Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 386/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2013-06-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6189 Inne o symbolu podstawowym 618
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz (spr.) Sędziowie WSA Izabela Bąk-Marciniak WSA Anna Jarosz Protokolant st.sekr.sąd. Krystyna Pietrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2013 r. sprawy ze skargi I.W., Z.W. na decyzję Wojewody W. z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie ustalenie odszkodowania za nieruchomość 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty G. z dnia [...] października 2012 r. nr [...] 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana 3. zasądza od Wojewody W. solidarnie na rzecz Skarżących Z. i I. W. kwotę [...] zł (dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] października 2012 r., znak [...] Starosta G. orzekł o ustaleniu na rzecz I.W. i Z.W. odszkodowania w kwocie [...] zł za nieruchomość położoną w G. przy ulicy W., oznaczoną w ewidencji gruntów: obręb G., arkusz mapy [...], działka nr [...] o powierzchni [...] ha, zapisaną w księdze wieczystej nr [...] (poprzednio [...]) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G., którą z dniem 1 czerwca 2003 r. nabył na własność Skarb Państwa jako grunt wchodzący w skład linii kolejowej z równoczesnym nabyciem prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności urządzeń znajdujących się na gruncie przez [...] S.A. oraz zobowiązał [...] S.A. do zapłaty jednorazowo na rzecz I. i Z. W. ww. odszkodowania w terminie 14 dni od dnia w którym decyzja o odszkodowaniu stanie się ostateczna.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia wskazano, że decyzją z [...] grudnia 2007 r. znak [...] Wojewoda W. stwierdził nabycie przez Skarb Państwa z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. prawa własności gruntu wchodzącego w skład linii kolejowej, położonego w G., ark. mapy [...], działka nr [...] stanowiącego do dnia 31 maja 2003 r. własność I. i Z. W. Jednocześnie z dniem 1 czerwca 2003 r. [...] S.A. nabyła prawo użytkowania wieczystego przedmiotowego gruntu i prawo własności urządzeń znajdujących się na tym gruncie. W uzasadnieniu ww. decyzji Wojewoda wskazał, że nabycie przez Skarb Państwa prawa własności gruntu następuje za odszkodowaniem zgodnie z treścią art. 37a ustawy z dnia 08 września 2000 r. o komercjalizacji restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa kolejowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.- dalej jako "uPKP").

Na zlecenie organu orzekającego rzeczoznawca majątkowy operatem szacunkowym z dnia 3 sierpnia 2012 r. określił wysokość odszkodowania za dz. nr [...] na kwotę [...] zł. W dniu 31 sierpnia 2012 r. przeprowadzona została rozprawa administracyjna na której Z.W. nie wniósł zastrzeżeń co do wysokości ustalonego odszkodowania. Dodatkowo stwierdził, że dz. nr [...] nigdy nie była w posiadaniu samoistnym PKP S.A. z uwagi na fakt, iż w księdze wieczystej wpisana była służebność drogi na rzecz C. G., a ponadto to on utrzymywał porządek na tej działce i płacił za nią należne podatki. Zatem przesłanka samoistnego posiadania przedmiotowej działki przez PKP S.A. w okresie od maja 1973 r. do 31 maja 2003 r. nie miała miejsca.

Starosta wskazał na treść art. 37a ust. 1 i ust. 2 uPKP, zgodnie z którym grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu PKP S.A., niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub PKP S.A. stają się z dniem 1 czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7 oraz przedmiotem użytkowania wieczystego PKP S.A., a budynki, lokale i inne urządzenia znajdujące się na tych gruntach - własnością PKP S.A. Przesłanką uwłaszczenia PKP S.A. na przedmiotowej nieruchomości był fakt władania nią w dniu 28 lutego 2003 r.

Stosownie zaś do ust. 7 powyższego przepisu odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1, będzie ustalone i wypłacone według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Wniosek w tym przypadku został złożony w dniu 28 grudnia 2007 r. a zatem ustawowy termin do złożenia wniosku o wypłatę odszkodowania został zachowany.

W ocenie organu I instancji przedmiotowy grunt nie pozostawał jednak do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres 30 lat, tj. od maja 1973 r. Organ wskazał na fakt, iż PKP S.A. charakter posiadania gruntu pod linią kolejową dokumentowało złożeniem do akt sprawy wypisu z ewidencji środków trwałych i wypisu z ewidencji księgowej SARS, które określały rok budowy znajdującego się na przedmiotowej działce układu torowego linii Gniezno - Anastazewo - Sławoszewek na rok 1875. Dodatkowo PKP SA stwierdziła, że przez cały okres użytkowania działki miała świadomość konieczności ponoszenia opłat publiczno-prawnych za przedmiotową nieruchomość z racji jej posiadania, a nie wnosząc opłat działała zgodnie z ustawą z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (jedn. tekst Dz. U. z 2002 r. Nr 9 , poz. 84 ). Nie przedłożono w ocenie organu I instancji żadnych innych dokumentów o okolicznościach zajęcia terenu, czy też jakimkolwiek istnieniu umów o warunkach posiadania. Nie złożono również żadnych innych dowodów na to, że grunt o pow. [...] m2, stanowiący dz. nr [...] pozostawał od 31 maja 1973 r. do 31 maja 2003 r. w jej samoistnym posiadaniu.

Ustanowiona służebność drogi na rzecz C. G. na etapie budowy linii kolejowej i wpisanie tej służebności drogi w księdze wieczystej [...] (uprzednio [...]) jako ograniczonego prawa rzeczowego wyklucza uznanie, że PKP S.A. jest posiadaczem samoistnym gruntu. Służebność drogi na rzecz C.G. wpisana jest również w księgach wieczystych gruntów sąsiednich, po których również przebiega linia kolejowa. Następnie służebność drogi przeszła na PKP, która przejęła w swoje struktury organizacyjne linię kolejową Gniezno-Anastazewo-Sławoszewo. Nie ma żadnych dokumentów świadczących o tym, by nastąpiło zrzeczenie się służebności drogi lub umowy czy porozumienia rozwiązującego tą służebność. W okresie powojennym PKP S.A., lub jej poprzednicy prawni, wykonywali dzierżenie gruntu w imieniu Skarbu Państwa, który był posiadaczem gruntu i użytkował go na podstawie służebności drogi (posiadacz zależny).

Organ uznał ponadto, że wysokość ustalonego odszkodowania została prawidłowo określona przez rzeczoznawcę majątkowego zgodnie z art. 130 i art. 134 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami i jego wysokość jest aktualna na dzień wydania decyzji.

Od decyzji Starosty G. odwołanie złożyły [...] S.A. Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P. Decyzji tej zarzucono rażące naruszenie przepisów Kpa; naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" i ustalenie w ten sposób, że PKP S.A. nie były w posiadaniu samoistnym przez 30 lat, co miało wpływ na wynik postępowania; nieuwzględnienie korzystania z przedmiotowej nieruchomości od 1875 roku przez PKP S.A. i dokonanie błędnej subsumpcji poprzez nieuwzględnienie uregulowań zawartych w przepisach kodeksu cywilnego art. 336, art. 339 i art. 340; nieuwzględnienie przez organ wszystkich dowodów, w tym kosztów ponoszenia opłat publiczno-prawnych za przedmiotową nieruchomość przez [...] S.A. oraz niedokonanie przez organ oceny operatu szacunkowego.

Decyzją z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] Wojewoda W. na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 Kpa uchylił zaskarżoną decyzję w całości i odmówił ustalenia odszkodowania za przedmiotową nieruchomość.

Wojewoda W. stwierdził, iż materiał dowodowy zebrany przez organ pierwszej instancji jest wystarczający do wydania decyzji, a zarzuty zawarte w odwołaniu zasługują na uwzględnienie. Ponadto organ odwoławczy przyjął jako swoje, ustalenia dokonane w niniejszym postępowaniu przez Starostę G.

W ocenie organu II instancji PKP S.A. i jej poprzednicy prawni byli posiadaczami samoistnymi na przedmiotowej nieruchomości. Ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego na rzecz C.G. w 1885 r. nie miało wpływu na uznanie PKP S.A. za posiadacza samoistnego gruntu pod rządami ustawy z 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa kolejowego "Polskie Koleje Państwowe".

Wojewoda wskazał, iż posiadanie samoistne, jako konstrukcja cywilistyczna musi być postrzegana poprzez pryzmat prawa cywilnego. Zgodnie z art. 339 kc istnieje domniemanie: kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem samoistnym. Ponadto w art. 340 kc domniemywa się ciągłość posiadania. Zgodnie z stanowiskiem prezentowanym przez doktrynę, domniemanie samoistności posiadania przewidziane w art. 339 kc oznacza, że ten, kto rzeczą włada, jest posiadaczem (a nie np. dzierżycielem) i posiadanie to ma charakter posiadania samoistnego. Osoba, która powołuje się na swoje posiadanie, musi więc udowodnić tylko fakt władania rzeczą. Omawiane domniemanie ma praktyczne znaczenie w tych wszystkich wypadkach, w których ustawa uzależnia skutki prawne od stwierdzenia posiadania samoistnego. Domniemanie samoistności posiadania ma charakter usuwalny. Można więc powyższe domniemanie obalić, dowodząc, że faktyczne władanie jest posiadaniem zależnym lub dzierżeniem.

Organ odwoławczy zwrócił uwagę, iż PKP S.A. w odwołaniu od decyzji Starosty G. wskazała, że przedmiotowa nieruchomość była wykorzystywana przez PKP S.A. od 1875 r. Strona umotywowała to faktem zabudowania przedmiotowej działki, korzystaniem z niej poprzez prowadzenie ruchu kolejowego oraz czerpaniem pożytków z tytułu korzystania z nieruchomości. Argument korzystania z przedmiotowej nieruchomości już od 1875 r. przez PKP S.A. jest niezasadny. Wynika to z faktu, że w 1875 roku powyższa nieruchomość była pod zwierzchnictwem państwa niemieckiego, a Rzeczpospolita Polska nie funkcjonowała jako niezawisłe państwo.

Dalej Organ II instancji podkreślił, iż Rzeczpospolita Polska, jako niezależne państwo zaczęła funkcjonować po 11 listopada 1918 r., a ziemie zachodnie weszły w obręb państwa polskiego w 1919 r. na mocy Traktatu pokojowego podpisanego w Wersalu 28 czerwca 1919 r. Za początek Polskich Kolei Państwowych należy uznać datę 28 września 1926 r. Wtedy to weszło w życie rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe (Dz. U. R.P. z 1926 roku nr 97, poz 568 ze zm.). Normy zawarte w art. 3 wspomnianego rozporządzenia są istotne ze względu na wpis dokonany w 1885 r. w księdze wieczystej [...] (obecnie: [...]). Na podstawie wspomnianych przepisów wynika, że ograniczone prawo rzeczowe na rzecz c. g. nie wygasło wraz z wejściem w życie rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe. Podniesione przez organ I instancji, przejście służebności drogi ustanowione na rzecz C.G na Polskie Koleje Państwowe jest niezasadne. Po II wojnie światowej powyższe przejście prawa służebności gruntowej również nie mogło mieć miejsca. Również nie można uważać by PKP S.A. lub jej poprzednicy prawni wykonywali dzierżenie gruntu w imieniu Skarbu Państwa, jako posiadacz zależny.

Skargę na powyższą decyzję wywiedli I i Z.W., wnosząc o jej uchylenie. W ocenie Skarżących Wojewoda Wielkopolski naruszył art.37 a uPKP. Wskazali nadto, że PKP S.A. miało jedynie prawo przejazdu przez ich ówczesną nieruchomość. Pierwotnie była to służebność na rzecz C., potem przeszła na PKP S.A. Tak więc PKP S.A. była jedynie posiadaczem zależnym.

Wojewoda W. w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentacje. Podkreślił, że PKP S.A. nie przejęło służebności przejazdu przez w/w działkę.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna.

Zgodnie z art. 3 § 1 i art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012, poz. 270 ze zm.- dalej p.p.s.a.) sądowa kontrola decyzji administracyjnej polega wyłącznie na ocenie jej legalności, tj. zgodności z przepisami prawa materialnego i procedury administracyjnej w danym postępowaniu. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów wydanych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeśli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Analiza postępowania administracyjnego, jakie toczyło się w niniejszej sprawie przed organami administracji publicznej, prowadzi do wniosku, że kontrolowane postępowanie administracyjne dotknięte jest uchybieniami, które musiały prowadzić do uchylenia decyzji obu instancji. W ocenie sądu ustalenia faktyczne dokonane przez organy administracji nie spełniają wymogów określonych art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Zgodnie z zasadą prawdy materialnej wyrażoną w art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W myśl art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej zobowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Z kolei zgodnie art. 80 k.p.a. udowodnienie danej okoliczności nastąpić ma na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Podkreślić należy, że organy administracji dopiero po podjęciu wszelkich niezbędnych czynności mających na celu pełne zgromadzenie materiału dowodowego mogą przyjąć, że dana okoliczność została w sprawie udowodniona, przy czym obowiązek podjęcia działań mających na celu wyjaśnienie sprawy spoczywa zarówno na organie pierwszej jak i drugiej instancji.

Przedmiotem kontroli zgodności z prawem w niniejszym postępowaniu była decyzja Wojewody W. z dnia [...] lutego 2013 r. uchylająca decyzję Starosty G. w całości i orzekająca o odmowie ustalenia odszkodowania za nieruchomość.

Zgodnie z przepisem art. 37a ust. 1 uPKP, grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu PKP SA, niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub PKP SA, stają się z dniem 1 czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7. Z art. 37a ust. 7 ustawy wynika, że przewidziane w ww. przepisie odszkodowanie ma być ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat.

Należy podkreślić, że wskazana w art. 37a ustawy instytucja przyznania odszkodowania za przejście na własność Skarbu Państwa gruntów wchodzących w skład linii kolejowych ma charakter administracyjnoprawny. Została uregulowana wyczerpująco w przepisach prawa administracyjnego, ustawodawca nie odsyła do innych gałęzi prawa, np. prawa cywilnego, wskazując natomiast, że zasady i tryb ustalenia i wypłaty odszkodowania regulują przepisy o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest ciążący na organie administracji prowadzącym postępowanie obowiązek ustalenia, czy zaistniały warunki przyznania odszkodowania oraz czy nie zachodzą okoliczności wyłączające przyznanie odszkodowania.

Postępowanie w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość jest konsekwencją prawną rozstrzygnięcia wydanego w trybie art. 37a ust. 1 ustawy, z mocy którego w niniejszej sprawie Wojewoda decyzją z [...] grudnia 2007 r. znak [...], stwierdził nabycie z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. przez Skarb Państwa prawa własności gruntu wchodzącego w skład linii kolejowej położonego w G., ark. mapy [...], działka nr [...]. Podkreślić należy, że rozstrzygnięcie w przedmiocie odszkodowania jest nierozerwalnie związane z orzeczeniem deklaratoryjnym wydanym z oparciu o art. 37a ust. 1 ustawy. Bez wydania decyzji w tym trybie przez Wojewodę nie byłoby możliwe rozstrzyganie wniosku o odszkodowanie. Konsekwentnie również, bez jej wzruszenia w trybie nadzwyczajnym nie jest prawnie możliwe czynienie ustaleń przeciwnych tym, które stanowiły podstawę wydania decyzji stwierdzającej nabycie z mocy prawa własności gruntu przez Skarb Państwa. Sprzeciwiałoby się to bowiem zasadzie trwałości decyzji administracyjnych ostatecznych wyrażonej w art. 16 kpa.

W niniejszej sprawie okolicznością kluczową dla jej rozstrzygnięcia jest prawidłowe ustalenie, czy działka nr [...], pozostawała do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Jest to bowiem okoliczność, od ustalenia której zależy czy w rzeczywistości istnieją w sprawie przesłanki przemawiające za wyłączeniem możliwości przyznania odszkodowania. Wykazanie posiadania samoistnego przez 30 lat do dnia 31 maja 2003 r. musi być jednoznaczne i niebudzące wątpliwości, gdyż ustawodawca łączy z tą okolicznością utratę prawa do odszkodowania (por. wyrok NSA z 21.09.2011 r. sygn. akt I OSK 1671/10, LEX nr 1131481).

W tym miejscu należy wskazać na treść orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, który w uzasadnieniu postanowienia z dnia 24 maja 2010 r. sygn. akt P 13/09 (OTK-A 2010/4/44) wskazał, że przedsiębiorstwa państwowe, a takim przed komercjalizacją były również PKP, zarówno na podstawie dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1960 r., nr 18, poz. 111), jak i na podstawie obecnie obowiązującej ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 2002 r., nr 112, poz. 981, ze zm.) posiadały osobowość prawną. Szczególne przepisy sektorowe dotyczące kolei tego nie zmieniały.

Niezbędnym staje się również przypomnienie, że regulacja prawna własności państwowej była w okresie powojennym od początku skomplikowana. Zanim skrystalizowała się zasada tzw. jednolitego funduszu własności państwowej, toczono spory o to, kto jest podmiotem własności mienia zarządzanego przez przedsiębiorstwo państwowe: samo przedsiębiorstwo, czy Skarb Państwa. Spór przesądził wreszcie art. 128 § 1 k.c., stanowiący, że własność państwowa przysługuje niepodzielnie Państwu, natomiast państwowe osoby prawne wykonują tylko - względem zarządzanych przez nie części mienia państwowego - uprawnienia wynikające z własności państwowej (§ 2). Teoria jednolitego funduszu własności państwowej przetrwała do 1 lutego 1989 roku. Z zasady tej wynikało w sposób niewątpliwy, że własność przysługuje jednolicie i niepodzielnie Państwu również co do tych przedmiotów, które zostały przydzielone wyodrębnionym państwowym jednostkom organizacyjnym wyposażonym w osobowość prawną. Teoria ta dotyczyła jednak tylko własności, a nie faktycznego władztwa nad rzeczą, które w przedmiotowej sprawie sprowadza się do posiadania samoistnego.

Na tle wykładni art. 128 § 2 k.c. stanowiącego, że w granicach swej zdolności prawnej państwowe osoby prawne wykonują w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienie płynące z własności państwowej, powstało w nauce prawa oraz w orzecznictwie zagadnienie charakteru praw przysługujących w odniesieniu do tego mienia państwowym osobom prawnym. Reprezentowane były przy tym diametralnie różne poglądy, poczynając od stanowiska odmawiającego państwowym osobom prawnym jakichkolwiek praw do mienia ogólnonarodowego, do poglądu przyznającego osobom - ze względu na znajdujące się w ich dyspozycji mienie - prawo własności. Między tymi stwierdzeniami istniało także wiele poglądów pośrednich.

Naturalnie powyższe wywody mogą mieć w niniejszej sprawie zastosowanie jedynie pomocnicze. Zakładając bowiem racjonalność ustawodawcy, który w analizowanym przepisie art. 37a ust. 7 ustawy dopuścił możliwość istnienia negatywnej przesłanki, pozwalającej na odmowę przyznania poprzednim właścicielom odszkodowania za przejętą na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość, w rozważaniach dotyczących posiadania samoistnego nie może mieć zastosowania teoria odmawiająca posiadającym osobowość prawną państwowym osobom prawnym, do jakich zaliczają się przedsiębiorstwa państwowe, a takim przed komercjalizacją były również PKP, prawa do możliwości posiadania samoistnego nieruchomości stanowiących własność osób trzecich (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 9 września 2010 roku, sygn. akt II SA/Gd 465/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych ).

Ustalenie to jest istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, ponieważ gdyby okazało się, że w okresie przyjętym przez organy, przedmiotowa nieruchomość stanowiła przez jakiś czas własność Skarbu Państwa, okoliczność ta wykluczałaby możliwość ustalenia, że posiadanie to było samoistne. W ocenie Sądu organy nie przeprowadziły prawidłowego postępowania dowodowego na okoliczność czy PKP SA lub jej poprzednicy prawni byli w posiadaniu przedmiotowej działki przez okres 30 lat przed dniem 31 maja 2003 r. Organy ograniczyły się bowiem jedynie do dokonania ustaleń i ich oceny prawnej w zakresie prawa własności nieruchomości. Gdy tymczasem przesłanką negatywną przyznania odszkodowania w myśl art.37 ust.7 uPKP jest posiadanie samoistne, a więc stan faktyczny w żaden sposób niezwiązany z prawem własności. W aktach sprawy brak jest dokumentów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy m.in. potwierdzających fakt wybudowania torów kolejowych, brak protokołu oględzin. Nie ustalono, czy i kto był poprzednim właścicielem nieruchomości, a w szczególności jej samoistnym posiadaczem. Zgromadzony materiał dowodowy nie wskazuje również co działo się na działce nr [...] w okresie od dnia 31 maja 1973 r. do dnia 31 maja 2003 r. Zasadniczo organy oparły swoje rozstrzygnięcia wyłącznie na wydruku internetowym z wypisu z ksiąg wieczystych. Przy czym wskazać należy, że w aktach sprawy brak jest wydruku Kw nr [...] w której jak wskazał organ I instancji zapisana jest obecnie przedmiotowa działka nr [...] (patrz zlecenie Starosty z dnia 24.07.2012r. wykonania przez rzeczoznawcę majątkowego operatu szacunkowego oraz decyzja organu I instancji). W aktach administracyjnych wprawdzie znajduje się wydruk internetowy Kw nr [...] , lecz wynika z niego, że księga ta dotyczy działki nr [...] o pow. [...] ha, a więc innej nieruchomości. Tak więc organ nie dochował w tym zakresie należytej staranności, gdyż w aktach brak jest odpisu księgi wieczystej prowadzonej dla działki nr [...], czy też choćby internetowego jej wydruku. Brak ten wymaga usunięcia.

Organ pierwszej instancji nie wyjaśnił w sposób nie budzący wątpliwości czy i kiedy doszło do faktycznego zajęcia spornej nieruchomości przez poprzednika prawnego PKP S.A. Tymczasem poprzednik prawny PKP S.A. mógł objąć przedmiotowy grunt w posiadanie już w dniu 28 września 1926 r., tj. z momentem wejścia w życie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. z 1948 r. Nr 43, poz. 312), które następnie zostało uchylone art. 48 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 2 grudnia 1960 r. o kolejach (Dz. U. z 1970 r. Nr 9, poz. 76). Natomiast część tej ustawy dotycząca przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe została następnie zastąpiona przepisami ustawy z 27 kwietnia 1989 r. o przedsiębiorstwie państwowym Polskie Koleje Państwowe (Dz. U. Nr 26, poz. 138). Przepis art. 50 ust. 1 tej ustawy stanowił, że mienie oraz prawa i zobowiązania przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe działającego dotychczas na podstawie ustawy z dnia 2 grudnia 1960 r. o kolejach, stają się mieniem oraz prawami i zobowiązaniami PKP, działającego na podstawie przepisów ustawy. Wskazać należy, że zgodnie z art. 16 ust. 2, mienie Polskich Kolei Państwowych stanowią środki będące w jego dyspozycji w dniu wejścia w życie ustawy (to jest 9 grudnia 1989 r.) oraz środki nabyte przez te Koleje w toku dalszej jego działalności.

Zdaniem Sądu, organy nie ustaliły pełnego statusu prawnego nieruchomości, a także tego kto był jej samoistnym posiadaczem. Organ I instancji nie przeprowadził właściwie postępowania dowodowego, naruszając tym samym w sposób istotny art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. Organ odwoławczy przyjmując za swoje, ustalenia dokonane przez Starostę i orzekając merytorycznie o odmowie ustalenia odszkodowania naruszył przede wszystkim art. 138 § 1 pkt 2 kpa.

Sąd wskazuje, iż gdyby hipotetycznie założyć (jest to domniemanie nie poparte dokumentami zgromadzonymi w aktach administracyjnych), że w niniejszej sprawie działka nr [...] została na etapie budowy linii kolejowej obciążona służebnością drogi na rzecz C. w G., to należałoby wyjaśnić, czy i kiedy wspomniana służebność drogi przeszła następnie na PKP S.A., która przejęła w swe struktury organizacyjne linię kolejową Gniezno-Anastazewo. Wydaje się że zasadnym byłoby w tym celu zbadanie dokumentów zawartych w aktach właściwej księgi wieczystej. Pozwoliłoby to być może na wyjaśnienie, czy – jeżeli wpis tej służebności nadal figuruje w księdze wieczystej – służebność ta przeszła na inny podmiot, np. PKP S.A. Zasadnym także wydaje się ustalenie czy przedmiotowa C. nadal istnieje, a jeżeli nie to kto, kiedy i na jakiej podstawie został jej następcą prawnym w zakresie przedmiotowej służebności drogi.

Nie bez znaczenia dla niniejszej sprawy jest również wyrok WSA w Poznaniu z dnia 28.03.2012 r., sygn. akt IV SA/Po 929/11, dotyczący działki sąsiedniej nr [...]. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia Sąd wskazał: "jeżeli postępowanie dowodowe wykaże, że na działce z torami kolejowymi, ustanowiona została służebność drogi na rzecz PKP bądź jej poprzedników prawnych, to fakt ten uniemożliwia uznanie, że grunt ten pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP lub jej poprzedników prawnych". Z kolei ustalenie, że działka, stanowiąca własność Wnioskodawców nie pozostawała do 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym Skarżącego nieprzerwanie przez 30 lat, nakazuje zastosować normę zawartą w art. 37a ust. 7 ukPKP. Sąd podkreślił zatem, że ustalenie faktu korzystania przez PKP S.A. i jej poprzedników prawnych z nieruchomości odjętej Wnioskodawcom, z ograniczonego prawa rzeczowego, jakim jest służebność drogi, wyklucza uznanie, że PKP S.A. jest samoistnym posiadaczem gruntu.

Przystępując do ponownego rozpatrzenia sprawy organ I instancji winien mieć na względzie, że jego obowiązkiem jest zebranie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 kpa). Organ pierwszej instancji powinien zatem uzupełnić stan faktyczny sprawy o dokonanie ustaleń w przedmiocie samoistnego posiadania przedmiotowej działki przez PKP S.A. i jej poprzedników prawnych do dnia 31 maja 2003 r. nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. W przypadku wątpliwości, organ winien pozyskać nowe dowody, np. okoliczności, dotyczące sąsiednich działek, z wpisanym w KW prawem służebności drogi, ewentualnie przeprowadzić inne dowody z urzędu lub na wniosek strony. Rzeczą organu I instancji będzie również zlecenie sporządzenia nowego operatu szacunkowego.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art.135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji winny uwzględnić wskazania Sądu, oraz dokonaną w uzasadnieniu wyroku ocenę prawną obowiązujących przepisów. Na podstawie art. 200 p.p.s.a., Sąd zasądził od Wojewody na rzecz Skarżącej kwotę [...] zł tytułem zwrotu poniesionych kosztów postępowania.