Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1619/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-02-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) Sędziowie: WSA Jakub Makuch Asesor WSA Ewelina Dziuban Protokolant: specjalista Anna Chwalibóg po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lutego 2024 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 30 sierpnia 2023 r. nr SKO.NP/4115/234/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz skarżącej K. K. 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 30 sierpnia 2023 r. nr SKO.NP/4115/234/2023 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 775), art. 17, art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 dalej jako: "u.ś.r.") po rozpatrzeniu odwołania skarżącej K. K., utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Czchowa dnia 1 czerwca 2023 roku nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem S. K.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 22 lutego 2023 r. skarżąca wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem, który legitymuje się orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z 20 stycznia 2020 r., z którego treści wynika, że jest niezdolny do samodzielnej egzystencji od dnia 29 października 2019 r.

Burmistrza Czchowa po rozpoznaniu wniosku, decyzją z 16 marca 2023 r. odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem.

Po rozpoznaniu odwołania Kolegium, decyzją z 12 kwietnia 2023 r. uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia celem zbadania m.in., czy opieka nad mężem jest jedyną okolicznością uniemożliwiającą skarżącej podjęcie aktywności zawodowej.

Burmistrza Czchowa po ponownym rozpoznaniu wniosku, decyzją z dnia 1 czerwca 2022 r. odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem.

Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdził, że nie została spełniona przesłanka przyznania prawa do świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Ponadto stwierdził, że brak jest związku przyczynowo skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a stałą opieką nad mężem. W postępowaniu wzięto pod uwagę oświadczenie skarżącej na temat rezygnacji z zatrudnienia z dnia 8 maja 2023r. Ponadto skarżąca oświadczyła, że gdyby nie choroba męża mogłaby podjąć zatrudnienie chociażby na część etatu. Z kolei we wcześniejszym oświadczeniu wskazano, że pomimo, że skarżąca zrezygnowała z wypłaty emerytury na rzecz świadczenia pielęgnacyjnego, przez ostatnie lata była nieaktywna zawodowo.

Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie wniosła skarżąca domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji i przyznanie jaj prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. obrazę przepisów prawa materialnego, która miała wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez błędne jego zastosowanie, polegające na przyjęciu, iż w sprawie występuje przesłanka negatywna związana z wiekiem powstania niepełnosprawności S. K., podczas gdy ww. przepis stanowi niekonstytucyjną normę prawną;

2. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez błędne ustalenia dotyczące stanu faktycznego, polegające na wadliwym uznaniu, iż w niniejszej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a stałą opieką nad mężem, podczas gdy skarżąca wykazała, że mogłaby podjąć zatrudnienie, gdyby nie choroba męża i konieczność sprawowania nad nim opieki.

Postanowieniem z dnia 14 lipca 2023r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie zwróciło się do skarżącej o wyjaśnienie, jaka była jej dotychczasowa aktywność, w jakim okresie pracowała w gospodarstwie rolnym, od kiedy ma ustalone prawo do emerytury rolniczej i przesłanie kopii decyzji ustalającej to prawo oraz przesłanie kopii aktualnego orzeczenia o jej niepełnosprawności.

W odpowiedzi na wezwanie, skarżąca wyjaśniła, że po ukończeniu Technikum Rolniczego rozpoczęła pracę w gospodarstwie rolnym i prowadzi je od około 40 lat. W obecnym czasie prowadzi małe gospodarstwo na własne potrzeby. Ma ustalone prawo do emerytury rolniczej od dnia 1 stycznia 2018 roku. W załączeniu przedłożył decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 26.01.2018r., znak: [...] oraz orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności z dnia 16 maja 2019 r.

Opisaną we wstępie decyzją SKO w Tarnowie, utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.

Wskazał, że z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 6 marca 2023 r. wynika, że mąż skarżącej ze względu na przewlekłe choroby (Alzheimer), postępujące zaburzenia pamięci, zaburzenia zachowania uniemożliwiające prawidłowe funkcjonowanie w codziennym życiu wymaga stałego wspierania i opieki osób drugich. Porusza się samodzielnie po mieszkaniu. Wychodzi także na zewnątrz, ale tylko w asyście drugiej osoby. Wymaga pomocy we wszystkich czynnościach związanych z codziennym funkcjonowaniem tj. przygotowywanie i podanie posiłków, przy posiłkach płynnych wymaga karmienia, przygotowywanie i podawanie leków, ubieranie, mycie, kąpanie, obcinanie paznokci, strzyżenie włosów, golenie, nie korzysta z toalety, jest pampersowany. Całkowicie zależny we wszystkich czynnościach związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego tj. sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych. Ponadto konieczne jest towarzyszenie podczas wizyt lekarskich, realizowanie recept, ustalanie terminów zalecanych badań lekarskich i wizyt kontrolnych. Podczas wywiadu brak kontaktu z klientem, wymawia pojedyncze słowa całkowicie niezrozumiałe. Z Informacji skarżącej wynika, że nie ma możliwości, aby pozostawić męża samego w domu. Jego zachowanie jest zmienne, od otępienia do zachowań agresywnych. Sam chce wychodzić z domu, zdarzały się ucieczki. Rodzina zamontowała w domu dodatkowe zabezpieczenia w drzwiach i oknach.

Dodatkowo skarżąca przedłożyła ocenę męża wg skali Barthel, z której wynika, że uzyskał 10 pkt.

W swoich rozważaniach Kolegium, zwróciło uwagę, że przy rozważaniu kwestii prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wyznaczanego przesłankami określonymi w art. 17 ust. 1b u.ś.r., konieczne jest - wbrew stanowisku organu I instancji - wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, dla określenia ich wpływu na sytuację prawną skarżącej. W świetle obowiązujących przepisów nie można bowiem uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmienił sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., jednakże z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Dalej, Kolegium doszło jednak do przekonania, że kwestionowana decyzja odpowiada jednak prawu, bowiem w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej a koniecznością opieki nad niepełnosprawnym mężem. Kolegium podkreśliło, że z materiału dowodowego wynika, że niezdolność do samodzielnej egzystencji męża skarżącej istnieje od 29 października 2019 r. Natomiast skarżąca od 1 stycznia 2018 r. uzyskała prawo do emerytury rolniczej. W związku z powyższym nie można uznać, iż zaprzestanie prowadzonej przez skarżącą działalności rolniczej wynika z konieczności sprawowania opieki nad mężem. Skarżąca na długo przed uznaniem męża za niezdolnego do samodzielnej egzystencji podjęła decyzję o wystąpieniu do Prezesa KRUS z wnioskiem o przyznanie emerytury rolniczej.

W ocenie Kolegium, nie ulega wątpliwości, że w przypadku skarżącej nie nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia po to, by opiekować się mężem, gdyż rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego wystąpiła znacznie wcześniej niż chęć opieki nad nim. Skarżąca już na 5 lat przed złożeniem wniosku oświadczenie pielęgnacyjne nie była aktywna zawodowo. Jedyną aktywnością zawodową skarżącej była praca w gospodarstwie rolnym.

Końcowo, organ odwoławczy zwrócił uwagę, że skarżąca w oświadczeniu z dnia 28 lutego 2023 r. oświadczyła, że wraz z mężem mają 8 dzieci, które z różnych powodów nie mają możliwości pomocy przy opiece, również finansowo. Powołując się na orzecznictwo sądowe wskazał, że w sytuacji więc gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób. każda z nich ma obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko jedna osoba. Zgodnie bowiem z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tj. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 129 § 2 k.r.o. stanowi, że krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. W związku z powyższym, część obowiązków w ww. zakresie mogą przejąć dzieci skarżącej i jej męża, na których również ciąży wobec ojca obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 kodeksu rodzinnego, jak i obowiązek moralny. W szczególności może to uczynić córka Alina, która mieszka wspólnie z rodzicami. Samo natomiast stwierdzenie, iż posiada dzieci w wieku szkolnym i planują remont mieszkania, czy też że pozostałe dzieci mają własne rodziny i pracują zawodowo nie może automatycznie oznaczać, że w żaden sposób nie mogą wesprzeć matki (osobiście lub choćby finansowo, realizując tym samym swój obowiązek alimentacyjny) w opiece nad chorym ojcem.

Na powyższą decyzję skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego, jak również błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, brak rozważenia wszystkich okoliczności mogących mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia, w tym w szczególności nieuwzględnienie okoliczności, że skarżąca pozostaje w gotowości do podjęcia zatrudniania, jednakże przeszkodę stanowi konieczność sprawowania opieki nad mężem;

- art. 7 k.p.a. w zw. ż art. 77 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez błędne ustalenia dotyczące stanu faktycznego, polegające na wadliwym uznaniu, iż w niniejszej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo -skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a stałą opieką nad mężem, podczas gdy skarżąca wykazała, że mogłaby podjąć zatrudnienie, gdyby nie choroba męża i konieczność sprawowania nad nim opieki.

2. obrazę przepisów prawa materialnego, która miała wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

- art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania łub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności, stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, podczas gdy związek taki istnieje;

- art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez wadliwe przyjęcie, że aspektem wpływającym na istnienie związku przyczynowego jest udział ośmioro dzieci skarżącej i jej męża, które winny przejąć obowiązki w zakresie opieki nad ojcem, podczas gdy zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, co winno skutkować przyznaniem skarżącej wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu skargi, skarżąca rozwinęła powyższy zarzut i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.)

Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 30 sierpnia 2023 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Czchowa z dnia 1 czerwca 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem S. K., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.

Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Powołany przepis stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Podkreślenia wymaga, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają ze sobą w związku przyczynowo – skutkowym (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).

Na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przepis ten był przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz. U. 2014.1443). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego wskazany przepis jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Okoliczność ta trafnie została podkreślona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie, które stwierdziło, że w tym zakresie organ I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na niekonstytucyjnej normie prawnej.

Należy zatem uznać, że podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może stanowić art. 17 ust. 1b u.ś.r. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy rozpatrywać z wyłączeniem przesłanki negatywnej uregulowanej w niekonstytucyjnym przepisie. Takie stanowisko prezentowane jest w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wskazać należy, że pogląd ten jest prawidłowy. Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2 sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W kwestii skutków cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego istnieje ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych, która w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzega jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyraża stanowisko o konieczności uchylania decyzji bazujących na tej przesłance (por. m.in. wyrok NSA z dnia 26 września 2023 r., sygn. akt I OSK 1639/21, wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2269/22, wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r. sygn. akt I OSK 8/19, wyrok NSA z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z dnia 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16).

Sąd rozpoznający sprawę podziela stanowisko dotyczące możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na czas powstania niepełnosprawności u osoby niepełnosprawnej, i uznaje tym samym za błędny pogląd organu pierwszej instancji w tym zakresie w niniejszej sprawie.

Skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem. Z orzeczenia lekarza rzeczoznawcy KRUS z dnia 20 stycznia 2020 r. wynika, że mąż skarżącej jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji od dnia 29 października 2019 r. W skali Barthela mąż skarżącej uzyskał 10 pkt.

Z przeprowadzonego w dniu 6 marca 2023 r. wywiadu środowiskowego wynika, że mąż skarżącej cierpi na chorobę Alzheimera. Z uwagi na postępujące zaburzenia pamięci, zaburzenia zachowania uniemożliwiające prawidłowe funkcjonowanie w codziennym życiu wymaga stałego wsparcia i opieki drugiej osoby. Jak oświadcza skarżąca, nie ma możliwości, żeby mąż pozostał sam w domu bez opieki. Jego zachowanie jest zmienne - od stanu otępienia do zachowań agresywnych - podczas wywiadu stwierdzono brak kontaktu z mężem skarżącej, wymawiał pojedyncze słowa całkowicie niezrozumiałe. Z oświadczenia skarżącej wynika, że mąż stwarza zagrożenie dla siebie. Sam chce opuszczać miejsce zamieszkania, ale ze względu na zaniki pamięci oraz bardzo duże problemy z orientacją przestrzenną nie jest w stanie samodzielnie wrócić do domu. W październiku 2022r. mąż skarżacej wyszedł z łóżka i uciekł z domu w podkoszulku, pidżamie i boso. Poszukiwała go policja i straż pożarna, trwało to około 6 godzin. Rodzina była zmuszona zamontować dodatkowe zabezpieczenia w drzwiach i oknach. Dalej stwierdzono, że maż skarżącej porusza się samodzielnie po mieszkaniu, wychodzi także na spacery jednak tylko w towarzystwie drugiej osoby. Wymaga pomocy we wszystkich czynnościach związanych z codziennym funkcjonowanie tj: przygotowanie, podanie posiłków oraz dopilnowanie żeby zjadł ponieważ często nie pamięta czy w ogóle jadł (przy posiłkach płynnych wymaga również karmienia), przygotowanie i podanie leków 2 x dziennie. Mąż skarżącej nie jest w stanie samodzielnie przygotować ani odgrzać żadnego posiłku. Nie potrafi się sam ubrać. Jest całkowicie zależny od drugiej osoby w zakresie higieny osobistej (kąpiel, mycie, strzyżenie włosów, obcinanie paznokci, golenie). Nie korzysta z toalety - jest pampersowany (zmiana pampersów w zależności od potrzeby - minimum 3x dziennie).

Skarżąca dba o czystość w domu oraz wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, załatwia sprawy urzędowe oraz umawia wizyty lekarskie, ale przede wszystkim codziennie pilnuje męża. Co istotne, organy administracyjne nie kwestionują okoliczności związanych z pełnieniem przez skarżącą opieki nad chorym mężem.

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I nastąpiła z uwagi na negatywną przesłankę wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r., możliwość dzielenia opieki nad mężem skarżącej z dziećmi, a także ze względu na brak związku przyczynowo – skutkowego między koniecznością podjęcia opieki nad mężem a rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą. Organ II instancji utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie podzieliło stanowiska organu I instancji o konieczności odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na występowanie negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Pomimo tego uznano, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między opieką nad mężem, a niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą. SKO podkreśliło również, że część obowiązków powinny przejąć dzieci skarżącej i jej męża.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (wyrok NSA z dnia 8 lutego 2023 r., sygn. akt I OSK 631/22, wyrok NSA z dnia19 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 226/21). Co więcej, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok NSA z dnia 18 października 2023 r., sygn. akt I OSK 1875/22, wyrok NSA z dnia 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22, wyrok NSA z dnia 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20).

W przedmiotowej sprawie skarżąca spełniła powyższe przesłanki, gdyż zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym mężem wyklucza możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia. Mąż skarżącej jest osobą niesamodzielną – niemogącą podejmować prostych czynności życia codziennego. Konieczne jest więc stałe czuwanie nad nim choćby w celu zaspokojenia jego potrzeb fizjologicznych (mąż skarżącej jest pampersowany), przygotowywać i podawać pożywienie, w tym nawet karmić, podawać lekarstwa i pilnować, aby je połknął. Należy również uwzględnić, że mąż skarżącej choruje na Alzheimera. Zaburzenie to powoduje ryzyko ucieczki męża z zajmowanego mieszkania, co jak wynika z akt sprawy już się zdarzyło. Ponadto, mąż skarżącej wykazuje zachowania agresywne. Nie ma więc faktycznie znaczenia jakie czynności skarżąca musi wykonywać wobec męża, gdyż konieczne jest ciągłe czuwanie nad nim, aby nie zrobił krzywdy sobie ani innym. W konsekwencji, trudno sobie wyobrazić, aby skarżąca mogła pozostawać w gotowości do pracy, skoro opieka nad mężem ma charakter stały, a jego potrzeby należy zaspokajać w sposób ciągły z niemożliwą do przewidzenia częstotliwością.

Z kolei kwestia niepodejmowania wcześniej przez skarżącą zatrudnienia ze względu na pobieranie emerytury rolniczej bezpośrednio przed wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a więc brak aktywności zawodowej, nie może być uznane za rozstrzygający o braku związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką, a niemożnością podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ocena bowiem niepodejmowania zatrudnienia powinna być dokonywana w czasie występowania z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wprowadza żadnych ram czasowych, co do wykazania niepodejmowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie. Nie ma zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 maja 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 190/21). Brak aktywności zawodowej sam w sobie nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 27 maja 2021 r. III SA/Gd 145/21). Skarżąca wskazała, że gdyby nie konieczność opieki nad mężem byłaby ona w stanie podjąć zatrudnienie choć w części etatu. Skarżąca może bowiem zatrudnienie podjąć w każdym momencie, ale nie podejmuje go z powodu rozmiaru opieki nad niepełnosprawnym mężem. Sprawowanie opieki stanowi więc ewidentną przeszkodę w podejmowaniu zatrudnienia (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 31 maja 2021 r., III SA/Kr 802/20).

Trafnie przy tym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 758/14, który wprawdzie dotyczy specjalnego zasiłku opiekuńczego to jednak przesłanki jego uzyskania są ukształtowane identycznie z przesłankami uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, stwierdzono, że rezygnacji z zatrudnienia należy rozumieć jako niewykonywanie pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, który tego wymaga. Nie podejmowanie zatrudnienia przez skarżącą nie może być więc samoistną przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a jedynie zakres czynności opiekuńczych, które faktycznie uniemożliwiają podjęcie aktywności zawodowej.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie podziela przy tym poglądu Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonego w wyroku z 18 maja 2021 r. (I OSK 275/21, LEX nr 3279929), iż prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. Gdyby bowiem zaakceptować powyższy pogląd przesłanka nie podejmowania zatrudniania wyrażona w art. 17 ust. 1 u.ś.r. byłaby pozbawiona desygnatów. Z kolei proces interpretacji nie można doprowadzić do tego, że część normy nie będzie miała żadnego znaczenia prawnego i będzie miała charakter pusty. Co więcej, wymaganie od osoby występującej z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wcześniejszego zatrudnienia i rezygnacji z niego właśnie celem sprawowania opieki, doprowadziłoby do sytuacji, że takie osoby podejmowałyby miesięczne zatrudnienie, tylko po to, aby zaraz wypowiedzieć umowę o pracę z uwagi na niemożność pogodzenia zatrudnienia z koniecznością sprawowania opieki. Stąd w licznych orzeczeniach podkreśla się, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie wymaga, by skarżąca zrezygnowała z pracy zarobkowej, lecz wystarczy, by jej nie podjęła z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 12 października 2021 r., I OSK 493/21, LEX nr 3336366). Także Naczelny Sąd Administracyjny wypowiedział się, iż również status osoby bezrobotnej z prawem do zasiłku dla bezrobotnych, czy też bez, nie ma jakiegokolwiek wpływu na możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, natomiast przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ma wpływ na status danej osoby jako osoby bezrobotnej (Wyrok NSA z 23 lutego 2022 r., I OSK 1144/21, LEX nr 3333856).

Jak stanowi art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, lub świadczenia pieniężnego przyznanego na zasadach określonych w ustawie z dnia 8 lutego 2023 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym członkom rodziny funkcjonariuszy lub żołnierzy zawodowych, których śmierć nastąpiła w związku ze służbą albo podjęciem poza służbą czynności ratowania życia lub zdrowia ludzkiego albo mienia. Skarżąca co prawda posiadała prawo do otrzymywania emerytury rolnej z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, takie świadczenie również pobierała, jednak wydaną na wniosek skarżącej, decyzją z dnia 5 maja 2023 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wstrzymał wypłatę emerytury rolniczej. Zgodnie ze stanowiskiem przedstawionym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego to sprawującemu opiekę pozostawiony został wybór czy zamierza dalej pobierać przysługujące mu świadczenie emerytalne czy też zrezygnuje z niego na rzecz uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego (wyrok NSA z dnia 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1354/22, wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2020 r., sygn. I OSK 254/20).

Sąd nie podziela również stanowiska wyrażonego w zaskarżonej decyzji, że przy ocenie związku przyczynowo-skutkowego należy wziąć pod uwagę, że skarżąca wraz z mężem mają ośmioro dzieci, w tym zamieszkującą z nimi córkę, które są zobowiązane do alimentacji. Jak podnosiła w toku postępowania skarżąca dzieci nie sprawują opieki nad ojcem ze względu na obowiązki względem własnych rodzin, a także pracę zawodową. Natomiast sama skarżąca legitymuje się wyłącznie lekkim stopniem niepełnosprawności. W świetle bowiem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Sądu, w tym zakresie u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że w sprawach o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązki alimentacyjne dzieci (uchwała NSA z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, uchwała NSA z dnia 15 czerwca 2023 r., sygn. akt I OSK 1477/22). Stąd posuadanie przez skarżąca i jej męża dzieci nie tworzy negatywnej przesłanki w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, uchylił wydane w sprawie decyzje organów obu instancji.

Sąd orzekł o kosztach na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.).