancji właściwie ocenił okoliczność w jakiej formie zostały złożone oświadczenia, wówczas musiałby albo uzupełnić postępowanie dowodowe o nowe dokumenty, albo uchylić decyzję w celu zbadania, czy forma składanych oświadczeń została zachowana;

7. art. 151 i art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 6 i 8 kpa w zw. z art. 7 i art. 87 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez wydanie decyzji w oparciu nie o przepisy, ale o ich rozszerzającą wykładnię contra legem, podczas gdy źródłami powszechnie obowiązującego prawa są w Polsce ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia, a organy administracji publicznej działać mają na podstawie przepisów prawa;

8. art. 151 i art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 64 § 2 w zw. z art. 9 kpa w zw. z art. 6 ust. 5 urpr przez niezwłoczne zaniechanie wezwania skarżącej do konwalidacji oświadczeń świadków litewskich, w sytuacji powzięcia wątpliwości dotyczących formy oświadczeń;

9. art. 151 i art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 7 i 8 kpa przez dokonanie błędnej oceny prawnej okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i odmówienie potwierdzenia prawa do rekompensaty, przy braku jednoznacznych przesłanek negatywnych, które to stanowisko stoi w rażącej sprzeczności z wykształconą w prawie administracyjnym zasadą: in dubiis benigniora [D.50.17.56] z którą w sytuacjach dwuznacznych należy przyjąć pogląd bardziej korzystny dla stron oraz zasadą in dubio pro reo, zgodnie z którą wszelkie wątpliwości prawne należy rozstrzygać na korzyść strony, w szczególności w sprawach zabużańskich, w których ścisłe udowodnienie danego faktu jest szczególnie utrudnione, bowiem większość dokumentacji z okresu około wojennego nie została zachowana, a zgodnie z art. 7 kpa organy obowiązane są zawsze załatwiać sprawy "mając na względzie słuszny interes strony";

II. prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa):

1. art. 6 ust. 5 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2005 r. nr 169 poz. 1418 ze zm.), przez jego błędną wykładnię, a zarazem niedopuszczalną rozszerzającą wykładnię tego przepisu contra legem wbrew literalnemu brzmieniu, w konsekwencji sprowadzającą się do uznania, że oświadczenia świadków, w tym: M. K. z [...] stycznia 2014, V. K. z [...] kwietnia 2013, V. J. z [...] kwietnia 2013 i [...] stycznia 2014 r. nie spełniają wymogów formalnych, w sytuacji gdy:

a. z literalnego i gramatycznego brzmienia art. 6 ust. 5 urpr wynika wprost, że mają to być oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy: i. zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej lub w miejscowości sąsiedniej, ii. nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2016 r. poz. 2147 ze zm.) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty;

b. zgodnie z brzemieniem ww. przepisu w przypadku braku dokumentów o których mowa w art. 6 ust. 4 pkt 1 i 2 urpr (urzędowy opis mienia, orzeczenie PUR, dokumenty urzędowe) dowodami o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 urpr a zatem dowodami, które świadczą (i) o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz (ii) o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości) mogą być oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy: (i) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej lub w miejscowości sąsiedniej, (ii) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2016 r. poz. 2147 ze zm.) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty;

c. ustawę zabużańską należy poddawać w procesie jej stosowania wykładni literalnej in dubio pro libertate (wyrok NSA z 12.4.2006 r. II GSK 23/06, Lex 209721) zgodnej z zasadą proporcjonalności (o której pisze Hubert Izdebski w artykule "Zasada proporcjonalności a władca dyskrecjonalna administracji publicznej w świetle polskiego orzecznictwa sądowego" w: Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 1(28)/2010), a nie zawężającej wykładni celowościowej (mającej na celu maksymalne zawężenie kręgu podmiotów uprawnionych), gdyż przepisy tej ustawy są wystarczająco precyzyjne. Stanowisko to potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 11.7.2008 r. I OSK 1087/07 odnoszącym się bezpośrednio do przepisów ustawy zabużańskiej, stwierdzając jednoznacznie, że "Przepisy te zaś są oczywiste i jasne, i z tego powodu sięgnięcie w ich przypadku do wykładni (przyp. TP - ograniczającej krąg osób uprawnionych do rekompensaty) innej aniżeli gramatyczna jest nieuprawnione";

2. art. 6 ust. 5 urpr w zw. z art. 19 ust. 1 pkt 4 w zw. z ust. 5 w zw. ust. 4 ustawy z dnia 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z "2015 r. poz. 389" ze zm.) obowiązującego w dacie składania oświadczeń przez świadków litewskich, przez jego błędną wykładnię sprowadzającą się do stwierdzenia, że oświadczenia świadka składane w polskiej placówce konsularnej wymaga dla swej ważności formy aktu notarialnego, podczas gdy: a. art. 6 ust. 5 ustawy zabużańskiej wymaga by oświadczenie było złożone pod rygorem odpowiedzialności karne[j] "w polskiej placówce konsularnej kraju zamieszkania świadka"; b. zgodnie z art. 19 ust. 4 prawa konsularnego by dokonać "czynności notarialnych" (np. protokół z przyjęcia oświadczenia w formie aktu notarialnego), konsul winien dysponować stosownym upoważnieniem Ministra Sprawiedliwości wydawany[m] na wniosek Ministra Spraw Zagranicznych;

3. naruszenie art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji w zw. z art. 2 i art. 32 Konstytucji oraz w zw. z art. 6 ust. 5 urpr przez ich niezastosowanie, podczas gdy w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dominuje pogląd o konieczności dokonywania prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawy zabużańskiej z uwzględnieniem konstytucyjnych zasad ochrony praw majątkowych (art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji) i zakazu naruszania istoty chronionego prawa jakim jest prawo do rekompensaty (art. 31 ust. 3 Konstytucji) i możliwie najszerszego określania kręgu osób uprawnionych do rekompensaty zabużańskiej (uchwały siedmiu sędziów NSA z: 16.12.2013 r. OPS 11/13; 9.10.2017 r. OPS 3/17) która "korzysta z gwarantowanej konstytucyjnie ochrony praw majątkowych (art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji)" (wyroki TK z: 23.10.2012 r. SK 11/12; 15.12.2004 r. K 2/04; 19.12.2002 r. K 33/02);

4. naruszenie art. 1 sporządzonego w dniu 20.3.1952 r. Protokołu Nr 1 ratyfikowanego przez Polskę w dniu 10.10.1994 r. (Dz.U. z 1995 r. nr 26, poz. 175) do sporządzonej w Rzymie w dniu 4.11.1950 r., a następnie zmienionej Protokołem Nr 3, Nr 5 i Nr 8 oraz uzupełnionej Protokołem Nr 2 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. nr 61 poz. 284) przez pozbawienie skarżących bez jakiejkolwiek podstawy prawnej, decyzją Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji chronionego Konwencją "mienia" oraz prawnie uzasadnionego oczekiwania uzyskania rekompensaty za utracone na kresach nieruchomości (wyrok Wielkiej Izby ETPCz z 22.6.2004 r. i ugodę z 28.9.2005 r. w sprawie J. B. v. Polska (skarga nr 31443/96); uzasadnienie decyzji ETPCz z [...].1.2000 r. nr [...], Lex 41130; orzeczenie ETPCz z [...].11.2000 r. w sprawie nr [...]- Case of the Former King of Greece and Others vs. Greece - www.echr.coe.int, w którym Trybunał stwierdził, że dokonane w latach 60-tych XX wieku wywłaszczenie byłego króla Grecji z jego majątku prywatnego bez odszkodowania jest niezgodne z normami międzynarodowymi i narusza podstawowe prawa obywatelskie; tak samo Trybunał w Strasbourgu w orzeczeniu z lutego 2001 r. w sprawie D. B. vs. Rumunia) w sytuacji, gdy prawo do rekompensaty jest chronione konwencyjnie jako "mienie", a TK, jak i ETPCz zgodnie potwierdzili, że podlega ono ochronie konwencyjnej i konstytucyjnej;

Powyższe naruszenia przepisów prawa materialnego, a w szczególności przyjęcie, że oświadczenia świadków litewskich nie spełniają formy przewidzianej w art. 6 ust. 5 urpr doprowadziły w konsekwencji do

5. naruszenia art. 7 ust. 2 urpr przez uznanie za prawidłową decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji i utrzymanej nią w mocy decyzji Wojewody Śląskiego odmawiających skarżącej potwierdzenia prawa do rekompensaty, a to wskutek błędnego uznania, że ocena dowodów w sprawie, zwłaszcza oświadczeń świadków litewskich uzasadnia taką odmowę, podczas gdy przedmiotowy stan faktyczny przy prawidłowej ocenie dowodów z oświadczeń świadków litewskich w korelacji z oświadczeniami M. Ż. i H. B., jako dowodów uzupełniających (art. 75 § 1 kpa) oraz przy braku kontrdowodu, nie uprawniał do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty i zastosowania art. 7 ust. 2 urpr.

Skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku I SA/Wa 1884/19 i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania z pozostawieniem mu orzeczenia o kosztach postępowania ze skargi kasacyjnej, w tym kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu przed WSA i w postępowaniu ze skargi kasacyjnej przed NSA według norm przepisanych (art. 185 § 1 ppsa).

W przypadku uznania przez Sąd, że do naruszenia przepisów postępowania nie doszło lub doszło w stopniu nie mającym istotnego wpływu na wynik sprawy, w oparciu o art. 188 ppsa, wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku I SA/Wa 1884/19 i uwzględnienie skargi przez uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] lipca 2019 r. nr [...] i utrzymanej nią w mocy decyzji Wojewody [...] z [...] lutego 2019 r. nr [...], a w każdym przypadku o zasądzenie od organu administracji na rzecz skarżącej H. M. kosztów postępowania, w tym kosztów postępowania kasacyjnego, a w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych; o rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie (k. 74-96 akt sądowych).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, reprezentowany przez r. pr. I. K., wniósł o: oddalenie skargi kasacyjnej; zasądzenie od H. M. na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji [zwrotu] kosztów postępowania kasacyjnego według norm prawem przepisanych (k. 107-110v akt sądowych).

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Zarzut naruszenia art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych skonstruowany został niestarannie. Autor skargi kasacyjnej jako wzorzec kontroli wskazał art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych w brzmieniu pierwotnym (Dz. U. z "2001 [winno być "2002"] r. "nr 153 poz. 1269" ze zm.), gdy tymczasem wzorcem kontroli winna być ustawa Prawo o ustroju sądów administracyjnych w brzmieniu z daty orzekania Sądu I instancji - j.t. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 (ów jednolity tekst wszedł w życie dnia 8 listopada 2019 r.), ze zm. Dz. U. z 2020 r. poz. 190. Mimo tej niestaranności, zarzut I.1 w części obejmującej art. 1 § 1 i 2 pusa nadawał się do rozpoznania (uchwała I OPS 10/09).

Utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest pogląd, że art. 1 § 1 i 2 pusa, który sąd mógłby naruszyć odmawiając rozpoznania skargi, mimo prawidłowości jej wniesienia, albo rozpoznając prawidłowo wniesioną skargę zastosował przy jej kontroli inne kryterium niż kryterium zgodności z prawem. Okoliczność, że strona nie zgadza się ze stanowiskiem sądu I instancji, nie uzasadnia zarzutu naruszenia powyższego przepisu (wyrok NSA z 4.3.2015 r. II GSK 109/14, Lex 1751054). Art. 3 § 1 ppsa zakreśla granice właściwości sądu administracyjnego do dokonywania kontroli legalności działalności administracji publicznej, nadto uprawnia do stosowania przewidzianych w ustawie środków. Jest to przepis, który w zasadzie może być naruszony w wyjątkowych tylko wypadkach, a to np. w razie zastosowania niewłaściwego środka kontroli. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził m.in. w wyroku z 9.8.2016 r. II OSK 2929/14, Lex 2119367, że art. 3 § 1 ppsa zawiera normę o charakterze ustrojowym, więc przesłanka wskazująca na naruszenie go mogłaby wystąpić, gdyby Sąd I instancji odmówił rozpoznania skargi, mimo wniesienia jej z zachowaniem przepisów prawa, nie przeprowadził kontroli zaskarżonego aktu administracyjnego lub dokonał tej kontroli według kryteriów innych niż zgodność z prawem lub zastosował środek nieprzewidziany w ustawie. Przepis ten nie zawiera wzorca, według którego kontrola ta ma być wykonana. Żadna z tych sytuacji w wyroku I SA/Wa 1884/19 nie miała miejsca.

Czyni to zarzuty I.1 i I.2 lit. f w części wskazującej na naruszenie art. 3 § 1 ppsa oraz art. 1 § 1 i 2 pusa nieusprawiedliwionymi.

Zarzuty innych naruszeń przepisów postępowania, jeśli mogły mieć one wpływ na wynik sprawy (I.2, I.3, I.4, I.5, I.7, I.8, I.9 petitum skargi kasacyjnej) z uwagi na ich charakter, wymagały ich łącznego rozpoznania.

Zasadne okazały się zarzuty naruszenia art. 151 oraz art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 kpa.

Sąd I instancji trafnie uznał, że główny spór w sprawie dotyczył kwestii, czy złożone do akt oświadczenia świadków spełniają wymagania formalne wynikające z art. 6 ust. 5 urpr.

Nietrafnie Sąd I instancji aprobował pogląd organów obu instancji, jakoby oświadczenia świadków nie spełniały wymogów art. 6 ust. 5 urpr (w brzmieniu obowiązującym w datach składania tych oświadczeń - Dz. U. z 2005 r. nr 169 poz. 1418 ze zm.). Dla oceny zdarzenia prawnego w postaci złożenia oświadczenia świadka, konieczne jest dotrzymanie wymogów wynikających z aktów prawnych, obowiązujących w dacie złożenia oświadczenia. Ustawodawca nie wymaga, by świadek złożył zeznanie w trybie art. 75 § 1, art. 82 i art. 83 kpa. Niezasadnie zatem Sąd I instancji oczekiwał, by oświadczenie złożone przed konsulem miało formę protokołu. Ustawodawca odróżnia bowiem przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka na wezwanie sądu lub innego właściwego organu Rzeczypospolitej Polskiej (art. 18 pkt 2 ustawy z dnia 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej - w brzmieniu obowiązującym w okresie, w którym świadkowie litewscy: M. K., V. K. i V. J., złożyły każde ze swych oświadczeń - j.t. Dz.U. z 2002 r. nr 215 poz. 1823, zm. Dz. U. z: 2007 r. nr 181 poz. 1287; 2008 r. nr 216 poz. 1367; 2010 r. nr 81 poz. 531; 2012 poz. 161) od czynności notarialnych. Ustawa o funkcjach konsulów wyraźnie odróżniła dwa rodzaje czynności, które mógł w tym okresie prowadzić konsul: "Na wniosek sądu lub innego właściwego organu Rzeczypospolitej Polskiej konsul:... 2) przesłuchuje strony, podejrzanych, świadków i biegłych;..." (art. 18 ust. 1 ufk). Czynności wymienione w ust. 1 pkt 1 i 2 konsul wykonuje, stosując odpowiednio właściwe przepisy prawa polskiego, jeżeli odbiorca pisma lub innego dokumentu albo osoba, która ma być przesłuchana, jest obywatelem polskim i zgadza się dobrowolnie przyjąć pismo lub inny dokument albo złożyć zeznanie, wyjaśnienie lub opinię (art. 18 ust. 2 ufk). Art. 18 ufk określa funkcje konsula wyłącznie w ramach postępowań sądowych i administracyjnych ("Na wniosek sądu lub innego właściwego organu Rzeczypospolitej Polskiej konsul" - verba legis; P. Rylski, Przesłuchanie przed konsulem w postępowaniu cywilnym, PS 2019/6/7-35; B. Wach w: S. Bogucki, A. Krasuska-Terrillon, B. Mikołajczyk, B. Wach, M. Zieliński, Funkcje konsulów Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Wolters Kluwer 2015, s. 116, uw. 1). Jest rzeczą bezsporną, że żaden z organów administracji publicznej nie zwrócił się do konsula RP w Wilnie o przesłuchanie któregokolwiek ze świadków litewskich stosując odpowiednio właściwe przepisy prawa polskiego dotyczących świadków (in casu - kpa; B. Wach - op. cit., s. 135-137, uw. 4.3). Jeśli któryś z organów widział potrzebę przesłuchania składających oświadczenie w charakterze świadka, winien był zwrócić się do konsula o przesłuchanie danej osoby w charakterze świadka (art. 7 i 77 § 1 kpa), czego jednak nie uczynił. Żaden ze świadków litewskich nie legitymował się obywatelstwem polskim, co zapewne spotkałoby się z odmową konsula przeprowadzenia takiego dowodu (wyrok NSA z 18.6.2013 r. II OSK 443/12, cbosa, aprobowany przez B. Wacha - op. cit., s. 138, uw. 4.5).

Odmienne czynności - czynności notarialne - określał art. 19 ufk, który - w zakresie normatywnym istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy stanowił: "Art. 19. 1. Konsul wykonuje czynności notarialne, a w szczególności:... 2) poświadcza własnoręczność podpisów... ;... 4) przyjmuje oświadczenia. 2. Czynności, o których mowa w ust. 1, konsul wykonuje na wniosek obywateli polskich lub właściwych organów Rzeczypospolitej Polskiej. 3. Konsul może wykonywać czynności, o których mowa w ust. 1, również na wniosek jakiejkolwiek osoby, jeżeli mają one wywrzeć skutek prawny na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Organy obu instancji, a w ślad za nimi Sąd I instancji, nietrafnie oczekiwali, że "oświadczenie świadka składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia przed organem prowadzącym postępowanie także winno przybrać formę protokołu sporządzonego przez pracownika organu (art. 67 § 1 i 2 pkt 2 kpa)". Konsul bowiem odbierając oświadczenia nie działał jako organ administracji publicznej w rozumieniu kpa; nie działał na wniosek sądu lub innego właściwego organu Rzeczypospolitej Polskiej (art. 18 ust. 1 in princ. ufk) a "Czynności, o których mowa w ust. 1" [art. 19], konsul wykonał na wniosek obywateli polskich [art. 19 ust. 2 in medio ufk] i nie mógł przesłuchać żadnego z litewskich świadków, dochowując formy protokołu (art. 67 § 1 i 2 pkt 2 kpa), gdyż stanowiłoby to obejście ustawowego zakazu (art. 18 ust. 2 ufk).

Zgodnie z art. 19 ust. 1 pkt 4 ufk obowiązującej w dacie składania oświadczeń przez świadków M. K., V. K. i V. J. "konsul wykonuje czynności notarialne, a w szczególności:... 2) poświadcza własnoręczność podpisów... 4) przyjmuje oświadczenia". "Do czynności konsula, o których mowa w ust. 1, stosuje się odpowiednio przepisy prawa o notariacie. Czynności te mają taką samą moc jak czynności wykonane przez notariusza w Rzeczypospolitej Polskiej" (art. 19 ust. 5 ufk).

W literaturze powszechnie przyjmuje się, że odpowiednie stosowanie przepisów prawa polega na zwykłym stosowaniu wprost określonych przepisów odniesienia, z tym jednak, że całkowicie nie mają zastosowania bądź też w pewnej części swej treści ulegają zmianie te (i tylko te) spośród nich, które ze względu na treść swych postanowień są bezprzedmiotowe lub całkowicie sprzeczne z przepisami normującymi dane stosunki, do których mają być one zastosowane (J. Nowacki, Odpowiednie stosowanie przepisów prawa, Państwo i Prawo 1964/3/372-373). Przy odpowiednim stosowaniu wszelkich przepisów - w razie wątpliwości co do tego, który przepis trzeba zmodyfikować - modyfikacji winny podlegać przepisy odpowiednio stosowane, a nie te, które są przez nie uzupełniane (J. Nowacki, Analogia legis, Warszawa 1966, s. 143, 145-146). Zawsze należy wybierać rozwiązanie bliższe naturze stosunków podstawowych oraz specyfice i celom regulacji podstawowej. W procesie tym trzeba także brać pod uwagę aktualne orzecznictwo i poglądy doktryny odnoszące się do danego zagadnienia (M. Hauser, Odpowiednie stosowanie przepisów prawa - uwagi porządkujące, Przegląd Prawa i Administracji, 2005, t. LXV, s. 161-162).

Nietrafnie Sąd I instancji oczekiwał, by oświadczenie wiedzy, które jest istotą oświadczenia świadka, miało być sporządzane w takiej formie, jak akt notarialny, zawierający oświadczenie woli (przykładowo - E. Janeczko, Wzory aktów notarialnych, W. Pr. 1995, s. 7-280; zwłaszcza s. 25-27; 47-48). W szczególności oświadczenie świadka, o którym mowa w art. 6 ust. 5 urpr, w żadnym stopniu nie odnosi się do czynności, takich jak określonych w prawie cywilnym, prawie spółek (art. 91 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie - Dz. U. z 2008 r. nr 189 poz. 1158 ze zm., dalej pn, przykładowo wymienianych w doktrynie - A. Redlebach, Prawo o notariacie. Komentarz, TNOiK Toruń-Poznań 2002, s. 232-234; J. Florkowski w: J. Florkowski, J. Tymecki, Prawo o notariacie z komentarzem, W. Pr. 1993, s. 84-85, uw. 1-3) ani nie musi zawierać części składowych, określonych w art. 92 pn (A. Redlebach - op. cit., s. 236-240; J. Florkowski - op. cit., s. 84-86, uw. 1-6, 8-11).

Przepisy Prawo o notariacie i innych ustaw posługują się pojęciem "akt notarialny", "forma aktu notarialnego" i "forma notarialna". Pojęcie "forma notarialna" jest szersze od pojęcia "forma aktu notarialnego" i oznacza postać (formę) jaką ma każdy dokument pisemny sporządzony przez notariusza zgodnie z prawem. Aktem notarialnym jest dokument notarialny odpowiadający wymaganiom określonym w art. 92 pn (S. Rudnicki, Akt notarialny, w: G. Bieniek, S. Rudnicki, Nieruchomości. Problematyka prawna, LexisNexis 2011, s. 13). W doktrynie wskazuje się, że oczywiście błędnie i niemal powszechnie utożsamia się formę notarialną z formą aktu notarialnego (A. Oleszko, Akty notarialne. Komentarz, Wolters Kluwer 2015, s. 71, uw. 50). Zachowanie wymagań formalnych, czyli wymogu formy notarialnej (kształtu formalnego), będzie tylko np. poświadczenie podpisu (art. 96 pkt 1 pn), poświadczenie daty okazania dokumentu (art. 96 pkt 3 pn), które dla dokonania tej czynności nie wymaga złażenia żadnego oświadczenia woli. Żądanie dokonania takiej czynności będzie oświadczeniem wiedzy strony czynności notarialnej, które nie wymaga stwierdzenia w postaci dokumentu notarialnego. Dokumentem tym jest sama klauzula poświadczeniowa (art. 96 pn). Formą notarialną nie jest forma czynności prawnej (A. Oleszko, Prawo o notariacie. Komentarz, Część I, LexisNexis 2011, punkt 7 do art. 1, s. 58-59, uw. 66, 76).

Nietrafnie Sąd I instancji uznał, że "oświadczenia, zaopatrzone jedynie w poświadczenie podpisu sporządzone przez konsula, nie spełniają wymogu, co do formy ich sporządzenia, wynikające z art. 6 ust. 5 ustawy z 8 lipca 2005 r. Ta sama uwaga dotyczy oświadczeń złożonych przez świadków H. B. z [...] stycznia 1992 r. oraz M. Ż. z [...] stycznia 1992 r. Również te oświadczenia nie odpowiadają formie przewidzianej przez ustawę z 8 lipca 2005 r.".

W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że ustawa rekompensacyjna nie wymaga, by oświadczenie świadka, o którym mowa w art. 6 ust. 5 urpr, było składane w formie aktu notarialnego, wystarczy by było "złożone przed notariuszem". O ile zawiera ono sformułowanie o świadomości odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, wystarczy zachowanie formy z własnoręcznym podpisem poświadczonym notarialnie ([co do oświadczenia z art. 3 ust. 1 i 2 urpr - uwaga NSA] uzasadnienie uchwały 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9.10.2017 r. I OPS 3/17 (ONSAiWSA 2018/1/2, dalej uchwała I OPS 3/17) i cz. III p. 4.3.1 uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23.10.2004 r. SK 11/12, OTK-A 2012/9/107). Art. 6 ust. 5 urpr nie posługuje się pojęciem aktu notarialnego, a jedynie terminem złożenia oświadczenia "przed notariuszem... lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka...". Przepisów tych, jako stanowiących wyjątek od ogólnych zasad dowodowych, nie można interpretować rozszerzająco (J. Forystek, Komentarz do ustawy o mieniu zabużańskim. Studium historyczno-prawne, Wyd. JAK 2020; s. 334-335, uw. 62). Ponieważ oświadczenie złożone "przed notariuszem... lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka" nie jest protokołem przesłuchania świadka, a jedynie jednostronnym oświadczeniem [wiedzy - uwaga NSA] świadka złożonym w obecności pracownika placówki konsularnej, nie ma wymogu, b[y] pracownik konsularny odrębnie pouczał składającego oświadczenie o treści przepisu przewidującego odpowiedzialność karną za złożenie fałszywych zeznań. Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 i art. 80 kpa; odpowiednio - wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 25.1.2013 r. I SA/Wa 1334/12, Lex 1325325, aprobowany przez J. Forystka, op. cit., s. 335, uw. 63).

Osoba której powierzono obowiązki konsula uprzednio musiała złożyć wysokospecjalistyczny egzamin konsularny, w którym musiała się w szczególności wykazać merytoryczną wiedzą z zakresu prawa cywilnego, karnego i administracyjnego (zarówno materialnego, jak i procesowego). Tym samym można oczekiwać, że podczas osobistego kontaktu z osobą składającą oświadczenie konsul jest w stanie ocenić, czy osoba ta zdolna jest przedstawić w sposób wystarczający (w tym z uwagi na swą sprawność intelektualną) swe informacje o faktach, których dotyczy oświadczenie.

W orzeczeniu z 18.6.1925 r. C 429/24, OSP 1927 poz. 302 Sąd Najwyższy wskazał: "Czynności notarialne, ujęte w formę aktów urzędowych, zawierające w sobie pewne stwierdzenia faktyczne, jak np. datę oraz czyny fizyczne, czy to przez samego notariusza zdziałane, czy też wiadome mu ze spostrzeżeń otrzymanych za pomocą zmysłów, uważane być powinny za bezwzględnie zgodne z rzeczywistością, dopóki trybem zaskarżenia notariusza o fałsz w dokumencie urzędowym nie zostały obalone. Stwierdzenie przeto przez notariusza, sporządzającego testament, przez akt publiczny [akt notarialny], że testator swą ostatnią wolę "podyktował", nie może być obalone przez dowód ze świadków" (aprobowane przez J. Gudowskiego, Kodeks postępowania cywilnego. Orzecznictwo. Piśmiennictwo, Tom II, Wolters Kluwer 2020, s. 814/815). Mimo, że orzeczenie C 429/24 odnosi się do aktu notarialnego, nie zaś do oświadczenia składanego przed notariuszem (takowych orzeczeń NSA nie znalazł), pogląd Sądu Najwyższego pozostaje w pełni przydatny dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy. Skoro konsul potwierdził podpis świadka składającego oświadczenie po pouczeniu o odpowiedzialności karnej (zamieszczonym w każdym z druków oświadczeń), to znaczy że nie nabrał żadnych uzasadnionych wątpliwości co do zdolności każdego ze świadków co możliwości zrozumienia przez świadka pouczenia i zdolności komunikowania twierdzeń o faktach zawartych w każdym z tych oświadczeń. Nie ulega wątpliwości, że wysoko wyspecjalizowany konsul dokonałby uwagi przy poświadczeniu własnoręczności podpisu na oświadczeniu złożonym "w polskiej placówce konsularnej" (verba legis - art. 6 ust. 5 urpr), że osoba składająca oświadczenie nie była zdolna owo oświadczenie wiedzy złożyć, gdyby taką okoliczność spostrzegł. Do odmiennych wniosków - wbrew stanowisku Ministra i Sądu I instancji - nie prowadzi pismo Konsula RP M. Z. z [...] czerwca 2019 r. nr [...], w którym Konsul poinformował, że "zachowana w archiwum Wydziału Konsularnego dokumentach w przytoczonych przez Pana sprawach ogranicza się do dokumentów, których kopię Państwo dołączyliście do pisma". Konsul stwierdził, że "Zgodnie z ówczesnymi instrukcjami konsul potwierdzał własnoręczność podpisu osoby na oświadczeniu, ponadto osoba składająca oświadczenie zapoznawała się z pouczeniem z tytułu odpowiedzialności za składanie fałszywego oświadczenia. Co do zasady, potwierdzenie własnoręczności podpisu dokonywane jest zawsze tylko przed konsulem obecności danej osoby... Przechowywana dokumentacja nie zawiera innych informacji, ponadto konsulowie, którzy zajmowali się wówczas tą tematyką, nie pracują już w naszym urzędzie" (k. 21 akt Ministra). Wbrew stanowisku autora skargi kasacyjnej, konsul dla odebrania oświadczenia nie musiał uzyskać od Ministra Sprawiedliwości upoważnienia do wykonania czynności notarialnych.

Ponieważ każde z oświadczeń świadków: V. J. z [...] kwietnia 2013 r., [...] sierpnia 2013 r. i [...] stycznia 2014 r. (k. 3, 115, 156 akt Wojewody [...]); V. K. z [...] kwietnia 2013 r. i [...] sierpnia 2013 r. (k. 4, 114 akt Wojewody [...]); M. K. [...] stycznia 2014 r. (k. 157 akt Wojewody [...]), złożone zostało na drukach zawierających pouczenie o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, oświadczenia te spełniały wszystkie wymogi formalne art. 6 ust. 5 urpr, przeto brak było podstaw do odrzucenia tych oświadczeń jako dowodów w sprawie, co błędnie uczyniły organy obu instancji i nietrafnie aprobował Sąd I instancji. Nadto "osoba składająca oświadczenie zapoznawała się z pouczeniem z tytułu odpowiedzialności za składanie fałszywego oświadczenia" (k. 21 akt Ministra), przeto każdy z ww. świadków dodatkowo - poza pouczeniem zawartym w tekście każdego z oświadczeń - został dodatkowo zapoznany przez właściwego konsula z pouczeniem o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.

W dniu 1 września 1939 r. V. J. miała 20 lat, a M. K. 18 lat - obie miały zatem pełną zdolność osobistego postrzegania faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. V. K. miała 1 września 1939 r. 10 lat, zatem w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy w pełni mogła być świadkiem pośrednim. W dniu śmierci W. M. ([...] sierpnia 1943 r.), świadkowie ci mieli - odpowiednio - 24, 22 i 14 lat. Fakty które każdy ze świadków ujął w swych oświadczeniach, były adekwatne do doświadczenia życiowego każdego ze świadków i dostępnych dla każdego ze świadków schematów poznawczych - w szczególności co do powierzchni gruntów rolnych i leśnych, rodzaju lasów, powierzchni stawu, cegielni, budynków znajdujących się na nieruchomości objętych wnioskiem (przykładowo - F. Arntzen, Psychologia zeznań świadków PWN 1989 r.; B. Hołyst, Psychologiczne i społeczne determinanty zeznań świadków, PWN 1989 r. s. 165 i n.). Organy błędnie pominęły fakt, że potrzeba uzyskania dodatkowych oświadczeń świadków co do powierzchni stawu i cegielni wyniknęła ze spóźnionego (z naruszeniem art. 8 i 9 kpa) pouczenia, udzielonego przez organ wnioskodawczyni, że "w przedstawionych oświadczeniach świadków złożonych... w dniu [...].04.2013 r. nie jest podana powierzchnia stawu i cegielni, a to spowoduje, że w Postanowieniu Wojewody nie będą one wzięte pod uwagę (k. 116-114 akt Wojewody [...]).

Autorzy ustawy z 2005 r., uwzględniając wyrok Trybunału z 15.12.2004 r. K 2/04, zrezygnowali z wymogu pełnoletniości świadka w chwili podpisywania układów republikańskich, który to wymóg przewidywał art. 5 ust. 2 lit. a ustawy z 2003 r., w ustawie z 2005 r. brak jakichkolwiek ograniczeń związanych z wiekiem świadków. W wyroku z 22.11.2011 r. I SA/Wa 1087/11, Lex 1150642, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyjął, że nie można z góry odrzucić zeznań "świadków ze słyszenia", którzy relacjonują spostrzeżenia innych osób (aprobowany przez J. Forystka, op. cit., s. 335-336, uw. 65).

Wbrew stanowisku organów obu instancji, nietrafnie akceptowanemu przez Sąd I instancji, okoliczni mieszkańcy mieli wystarczającą wiedzę co do osoby, która była właścicielem konkretnego majątku ziemskiego (in casu konkretnego folwarku [...] bądź [...]; k. 474, 472 akt Wojewody [...]). W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że dla przeprowadzenia dowodu własności nieruchomości nie zawsze konieczne jest, by świadkowie wiedzieli kiedy i na podstawie jakich dokumentów prawo własności, o które chodzi w sprawie, zostało przez określoną osobę nabyte; szczególnie jeśli w rachubę wchodzi tytuł własności, pochodzący z czasów dawnych, niejednokrotnie niepamiętnych, wystarczy, jeśli świadkowie wiedzą, że określona osoba od dawna korzystała z nieruchomości... tak jak właściciel, i powszechnie za właściciela jest lub była uważana. Z tych faktów bowiem można najczęściej w drodze domniemania faktycznego (art. 241 dawnego kpc - obecnie art. 231 kpc) wysnuć wniosek, że osoba ta jest lub była właścicielem (orzeczenie SN 1 CR 60/61 z 15.12.1961 r., OSPiKA 1962/2/257, dalej orzeczenie 1 CR 60/61 aprobowane przez M. Gintowta i S. Rudnickiego, Problematyka prawna nieruchomości, W. Pr. 1969, s. 329, DOWODY WŁASNOŚCI uw. 1273). Orzeczenie 1 CR 60/61 zapadło 16 lat po zakończeniu II wojny światowej, w składzie bardzo dobrze rozumiejącym realia historyczne stworzone przez dwie wojny światowe (uzasadnienie wyroku 1 CR 60/61, OSPiKA 1962/2/257 s. 568 akapit 3; A. Filcek, Sprawy sądowe o własność nieruchomości w związku z zaginięciem lub zniszczeniem dowodów własności, Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości 1962/3/39 akapit 1), i kłopoty dowodowe związane ze zniszczeniem szeregu dowodów, wytworzonych w normalnych, przedwojennych warunkach funkcjonowania ksiąg wieczystych, doświadczonych notariuszy, niezawisłych sądów jak i utraty dowodów przez obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, ratujących życie w warunkach represji obu totalitaryzmów, które w warunkach wojennych zajmowały kolejno Wileńszczyznę. Miał to na uwadze także ustawodawca, który w art. 6 ust. 5 urpr - prócz urzędowego opisu mienia (art. 6 ust. 3 pkt 1) bądź dokumentów urzędowych, w tym sądowych, a także dokumentów pozyskanych z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw (art. 6 ust. 3 pkt 3 urpr), wskazał że dowodami, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, mogą być w szczególności:... orzeczenia wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacji (art. 6 ust. 3 pkt 2 urpr). Ponieważ osoby przesiedlane z Kresów najczęściej nie posiadały dokumentów potwierdzających prawo własności konkretnej nieruchomości, stąd dane zawarte w orzeczeniu PUR - jeśli nie zostały oparte na przesłuchaniu co najmniej 2 świadków (instrukcja Zarządu Centralnego PUR z 19 marca 1945 r. o wydawaniu orzeczeń odszkodowawczych; S. Banasiak, Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na Ziemiach Odzyskanych w latach 1945-1947, Poznań 1963, s. 123; J. Forystek - op. cit., s. 330-331, uw. 55) - oparte zostały jedynie na oświadczeniu obywateli polskich przemieszczających się z dawnych terenów Rzeczypospolitej Polskiej na tereny wchodzące w skład Rzeczypospolitej Polskiej po II wojnie światowej. W orzecznictwie wskazuje się, że art. 6 ust. 4 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 urpr nie uprawniają do uprzywilejowania orzeczenia PUR w stosunku do innych dowodów w sprawie. Nie dają one podstawy do przydawania temu dokumentowi szczególnej mocy dowodowej, gdyż został on wskazany jedynie jako jeden z możliwych środków dowodowych świadczących o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a fakt ten może być dowodzony wszelkimi środkami dowodowymi, zgodnie z regułą równej mocy dowodowej wszystkich zgromadzonych dowodów wynikającą z art. 75 § 1 kpa. Organ nie powinien ograniczać się w postępowaniu dowodowym do orzeczenia PUR, ale dysponując innymi dokumentami, w tym urzędowymi (art. 76 kpa) lub dowodami osobowymi, winien ustalić stan faktyczny zgodnie z prawdą obiektywną (wyrok NSA z 27.3.2015 r. I OSK 1767/12, Lex 1773573, aprobowany przez J. Forystka - op. cit., s. 329-330, uw. 54).

Z tych przyczyn ustawodawca dopuścił dowód z oświadczeń dwu świadków złożonych "przed notariuszem... lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka", spełniających pozostałe przesłanki z art. 6 ust. 5 urpr. Ratio legis tej regulacji wiąże się - w przypadku braku dokumentów, o których mowa w ust. 4 pkt 1 i 2 [art. 6 urpr], o których mowa w ust. 1 pkt 1, z ułatwieniem dowodzenia pozostawienia nieruchomości pozo obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w tym rodzaju i powierzchni tych nieruchomości, nie zaś utrudnienie dowodzenia tych okoliczności. Tymczasem w kontrolowanej sprawie organy obu instancji koncentrowały się na wyeliminowaniu dowodów z oświadczeń świadków, w oparciu o błędną wykładnię art. 6 ust. 5 urpr, nie dokonując prawidłowej oceny tych oświadczeń z uwzględnieniem dowodów z dokumentów i odpisów dokumentów urzędowych zgromadzonych w postępowaniu. Sąd I instancji nietrafnie aprobował to stanowisko organów, wskazując, że "pomimo wieloletniego postępowania nie udało się uzyskać innych dowodów potwierdzających przysługiwanie W. M. prawa własności do folwarku [...], który to folwark na skutek dziedziczenia mógłby się stać własnością skarżącej" (s. 17 akapit ostatni uzasadnienia wyroku I SA/Wa 1884/19). Uzyskanie takiego dowodu (np. odpisu księgi hipotecznej z właściwym wpisem prawa własności W. M. bądź wypisu aktu notarialnego przenoszącego prawo własności nieruchomości na W. M.) byłoby ze wszech miar pożyteczne, ale art. 6 ust. 5 urpr i art. 75 § 1 kpa w zw. z art. 231 kpc nie wykluczają dokonanie takiego ustalenia na podstawie innych dowodów.

Doświadczenie życiowe wskazuje, że w warunkach życia wiejskiego na Wileńszczyźnie pierwszej połowy XX w., gdzie stosunki własnościowe i społeczne aż do zajęcia tych terenów przez Armię Czerwoną dnia 19 września 1939 r. (S. Żerko, Ilustrowany leksykon II wojny światowej, Wyd. Kurpisz 2004, s. 546) miały charakter trwały, schematy poznawcze świadków mających w chwili wybuchu II wojny światowej odpowiednio - 20 lat, 18 lat - jako świadków bezpośrednich, i 10 lat - co do części informacji - świadka pośredniego - pozwalały na uzyskanie przez każdego z tych świadków wiedzy o tym, że właścicielką nieruchomości o powierzchni 20,2 ha, wraz z zarybionym stawem o powierzchni 17 arów i cegielnią o powierzchni 500 m2, stanowiącej część folwarku [...], w chwili swej śmierci dnia [...] sierpnia 1943 r., była W. M. z domu G., córka J. i K. (k. 1, 3, 4; k. 114 punkt 3 zd. 1, 115 punkt 3 zd. 1 akt Wojewody [...]).

Podstawową zasadą postępowania dowodowego jest zasada swobodnej oceny dowodów. "Zasada swobodnej oceny dowodów nie oznacza, że organ jest uprawniony do oceny dowodów według swego widzimisię: swoją ocenę w tej mierze obowiązany jest oprzeć na przekonujących podstawach i dać temu wyraz w uzasadnieniu (jeśli ustawa nie zwalnia go od tego obowiązku)" E. Iserzon w: E. Iserzon, J. Starościak, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, teksty, wzory i formularze, W. Pr. 1970, s. 154-155, uw. 3; B. Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. C.H Beck 2021, s. 550, nb 1.

W myśl naczelnej zasady postępowania administracyjnego - zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 i skonkretyzowanej przepisem art. 77 § 1 kpa, organy administracji publicznej prowadzące postępowanie mają każdorazowo obowiązek dokonać wszechstronnej oceny konkretnej sprawy, jak i podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia jej stanu faktycznego. Powyższe z kolei winno znaleźć swe odzwierciedlenie w uzasadnieniu podjętej decyzji (art. 107 § 3 kpa; wyrok NSA z 13.12.2018 r. II GSK 4595/16, Lex 2630265). Obowiązkiem organu jest rozpatrzyć nie tylko poszczególne dowody z osobna, ale wszystkie dowody we wzajemnej łączności. Dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego możliwa jest ocena, czy dana okoliczność została udowodniona. Organ administracji publicznej może określonym dowodom odmówić wiary, ale dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej oceny. Tylko jeżeli organ administracji publicznej uzasadnił przekonująco dlaczego uwzględnił jedne dowody i odmówił uwzględnienia, względnie uznał za niewystarczające, nieprzekonywujące dla udowodnienia tez przedstawianych przez stronę, to nie można z tego powodu skutecznie podważyć stanowiska organu zarzucając mu oparcie rozstrzygnięcia na błędnym ustaleniu stanu faktycznego i tym samym błędnej ocenie tego stanu pod względem prawnym (wyrok NSA z 23.2.2018 r. II OSK 1903/17, Lex 2458235; B. Adamiak - op. cit., s. 550-551, nb 2, 3).

Trafnie skarżąca kasacyjnie zarzuciła, że ocena dowodów, przedstawiona w zaskarżonej decyzji, nietrafnie aprobowana przez Sąd I instancji, narusza art. 80 kpa. W szczególności oświadczenia świadków V. J. i V. K. z [...] sierpnia 2013 r., w części obejmującej punkt 3 zdania 2-7 obu oświadczeń (k. 115, 114 akt Wojewody [...]), zostały ocenione nietrafnie - bez powiązania z innymi dokumentami zgromadzonymi w sprawie, wskazującymi obszar nieruchomości stanowiących od 1914 r. i w 1935 t. własność K. G. Organy obu instancji, błędnie uznały że oświadczenia świadków litewskich nie spełniają wymogów art. 6 ust. 5 urpr. Minister błędnie uznał, że dowód z zeznań świadka M. P. byłby dowodem "przeciwko osnowie dokumentu" (s. 15 akapit 1 decyzji z [...] lipca 2019 r.). Skutkiem tych błędów, organy obu instancji dokonały jedynie powierzchownej oceny tych oświadczeń, nie odnosząc się w sposób wystarczający do zebranych w sprawie dowodów z dokumentów i odpisów dokumentów.

Brak było podstaw do uznania, że kserokopia tłumaczenia przysięgłego aktu notarialnego z [...] czerwca 1914 r. stanowiła jedynie uprawdopodobnienie, że [K. G.] matka W. M. była właścicielką na początku XX w. nieruchomości położonej w miejscowości [...] lub [...] (s. 17 uzasadnienia wyroku I SA/Wa 1884/19). Uprawdopodobnienie jest środkiem zastępczym dowodu w znaczeniu ścisłym, nie daje pewności, lecz tylko wiarygodność (prawdopodobieństwo) twierdzenia o jakimś fakcie (W. Siedlecki, Postępowanie cywilne w zarysie, s. 307). Przepisy prawne ograniczają możliwość stosowania uprawdopodobnienia tylko odnośnie faktów, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia kwestii wpadkowej, a nie dla rozstrzygnięcia istoty sprawy, w której toczy się postępowanie (B. Adamiak - op. cit., s. 536, nb 3; A. Wróbel - op. cit., s. 427-428, uw. 16). Tymczasem kserokopia tłumaczenia przysięgłego aktu notarialnego z [...] czerwca 1914 r., w powiązaniu z uwierzytelnionymi odpisami dokumentów urzędowych (art. 76 § 1 kpa): Wyciągiem z wykazu hipotecznego księgi wieczystej Nr. Hip. 6559 z [...] listopada 1926 r.; zaświadczeniem Wójta Gminy [...] z [...] listopada 1926 r. L. dz. [...] ("stwierdza, że G. K. posiada w folw. [...] ([...]) 136 dziesięcin gruntu... Z powyższej ilości ziemi do dnia dzisiejszego p. [...] nic nie sprzedała" - wprost wskazują na to, że w dniu [...] listopada 1926 r. K. G. była wyłączną właścicielką owej nieruchomości (k. 493-491, 488-484, 480 akt Wojewody [...]).

Nie ma istotnego znaczenia, że odpis dokumentu ma charakter kserokopii, bowiem odpisem w rozumieniu przepisów kodeksu postępowania cywilnego, w tym odpisem orzeczenia w rozumieniu art. 140 kpc, jest dokument wiernie odzwierciedlający treść oryginału orzeczenia albo jego kopia. Dokument ten nie musi być uwierzytelniony lub poświadczony za zgodność (postanowienie SN z 27.1.2006 r. III CK 369/05, OSNC 2006/11/187; postanowienie NSA z: 8.6.2016 r. I OZ 533/16; 27.9.2017 r. I GZ 201/17; 16.1.2018 r. I OZ 1919/17 cbosa). Korzystanie z nowoczesnych urządzeń reprograficznych jest powszechnie przyjętą praktyką i pozwala na sporządzenie wiernego odpisu dokumentu. Fotokopia, która stanowi dokument pochodny od dokumentu oryginalnego, stąd nie można odmówić waloru dokumentu tylko z tego powodu, że nie została zaopatrzona w adnotację o jej zgodności z oryginałem (wyrok NSA z 2.8.2017 r. II FSK 1496/17, aprobowany przez M. Jagielską, A. Wiktorowską, K. Zalasińską w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2021, s. 642, nb 2). Pogląd ten pod rządem kpa w pełni zasługuje na aprobatę. Jedynie w przypadku uzasadnionych wątpliwości co do kserokopii dokumentu, organ - zwracając się do właściwego archiwum Republiki Litewskiej (art. 6 ust. 4 pkt 3 urpr) - mógł wystąpić także o doręczenie uwierzytelnionego odpisu aktu notarialnego z [...] czerwca 1914 r., tak jak uzyskał uwierzytelnione odpisy innych dokumentów - w tym zawierające wypisy z ksiąg wieczystych (k. 433-432; 488-484 akt Wojewody [...]). Ów akt notarialny jest przywołany w dokumencie urzędowym, jakim jest wierzytelny odpis Wyciągu z wykazu hipotecznego księgi wieczystej Nr. Hip. 6559 - wprost wskazujący na to, że w dniu [...] listopada 1926 r. K.G. była wyłączną właścicielką owej nieruchomości (k. 487 akt Wojewody [...]; art. 76 § 1 kpa). Odpis ww. tłumaczenia przysięgłego koresponduje z treścią Świadectwa zamieszkań osób, mających ujawnione prawa w działach II, III i IV wykazu hipotecznego księgi Nr [...], obejmującej nieruchomość folwark [...], wydanego przez Pisarza Hipotecznego przy Sądzie Okręgowym w Wilnie Wydziale Zamiejscowym w [...] dnia [...] kwietnia 1934 r., z którego wnika, że jedyną właścicielką nieruchomości folwark [...] o powierzchni 136 całych i 62/100 dz.[iesięcin] w dniu [...] kwietnia 1934 r. była K. G. (k. 437 akt Wojewody [...]).

Prawidłowa ocena wskazanych wyżej dokumentów i uwierzytelnionych ich odpisów, w powiązaniu z nieuwierzytelnioną kserokopią tłumaczenia przysięgłego aktu notarialnego z [...] czerwca 1914 r. (art. 80 kpa) - czego nie dostrzegł Sąd I instancji - winna była prowadzić do oceny, że ww. odpisy dokumentów stanowiły wiarygodne dowody (nie zaś jedynie uprawdopodobnienie), że K. G., w wyniku dokonania działu spadku, od dnia [...] czerwca 1914 r. była wyłączną właścicielką folwarku [...], o pow. 136 dziesięcin gruntu (stanowiących odpowiednik 137,65 ha), "otrzymany przy podziale większych dóbr tejże nazwy"(k. 487 akapit 1; będącego przed dokonaniem działu spadku folwarku zwanego "[...]", dla którego prowadzono księgę hipoteczną nr 6559; k. 488-484, 480, 479 akt Wojewody [...]),

Pod rządem rpa doktryna przyjmowała, że dokumentami publicznymi były w szczególności: orzeczenia sądowe; przekład pisma, dokonany przez zarejestrowanego tłumacza itd. (B. Graczyk, Postępowanie administracyjne. Zarys sytemu z dodaniem tekstów podstawowych przepisów prawnych, W. Pr. 1953, s. 112, 116; B. Adamiak - op. cit., s. 525 nb 2). Z naruszeniem art. 80 kpa organy obu instancji, błędnie oceniając dowody z oświadczeń świadków litewskich, pominęły dowody z uwierzytelnionych odpisów innych dokumentów urzędowych, wyżej wskazanych.

Z kserokopii tłumaczenia przysięgłego aktu notarialnego z [...] czerwca 1914 r. uzyskanego z Centralnego Archiwum Państwowego Litwy dnia [...] czerwca 2010 r. wynika, że majątek [...] [tak w tekście tłumaczonym z języka rosyjskiego] stanowił uprzednio majątek szlachcica S. J. syna B., który po jego śmierci wszedł w spadku po S. J. Prawa spadkowe szlachcianek: I. J. córki L.; W. M. córki S.; J. A. E. córki S., K. G. córki S., I. B. córki S., do majątku [...] albo [...],... według planu, sporządzonego [...] lipca 1913 r. [przez] miernicz[ego] S. o powierzchni dwieście siedemdziesiąt trzy pełnych dziesięcin pięć setnych dziesięcin, stwierdzone zostały na mocy postanowienia Wileńskiego Sądu Okręgowego z dnia [...] marca 1914 r., uległ podziałowi owym aktem notarialnym, przy czym w pełną i wyłączną własność szlachcianki K. G. córki S. przeszły parcele ziemi, oznaczone na planie sporządzonym dnia [...] lipca 1913 r. przez mierniczego S. numerami pierwszym i drugim, łącznie sto trzydzieści sześć całych sześćdziesiąt dwie setnych dziesięcin. W aktach Wojewody [...] znajduje się także kserokopia rosyjskojęzycznego duplikatu aktu notarialnego z [...] czerwca 1914 r. Porównanie kserokopii rosyjskojęzycznego duplikatu tego aktu notarialnego z kserokopią jego tłumaczenia przysięgłego wskazuje, że tłumacz popełnił oczywistą omyłkę pisarską na s. 3 w wersie ósmym, bowiem po słowach "w [...] Sądzie Powiatowym siódmego września tysiąc" zamiast słowa "osiemset" użył słowa "dziewięćset", mimo że zarówno przed tym fragmentem dokumentu, jak i po nim, wszystkie daty roczne odnosiły się XIX w. (s. 3 od słów "w umowie sprzedaży dokonanej w sprawie [...] Sądu Powiatowego dnia dziewiątego marca tysiąc osiemset pięćdziesiątego pierwszego roku" do słów "czwartego marca tysiąc osiemset czterdziestego szóstego roku"; k. 237-237v, 236-234v, 233-232v akt Wojewody [...]). Dziesięcina (dziesiatina) to rosyjska jednostka rolna; od 1753 r. oficjalna dziesięcina skarbowa wynosiła ok. 10.925 m2; w XIX w. wprowadzono oficjalnie w zaborze rosyjskim (M. Czajka, M. Kamler, W. Sienkiewicz, Leksykon historii Polski, WP 1995, s. 915, znaczenie 2).

W przedwojennych realiach kresowych niezwykle rzadko sprzedawano część majątku ziemskiego. Czasami na poczet spłaty zadłużenia zbywano na wyrąb las (rozumiany jako drzewa będące częścią składową gruntu, będącą odpowiednikiem dziś obowiązującego art. 48 kc): "K. G. aktem z dnia [...] maja 1926 r. sprzedała I. R. na wyrąb las: 1/ z uroczyska [...] około 10 hektatów...; 2/ w uroczysku [...] na przestrzeni 3,27 ha i 3/ z uroczyska [...] 1000 sztuk sosny na wybór za sumę 26260 złotych. Z większej kwoty 4000 dol. zabezpieczonych na rzecz W. M. na folwarku [...] - na mocy aktu [...] maja 1926 r. wykreślono 1224 dol.; na mocy aktu [...] sierpnia 1926 r. wykreślono 1100 dol. i 400 dol." (k. 488-484 akt Wojewody [...]). Z uwierzytelnionych odpisów dokumentów, nadesłanych przez Litewskie Centralne Archiwum Państwowe wynika, że K. G., zamieszkała w majątku [...], ubiegała się [...]listopada 1926 r. w Państwowym Banku Rolnym Oddziale w Wilnie o pożyczkę w kwocie [...] zł pod zabezpieczenie hipoteczne na jej posiadłości [...] o obszarze 136 ha. Mimo, że była zamężna, o pożyczkę ubiegała się samodzielnie, zatem folwark [...], w części określonej aktem notarialnym z [...] czerwca 1914 r. stanowił majątek odrębny K. G. W dokumentach tych (wyciąg z wykazu hipotecznego księgi wieczystej Nr. Hip. [...] z [...] listopada 1926 r.; wniosek K.G. z [...] listopada 1926 r.; kwestionariusz statystyczny z 8 listopada 1926 r.) K. G. bądź G. określana była jako "właścicielka folwarku niniejszego", nie zaś jako jego współwłaścicielka (k. 489-483 akt Wojewody [...]). K. G. ów Bank udzielił pożyczki nr [...] dnia [...] listopada 1926 r., wskazując obszar użytków 137,65 ha. Likwidator Banku Litewskiego w Wilnie dnia [...] listopada 1942 r. oświadczył, że K. G. całkowicie spłaciła zaciągniętą pożyczkę, zwalniając mienie K. G., znajdujące się w Okręgu Wilna w Gminie [...], folwarku [...], miejscowości [...],... wpisano do IV księgi hipotecznej art. 4N oraz przy rozdziale 7 art. 4N, wnosząc do Instytucji Hipotecznej o wykreślenie zakazu związanego z niniejszą pożyczką z księgi hipotecznej... (k. 493-492 akt Wojewody [...]).

W uwierzytelnionej kopii wyciągu z wykazu działek ziemi Gminy [...] (dalej Wyciąg z wykazu działek) wynika, że poniżej liczby porządkowej 157, wpisano po lewej stronie literę "l" wykazany jest folwark [...], w kolumnie 3 "Jakie są dowody pomiarowe" znajduje się zapis "Matr. z pl.[anu] sytuac.[yjnego]; w kolumnie 4 "Obszar w/g istniejących dowodów pomiarowych wskazano "82.3563"; w kolumnie 6 "Rok sporządzenia planu" wpisano 1927; pod poz. 158, wykazany jest folwark [...] a jako jedyna właścicielka M. C. w kolumnie 3 "Jakie są dowody pomiarowe" znajduje się odesłanie: "vide 5a" i dopisek "plany w Banku Rolnym". Pod poz. 159 jako jedyny właściciel wskazany jest M. A., w kolumnie 3 "Jakie są dowody pomiarowe" wpisano "plan na część sprzedaną [...]"; w kolumnie 4 "Obszar w/g istniejących dowodów pomiarowych wskazano jedną pod drugą dwie pozycje: "4,37.." i "82.3563"; w kolumnie 6 "Rok sporządzenia planu" wpisano jedną pod drugą dwie pozycje: 1920 i 1934. Pod poz. 163 wpisano po lewej stronie literę "o", wykazany jest folwark [...] a jako jedyna właścicielka G. K., w kolumnie 3 "Jakie są dowody pomiarowe" znajduje się odesłanie: "vide 5a" i wskazanie "odrys z planu rosyjskiego; w kolumnie 4 "Obszar w/g istniejących dowodów pomiarowych wskazano "179,25 dz."[iesięcin], w kolumnie 6 "Rok sporządzenia planu" wpisano "1913" (k. 436 akt Wojewody [...]"). Z uwierzytelnionego odpisu tego dokumentu wynika, że właścicielką folwarku [...] w części opisanej na s. 3/4 kserokopii tłumaczenia przysięgłego aktu notarialnego z [...] czerwca 1914 r. w dacie sporządzenia Wyciągu z wykazu działek (zapewne w 1935 r., bowiem "analogiczne wykazy innych gmin sporządzono w 1935 r."; k. 236, 446 akt Wojewody [...]) była K. G.

Wojewoda [...] nie zwrócił się do Litewskiego Centralnego Archiwum Państwowego o nadesłanie tej części Wyciągu z wykazu działek ziemi Gminy [...], w której ujęta jest pozycja 5a, do której autorzy Wykazu na s. 19 w kolumnie 3 "Jakie są dowody pomiarowe" dwakroć odsyłają - w rubryce oznaczonej liczbą porządkową 158 i 163, co stanowiło naruszenie art. 7, art. 77 § 1 kpa, a czego Sąd I instancji z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa nie dostrzegł.

Minister (mimo braku jednoznacznego ustosunkowania się do tej kwestii przez Wojewodę - z naruszeniem art. 153 ppsa) trafnie uznał, że folwark w [...] był odrębnym majątkiem od folwarku w [...] (s. 9 akapit ostatni decyzji z 11 lipca 2019 r.). Należy zatem zauważyć, że najpóźniej w roku 1935 prócz odrębnego folwarku [...], odległego o 26 km od najbliższej linii komunikacji autobusowej [...], były 2 odrębne folwarki: [...], odległy o 22 km od najbliższej linii komunikacji autobusowej [...] oraz [...] - odległy o 21 km od najbliższej linii komunikacji autobusowej [...] (tak w "Skorowidzu miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z oznaczeniem terytorialnie im właściwych władz i urzędów oraz urządzeń komunikacyjnych. Opracował Komitet Redakcyjny pod kierunkiem inż. Tadeusza Bystrzyckiego. Wyd. Książnicy Naukowej Przemyśl-Warszawa" [dalej Skorowidz miejscowości; rok wydania - prawdopodobnie 1933 - uwaga NSA), przy czym na reprodukcji fragmentu mapy z lat trzydziestych XX w. uwidocznione są jako odrębne folwarki: [...] oraz [...] (k. 278, 277, 276 akt Wojewody [...]). Z treścią Skorowidza miejscowości i reprodukcji fragmentu mapy koresponduje wskazana wyżej uwierzytelniona kopia Wyciągu z wykazu działek ziemi Gminy [...] z 1935 r. (co do folwarków [...]i [...] - k. 436, 236, 446, 103-101, 93-94, 80; co do folwarku [...] - k. 268-263 akt Wojewody [...]). Przywołane wyżej odpisy dokumentów i publikacje wskazują, że w skład spadku po S. J. s. B., wchodził majątek [...] albo [...] o całkowitym obszarze 255 dziesięcin (zgodnie z zaświadczeniem Wileńskiej Izby Skarbowej z [...] maja 2014 r.) a według planu sporządzonego [...] lipca 1913 r. (zgodnie z planem sporządzonym przez mierniczego S.) o całkowitym obszarze 273 pełnych dziesięcin i 25 setnych dziesięcin. W wyniku działu spadku po S. J. s. B., dokonanego aktem notarialnym z [...] czerwca 1914 r., doszło do prawnego podziału dawnego majątku [...] albo [...] na stanowiące przedmioty odrębnej własności nowych majątków: 1. folwark [...]o obszarze [...] całych dziesięcin [...] setnych dziesięcin (zgodnie z planem mierniczego [...]) co odpowiadało 137,65 ha, których wyłączną właścicielką została K. G. i stan ten utrzymał się do: 1926 r., 1935 r. i [...] listopada 1942 r. (k. 235-235v, 436, 487, 483, 480, 479-478, 474-475, 476 akt Wojewody [...]); 2. dwa odrębne majątki, stanowiące odrębną własność: I. B. c. S. oraz J. A. E. c. S.(k. 235v-234 akt Wojewody [...]).

Mimo, że ustalenia co do własności nieruchomości nie mogą opierać się na przypuszczeniach, lecz mogą opierać się na domniemaniu faktycznym. Za dopuszczalnością stosowania domniemania faktycznego w postępowaniu administracyjnym przemawia dorobek doktryny i orzecznictwa (art. 231 kpc; Z. Janowicz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, W. Pr. PWN 1999 s. 223, uw. 5b; E. Iserzon w: E. Iserzon, J. Starościak, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, teksty, wzory i formularze, W. Pr. 1970, s. 158, uw. 9). Fakt domniemany nie wymaga ani twierdzenia, ani dowodzenia, natomiast twierdzenia i dowodzenia wymagają fakty składające się na podstawę faktyczną domniemania (postanowienie SN z 17.10.2000 r. I CKN 1198/98, Lex 50829, akceptowane przez T. Erecińskiego, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. II, Wolters Kluwer 2016, s. 291, uw. 2). Domniemanie faktyczne jest trybem dowodzenia w ramach swobodnej oceny dowodów ułatwiającym ustalenie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, mieszczącego się w sferze postępowania dowodowego. Jest ono formułowane przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy, a jego punktem wyjścia jest fakt pośredni. Podstawą domniemania faktycznego są zasady doświadczenia życiowego. Sąd zmuszony byłby stosować tę metodę, nawet gdyby nie było [przepisu art. 241 dawnego kpc] w ustawie. Za stosowaniem domniemania faktycznego jako metody dowodzenia pozwalającej ustalić prawo własności nieruchomości opowiada się Sąd Najwyższy w przywołanym orzeczeniu 1 CR 60/61, jak i w uzasadnieniu wyroku z 27.1.1999 r. II CKN 408/98, OSNC 1999/7-8/136, w którym wskazał, że w procesie o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a stanem rzeczywistym ustalenie przez sąd prawa własności nieruchomości dopuszczalne jest także w drodze domniemania faktycznego, przy wykorzystaniu wszelkich środków dowodowych (wyrok II CKN 408/98 aprobowany przez T. Erecińskiego - op. cit., s. 294, uw. 11). Domniemanie faktyczne sprowadza się w swej istocie do wnioskowania, rozumowania. Jest ono trybem dowodzenia w ramach swobodnej oceny dowodów. Ułatwia organowi orzekającemu realizację zadania w zakresie ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (K. Piasecki, System dowodów i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, LexisNexis 2012, s. 110-113). U jego podstaw spoczywa przy tym niemożność udowodnienia określonych okoliczności faktycznych na podstawie środków dowodowych. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy brak jest środków dowodowych albo przeprowadzenie określonego dowodu jest niemożliwe lub szczególnie utrudnione (A. Wróbel w: M. Jaśkowska, A. Wróbel, M. Milbrandt-Gotowicz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Wolters Kluwer 2020, s. 426-427, uw. 15 do Rozdziału 4 Dowody). Taka właśnie sytuacja zaistniała w kontrolowanym postępowaniu, co pominęły organy obu instancji i Sąd I instancji.

Mimo że przepisy kpa nie przewidują wprost możliwości ustalenia określonej okoliczności faktycznej na podstawie domniemania faktycznego, to zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych powszechnie dostrzega się konieczność ich stosowania w postępowaniu administracyjnym (wyrok NSA z: 14.7. 2009 r. II GSK 1078/08; 22.3.2013 r. II OSK 2267/11, aprobowane przez P. Daniela, Administracyjne postępowanie dowodowe, PRESSCOM 2013, s. 38-41). Przykładowo - w sprawach dotyczących rewindykacji nieruchomości na podstawie dekretu z 1949 r., za stosowaniem domniemania faktycznego co do wydania opinii organu wojewódzkiego opowiedział się M. Gdesz, wskazując, że jeżeli w zezwoleniu PKPG była wzmianka o wydaniu opinii przez organ wojewódzki, to należy domniemywać, że taka opinia została wydana (M. Gdesz, Rewindykacja nieruchomości wywłaszczonych w trybie dekretu wywłaszczeniowego z 26 kwietnia 1949 r., Pal. 2003/9-10/s.36, akapit 2).

W doktrynie trafnie wskazuje się, że na obszarze okupacji sowieckiej problem skuteczności prawnej umów o przeniesienie własności nieruchomości tylko pozornie nie istnieje wobec trwałej utraty części ziem wschodnich przez Polskę w wyniku umowy jałtańskiej i braku notariuszy polskich na terenach poddanych okupacji sowieckiej po 17 września 1939 r. Mogą pojawić się sytuacje, w których niezbędne będzie zajęcie stanowiska w sprawie skuteczności prawnej umów o przeniesienie własności nieruchomości zawartych bez formy notarialnej. Na terenie ziem wschodnich, które na skutek pojałtańskiego porządku międzynarodowego przestały wchodzić w skład państwa polskiego, mogą pojawić się, wprawdzie nieliczne, ale wcale przez to niewykluczone, wątpliwości związane z udowodnieniem (przy żądaniu ekwiwalentu za pozostawione mienie) własności tzw. mienia zabużańskiego, w przypadku rozporządzenia tym mieniem w okresie wojny przez ich właścicieli, co w owym czasie było zgodne z przepisami prawa polskiego, ale zakazane przez bezprawne - z punktu widzenia prawa międzynarodowego - rozciągnięcie na tereny okupowane ustawodawstwa b. Związku Radzieckiego. Wydaje się nie ulegać wątpliwości, że zawarte wówczas umowy o przeniesienie prawa własności nieruchomości bez zachowania formy aktu notarialnego należy traktować zgodnie z uchwałą Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 19.3.1949 r. C 935/48, OSN I/49/1 (dalej uchwała C 935/48; S. Rudnicki w: Akt notarialny, s. 24-25). Skoro mimo wieloletniego poszukiwania nie odnaleziono aktu notarialnego zawierającego przeniesienie własności części nieruchomości przez K.G. na swą córkę W.M., obowiązkiem organu jest rozważenie, czy nie doszło do skutecznego przeniesienia prawa własności tej nieruchomości z uwzględnieniem uchwały [...].

Minister nie wskazał, jak rozumie zwrot "nie widzi w niniejszej sprawie podstaw do przeprowadzenia dowodu z zeznań świadka przeciwko osnowie dokumentu" (s. 15 akapit 1 zaskarżonej decyzji). Kodeks postępowania administracyjnego nie zawiera zakazu prowadzenia dowodu z zeznań świadków lub z przesłuchania stron przeciwko osnowie dokumentu. W art. 76 § 3 kpa ustawodawca postanowił "Przepisy § 1 i 2 nie wyłączają możliwości przeprowadzenia dowodu przeciwko treści dokumentów wymienionych w tych przepisach". W doktrynie wskazuje się, że lukę uwzględniającą wszystkie możliwe elementy fałszu dokumentu należy wypełnić w drodze rozszerzającej interpretacji art. 76 § 3 kpa, uznając za dopuszczalne stosowanie tego przepisu również wtedy, gdy chodzi o obalenie domniemania prawdziwości dokumentu (B. Adamiak - op. cit., s. 529-530, nb 7).

Należy w tej materii odwołać się do dorobku kultury prawnej na tle kpc. Art. 247 kpc odnosi się do każdego dokumentu w rozumieniu kpc: urzędowego, prywatnego sporządzonego w celu dopełnienia zastrzeżonej w ustawie lub umowie formy szczególnej, jak i dokumentu sporządzonego dobrowolnie przez strony. Podobnie jak art. 246 kpc dotyczy tylko dokumentów obejmujących czynność prawną, a nie tzw. dokumentów zaświadczających (zaświadczenia, akty administracyjne, orzeczenia sądów i innych organów). Osnowę dokumentu stanowi jego treść. Dowód przeciwko osnowie dokumentu zmierza do wykazania oświadczeń woli sprzecznych z treścią dokumentu. Niedopuszczalny jest między uczestnikami czynności prawnej dowód ze świadków (z przesłuchania stron) przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu; dowodami tymi nie mogłaby żadna strona dowodzić, że danego oświadczenia nie złożyła albo że złożone przez nią oświadczenie miało inną treść (orzeczenie SN z 9.6.1962 r. 4 CR 758/61, OSNCP 1963/6/136, aprobowane przez T. Erecińskiego - op. cit., s. 357, uw. 1, 2). Ograniczenia przewidziane w art. 247 nie dotyczą prawdziwości (autentyczności) dokumentu (art. 252, 253 kpc). Dowód w tych wypadkach kieruje się nie przeciwko osnowie dokumentu, lecz przeciwko samemu dokumentowi jako środkowi dowodowemu (K. Knopek, Dokument w procesie cywilnym, Poznań 1993 s. 67 i n.; T. Ereciński - op. cit., s. 358, uw. 5). Podważenie prawdziwości oświadczenia zawartego w pokwitowaniu może być dokonane wszelkimi środkami dowodowymi. Nie mają przy tym zastosowania oświadczenia przewidziane w art. 247 kpc, które odnoszą się do treści czynności prawnej (do oświadczeń woli zawartych w dokumencie), a nie do ujętych w nim oświadczeń wiedzy (wyrok SN z 2.7.2009 r. V CSK 4/09, Lex 527176, aprobowany przez T. Erecińskiego - op. cit., s. 360, uw. 15). Wobec powyższego wniosek o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka M. P. dla ustalenia formy złożonych oświadczeń przez świadków M. K. z [...] stycznia 2014 r., V. K. z [...] kwietnia 2013 r. i [...] sierpnia 2014 r. i V. J. z [...] kwietnia 2013 r. i [...] sierpnia 2014 r. złożonych w trybie art. 6 ust. 5 urpr i okolicznościom towarzyszącym składaniu tych oświadczeń (k. 12-11 akt Ministra) nie był wnioskiem o dowód przeciwko osnowie dokumentów i nie został uwzględniony z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i art. 78 § 1 i 2 kpa, czego Sąd I instancji z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa nie dostrzegł. Nie sposób przyjąć, że przedmiotem dowodu nie była okoliczność mająca znaczenie dla sprawy (art. 78 § 1 kpa), skoro organy obu instancji - opierając się na błędnej wykładni art. 6 ust. 5 urpr - od warunków w jakich konsulowie odebrali oświadczenia od świadków, uzależniali uznanie tych dowodów jako pozwalających na oparcie na tych oświadczeniach ustaleń faktycznych w sprawie.

Sąd I instancji nie naruszył art. 106 § 3 ppsa, bowiem ustawodawca dopuścił prowadzenie przed sądem administracyjnym wyłącznie dowodów uzupełniających z dokumentów. Złożenie w postępowaniu sądowoadministracyjnym pisemnego oświadczenia świadka M. P. z [...] sierpnia 2019 r. (k. 23-25v akt sądowych) nie spełniało przesłanek z art. 106 § 3 ppsa.

Brak było podstaw do nieuwzględnienia przez organy obu instancji zeznań świadka W. D., utrwalonego w protokole przesłuchania świadka dnia [...] grudnia 1964 r. przez prowadzącą przesłuchanie referent ZST - A. Ś.; oświadczeń świadka H. B. z [...] stycznia 1992 r. i M. Ż. z [...] lutego 1992 r. (k. 69v akt Wojewody [...]). Ustawodawca w ustawie z art. 2005 r. oparł się na zasadzie prawdy obiektywnej (art. 7 kpa) i na otwartym katalogu dowodów (art. 6 urpr i art. 75 § 1 kpa). Oświadczenia bądź zeznania świadków muszą być oceniane w świetle przepisów obowiązujących w dacie złożenia zeznań bądź oświadczeń przez świadków. Nie można dyskredytować zeznań bądź oświadczeń świadków na podstawie przepisów, które weszły w życie po dokonaniu czynności procesowej z ich udziałem. Jeżeli nie zachodzi możliwość ponownego przesłuchania świadka lub złożenia oświadczenia pod rządem ustawy z 2005 r. (np. z uwagi na śmierć świadka lub utratę przezeń zdolności komunikowania spostrzeżeń), organ ma obowiązek przeprowadzić dowód z protokołu zeznań świadka lub oświadczenia świadka, złożonych pod rządem dawnych przepisów (art. 75 § 1 kpa) i ocenić je w powiązaniu z innymi dowodami zebranymi w sprawie - zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa).

Przeciwko odmowie uwzględnienia zeznań śwd. W. D. nie przemawiało to, że w protokole nie oznaczono organu przed którym doszło do przesłuchania świadka; w protokole brak informacji, czy jest on osobą bliską wobec A. M. w rozumieniu ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2016 r. poz. 2147 ze zm.) ani czy zamieszkiwał w miejscowości w której znajdowała się nieruchomość pozostawiona lub w miejscowości sąsiedniej (s. 14 decyzji z [...] lipca 2019 r.). Wbrew ocenie Ministra, żadna z tych przyczyn nie pozbawia zeznań śwd. W. D. przydatności dla rozstrzygnięcia sprawy. Z protokołu przesłuchania wynika, że śwd. W. D. został uprzedzony o prawie odmowy składania zeznań i odpowiedzi na pytanie w zakresie określonym w art. 77 § 1 i 2 kpa i o odpow.[iedzialności karnej] z art. 140 kk za fałszywe zeznania. Odpis protokołu z [...] grudnia 1964 r. potwierdziła za zgodność z oryginałem inspektor Wydziału Nieruchomości Urzędu Miejskiego w K. Organ bez trudu może ustalić, pracownikiem jakiego organu dnia [...] grudnia 1964 r. była referent ZST A. Ś. i w jakiej sprawie - z udziałem strony A. M. - przeprowadzono przesłuchanie świadka. Przypuszczać można, że odbyło się ono w sprawie, wszczętej wnioskiem A. M. z [...] grudnia 1957 r., w którym "W oparciu o obowiązujące przepisy zgłaszam uprawnienie repatrianta pozostawionego mienia na terenie Z.S.R.R...", w której zapadła decyzja z [...] lutego 1966 r. nr [...] Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...]. A. Ś. działała w imieniu Skarbu Państwa jako przedstawiciel Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...], przystępując do aktu notarialnego dnia [...] czerwca 1966 r. w PBN w [...] (k. 20-16v, 37-36, 66, 65-64 akt Wojewody [...]). Nie sposób wymagać, by w 1964 r. ustalać przesłanki z art. 4 pkt 13 ugn, która to ustawa wówczas nie obowiązywała. To, czy śwd. W. D. był osobą bliską dla A. M. należy ustalić w oparciu o przepisy obowiązujące w dniu składania zeznań przez świadka.

W aktach sprawy znajdują się 2 oświadczenia H. B. (z [...] stycznia 1992 r. - z podpisem notarialnie poświadczonym, bez pouczenia o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia i bez wskazania, czy świadek jest osobą bliską dla H. M.) i - bez daty - sporządzony własnoręcznie przez H. B. po dniu [...] stycznia 1992 r. "na która wysłałem osobne oświadczenie potwierdzone przez notariusza w S." (bez podpisu notarialnie poświadczonego, bez pouczenia o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia i bez wskazania, czy świadek jest osobą bliską dla H. M.), i M. Ż. z [...] stycznia 1992 r. - z podpisem notarialnie poświadczonym, bez pouczenia o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia i bez wskazania, czy świadek jest osobą bliską dla H. M. - k. 82-82v, 83, 272 akt Wojewody [...]), przy czym do drugiego oświadczenia H. B. organy obu instancji z naruszeniem art. 80 kpa w ogóle się nie odniosły. Owe uwierzytelnione odpisy oświadczeń stanowią dowody w rozumieniu art. 75 § 1 kpa.

W aktach brak dowodu przeciwnego bądź dowodu przeciwieństwa (H. Dolecki, Ciężar dowodu w polskim procesie cywilnym, W. Pr. PWN 1998, s. 126-128; przeciwdowodu - B. Adamiak - op. cit., 2021, s. 530, nb 8). Przy braku dowodu przeciwnego, w oparciu zebrane w sprawie dowody z uwierzytelnionych odpisów dokumentów urzędowych, w tym uzyskanych z archiwów Republiki Litewskiej (art. 6 ust. 4 pkt 3 urpr), na podstawie domniemania faktycznego (art. 75 § 1 kpa i art. 231 kpc) i oświadczeń świadków, spełniających przesłanki z art. 6 ust. 5 urpr, oraz dowodów uzupełniających (art. 75 § 1 kpa) brak było podstaw do uznania, że zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca nie narusza art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 kpa.

Przeciwko daniu wiary oświadczeniom świadków V. J., M. K. i V. K. nie przemawiało użycie w oświadczeniach zwrotów prawniczych, bowiem takich zapewne użyto przy redagowaniu oświadczeń. Zjawisko to jest znane z praktyki sądowej - częstokroć przewodniczący dyktując protokolantowi treść protokołu redaguje wypowiedź świadka, używając pojęć prawnych, nie zaś potocznych. Zgodnie z metodyką sędziowską, w protokole rozprawy po odpowiedzi świadka na pytanie "co świadkowi wiadomo w tej sprawie", w której to części dominują z reguły zwroty potoczne, następuje druga część wypowiedzi, będąca odpowiedzią na konkretne i precyzujące pytania przewodniczącego, w której to części z reguły utrwala się wypowiedzi odnoszące się do zagadnień prawnych, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Oświadczenie świadka tym różni się od protokołu zeznań świadka, że brak jest owej części spontanicznej wypowiedzi świadka.

Powszechnie znanym jest to, że majątki szlacheckie pozostawały w rękach danego rodu od pokoleń i niezwykle rzadko trafiały do rąk osób trzecich. Wyjątkiem był na Wileńszczyźnie okres po powstaniu styczniowym, gdy w ramach represji popowstaniowych na "ziemiach zabranych" (w skład których wchodziła Wileńszczyzna) skonfiskowano ok. 1800 majątków (T. Łepkowski w: H. Samsonowicz, J. Tazbir, T. Łepkowski, T. Nałęcz, Polska losy państwa i narodu, Iskry 1992, s. 367) przekazując je w ręce Rosjan bądź zdrajców. Nabycie własności folwarku [...] A. M. przez M. K. nastąpiło w trybie egzekucyjnym - w drodze licytacji - z mocy postanowienia o przysądzeniu Sądu "Okręgowego" [winno być "Grodzkiego"] w [...] z [...] marca 1936 r. sygnatura [...], na co słusznie zwrócił uwagę Minister (s. 10 decyzji z [...] lipca 2019 r.; k. 433-432 akt Wojewody [...]).

Posłużenie się drukiem oświadczenia [...] sierpnia 2013 r., tak by uzupełnić oświadczenia świadków z [...] kwietnia 2013 r. wynikało z tego, że urzędnik Wojewody pouczył skarżącą (art. 9 kpa), że brak wskazania dokładnej powierzchni gruntów i obiektów, utrudni ustalenie wartości nieruchomości (k. 3, 4, 116-114 akt Wojewody [...]).

Zaskarżony wyrok naruszył art. 141 § 4 ppsa, w sposób niewystarczający odnosząc się do stanu faktycznego, przyjętego jako podstawa zaskarżonego rozstrzygnięcia (M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz, M. Grzywacz w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2021, s. 744, nb 13).

Niezasadny okazał się zarzut naruszenia art. 106 § 3 ppsa w zw. z art. 75 § 1 kpa przez dokonanie przez Sąd I instancji "arbitralnego i samodzielnego ustalenia faktycznego w postaci uznania, że oświadczenia świadków litewskich nie spełniają formy przewidzianej w art. 6 ust. 5 urpr.

Tylko fakty zawarte w uzasadnieniu wyroku, w części przedstawiającej ustalenia faktyczne, są stanem faktycznym ustalonym w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Podobne rozwiązania są powszechnie przyjęte w kulturze prawnej - w innych procedurach regulowanych ustawami. Na gruncie przepisów procedury cywilnej przyjmuje się, że uzasadnienie wyroku może pełnić wobec jego sentencji dwojaką funkcję: 1) dopełniającą (uzupełniającą) i 2) wyjaśniającą - zgodną ze swym normalnym przeznaczeniem. Pierwsza łączy się ściśle z przedmiotem rozstrzygnięcia sądu; sąd bowiem rozstrzyga nie tylko opierając się na określonej normie prawnej, ale także na skonkretyzowanym stanie faktycznym. Druga wyjaśnia, dlaczego sąd wydał określone rozstrzygnięcie, odtwarzając przebieg rozumowania sądu (J. Klich-Rump, Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia sądowego w procesie cywilnym, W. Pr. 1977, s. 161-162; M. Waligórski, Podstawy kasacyjne procesu cywilnego w świetle różnicy pomiędzy faktem i prawem, Lwów 1936, s. 328; tegoż Autora: Moc dowodowa ustaleń faktycznych zawartych w uzasadnieniu orzeczenia, Nowe Prawo 1953/3, s. 28; J. Wróblewski: Sądowe stosowanie prawa, PWN 1998, s. 305-308). Obie te funkcje można z powodzeniem odnieść do roli, jaką ma do spełnienia uzasadnienie wyroku w postępowaniu sądowoadministracyjnym (pkt 4 uzasadnienia uchwały 7 Sędziów NSA z 15.2.2010 r. II FPS 8/09, ONSAiWSA 2010/3/39, z aprobująca glosą M. Kiełkowskiego, Przegląd Podatkowy 2011/11/51-55). W kontrolowanym wyroku Sąd I instancji nie dokonał ustaleń faktycznych co do oświadczeń świadków, lecz dokonał - na podstawie nietrafnej wykładni art. 6 ust. 5 urpr - niesłusznej akceptacji stanowiska organów co do oceny przydatności owych oświadczeń dla prawidłowych ustaleń stanu faktycznego w postępowaniu administracyjnym.

Nietrafne okazały się zarzuty naruszenia art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 6, 7 § 1 i art. 8 w zw. z art. 9 kpa w zw. z art. 6 ust. 5 urpr. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie konieczne elementy uzasadnienia i poddaje się kontroli instancyjnej. W istocie normy dopełnienia, zawarte w zarzutach I.2 a-f, I.3-I.9 zostały ocenione powyżej, a normą odniesienia winien być art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa (uzasadnienie uchwały I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1 s. 38-39) - jako przeciwstawnej normy wynikowej z art. 151 ppsa. Zarzut naruszenia art. 64 § 2 kpa okazał się nierelewantny.

Organ I instancji naruszył art. 8 i art. 9 kpa, nie wzywając niezwłocznie wnioskodawców do konwalidacji oświadczeń świadków, co stworzyłoby możliwość złożenia przez nich uzupełniających oświadczeń co do faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Uniemożliwienie przez organ II instancji odniesienia się przez skarżącą do pisma Konsula z [...] czerwca 2019 r. stanowiło naruszenie art. 10 § 1 kpa, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Pozostałe zarzuty z drugiej podstawy kasacyjnej (art. 174 pkt 2 ppsa) nie zasługiwały na uwzględnienie.

Część zarzutów podniesionych w oparciu o pierwszą podstawę kasacyjną (art. 174 pkt 1 ppsa) w istocie odwołuje się do argumentów podniesionych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej.

Trafnie Sąd I instancji uznał, że skoro matka skarżącej zmarła w 1943 r., to skarżąca, która nabyła po matce spadek i powróciła do Polski w jej obecnych granicach, winna być uznana za osobę, która pozostawiła majątek poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (s. 12 akapit 2 i 3 uzasadnienia wyroku I SA/Wa 1884/19).

Zarzuty naruszenia art. 6 ust. 5 w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 6 ust. 4 pkt 1 i 2 urpr; art. 6 ust. 5 urpr w zw. z art. 19 ust. 4 w zw. z ust. 5 w zw. z ust. 4 ufk okazały się zasadne. Dla uniknięcia zbędnych powtórzeń należy odnieść się do argumentów wyżej podniesionych.

Uzasadnione okazały się zarzuty naruszenia art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. nr 78, poz. 483, sprost. z 2001 r. nr 28, poz. 319, zm. z 2006 r. nr 200, poz. 1471, z 2009 r. nr 114, poz. 946) i art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1995 r., nr 36 poz. 175/1, zm. 1998 r., nr 147, poz. 962), który wyznacza granice ingerencji państwa w prawo własności. Prawo do rekompensaty za mienie zabużańskie chronione jest zarówno przez wskazane normy Konstytucji RP, jak i przez art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji. Wykładnia art. 6 ust. 5 urpr, zastosowana przez organy obu instancji w toku kontrolowanego postępowania, w sposób nieuprawniony skutkuje ograniczeniem możliwości dochodzenia praw przez skarżącą. Na tym etapie co najmniej przedwczesne było uznanie przez Sąd I instancji, że Wojewoda prawidłowo zastosował art. 7 ust. 2 urpr.

Skoro istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, a Sąd I instancji z naruszeniem art. 151 ppsa oddalił skargę, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 ppsa, uchylił wyrok I SA/Wa 1884/19 w całości i rozpoznał skargę.

Wobec naruszenia zaskarżoną decyzją art. 138 § 1 pkt 1 kpa w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa), Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję z przyczyn szczegółowo wyżej przedstawionych. Na podstawie art. 135 ppsa konieczne było także uchylenie decyzji ją poprzedzającej (art. 135 ppsa), wobec naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 1 ust. 1 i 2, art. 2 urpr oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 2, art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 4 pkt 3 i art. 5 urpr w zw. z art. 7, art. 8 § 1, art. 10 § 1, art. 75 § 1 w zw. z art. 231 kpc, art. 77 § 1 i art. 80, art. 107 § 1 i 3 kpa.

Rozpoznając sprawę ponownie Wojewoda Śląski zwróci się do: Sądu Rejonowego w [...] o nadesłanie akt [...] dla przeprowadzenia dowodu z dokumentów znajdujących się w ww. aktach dla ustalenia nieruchomości wskazywanych przez strony jako wchodzące w skład spadku; Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o nadesłanie potwierdzonych za zgodność odpisów dokumentów złożonych na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym (prawdopodobnie znajdujących się na k. 113-119 akt [...]); właściwego Archiwum Republiki Litewskiej o nadesłanie uwierzytelnionego odpisu planu podziału majątku [...] albo [...], sporządzonego przez mierniczego [...] dnia [...] lipca 1913 r. oraz tej części Wykazu majątków Gminy [...], w której znajdują zapisy "vide 5-a", do których odsyłają zapisy na s. 19 Wykazu pod poz. 158 i 163. Wojewoda przeprowadzi dowód z zeznań: H. M. (art. 86 kpa) dla ustalenia, czy i kiedy K. G. przeniosła na swą córkę W. M. prawo własności nieruchomości; w jakiej formie prawnej doszło ewentualnie do tego przekazania. Wojewoda dokona ponownej oceny zebranych dowodów zgodnie z art. 80 kpa, uwzględniając ocenę prawną zawartą w uzasadnieniu wyroku [...] i w części aprobowanej tym wyrokiem - w uzasadnieniu wyroku [...] i wskazania co do dalszego postępowania. Wyniki tej oceny, staranne ustalenia faktyczne ze wskazaniem kart, na których znajdują się dokumenty które posłużyły do poczynienia tych ustaleń i akt subsumcji przedstawi w decyzji, której uzasadnienie spełni wymogi art. 107 § 1 i 3 kpa.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200, 203 pkt 1 i art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c i pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1804 ze zm.).