Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 37/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-06-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancji
Powołane przepisy: article: art. 183 par. 1, 145 par. 1 lit c, 188
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 8, 11, 7, 75 par. 1, 77 par. 1, 80
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędzia del. WSA Ewa Kwiecińska (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Marcin Rączka po rozpoznaniu w dniu 14 czerwca 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Powiatu Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 września 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 405/15 w sprawie ze skarg Powiatu Z. oraz M. Z., M. P., E. D., G. B. i A. R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję; 2. odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania sądowego w całości.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 września 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 405/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy ze skarg Powiatu Z. oraz M. Z., M. P., E. D., G. B. i A. R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej w pkt I uchylił zaskarżoną decyzję w pkt w pkt 2, a w pkt II oddalił skargę Powiatu Z. w części dotyczącej pkt 1.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał, iż wnioskiem z dnia [...] maja 2001 r. J. Z. wystąpił do Wojewody L. o wydanie, w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.), decyzji stwierdzającej, że nieruchomość położona w Z. (zabudowana domem mieszkalnym), oznaczona w ewidencji gruntów obrębu I Z., jednostka ewidencyjna Z. miasto, numerem działki [...] w ark. 2 o pow. 5,3042 ha, stanowiąca część byłej nieruchomości ziemskiej "Z." w O. nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 3, poz. 13), zwanego dalej dekretem.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2002 r., znak [...], Wojewoda L. orzekł, że objęta wnioskiem nieruchomość podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. Decyzją z dnia [...] listopada 2006 r., nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia, podnosząc, że stosując się do aktualnej linii orzeczniczej, organ powinien zbadać, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy przedmiotową nieruchomością, a pozostałą częścią majątku Z. o charakterze rolniczym.

Pismem z dnia [...] lutego 2011 r. następcy prawni J. Z. podtrzymali złożony przez niego wniosek z dnia [...] maja 2001 r., wnosząc o wydanie decyzji merytorycznej stwierdzającej, że nieruchomość będąca w dniu [...] września 1944 r. własnością J. Z., zabudowana willą mieszkalną wraz z zabudowaniami pomocniczymi: murowanym domem mieszkalnym, dwoma murowanymi budynkami gospodarczymi wraz z otaczającym parkiem, wydzielona prawnie i fizycznie ogrodzeniem drewniano-murowanym przed [...] września 1939 r., stanowiąca obecnie działkę ewidencyjną nr [...] o pow. 5,3042 ha – nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej. Podnieśli, że przejęcie objętej wnioskiem nieruchomości było bezprawne, gdyż nieruchomość ta nigdy nie służyła produkcji rolnej i w żaden sposób nie była powiązana z folwarkiem "Z.".

Decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r., nr [...], Wojewoda L. orzekł, że zabudowana nieruchomość podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) ww. dekretu. Wojewoda wskazał, że z akt sprawy wynika, iż powierzchnia samego tylko folwarku "Z." wchodzącego w skład O. znacznie przekraczała normy obszarowe wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, gdyż wynosiła 295 ha. Powyższe potwierdza, między innymi, kopia dokumentu znajdującego się w aktach sprawy o nazwie "Zebranie ogólnej powierzchni O.". Nieruchomość "R." była powiązana z majątkiem ziemskim "Z." w zakresie terytorialnym, decyzyjno-organizacyjnym oraz finansowym. Brak zatem podstaw prawnych do wyłączenia jej spod działania przepisów dekretu. Biura Ordynacji znajdowały się w oddzielnych zabudowaniach przy ul. B. w Z., co zdaniem organu I instancji, nie oznacza braku powiązań spornej nieruchomości z gospodarstwem rolnym majątku "Z." w zakresie zarządzania. Wnioskodawcy nie udowodnili twierdzeń, że objęta wnioskiem część majątku ziemskiego "Z." była wyodrębniona prawnie i odrębnie opodatkowana. "R." znajdował się w obrębie przejmowanego majątku i pozostawał z nim w związku funkcjonalnym. Bez zabezpieczenia finansowego ze strony majątku ziemskiego "Z." i innych majątków ziemskich O. zabudowana nieruchomość "R." nie mogłaby funkcjonować.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r., nr [...], po rozpoznaniu odwołania spadkobierców J. Z., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił w całości zaskarżoną decyzję Wojewody L. i orzekł, że:

1) projektowane działki nr [...] (o pow. 0,91 ha) i nr [...] (o pow. 0,10 ha) wydzielone na wstępnym podziale działki nr [...] w ark. 2 o pow. 5,3042 ha, dla której Sąd Rejonowy w Z. VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr [...], stanowiącej część byłej nieruchomości ziemskiej "Z." w O. (oznaczone na kopii aktualnej mapy zasadniczej, stanowiącej załącznik do decyzji) - nie podpadały pod działanie przepisów dekretu;

2) projektowane działki nr [...] i nr [...] o łącznej pow. 4,29 ha, wydzielone na wstępnym podziale działki nr [...] w ark. 2 o pow. 5,3042 ha, dla której Sąd Rejonowy w Z. VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr [...], stanowiącej część byłej nieruchomości ziemskiej "Z." w O. (oznaczone na kopii aktualnej mapy zasadniczej, stanowiącej załącznik do decyzji) - podpadały pod działanie przepisów dekretu.

Minister wskazał, że w sprawie konieczne jest stwierdzenie istnienia bądź nie związku funkcjonalnego pomiędzy tą częścią nieruchomości, a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. Wbrew stanowisku organu I instancji, z zebranego materiału dowodowego nie wynika, ażeby pomiędzy całością przedmiotowej zabudowanej nieruchomości oznaczonej obecnie w ewidencji gruntów obrębu I Z., jednostka ewidencyjna Z. miasto, numerem działki [...] w ark. 2 o pow. 5,3042 ha, stanowiącą część byłej nieruchomości ziemskiej "Z." w O., określaną jako "R.", a pozostałą nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania tych części majątku ziemskiego niezależnie od siebie.

Badając związek funkcjonalny, organ I instancji dokonał ustaleń w zakresie kryterium terytorialnego, decyzyjno-organizacyjnego oraz finansowego wskazując, że całość spornej nieruchomości "R." była powiązana z majątkiem ziemskim "Z.". Nie może mieć decydującego znaczenia dla wyniku sprawy brak wyodrębnienia prawnego tej nieruchomości a także źródła dochodów jej właściciela, ani też fakt zamieszkiwania w willi "R." właściciela nieruchomości ziemskiej i korzystanie przez niego z parku. Z reguły polskie pałace nie były związane z produkcją rolną, lecz stanowiły integralną część z otaczającymi je parkami, pełniąc typową funkcję mieszkalną. W rozpoznawanej sprawie sam dworek miał właśnie charakter rezydencjalny.

Zebrany materiał dowodowy sprawy nie wskazuje, aby "rządca", powołany do bieżącego zarządzania majątkiem, zamieszkiwał we dworze. W obrębie przedmiotowej willi nie przebywali pracownicy rolni, nie było więc powiązania z siłą roboczą. Właściciel miał decydujący głos w sprawach związanych z funkcjonowaniem gospodarstwa rolnego oraz prawo czerpania pożytków z uprawianej ziemi. Nie zmienia to faktu, że funkcjonowanie gospodarstwa rolnego nie było uzależnione od funkcjonowania przedmiotowej nieruchomości "R." w części, o której mowa w pkt 1 zaskarżonej decyzji.

Minister wskazał również, że zespół dworsko-parkowy, jak wynika z analizy wartości zabytkowych założenia dworsko-parkowego na R., powstał w latach 20-stych XX wieku. Po 1921 roku na stoku F. w sąsiedztwie fabryki mebli wybudowano willę dla dyrektora spółki "Z." inż. S. K."W." to pojęcie, pod którym należy rozumieć dom i jego otoczenie, jako nierozerwalną całość. Dom stanowił centrum kompozycji ogrodowej o charakterze użytkowo-spacerowym. Od 1938 r. zamieszkiwali w nim J. Z. i R. z Ż. Z. Po II wojnie światowej obiekt przeznaczono na siedzibę Państwowego Domu Dziecka. W skład kompozycji wchodzą: aleja dojazdowa, dwór, budynki gospodarcze na północ od dworu, ogród użytkowo-spacerowy ze szpalerami i żywopłotami. Granice ochrony konserwatorskiej obejmują całość zespołu dworsko-parkowego wraz z częścią gospodarczą. Całość założenia ogrodowego otaczają zwarte szpalery grabowe i świerkowe wyznaczające jednocześnie ciągi spacerowe biegnące wokół parku. Na parterze dworu znajdowały się cztery pokoje, dwa salony, jadalnia i jeszcze jedno pomieszczenie o ogólnym przeznaczeniu, na piętrze cztery sypialnie. Z.zatrudniali służbę: kredensowa Z. T. (późniejsza C.), sprowadzony z W. kucharz L., kucharka F. B., lokaj G. W. (później T. S.), ogrodnik B. Z., stangreci: W. C. i J. K. Pracownicy zatrudnieni przy obsłudze mieszkańców dworu "R." zamieszkiwali poza willą w odrębnym budynku mieszkalnym. W willi okresowo zamieszkiwał też W.M. Z. – brat J. Z. oraz teściowa J. Z. – W. Ż., jak i inni jego krewni, a także zatrudniona opiekunka do dzieci.

Z wyjaśnień J. Z., a następnie jego następców prawnych: M. P., E. D., G.B., A. R. oraz M. Z., wynika, że na terenie zespołu dworsko-parkowego stanowiącego część byłej nieruchomości ziemskiej "Z." w O., w granicach, o których mowa w pkt 1 niniejszej zaskarżonej decyzji, nie znajdowały się żadne obiekty potrzebne do funkcjonowania gospodarstwa rolnego. Dwór był wyodrębniony od reszty majątku i nie był z nim w żaden sposób powiązany, pełnił bowiem wyłącznie funkcję mieszkalno-reprezentacyjną. Minister powyższe wyjaśnienia uznał za wiarygodne.

Potwierdzają je m.in. zeznania powołanych w sprawie świadków: M.G. i H.M., które pracowały w przedmiotowej nieruchomości. Wynika z nich jednoznacznie, że rezydencja nie służyła celom gospodarczym związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

Ponadto, w ocenie Ministra, przyznanie wiarygodności ww. wyjaśnieniom jest uzasadnione również w świetle innych dowodów z dokumentów znajdujących się w aktach, które potwierdzają jednoznacznie brak związku funkcjonalnego pomiędzy przedmiotowym zespołem dworsko-parkowym w części działki [...], wydzielonej na wstępnym podziale tej działki w postaci projektowanej działki numer [...] o pow. 0,91 ha oraz projektowanej działki nr [...] (o pow. 0, 10 ha), oznaczonych na kopii aktualnej mapy zasadniczej, stanowiącej załącznik do niniejszej decyzji z pozostałym majątkiem o charakterze rolnym. Z pisma Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w L. Delegatura w Z. z dnia [...] czerwca 2011 r. wynika, że sporny budynek nie posiada "białych kart" i nie figuruje w rejestrze zabytków. Został jednakże wskazany do ujęcia w gminnej ewidencji zabytków pismem z dnia [...] grudnia 2010 r. Prace związane z modernizacją i przebudową oraz wycięciem drzewostanu wymagają opinii Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Akta sprawy zawierają także szereg kopie dokumentacji dotyczącej dworu "R." w Z. Dowody te, w ocenie Ministra, wyłączają przyjęcie, że nieruchomości położone na części działki nr [...], o której mowa w pkt 1. niniejszej decyzji, służyły celom gospodarczym związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

Organ odwoławczy uznał, że sporna nieruchomość wydzielona na wstępnym podziale działki nr [...] w postaci projektowanych działek nr [...] o pow. 0,91 ha i nr [...] o pow. 0,10 ha, pełniła jedynie funkcje mieszkalne. W konsekwencji, nie miała ona charakteru nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym.

Minister wskazał jednocześnie, że pozostałą część przedmiotowej działki nr [...], należy zakwalifikować jako podpadającą pod działanie dekretu. W tym zakresie Minister podzielił stanowisko Wojewody zajęte w zaskarżonej decyzji. Jak wynika ze szkicu założenia dworsko-parkowego na R., co potwierdzają również m.in. wyjaśnienia stron – M. P. i E. D. oraz zeznania powołanych w sprawie świadków – H. M. i M.G. – tereny te obejmują ogrody warzywne, sad oraz pola uprawne. Poza sporem pozostaje więc, że mogły być wykorzystane na cele reformy rolnej.

Organ wskazał, iż mając na uwadze powyższe ustalenia naniesiono granice całej badanej nieruchomości na mapę ewidencyjną a następnie dokonano wstępnego podziału części obszaru nieruchomości ziemskiej pod nazwą "Z." dawnej O., na której zlokalizowany był zespół parkowo-dworski zwany "R." na jego części podpadające i nie podpadające pod działanie dekretu. Minister wskazał, że w tym zakresie sporządzona została opinia geodety uprawnionego W K. Załącznik nr [...] do tej opinii - kopia aktualnej mapy zasadniczej dawnego zespołu parkowo-dworskiego "R." z wkreślonym wstępnym projektem podziału – stanowi integralną część zaskarżonej decyzji. Organ wskazał, iż według wstępnego podziału działki nr [...] wydzielono teren dawnego zespołu dworsko-parkowego nie podpadający pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, tj. działkę nr [...] o pow. 0,91 ha, składający się aktualnie z terenów budowlanych, terenów zabudowanych na gruntach rolnych i części terenów rolnych oraz działkę nr [...]o pow. 0, 10 ha (łącznik z historyczną aleją R., która pozostałą część nieruchomości podzieliła na dwie działki o numerach [...] i [...]). Zaznaczone na wstępnym projekcie podziału wchodzące w skład dawnego zespołu działki nr [...] (o pow. 2,62 ha) i nr [...] (o pow. 1,67 ha) obejmują dawne tereny rolne (tj. ogrody warzywne, sad oraz pola uprawne) i jako takie podpadały pod działanie dekretu.

Skargi na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł Powiat Z. oraz M. Z., M. P., E. D., G. B. i A. R.

Powiat Z. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów postępowania, w szczególności art. 77 § 2 i art. 80 k.p.a. poprzez nieustalenie, czym w istocie była tzw. willa mieszkalna posadowiona – R., czy był to zespół pałacowo-parkowy, dworek czy też folwark. Skarżący zaznaczył, że doszło do pominięcia kluczowego faktu, że na przedmiotowej nieruchomości znajdowały się budynki gospodarcze, tj. stajnia dla koni przeznaczonych do prac polowych, kurnik, wozownia oraz drwalka zgodnie ze znajdującym się w aktach przedmiotowej sprawy "Wykazem inwentarza ruchomego znajdującego się na terenie b. O." wg stanu na dzień [...] stycznia 1945 r. poz. od 26 do 38.

Skarżący zarzucił także wskazanej decyzji naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu poprzez błędne uznanie, że zabudowana nieruchomość o charakterze mieszkalnym, nie podpadała pod działanie tego przepisu.

Skarżący podniósł, że cele reformy rolnej określone w art. 1 dekretu nie stały na przeszkodzie przejęciu nieruchomości ziemskiej, na której stały pałace z ogrodami czy zespoły dworsko-parkowe. Organ pominął istotne zeznania świadków, którzy potwierdzili istnienie na nieruchomości ogrodu warzywniczego i sadu owocowego oraz bliskie sąsiedztwo pastwisk, pól i łąk folwarku. Zeznania te mają istotne znaczenie w sprawie, co potwierdza także Wojewoda w decyzji z dnia [...] stycznia 2012 r. Na nieruchomości znajdowała się stajnia, w której trzymano konie przeznaczone do prac polowych. Powyższe dowodzi niezbicie, że nieruchomość miała charakter rolny.

Bezzasadne jest uzależnianie charakteru rolniczego nieruchomości od zamieszkiwania we dworze rządcy powołanego do zarządzania majątkiem. Każdą bowiem decyzję wiążącą się z codziennym funkcjonowaniem folwarku podejmował właściciel, który bezsprzecznie we dworze stale zamieszkiwał. Sporna nieruchomość została wydzielona dopiero na etapie postępowania odwoławczego na wstępnym podziale działki nr [...] w postaci projektowanych działek nr [...] o pow. 0,91 ha i nr [...] o pow. 0,10 ha, co skarżący podważa.

Nie można orzec, że projektowane działki, a więc takie, które faktycznie nie istniały w dacie wejścia w życie dekretu i nadal nie istnieją, nie podlegały jego działaniu jak np. projektowana działka nr [...] (0,91 ha) i nr [...] (o pow. 0,10 ha), zaś działki o nr [...] i [...] podlegały działaniu przedmiotowego dekretu.

W skardze złożonej przez M. Z., M. P., E. D., G. B. i A. R. decyzję zaskarżono jedynie w części, tj. w jej pkt 2, zarzucając jej naruszenie w tej części:

‒ art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN poprzez błędne uznanie, że niezabudowana część zabudowanej nieruchomości stanowiąca część założenia ogrodowego o charakterze użytkowo-spacerowym, nie posiadająca związku funkcjonalnego z gospodarstwem rolnym, podpadała pod działanie tego przepisu;

‒ art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 75 § 1 k.p.a. poprzez ich błędne zastosowanie, tj. błędną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a to:

‒ błędną ocenę opinii biegłego geodety W. K. z grudnia 2014 r. w zakresie w jakim biegły dokonał ustalenia jaka część nieruchomości podpadała pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej na podstawie szkicu założenia dworsko-parkowego na R. wykonanego w 1978 r. przez M. K., tj. sporządzonego ponad 30 lat po dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jednocześnie pomijając Plan gruntów folwarku Z. do Dóbr O. należących z 1935 r., z których porównania wynika inny obszar zajmowany przez założenie ogrodowe o charakterze użytkowo-spacerowym, a także znajdujące się w aktach sprawy fotografie załączone do akt przez skarżących, a w konsekwencji pominięcie, że w skład założenia ogrodowego wchodził dziedziniec paradny i kolisty gazon oraz że w dacie wejścia w życie dekretu nie istniały otoczone szpalerem drzew "ogrody warzywne" ujęte na Szkicu założenia dworsko-parkowego na R. wykonanym w 1978 r.;

‒ pominięcie szkicu założenia dworsko-parkowego na R. wykonanego w 1978 r. przez M. K. w zakresie w jakim szkic ten zawiera oznaczenie i położenie dziedzińca paradnego przed fasadą dworu wraz z dawnym kolistym gazonem i aleją wiodącą przed podjazd, który w latach powojennych uległ zniekształceniu;

‒ pominięcie "Programu konserwatorskiego dla założenia dworsko-parkowego na R., Z. 1995, zgodnie z którym: układ przestrzenny całego zespołu wraz z aleją dojazdową zachowany jest bardzo dobrze, funkcja przypisana obiektowi w latach powojennych okazała się sprzyjająca dla zachowania wszystkich szpalerów, alei i żywopłotów, szkodą dla zabytkowego charakteru frontowej części założenia stało się jednak zniekształcenie dziedzińca paradnego przed fasadą dworu, nieczytelny jest dawny kolisty gazon i aleja wiodąca przed podjazd, a pozostałością alei jest fragment ogrodzenia obsadzonego krzewami bzu;

‒ pominięcie fotografii znajdujących się w aktach sprawy, tj. w szczególności na k. 465 fotografii nr 18. Z., R., Pałacyk z założeniem alei od wschodu, a także fotografii zawnioskowanych przez skarżących opisanych "R. lata 30- XX wieku", na których widoczny jest podjazd z gazonem i samochodami zaparkowanymi przed domem, na których wyraźnie widać, że po stronie południowej gazonu nie ma żadnych ogrodów warzywnych, a zatem musiały one powstać po przejęciu przez Skarb Państwa, a także widać młode drzewa, które następnie utworzyły szpaler oznaczony na Szkicu założenia dworsko-parkowego na R. wykonanym w 1978 r. przez M. K.;

‒ pominięcie Planu gruntów folwarku Z. do Dóbr O. należących z 1935 r., którego analiza wskazuje, że biegły W. K. nieprawidłowo zakwalifikował teren przed domem (po jego południowo-wschodnie części) jako tereny ogrodów.

Powyższe, zdaniem skarżących, spowodowało błędne ustalenie powierzchni i granic obszaru działki ewidencyjnej nr [...] w ark. 2 nie podpadającego pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez błędne uznanie, że część tej działki oznaczona jako projektowane do wydzielenia działki ewidencyjne nr [...] i [...] (ich część) ulegała przejęciu na rzecz Skarbu Państwa i w konsekwencji błędne zastosowanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN.

Skarżący wnieśli o uchylenie pkt 2 zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skarżący podnieśli, iż Minister błędnie ustalił "granice" zdefiniowanego zespołu parkowo-dworskiego w R., pomijając przynależące do tej kategorii części nieruchomości objętej postępowaniem, znajdujące się na projektowanych do podziału działkach ewidencyjnych nr [...] i [...].

Organ naruszył art. 7, art.77 § 1 i art. 80 k.p.a. Pominął bowiem powołane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji okoliczności, tj. że: dom zaprojektowany przez architekta J. K. w "stylu dworkowym" stanowił centrum kompozycji ogrodowej o charakterze użytkowo-spacerowym, która wyznacza przyjęty przez organ odwoławczy w pkt 1 zaskarżonej decyzji obszar nie podpadający pod działanie dekretu; w skład ww. kompozycji ogrodowej o charakterze użytkowo-spacerowym wchodzą: aleja dojazdowa, dwór, budynki gospodarcze na północ od dworu (wozownia, stajnia, budynek mieszkalny pracowników); ogród użytkowo-spacerowy ze szpalerami i żywopłotami, całość założenia ogrodowego otaczają zwarte szpalery grabowe i świerkowe wyznaczające jednocześnie ciągi spacerowe biegnące wokół parku; do założenia ogrodowego należy aleja dojazdowa i reprezentacyjny gazon z podjazdem.

Zdaniem skarżących, w sposób oczywisty, projektowany podział działki ewidencyjnej nr [...] nie uwzględnia w częściach wyłączonych spod działania dekretu, choćby wskazanego na szkicu założenia dworsko-parkowego na R., wykonanego w 1978 r., gazonu wraz z podjazdem i szpaleru akacjowo-świerkowego po wschodniej stronie gazonu. Nie uwzględnia także elementów uwiecznionych na fotografiach nieruchomości znajdujących się w aktach sprawy.

Również z porównania Planu gruntów folwarku Z. do Dóbr O. z 1935 r. oraz stanowiącej załącznik do decyzji Ministra z dnia [...] stycznia 2015 r. kopii aktualnej mapy zasadniczej dawnego Terenu zespołu parkowo-dworskiego "Z." z wkreślonym wstępnym projektem podziału widać, że ww. zespół (na mapie z 1935 r.) obejmuje obszar prostokąta, którego wschodnia granica przebiega na takiej samej długości jak granica zachodnia projektowanej działki ewidencyjnej [...], aż do alei podjazdowej i za nią – a nie urywa się za budynkiem oznaczonym 2m (8A), jak to ma miejsce na kopii aktualnej mapy zasadniczej z wstępnym projektem podziału. Widać także, że obszar przed domem jest znacznie większy niż w projektowanej działce [...], uwzględniając dziedziniec paradny i kolisty gazon.

Biegły geodeta W. K. w opinii z grudnia 2014 r. oparł się w całości na szkicu założenia dworsko-parkowego na R. wykonanym w 1978 r. przez M. K., tj. ponad 30 lat po dacie wejścia w życie dekretu. Zgodnie z tym szkicem, na włączonym do działek ewidencyjnych o numerach [...] i [...], które miały podpadać pod działanie dekretu, południowo-wschodnim fragmencie tego założenia znajdują się "ogrody warzywne" otoczone szpalerem akacjowo-świerkowym lub świerkowym (osłonowym) – oznaczenie nr 2 na szkicu. Jednocześnie jednak geodeta nie uwzględnił oznaczonego na tym szkicu kolistego gazonu, a także nie uwzględnił – pomimo wskazania go w opinii – Planu gruntów folwarku Z. do Dóbr O. z 1935 r., na którym te "ogrody warzywne nie są uwzględnione".

Zdaniem skarżących, nie można przyjąć, żeby "ogrody warzywne" oznaczone na szkicu założenia dworsko-parkowego na R. wykonanym w 1978 r. przez M. K., ze względu na ich powierzchnię i położenie między szpalerami drzew, mogły być efektywnie wykorzystywane na cele reformy rolnej. Dobrze obrazują to fotografie znajdujące się w aktach sprawy (w szczególności na k. 465 fotografia nr 18, Z., R., Pałacyk z założeniem alei od wschodu, a także fotografie skarżących opisane "R. lata 30-te XX wieku"). Jest na nich widoczny podjazd z gazonem i samochodami zaparkowanymi przed domem, na których wyraźnie widać, że po stronie południowej gazonu nie ma żadnych ogrodów warzywnych. Zatem musiały one powstać po przejęciu przez Skarb Państwa. Widać także młode drzewa, które następnie utworzyły szpaler oznaczony na Szkicu założenia dworsko-parkowego na R. wykonanym w 1978 r. przez M. K.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 25 września 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 405/15, stwierdził, że skarga M. Z., M. P., E. D., G.B. oraz A. R. a także Powiatu Z. w części dotyczącej pkt 2 zaskarżonej decyzji zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja w tej części została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i 80 w związku z art. 75 § 1 ustawy z dnia 13 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267), co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Oddaleniu podlega natomiast skarga Powiatu Z. w części dotyczącej pkt 1 zaskarżonej decyzji, gdyż, w ocenie Sądu, zaskarżona decyzja w tej części nie narusza prawa materialnego ani procesowego.

Kontrolowaną decyzją organ odwoławczy, działając w oparciu o art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., uchylił w całości decyzję organu pierwszej instancji orzekającą o tym, iż zabudowana nieruchomość oznaczona obecnie w ewidencji gruntów obrębu I Zwierzyniec numerem działki [...] o powierzchni 5,3042 ha, stanowiąca część byłej nieruchomości ziemskiej "Z." w O., podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) ww. dekretu oraz orzekł w pkt 1, iż projektowane działki nr [...] (o pow. 0,91 ha) i nr [...] (o pow. 0,10 ha) wydzielone na wstępnym podziale działki nr [...], stanowiącej część byłej nieruchomości ziemskiej "Z." w O.– nie podpadały pod działanie przepisów dekretu, a w pkt 2, iż projektowane działki nr [...] i nr [...] o łącznej pow. 4,29 ha, wydzielone na wstępnym podziale działki nr [...] stanowiącej część byłej nieruchomości ziemskiej "Z." w O. – podpadały pod działanie przepisów dekretu.

Źródłem sporu w niniejszej sprawie jest ustalenie, czy dana nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa, w sytuacji gdy, w ocenie wnioskodawców, nieruchomość ta nie miała charakteru rolnego w dacie przejęcia.

Zdaniem Sądu I instancji przedmiotowa nieruchomość została przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13). Na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, mające charakter rolniczy, a więc takie nieruchomości, które mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, pod warunkiem, że stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych i o ile ich rozmiar łączny przekraczał powierzchnię wskazaną w tym przepisie.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 dekretu, z dniem wejścia w życie tego aktu wszystkie nieruchomości ziemskie nim objęte przeszły z mocy samego prawa (ex lege) bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa. Dekret wywołał więc skutki rzeczowe w postaci przejścia wymienionych w nim nieruchomości z mocy prawa na własność Państwa. Z kolei § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. stanowi podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Wykładnia powyższych przepisów powinna być dokonywana przy założeniu, iż materia regulowana dekretem, dotycząca przejęcia majątków ziemskich dla realizacji celów reformy rolnej bez odszkodowania, wymaga ścisłej interpretacji jego przepisów jako uregulowań szczególnych. Również treść art. 2 Konstytucji RP w zakresie, w jakim wymaga od orzekających organów państwowych spełniania wymogów demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, a także standardy przyjęte w art. 1 Protokołu Dodatkowego do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), odnoszące się do poszanowania mienia.

Chociaż powyższe przepisy nie obowiązywały w czasie, gdy dekret PKWN był ustanawiany i wchodził w życie oraz gdy na jego podstawie dochodziło do przejmowania nieruchomości ziemskich na rzecz Skarbu Państwa, to niezależnie od tego, w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, powyższy standard interpretacyjny powinien znajdować zastosowanie także w odniesieniu do wykładni art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN, w kontekście orzekania o tym, czy nieruchomość ziemska podlegała działaniu przepisu dekretu, na podstawie którego nieruchomości ziemskie o wskazanym tam areale przechodziły na własność Skarbu Państwa bezzwłocznie, bezwarunkowo i bez żadnego odszkodowania.

Zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania przepisów dekretu PKWN ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". W orzecznictwie sądowym, ugruntował się pogląd, zgodnie z którym na gruncie art. 2 dekretu, na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a), b), c), d) i e) dekretu. Według Trybunału Konstytucyjnego uchwale z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/99, OTK z 1990 r., poz. 26, s. 174), pod pojęciem "nieruchomość ziemska" używanym w dekrecie należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

Organy muszą zatem ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź – w przypadku braku takiego stwierdzenia – czy były funkcjonalnie związane z nieruchomością ziemską. Związek funkcjonalny należy rozumieć jako możliwość prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie.

Sąd I instancji podzielił stanowisko organu odwoławczego o braku związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko – parkowym w R. a rolniczą częścią majątku Z. Rozdzielność tej części nieruchomości od pozostałej części majątku o charakterze rolnym potwierdziły, w ocenie Sądu, zebrane w sprawie dowody, szczegółowo powołane przez organ odwoławczy i zgromadzone w aktach administracyjnych sprawy – w tym zeznania świadków oraz wyjaśnienia stron. Dowody te potwierdzają, iż przedmiotowy zespół dworsko-parkowy pełnił wyłącznie funkcję mieszkalną.

Wbrew twierdzeniom Powiatu Z., o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a majątkiem o charakterze rolnym nie może świadczyć istnienie związku podmiotowego w osobie właściciela nieruchomości czy istnienie powiązań finansowych z pozostałą nieruchomością ziemską. Powiązania podmiotowe, finansowe czy terytorialne zespołów dworsko-parkowych z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie mogą przesądzać o istnieniu związku funkcjonalnego. Nie ma nawet znaczenia, czy zespół taki został fizycznie oddzielony od zabudowań gospodarczych. Podsumowując, decydującego znaczenia dla ustalenia związku funkcjonalnego pomiędzy częścią dworsko – parkową a "rolniczą" częścią nieruchomości nie mogą mieć fakt zamieszkania przez właściciela na części dworsko-parkowej czy źródła dochodów tego właściciela.

Z zebranych w sprawie dowodów wynika, że wszelka działalność rolnicza odbywała się poza częścią mieszkalną. Nieruchomość rolna w żaden sposób nie korzystała z nieruchomości dworsko-parkowej i funkcjonowała w pełni samodzielnie. Dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego kompleks dworsko-parkowy był więc całkowicie zbędny. Część pałacowo-parkowa mogła funkcjonować całkowicie samodzielnie, bez gospodarstwa rolnego, służąc jako miejsce zamieszkania dla rodziny właściciela i pełniąc funkcje mieszkalne i wypoczynkowe.

Chybiony jest zarzut Powiatu Z. dotyczący naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Za nietrafny Sąd uznał również zarzut Powiatu naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 77 § 2 i art. 80 k.p.a. Jak wskazano powyżej, organ dokonał ustaleń koniecznych do stwierdzenia istnienia lub braku związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko – parkowym w R. a częścią rolną majątku. Wskazał fakty, które uznał za udowodnione i dowody, na których się oparł, a ocena zebranego materiału dowodowego nie nosi cech dowolności. Stawiając zarzut błędnego ustalenia przez organ, wbrew zeznaniom świadków, iż na nieruchomości nie znajdowały się żadne obiekty potrzebne do funkcjonowania gospodarstwa rolnego, skarżący Powiat nie wskazał na zeznania świadków mające potwierdzać ten zarzut, co czyni go gołosłownym.

Okoliczności, iż na nieruchomości znajdowała się stajnia, w której trzymano konie do prac polowych, nie potwierdza całokształt materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. Jak wynika z zeznań M. P. w stajni były jedynie konie pod wierzch i do bryczki, ponadto że Z. zatrudniali dwóch stangretów.

Chybiony jest zarzut Powiatu co do niemożności orzekania przez organ w odniesieniu do działek, które nie istniały w dacie wejścia w życie dekretu i nadal nie istnieją. W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości możliwość orzekania przez organ administracji na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w odniesieniu do części działek ewidencyjnych, pod warunkiem że przedmiot rozstrzygnięcia zostanie sformułowany w sposób precyzyjny i pozwalający na jego identyfikację zgodnie z wnioskiem osób uprawnionych.

Sąd I instancji nie podzielił stanowiska Ministra, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy prowadzi w sposób jednoznaczny do wniosku, iż sporna nieruchomość wydzielona po wstępnym podziale działki nr [...] w postaci projektowanych działek nr [...]i nr [...] w całości podpadała pod działanie przepisów dekretu (pkt 2 zaskarżonej decyzji).

Ustalając granice zespołu dworsko-parkowego nie podpadającego pod działanie przepisów dekretu, Minister naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w związku z art. 75 § 1 k.p.a. poprzez błędną ocenę wartości dowodowej zebranego materiału dowodowego i pominięcie części materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Postępowanie administracyjne prowadzone na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. jest postępowaniem prowadzonym w trybie zwykłym. Organ nie może pominąć konieczności ustalenia stanu faktycznego w zakresie rolniczego charakteru, lokalizacji i faktycznego sposobu wykorzystania nieruchomości objętych wnioskiem na określone daty, tj. na dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (13 września 1944 r.) lub przed dniem 1 września 1939 r., jeśli po wybuchu II wojny światowej doszłoby do zasadniczych zmian w funkcjonowaniu nieruchomości ziemskiej (np. zniszczenie, utrata rynków zbytu na produkty wytwarzane w nieruchomości ziemskiej, śmierć właściciela).

Obowiązkiem organu było ustalenie pierwotnego, tj. na dzień 13 września 1944 r., układu przestrzennego zespołu dworsko – parkowego w R. Ustalając granice ww. zespołu, Minister oparł się na opinii geodety uprawnionego W. K. z grudnia 2014 r. Analiza ww. opinii prowadzi do wniosku, że geodeta dokonał określenia granic nieruchomości na mapie ewidencyjnej z zaznaczeniem wskazanych przez organ części podlegających i niepodlegających przejęciu na cele reformy rolnej wyłącznie w oparciu o Szkic założenia dworsko-parkowego na R. wykonanego w 1978 r. przez M. K. Jest to dokument wykonany dopiero trzydzieści lat po wejściu w życie dekretu o reformie rolnej. Ze znajdującego się w aktach sprawy Planu gruntów folwarku Z. do dóbr O. z 1935 r. wynika, iż zespół dworsko-parkowy obejmował kształt prostokąta, którego wschodnia granica przebiegała na takiej samej długości jak granica zachodnia projektowanej działki nr [...] aż do alei dojazdowej i poza nią.

Okoliczności tych nie uwzględnia, w ocenie Sądu, wstępny projekt podziału nieruchomości, gdzie granica wschodnia projektowanej działki nr [...] skręca zaraz za budynkiem oznaczonym na wykonanej przez geodetę mapie literą 2m ([...]). Na ww. planie gruntów folwarku Z. z 1935 r. widać także, że obszar przed willą R. (budynek 8) jest większy niż obszar uwzględniony przez geodetę na projektowanej działce nr [...]. Jak zaś wynika z Programu konserwatorskiego dla założenia dworsko-parkowego R., zespół dworsko-parkowy R. miał charakter niewielkiej rezydencji wiejskiej.

Stanowił on wyodrębnioną w krajobrazie przestrzenną całość o spójnej kompozycji, w której skład wchodziły: aleja dojazdowa, dwór, budynki gospodarcze na północ od dworu (wozownia, stajnia, budynek mieszkalny pracowników), ogród użytkowo-spacerowy ze szpalerami i żywopłotami, naśladujący ogrody "włoskie" zakładane w Polsce w XVII i XVIII w. Granice ochrony konserwatorskiej obejmują całość zespołu dworsko- parkowego wraz z częścią gospodarczą. Całość założenia ogrodowego otaczały zwarte szpalery grabowe i świerkowe wyznaczające jednocześnie ciągi spacerowe biegnące wokół parku.

Aleja dojazdowa i reprezentacyjny gazon z podjazdem (zniekształcony w latach powojennych) dobrze eksponowały fasadę dworu z ryzalitem zwieńczonym trójkątnym szczytem i 4-kolumnowym gankiem z tralkowym tarasem na piętrze. Forma frontowego ganku z tarasem wzbogacała bryłę dworu. Dom zaprojektowany przez architekta J. K. w "stylu dworkowym" stanowił centrum kompozycji ogrodowej o charakterze użytkowo-spacerowym. W skład kompozycji wchodził ogród użytkowo-spacerowy ze szpalerami i żywopłotami, a całość założenia ogrodowego otaczały zwarte szpalery grabowe i świerkowe. Zaś fasadę dworu dobrze eksponowała aleja dojazdowa i reprezentacyjny gazon z podjazdem (zniekształcony w latach powojennych). Istnienie przed willą R. wspomnianego wyżej gazonu wraz z zabytkowym podjazdem potwierdzają również znajdujące się w aktach sprawy fotografie z lat 30-tych XX wieku.

W ocenie Sądu I instancji, projektowany podział działki ewidencyjnej nr [...], w części wyłączonej spod działania dekretu o reformie rolnej, nie uwzględnia wskazanych wyżej okoliczności – choć kwestię prawidłowego ustalenia granic przedmiotowego zespołu dworsko-parkowego konsekwentnie podnosili skarżący już na etapie sporządzania opinii przez geodetę W. K.

Błędna ocena przez organ wartości dowodowej opinii geodety W. K. i pominięcie części zebranego materiału dowodowego spowodowało naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w związku z art. 75 § 1 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i z tego powodu konieczne stało się uchylenie pkt 2 zaskarżonej decyzji.

Powiat Z. w Z. wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego skargę kasacyjną od wyroku z dnia 25 września 2015 r.

Orzeczeniu Sądu I instancji skarżący kasacyjnie zarzucił naruszenie przepisów postępowania:

‒ art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 8 i 11 k.p.a. wobec dostrzeżenia przez Sąd, że zaskarżona decyzja, została oparta na opinii, której treść Sąd sam zakwestionował i zdecydował się na uchylenie zaskarżonej decyzji jedynie w punkcie 2, tym samym pozostawiając wadliwą decyzję w punkcie 1 w obrocie prawnym, co wobec kwestionowanego kluczowego dowodu, jest nie do zaakceptowania w państwie prawa i narusza zasadę zaufania oraz przekonywania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tym samym Sąd winien był, sprawując kontrolę legalności, zastosować środek określony w ustawie i uchylić zaskarżoną decyzję na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a.

‒ art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Sąd I instancji nie zastosował środka określonego w ustawie, mimo że zebrany przez organ materiał dowodowy okazał się być niewystarczający i budzący wątpliwości w zakresie charakteru rolniczego nieruchomości lub jego braku, które przy uzupełnieniu materiału dowodowego w postaci przesłuchania stron, mogłyby prowadzić do odmiennego rozstrzygnięcia ustaleń pkt 1 decyzji.

Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Skarżący wniósł także o zasądzenie kosztów postępowania.

Skarżący kasacyjnie podkreślił, że w niniejszej sprawie to właśnie błędna ocena wartości dowodowej opinii geodety i pominięcie części zebranego materiału dowodowego spowodowało naruszenie przez organ przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa w związku z art. 75 § 1 kpa, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i z tego powodu konieczne stało się uchylenie pkt 2 zaskarżonej decyzji przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.

Wadliwie sporządzona opinia jest w sprawie kluczowym dokumentem.

Sąd I instancji powinien uchylić także pkt 1 zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w którym to punkcie organ orzekł, iż projektowane działki nr [...] i nr [...] wydzielone na wstępnym podziale działki nr [...] nie podlegały działaniu dekretu PKWN.

Projektowane działki powstały na podstawie zakwestionowanej opinii, co jest nie do zaakceptowania w państwie prawa i narusza zasadę zaufania oraz przekonywania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Utrzymanie w mocy punktu 1 decyzji Ministra sprawia, że wyrok jest sprzeczny sam w sobie i na tym etapie niewykonalny. Nie wiadomo, w jakim zakresie Sąd I instancji podważył treść opinii i zakwestionował materiały źródłowe, na podstawie których została wydana opinia.

Sąd nie rozstrzygnął, czy opinia sporządzona na podstawie wadliwych materiałów źródłowych została zakwestionowana, czy też do uchylenia pkt 2 decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi przyczyniła się błędna ocena wartości dowodowej opinii geodety.

Sąd winien zastosować środek określony w ustawie i uchylić zaskarżoną decyzję w całości na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. Pozostawienie w mocy pkt 1 decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi jest w ustalonym stanie faktycznym bezpodstawne.

Zasadne jest, zdaniem skarżącego kasacyjnie, pytanie dlaczego Sąd pierwszej instancji nie zdecydował się na uchylenie pkt 1 decyzji, w której Minister orzekł, że projektowane działki nr [...] (o pow. 0,91 ha) i nr [...] (o pow. 0,10 ha) wydzielone na wstępnym podziale działki nr [...] w ark. 2 o pow. 5,3042 ha, dla której Sąd Rejonowy w Z. VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi Księgę Wieczystą nr [...], stanowiącej część byłej nieruchomości ziemskiej "Z.", nie podlegają pod działanie dekretu PKWN.

Sąd nie wskazał, w jakim zakresie organ rozstrzygający w przedmiocie reformy rolnej dokonał niewłaściwej oceny wartości dowodowej sporządzonej opinii. Kluczowy dowód, jakim jest opinia, stanowi integralną całość i była wydawana w stosunku do całej nieruchomości.

Minister w wydanej decyzji w punkcie 1 orzekł, że nieruchomość, na której posadowiony jest zespół pałacowo-dworkowy, nie podlegała dyspozycji normy wyrażonej w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN, ale również w tym samym punkcie orzekł (na podstawie opinii) o wstępnym podziale działki [...] w postaci projektowanych działek nr [...] pow. 0,91 ha i nr [...] o pow. (0,10 ha). Skoro projektowany podział działki nr [...] w części wyłączonej spod działania dekretu o reformie rolnej nie uwzględnia okoliczności świadczących o rolniczym charakterze nieruchomości, to nie można dać wiary, że w utrzymanym w mocy pkt 1 decyzji Ministra charakter nieruchomości został ustalony właściwie.

M. Z., M. P., E. D., G. B. i A. R., wnieśli odpowiedź na skargę kasacyjną, domagając się jej oddalenia. W odpowiedzi na skargę kasacyjną podkreślono, iż argumentacja zawarta w skardze kasacyjnej sprowadza się do forsowania twierdzenia o wyjątkowej roli opinii biegłego w niniejszej sprawie. Jednak przepisy o postępowaniu administracyjnym nie wprowadzają hierarchii dowodów.

Z treści zaskarżonego wyroku można wywnioskować czy Sąd podważa ocenę wartości dowodowej opinii biegłego, czy też ma na myśli "wadliwe materiały źródłowe", na podstawie których powstała. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku mowa jedynie o "błędnej ocenie wartości dowodowej opinii". Sąd nie zakwestionował wartości dowodowej materiałów źródłowych, a poddał pod wątpliwość prawidłowość wykonania samej opinii.

Skarżący kasacyjnie w toku postępowania nie przedstawił żadnych dowodów, które pozwalałyby podważyć wiarygodność przedłożonych środków dowodowych. Sąd I instancji prawidłowo ustalił, iż wszelka działalność rolnicza odbywała się poza częścią rezydencjonalną, a nieruchomość rolna w żaden sposób nie korzystała z nieruchomości dworsko-parkowej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionych podstawach.

Istota sporu sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na pytanie o trafność rozstrzygnięcia Sądu Wojewódzkiego uchylającego mocą zaskarżonego wyroku – jedynie punkt 2 decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2015 r., stwierdzającej, że projektowane działki nr [...] i nr [...] o łącznej powierzchni 4,29 ha podpadały pod działanie przepisów dekretu, w sytuacji gdy Sąd zakwestionował prawidłowość wstępnego projektu podziału nieruchomości wydzielającego te działki oraz działki, które nie podpadały pod działanie przepisów dekretu (działki nr [...] i nr [...]).

Rozważając tę kwestię, przypomnieć należy, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powołał się na przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., który stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw p., p. i ś., jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie dekretu, tj. z dniem 13 września 1944 r.

Przepisy wykonawcze do tego dekretu, tj. rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. w § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez stronę wniosku o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Rozstrzygnięcie w sprawach, w których wniosek taki został złożony zapadało w myśl § 5 omawianego rozporządzenia w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało stronom prawo odwołania do organu wyższego stopnia. Jednakże złożenie wniosku w trybie § 6 rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Państwa nieruchomości.

Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) powodowało skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa (por. wyrok NSA z 1 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OSK 176/10, dostępny w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W rozpatrywanej sprawie wspomniane skutki rzeczowe należałoby wiązać z rozstrzygnięciem zawartym w punkcie 1 zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdzającym, że projektowane działki o numerach ewidencyjnych [...]oraz [...]nie podpadały pod działanie przepisów dekretu. Sąd I instancji, uchylając punkt 2 rozstrzygnięcia decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, stwierdził jednak, iż w sposób wadliwy – z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. – zostały ustalone granice zespołu dworsko-parkowego niepodpadającego pod działanie przepisów dekretu. Sąd ten nie podzielił w tym zakresie stanowiska Ministra, iż materiał dowodowy zgromadzony w sprawie w sposób jednoznaczny prowadzi do wniosku, iż sporna nieruchomość wydzielona po wstępnym podziale działki nr [...] w postaci projektowanych działek nr [...] i nr [...] w całości podpadała pod działanie przepisów dekretu.

W sprawie koniecznym stało się zatem ponowne przeanalizowanie materiału dowodowego i sporządzenie nowego wstępnego projektu podziału przedmiotowej nieruchomości o numerze ewidencyjnym [...], który to podział winien ustalić w sposób prawidłowy granice zespołu dworsko-parkowego niepodpadającego pod działanie dekretu. Sytuacja ta powoduje konieczność wyeliminowania z obrotu prawnego nie tylko punktu drugiego, lecz również punktu pierwszego decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 29 stycznia 2015 r., na co trafnie zwraca uwagę skarżący kasacyjnie Powiat Z., na tym etapie postępowania istnieją bowiem uzasadnione wątpliwości co do prawidłowości wyznaczenia granic zespołu dworsko-parkowego niepodpadającego pod działanie dekretu.

W świetle powyższych wywodów okazały się trafne zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 8, art. 11, art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny postanowił, opierając się na art. 188 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, rozpoznać skargi Powiatu Z. oraz M. Z., M. P., E.D., G. B. i A. R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2015 r. Rozpoznając skargi, Naczelny Sąd Administracyjny podzielił pogląd Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi o braku związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko – parkowym w R. a rolniczą częścią majątku Z. W szczególności, rozdzielność tej części nieruchomości od pozostałej części majątku o charakterze rolnym potwierdziły, w ocenie Sądu, zebrane w sprawie dowody, szczegółowo powołane przez organ odwoławczy i zgromadzone w aktach administracyjnych sprawy – w tym zeznania świadków oraz wyjaśnienia stron. Dowody te potwierdzają, iż przedmiotowy zespół dworsko-parkowy pełnił wyłącznie funkcję mieszkalną (rezydencjalną). Z uwagi jednak na wskazaną wadliwość wyznaczenia granic zespołu dworsko-parkowego, niepodpadającego pod działanie dekretu, koniecznym stało się uchylenie całej zaskarżonej decyzji.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ, po przeanalizowaniu całości materiału dowodowego, dokona oceny tego, jaka część przedmiotowej nieruchomości stanowiącej działkę o numerze ewidencyjnym [...] nie podpadała pod działanie przepisów dekretu i stosownie do poczynionych ustaleń sporządzi wstępny projekt jej podziału. Przy dokonywaniu tej oceny organ w szczególności winien rozważyć argumenty odnoszące się do kwestii wadliwości opinii geodety W. K., podnoszone przez następców prawnych J. Z.

Reasumując, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżony wyrok a także uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 29 stycznia 2015 r. Sąd odstąpił od zasądzenia kosztów postępowania sądowego w całości na podstawie art. 206 P.p.s.a.