Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 152/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-04-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6209 Inne o symbolu podstawowym 620
638  Sprawy egzekucji administracyjnej;  egzekucja obowiązków o charakterze niepieniężnym
Hasła tematyczne: Ochrona zdrowia
Skarżony organ: Minister Zdrowia
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie organu admininstracji
Powołane przepisy: article: art. 5 ust. 1, 2, art. 17 ust. 1, 2 , 10, 11
journal: Dz.U. 2018 poz 151
law: Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi - tekst jedn.
article: § 1, § 4, § 5
journal: Dz.U. 2022 poz 2172
law: Rozporządzenie Ministar Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych - t.j.
article: art. 31 ust. 2, 3, art. 47, art. 87
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Skoczylas Sędzia NSA Zbigniew Czarnik (spr.) Sędzia del. WSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz Protokolant Monika Majak po rozpoznaniu w dniu 11 kwietnia 2024 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej J. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 kwietnia 2020 r. sygn. akt VII SA/Wa 377/20 w sprawie ze skargi J. K. na postanowienie Ministra Zdrowia z dnia 13 grudnia 2019 r. nr ZPŚ.637.621.2019 w przedmiocie nałożenia grzywny w celu przymuszenia 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości; 2. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z 30 sierpnia 2019 r. znak: WFB.VI.3151.174.2017-2; 3. zasądza od Ministra Zdrowia na rzecz J. K. 1020 (jeden tysiąc dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA lub sąd pierwszej instancji) wyrokiem z 21 kwietnia 2020 r. sygn. akt VII SA/Wa 377/20 oddalił skargę J.K. (dalej: skarżąca) na postanowienie Ministra Zdrowia z 13 grudnia 2019 r. w przedmiocie nałożenia grzywny w celu przymuszenia.

Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy:

Wojewoda Kujawsko-Pomorski (dalej: wojewoda) postanowieniem z 30 sierpnia 2019 r. nałożył na skarżącą grzywnę w wysokości 1000 zł w celu przymuszenia do wykonania obowiązku polegającego na poddaniu małoletniej córki skarżącej tj. urodzonej 11 marca 2016 r. A.K., obowiązkowym szczepieniom ochronnym, zgodnie z tytułem wykonawczym z 28 lipca 2017 r. wystawionym przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Toruniu. Jednocześnie wojewoda wezwał do wykonania obowiązku wskazanego w tytule wykonawczym w terminie 90 dni od dnia doręczenia postanowienia i dodatkowo obciążył skarżącą opłatą w wysokości 68 zł za czynności egzekucyjne.

Zaskarżonym postanowieniem Minister Zdrowia, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 z późn. zm.; dalej: k.p.a.) oraz art. 119 § 1 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2019 r., poz. 1438 z późn. zm.; dalej: u.p.e.a.), utrzymał w mocy postanowienie wojewody z 30 sierpnia 2019 r.

Odnosząc się do zarzutu braku wymagalności obowiązku określonego w tytule wykonawczym Minister Zdrowia wskazał, że wykaz obowiązkowych szczepień ochronnych i grupy osób obowiązanych do poddania się tym szczepieniom zostały określone w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 151 ze zm.; dalej: ustawa o zwalczaniu chorób zakaźnych lub u.z.z.z.) oraz rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 753 ze zm.; dalej: rozporządzenie w sprawie obowiązkowych szczepień).

Minister Zdrowia podkreślił, że na rodzicu małoletniego dziecka, jako opiekunie prawnym, spoczywają określone obowiązki rodzicielskie, w tym obowiązek zgłoszenia się z dzieckiem do lekarza sprawującego nad nim opiekę profilaktyczną w celu przeprowadzenia badań kwalifikacyjnych dla potwierdzenia bądź wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego.

WSA w Warszawie zaskarżonym wyrokiem oddalił skargę J.K., stosownie do art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej: p.p.s.a.).

Odnosząc się do wymagalności obowiązku szczepień, WSA wskazał, że tytuł wykonawczy w niniejszej sprawie obejmuje obowiązek szczepień niezrealizowanych mimo konieczności ich odbycia w okresie wskazanym w kalendarzu szczepień. Oznacza to, że obowiązek poddania dziecka szczepieniom wymienionym w tytule wykonawczym jest obowiązkiem wynikającym z ustawy. Nie zmienia tej oceny fakt, że Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu Program Szczepień Ochronnych na dany rok. Obowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym oznacza również obowiązek poddania się lekarskim badaniom kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego na podstawie art. 17 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych. Konieczność przeprowadzenia takiego badania bezpośrednio przed wykonaniem szczepienia sprawia, że odmowa wzięcia w nim udziału uniemożliwia szczepienie. Jest zatem, w ocenie sądu pierwszej instancji, odmową poddania się obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu. WSA stwierdził, że system szczepień ochronnych jest tak skonstruowany, że bez badania kwalifikacyjnego nie jest możliwe wykonanie szczepienia. Taka właśnie konstrukcja ma zabezpieczać przed ewentualnymi niepożądanymi następstwami, których obawia się skarżąca, a które mogą wyniknąć z podania szczepionki osobie o niekorzystnym w danej chwili stanie zdrowia. Badanie kwalifikacyjne ma zatem ograniczyć do minimum możliwość podania szczepionki osobie, która nie powinna jej – w tym akurat momencie – otrzymać. Sąd stwierdził także, że ustawowy obowiązek szczepień ochronnych oznacza niedopuszczalność korzystania z tzw. klauzuli sumienia, tj. uprawnienia pacjenta do odmowy poddania się świadczeniu zdrowotnemu z powołaniem się na art. 16 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1318 ze zm.; dalej: ustawa o prawach pacjenta).

WSA wskazał, że skarżąca nie wskazywała na przeciwwskazania medyczne do wykonania szczepienia obowiązkowego u dziecka. Po upływie terminu szczepień wynikającego z obowiązującego Programu Szczepień Ochronnych na dany rok, obowiązek zaszczepienia dziecka stał się wymagalny, a zatem w sprawie zaistniały przesłanki do wydania postanowienia o nałożeniu grzywny.

W ocenie sądu pierwszej instancji, orzeczona grzywna (w zakresie jej wysokości) jest zgodna z art. 121 § 1 u.p.e.a., a wydane w tym przedmiocie przez organy obu instancji postanowienia nie naruszają prawa, w tym art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 124 § 1 i 2 k.p.a. Wysokość wymierzonej grzywny nie jest wygórowana, zwłaszcza jeżeli zestawi się ją z okresem, przez który skarżąca świadomie unika obowiązku poddania dziecka szczepieniom.

W ocenie sądu pierwszej instancji, wbrew zarzutom skargi, nie było powodu, aby ustanowiony na podstawie powszechnie obowiązujących regulacji prawa obowiązek, nie mógł być wykonany. Nie zachodzi też sytuacja, że obowiązek poddania się szczepieniom ochronnym wynika z norm znajdujących się poza konstytucyjnym katalogiem źródeł prawa, o którym mowa w art. 87 ust. 1 Konstytucji RP. WSA nie podzielił stanowiska skarżącej co do braku zgodności z Konstytucją RP, jak i z normami prawa międzynarodowego, rozwiązań ustanawiających system obowiązkowych szczepień ochronnych, w szczególności poprzez nadmierną ingerencję w prywatność czy wolność osobistą. Sąd nie znalazł podstaw do stwierdzenia naruszenia wskazanych w skardze przepisów Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

W skardze kasacyjnej J.K. zaskarżyła powyższy wyrok w całości, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie oraz zasądzenia kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ponadto skarżąca kasacyjnie wniosła o przeprowadzenie dowodów z przedłożonych przy skardze kasacyjnej dokumentów na okoliczności w nich wskazane.

Zaskarżonemu wyrokowi skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

I. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie i oddalenie skargi, podczas gdy przy orzekaniu przez sąd na mocy art. 134 p.p.s.a. w granicach sprawy, bez związania zarzutami skargi, istniały podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia jako wydanego z naruszeniem prawa materialnego polegającym na błędnej wykładni przepisów:

1. art. 4, art. 5 ust. 1 pkt 2 i art. 17 ust. 1 oraz ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych oraz § 1 i 4 rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie wykazu obowiązkowych szczepień ochronnych oraz zasad przeprowadzania i dokumentacji szczepień poprzez bezpodstawne przyjęcie, iż powołane przepisy są podstawą prawną umożliwiającą nałożenie przez organ obowiązku poddania dziecka obowiązkowym szczepieniom ochronnym według Programu Szczepień Ochronnych (wywodzenie obowiązków prawnych z poza katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego), jak i poprzez przyjęcie, iż w sytuacji braku wykonania badania kwalifikacyjnego obowiązek wykonania szczepienia jest wykonalny;

2. art. 17 § 1 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych w zw. z § 3 pkt 1, 2, 3, 5, 9, 11, 12 rozporządzenia w sprawie obowiązkowych szczepień poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że przepisy te dają podstawę do przyjęcia, że w przypadku dziecka skarżącej, które ukończyło 4 rok życia, upłynął termin do wykonania obowiązku szczepienia, w sytuacji gdy zgodnie z tymi przepisami, termin wykonania tegoż obowiązku upływa wraz z ukończeniem przez dziecko 15 roku życia (gruźlica), 6 roku życia (haemophilus influenzae typu B) lub 19 roku życia (wirusowe zapalenie wątroby typu B, błonica, tężec, krztusiec, poliomyelitis);

3. art. 17 ust. 1 i 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych poprzez ich błędną wykładnię i wyrażenie niewłaściwego poglądu, jakoby obowiązek wykonania badania kwalifikacyjnego wchodził w zakres obowiązku poddania szczepieniu, w sytuacji, gdy brzmienie powołanych przepisów nie pozwala na taką ich interpretację, co w konsekwencji doprowadziło do niewłaściwego poglądu sądu o dopuszczalności egzekucji i wykonalności obowiązku szczepiennego mimo niewykonania badania kwalifikacyjnego,

4. art. 8 ust. 2, art. 31 ust. 2, art. 47 Konstytucji RP oraz art. 8 ust. 1 Konwencji o ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności polegające na utrzymaniu w mocy decyzji przymuszającej skarżącą do poddania dziecka zabiegowi nieokreślonemu przepisem prawa (przewidzianym w źródle prawa powszechnie obowiązującego) przy braku stworzenia sytemu odszkodowawczego i braku wiarygodnego rejestru niepożądanych odczynów poszczepiennych podlegającego nadzorowi sądowemu;

II. naruszenie art. 119 § 1 u.p.e.a. poprzez utrzymanie w mocy postanowienia nakładającego grzywnę pomimo naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci art. 29 ust. 1 u.p.e.a. polegające na zaniechaniu badania przez organ egzekucyjny dopuszczalności egzekucji administracyjnej, jak i właściwości organów (wydanie postanowienia przymuszającego pomimo nieistnienia obowiązku w dniu jego wydania).

Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżąca kasacyjnie przedstawiła w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

Jednocześnie skarżąca kasacyjnie wniosła o zwrócenie się z pytaniem do Trybunału Konstytucyjnego (dalej: TK) co do zgodności art. 2, art. 5 ust. 1 pkt 2 oraz art. 17 ust. 1, ust. 10 pkt 1 i pkt 2, ust. 11 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych z art. 2, art. 30, art. 31 ust. 1, 2. 3 oraz art. 68 ust. 1, 2, 3, art. 87 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim nie przewidują one wolności wyboru rodziców w zakresie szczepień tak jak to jest w większości krajów Unii Europejskiej, właściwego rejestru powikłań tzw. "NOP", celowego funduszu przeznaczonego na wsparcie finansowe, rehabilitację osób u których wystąpiły powikłania, jak i w zakresie w jakim to Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu, czy też Minister Zdrowia w formie rozporządzenia określają Program Szczepień Ochronnych na dany rok, wykaz chorób ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek przez co rozstrzygają o wolnościach obywatelskich z pominięciem ustawy.

Ewentualnie skarżąca kasacyjnie wniosła o zwrócenie się Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: TSUE) o wykładnię treści art. 8 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w zakresie czy system przymusu szczepień ochronnych państwa członkowskiego Unii Europejskiej, który nie przewiduje systemu odszkodowawczego dla dzieci rodziców dotkniętych powikłaniami poszczepiennymi nie stanowi naruszenia art. 8 ust. 1 Konwencji.

Z uwagi na fakt, że powyższe zagadnienia mają charakter prejudycjalny skarżąca kasacyjnie wniosła o zawieszenie postępowania w sprawie do czasu wydania rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny, ewentualnie do czasu wydania rozstrzygnięcia przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Zdrowia wniósł o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: NSA lub sąd drugiej instancji) rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę przyczyny nieważności postępowania sądowoadministracyjnego określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, zatem spełnione zostały warunki do merytorycznego rozpoznania skargi kasacyjnej.

W pierwszej kolejności należy podnieść, że w dotychczasowym orzecznictwie NSA odniósł się już do analogicznych w istocie problemów prawnych w zbliżonych stanach faktycznych (por. wyroki NSA: z 18 grudnia 2023 r., sygn. akt II GSK 1709/23; z 25 stycznia 2024 r., sygn. akt II GSK 1140/23; z 15 lutego 2024 r., sygn. akt II GSK 1307/23; orzeczenia dostępne w CBOSA pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceny przedstawione w uzasadnieniach przywołanych powyżej wyroków, skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, zatem zasadne jest odwołanie się do motywów wskazanych rozstrzygnięć.

Uchylenie zaskarżonego wyroku oraz obu postanowień organów umożliwiały zarzuty nr 1 i 4 skargi kasacyjnej, w których podniesiono zarzut naruszenia m.in. art. 5 ust. 1 pkt 2 oraz art. 17 ust. 1 i 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych oraz § 1 i 4 rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie wykazu obowiązkowych szczepień ochronnych oraz zasad przeprowadzania i dokumentacji szczepień poprzez bezpodstawne przyjęcie, że powołane przepisy są podstawą prawną umożliwiającą nałożenie przez organ obowiązku poddania dziecka obowiązkowym szczepieniom ochronnym według Programu Szczepień Ochronnych, poprzez wywodzenie obowiązków prawnych spoza katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego oraz zarzut naruszenia art. 31 ust. 2 i art. 47 Konstytucji RP.

Zasadność tych zarzutów wynika z faktu, że w sprawie należało uwzględnić wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 9 maja 2023 r. sygn. akt 81/19, orzekający o zakresowej niezgodności z Konstytucją RP niektórych przepisów ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych. Z tego powodu konieczne było zatem uwzględnienie stanowiska TK odnośnie kwestii konstytucyjności rozwiązań z zakresu obowiązkowych szczepień ochronnych, a w związku z tym wymagalności tego obowiązku w tej konkretnej sprawie. Przy czym NSA wyraźnie zaznacza i podkreśla, że zarówno oba postanowienia Ministra, jak i wyrok WSA, zapadły zanim zostało wydane orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, zatem ani sąd pierwszej instancji, ani też organy nie mogły ocenić tej kwestii w sposób, w jaki może tego dokonać Naczelny Sąd Administracyjny orzekający po wydaniu wyroku przez TK.

Z zarzutów zgłoszonych przez stronę względem prowadzonej egzekucji wynika, że zdaniem skarżącej w sprawie zachodzi m.in. brak wymagalności obowiązku przeprowadzenia szczepień ochronnych u jej małoletniej córki. Jakkolwiek więc motywy takiego twierdzenia strony mają swoje źródło głównie w jej błędnym przekonaniu o tym, że w sytuacji niewykonania badania kwalifikacyjnego obowiązek wykonania szczepienia nie jest wykonalny oraz, że obowiązek wykonania badania kwalifikacyjnego nie wchodził w zakres obowiązku poddania szczepieniu, zaś przepisy prawa powołane przez organ nie mogły stanowić podstawy do wywodzenia na ich podstawie obowiązku, to jednak zwrócić należy uwagę, że pomimo uznania przez organy i WSA za bezzasadny zarzutu braku wymagalności obowiązku, strona nadal podnosi naruszenie Konstytucji RP poprzez zaliczenie komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego do katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego i przyjęcie na tej podstawie, że organ może nakładać na obywateli obowiązek zaszczepienia określoną ilością dawek szczepionek, w ustalonych okresach, co jest sprzeczne z art. 87 Konstytucji.

W konsekwencji w ocenie NSA w sprawie doszło do naruszono art. 5 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 17 ust. 1 i 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych w zw. z 5 rozporządzenia w sprawie obowiązkowych szczepień poprzez uznanie, że obowiązek szczepień ochronnych u małoletniej córki skarżącej, w zakresie zwłaszcza podania poszczególnych dawek szczepionek na podstawie komunikatu GIS, jest wymagalny.

Normy prawne objęte omawianymi zarzutami skargi kasacyjnej były przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z 9 maja 2023 r. sygn. akt 81/19, stwierdził, że art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2022 r. poz. 1657, z późn. zm.) w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2172) w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu wyroku TK wyraźnie wskazał, że powyższe stanowisko nie odnosi się do zagadnienia zgodności z Konstytucją obowiązku poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym jako takiego, w związku z czym konieczne jest zapewnienie stosownych ram realizacji tego obowiązku i z tych przyczyn Trybunał określił, że zakwestionowane przepisy utracą moc obowiązującą po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Ponieważ wyrok ogłoszono w Dzienniku Ustaw z 12 maja 2023 r. (Dz.U. z 2023 r. poz. 909), termin zawarty w klauzuli odroczenia wejścia w życie skutku derogacyjnego, upłynął z dniem 12 listopada 2023 r.

Z wyroku TK wynika również, że Program Szczepień Ochronnych (dalej: PSO), wydawany przez GIS w formie komunikatu, wskazuje wiek dziecka, kiedy należy poddać je obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu przeciwko konkretnej chorobie. Osiągnięcie przez dziecko określonego wieku aktualizuje obowiązek poddania go szczepieniom ochronnym. Wynika to z obowiązywania § 5 rozporządzenia w sprawie obowiązkowych szczepień, obecnie zastąpionego rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 2077), który stanowi, że obowiązkowe szczepienia ochronne są przeprowadzane zgodnie z PSO na dany rok. Komunikat GIS wskazuje termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczbę dawek poszczególnych szczepionek. Z tego względu nie można uznać, że PSO na dany rok nie wprowadza nowości normatywnej. Ani w ustawie o zwalczaniu chorób zakaźnych, ani w rozporządzeniu nie sprecyzowano tych kwestii. W uzasadnieniu orzeczenia TK zwrócono również uwagę, że w zamierzeniu ustawodawcy komunikat GIS ma mieć jedynie charakter techniczny i zawierać reguły instrumentalne kierowane do podmiotów organizacyjnie podległych GIS, jak i personelu medycznego. Przechodząc zaś do istoty oceny zgodności kwestionowanych przepisów z Konstytucją wskazano, że sprecyzowanie zakresu obowiązku jednostki w drodze rozporządzenia jest dopuszczalne, o ile istnieje stosowna delegacja ustawowa, tj. spełnione są przesłanki określone w art. 92 Konstytucji. W realiach sprawy dochodzi jednak do pewnego paradoksu: w sposób niezamierzony nastąpiła subdelegacja kompetencji – termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczbę dawek poszczególnych szczepionek wskazuje GIS w PSO na dany rok, a minister właściwy do spraw zdrowia nakazuje przeprowadzać obowiązkowe szczepienia ochronne zgodnie z PSO. Z kolei art. 17 ust. 11 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych wskazuje, że komunikat GIS ma uwzględniać przepisy rozporządzenia. A zatem w zamierzeniu ustawodawcy komunikat GIS ma mieć jedynie charakter techniczny i zawierać reguły instrumentalne kierowane do podmiotów organizacyjnie podległych GIS, jak i personelu medycznego. Uszczegółowienie obowiązku szczepień ochronnych adresowanego do jednostki ma być wyłącznie unormowane rozporządzeniem. W rzeczywistości jednak komunikat GIS wywiera równocześnie skutek w sferze kształtowania praw jednostki. Taka dwutorowość nie jest, zdaniem TK, dopuszczalna na poziomie komunikatu. Powinna wystąpić na poziomie rozporządzenia, będącego podstawą dla GIS do sformułowania reguł instrumentalnych, jak i doprecyzowania obowiązku ciążącego na jednostce. Zestawienie związkowe przepisów będących przedmiotem kontroli pozwalało zatem na taką rekonstrukcję normy, że TK mógł wydać wyrok zakresowy, bowiem niekonstytucyjność uwidacznia się dopiero przy łącznym ujęciu tych przepisów.

Ponadto TK, odwołując się do szeregu wartości demokratycznego państwa prawnego wynikających z art. 2 Konstytucji, zwłaszcza zasady ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa, jak i wymogu ustawowej formy ograniczenia wynikającego z art. 31 ust. 3 Konstytucji wskazał, że intensywność ingerencji w prawo podmiotowe musi być kontrolowalna przez obywatela, tj. wynikać z prawa powszechnie obowiązującego. Poddanie jednostki obowiązkowi szczepień ochronnych, czy też – w realiach niniejszej sprawy – ponoszenie odpowiedzialności za jego niezrealizowanie przez osobę, która sprawuje prawną pieczę nad osobą małoletnią, stanowi istotną ingerencję w prawa podmiotowe (art. 47 Konstytucji). W wypadku niezrealizowania ciążącego na jednostce obowiązku musi ona liczyć się z poważnymi konsekwencjami. Z tego względu musi być w stanie precyzyjnie ustalić treść ciążącego na niej obowiązku. Sytuacja, gdy jego treść jest współkształtowana komunikatem GIS, niebędącym aktem prawa powszechnie obowiązującego (a contrario art. 87 Konstytucji), jest niedopuszczalna. W rezultacie termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych powinny być – w ślad za źródłem powszechnie obowiązującego prawa – wskazane w PSO na dany rok, jednak komunikat GIS nie może stanowić podstawy do rekonstrukcji zakresu nakazów wynikających z obowiązku szczepień ochronnych nałożonego na jednostkę na mocy ustawy.

TK wskazał również, że stwierdzenie przez Trybunał zakresowej niezgodności art. 17 ust. 11 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych w zw. z § 5 rozporządzenia w sprawie obowiązkowych szczepień z art. 47 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 87 Konstytucji powoduje konieczność dostosowania stanu prawnego przez właściwy organ władzy publicznej.

Omawiany wyrok TK został wykonany rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 2077).

W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że ma obowiązek uwzględniania z urzędu orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane zaskarżone orzeczenie, nawet wówczas gdy niekonstytucyjny przepis nie został wskazany w podstawach kasacyjnych (por. uchwała NSA z 7 grudnia 2009 r. sygn. akt I OPS 9/09). Stwierdzić zatem należy, że wyrok TK z 9 maja 2023 r. sygn. akt SK 81/19 ma znaczenie w niniejszej sprawie. Pomimo bowiem tego, że w dacie orzekania przez WSA i organy stosowne przepisy pozostawały w obrocie prawnym, to jednak na etapie wyrokowania przez NSA w obrocie pozostaje wskazany wyrok Trybunału, eliminujący je zakresowo. Wobec tego, że przepisy będące podstawą wydanych w sprawie rozstrzygnięć uznane zostały za niezgodne z Konstytucją, trafne jest twierdzenie o braku wymagalności obowiązku.

Zasadność powyżej wskazanych zarzutów przesądza o konieczności uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchylenia zaskarżonego wyroku oraz uchylenia obu wydanych w spawie postanowień Ministra Zdrowia. Dlatego też bezprzedmiotowe jest odnoszenie się do pozostałych zarzutów środka odwoławczego.

W ponownym postępowaniu organy zobowiązane będą uwzględnić zmiany prawne do jakich doszło, bowiem jakkolwiek Trybunał Konstytucyjny zakwestionował przepisy dotyczące Programu Szczepień Ochronnych ogłaszanego w formie komunikatu GIS, to zarazem potwierdził istniejący z mocy prawa obowiązek tych szczepień.

Mając na uwadze, że wyrok sądu pierwszej instancji został wydany z uwzględnieniem niekonstytucyjnego brzmienia przepisów, podlegał uchyleniu jako naruszający przepisy prawa materialnego, tak samo jak poddane kontroli sądowoadministracyjnej postanowienia, dlatego na podstawie art. 188 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w pkt 1 i 2 sentencji.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200, art. 203 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.), zasądzając od organu na rzecz skarżącej 1020 zł (pkt 3 sentencji).