Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1037/09
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-12-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2007 nr 11 poz 74
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: art. 6
journal: Dz.U. 2002 nr 155 poz 1287
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Drachal (spr.) Sędziowie: S. NSA Krystyna Anna Stec del. S. WSA Ludmiła Jajkiewicz Protokolant Małgorzata Olejowska po rozpoznaniu w dniu 9 grudnia 2010 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej B. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 17 marca 2009 r. sygn. akt III SA/Lu 467/08 w sprawie ze skargi B. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu opłaty dodatkowej oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

UZASDNIENIE

Zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt III SA/Lu 467/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę B. S.na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] z dnia [...] odmawiającą umorzenia należności wynikających z opłaty dodatkowej za 1998 r. Sąd I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach faktycznych.

Wnioskiem z dnia 27 listopada 2006 r. B. S. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie o umorzenie opłaty dodatkowej za 1998 r. Decyzją z dnia [...], Nr [...], ZUS odmówił umorzenia należności wynikających z opłaty dodatkowej, z uwagi na brak całkowitej nieściągalności oraz okoliczności uzasadniających umorzenie pomimo braku ich całkowitej nieściągalności określonych w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm.) - powoływanej dalej jako u.s.u.s. Skarżąca w dniu 13 marca 2007 r. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z dnia [...], nr [...], Prezes Zakładu utrzymał w mocy decyzję o odmowie umorzenia wspomnianych należności.

Wyrokiem z dnia 26 listopada 2007 r., sygn. akt. V SA/Wa 1984/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję wskazując, iż przy ponownym rozpoznaniu sprawy - po ustaleniu wysokości kwoty pozostałej po odliczeniu niezbędnych wydatków związanych z "normalnymi" wydatkami skarżącej - organ odwoławczy powinien zwrócić uwagę, w jaki sposób odmowa umorzenia w całości lub w części nałożonej na skarżącą opłaty dodatkowej wpłynie na jej możliwości finansowe w kontekście zaspokajania potrzeb skarżącej i jej rodziny.

W toku ponownego postępowania skarżąca złożyła szereg dokumentów świadczących o jej sytuacji majątkowej. Po analizie materiału dowodowego, organ uznał w decyzji z dnia [...] (nr [...]), że nie zachodzą okoliczności uzasadniające umorzenie zaległości. Zdaniem organu nie został spełniony warunek całkowitej nieściągalności należności, o którym mowa w art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., z uwagi na możliwość dochodzenia należności z tytułu opłaty dodatkowej w drodze postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Komornika Sądowego z pobieranego przez skarżącą świadczenia emerytalnego.

Po analizie sytuacji majątkowej B. S. organ stwierdził, że ponoszone przez nią koszty związane z utrzymaniem domu są wysokie w stosunku do uzyskiwanych przez stronę dochodów. Jednak nie korzysta ona ze świadczeń z ośrodka pomocy społecznej udzielanych osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej. Zaś argument, że skarżąca jest osobą chorą, wymagającą rehabilitacji, nie został potwierdzony stosownym zaświadczeniem lub orzeczeniem lekarskim, stąd też nie może stanowić przesłanki do skierowania należności do umorzenia.

Zdaniem organu, umorzenie należności z tytułu składek w tym przypadku nastąpiło na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji należności publicznoprawnych od przedsiębiorców. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt. 2 i 3 tej ustawy umorzeniu podlegają zaległości wobec ZUS-u z tytułu składek należnych do dnia 31 grudnia 1998 r. oraz należne odsetki. Ustawa o restrukturyzacji nie przewiduje umorzenia należności z tytułu opłaty dodatkowej. Stąd też powoływanie się przez B. S. na art. 28 ust 4 u.s.u.s. jest nie zasadne, z uwagi na fakt, iż umorzenie nastąpiło na podstawie ustawy o restrukturyzacji należności publicznoprawnych od przedsiębiorców.

Wniesiona przez B. S. skarga na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], nr [...] została przekazana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, według właściwości, Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie. Sąd ten oddalając skargę przywołał regulacje prawne mające zastosowanie w przypadku całkowitego lub częściowego umorzenia przez ZUS należności z tytułu składek. Dodał przy tym, że w toku ponownego postępowania ustalono, iż wobec skarżącej prowadzona jest egzekucja ze świadczenia emerytalnego, wobec czego w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności. Dodatkowo nie zachodzą okoliczności uzasadniające umorzenie należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przedstawione przez B. S. dokumenty nie dają - w ocenie Sądu - podstaw do stwierdzenia, iż zobowiązana, ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Sąd stwierdził jednocześnie, że organ wywiązał się z obowiązku prawidłowej, rzetelnej i wnikliwej oceny całokształtu okoliczności sprawy oraz gruntownej analizy aktualnej sytuacji materialnej skarżącej.

Skargą kasacyjną z dnia 28 października 2009 r. zaskarżono w całości wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Lublinie z dnia 17 marca 2009 r.

W ramach zarzutów naruszenia przepisów postępowania, które miały wpływ na wynik sprawy, tj. na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) powoływanej dalej jako p.p.s.a., zarzucono Sądowi I instancji naruszenie:

1. art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez naruszenie wynikającego z obrażonego przepisu obowiązku dokonania oceny zgodności zaskarżonego aktu administracyjnego ze wszystkimi przepisami wchodzącymi w grę w danej sprawie, nawet gdy dany zarzut nie został wprost podniesiony w skardze. W szczególności poprzez niezbadanie przez Sąd i nieodniesienie się do wskazanego w skardze zarzutu naruszenia art. 28 ust. 4 u.s.u.s., jak również brak zbadania przez Sąd czy na gruncie przedmiotowej sprawy zachodzi nieważności postępowania, która zdaniem skarżącego występuje z uwagi na fakt zaniechania zapoznania strony ze zgromadzonym materiałem dowodowym po jego uzupełnieniu i tym samym uniemożliwienie ostatecznego wypowiedzenia się co do zgromadzonych w sprawie dowodów;

2. oraz naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez niewyjaśnienie zasadniczych powodów rozstrzygnięcia, w szczególności brak stanowiska Sądu I instancji, w zakresie zarzutu naruszenia przez organ art. 28 ust. 4 u.s.u.s., który stanowi, iż umorzenie składek powoduje także umorzenie opłaty

dodatkowej, jak również brak odniesienia się w uzasadnieniu orzeczenia do zarzutu nieważności postępowania z uwagi na brak możliwości obrony swych praw przez skarżącą tj. zdaniem strony skarżącej z art. 183 § 2 pkt 6 p.p.s.a., co w konsekwencji spowodowało niezasadne oddalenie skargi.

W ramach zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) wskazano naruszenie:

1. art. 28 ust. 3a oraz art. 28 ust. 3b u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 oraz § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, przez błędną wykładnię wskazanych przepisów polegającą na uznaniu, że zobowiązana nie wykazała, iż ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągałoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanej i jej rodziny w sytuacji, gdy zobowiązana wielokrotnie w kierowanych do Sądu pismach wskazywała, iż niewielkie dochody uzyskiwane wspólnie z mężem pozwalają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb, a opłacenie powstałej zaległości narażałoby skarżącą na niezaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych zwłaszcza, że mając w polu widzenia wskazane powyżej okoliczności Sąd, już po wydaniu zaskarżonego wyroku, przyznał skarżącej pełnomocnika z urzędu.

Z uwagi na powyższe pełnomocnik B. S. wniósł o:

1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz

2. zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych na rzecz pełnomocnika ustanowionego z urzędu w ramach prawa pomocy,

Uzasadniając zarzuty skargi kasacyjnej powołano funkcjonujące na gruncie ogólnego postępowania zasady: prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) oraz pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa (art. 8 k.p.a.). Zarzucając naruszenie art. 134 p.p.s.a. wskazano, że Sąd całkowicie pominął zarzuty skarżącej dotyczące stwierdzenia Prezesa ZUS, iż jej powoływanie się na art. 28 ust. 4 u.s.u.s jest nie zasadne z uwagi na fakt, iż umorzenie należności z tytułu składek nastąpiło w oparciu o ustawę z dnia 30 sierpnia 2002 roku o restrukturyzacji należności publicznoprawnych od przedsiębiorców, przez co doszło do naruszenia obowiązku dokonania oceny zgodności zaskarżonego aktu administracyjnego ze wszystkimi przepisami mającymi zastosowanie w niniejszej sprawie.

W dalszej części uzasadnienia skargi kasacyjnej podniesiono, że organ (postanowieniem z dnia 19 maja 2008 r.) wyznaczył nowy termin do załatwienia wniosku skarżącej, dotyczącego umorzenia opłaty dodatkowej. Jako przyczynę podał wszczęcie postępowania w związku z zarzutem przedawnienia wierzytelności, po zakończeniu którego miał być rozpatrzony wniosek, jednak po zgromadzeniu wszystkich materiałów w sprawie ZUS nie zastosował się do art. 10 k.p.a., który wprost stanowi, że organ administracji publicznej prowadzący postępowanie w sprawie indywidualnej ma obowiązek zapewnić stronie czynny udział w każdym jego stadium. Argumentowano również, że Sąd I instancji nie uwzględnił zaleceń wydanych w wyroku z dnia 26 listopada 2007 r. (sygn. akt V SA/Wa 1984/07) wskazujących, iż organ ten powinien ustalić, czy istnieje podstawa do dochodzenia nałożonej przez ZUS opłaty dodatkowej, czy ewentualnie do umorzenia w całości lub w części wskazanej opłaty na zasadach określonych w art. 28 u.s.u.s.

W ramach uzasadnienia zarzutu naruszenia przez Sąd I instancji art. 141 § 4 p.p.s.a. podniesiono brak stanowiska Sądu, w zakresie ujętego w skardze zarzutu naruszenia przez organ art. 28 ust. 4 u.s.u.s., który stanowi, iż umorzenie składek powoduje także umorzenie opłaty dodatkowej, jak również brak odniesienia się w uzasadnieniu wyroku do zarzutu nieważności postępowania z uwagi na brak możliwości obrony swych praw, co w konsekwencji spowodowało niezasadne oddalenie skargi.

W dalszej części uzasadnienia skargi kasacyjnej podniesiono, że z przepisów u.s.u.s. regulujących zasady umarzania należności z tytułu składek wynika, iż umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4 u.s.u.s.). Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika zaś, iż składki skarżącej zostały umorzone na mocy ustawy o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców. Na mocy uregulowań tej ustawy wskazać należy, że w przypadku restrukturyzacji w całości należności z tytułu składek należnych do dnia 31 grudnia 1998 r. stosuje się ustawę z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, a w szczególności art. 28 ust. 4.

W konkluzji wskazano na uchybienia w zakresie ustalenia rzeczywistej sytuacji majątkowej B. S. jednocześnie przypominając, że - już po wydaniu zaskarżonego wyroku - skarżącej przyznano pełnomocnika z urzędu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionej podstawy. Podnoszone w niej zarzuty naruszenia prawa procesowego (tj. art. 134 § 1 p.p.s.a. i art. 141 § 4 p.p.s.a.) sprowadzają się w istocie do braku wyjaśnienia przez Sąd I instancji relacji prawnej zachodzącej między umorzeniem składek na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz. U. z 2002 r., Nr 155, poz. 1287 ze zm.), a odmową umorzenia należności z tytułu opłaty dodatkowej na podstawie art. 28 ust 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm.). W ocenie strony skarżącej umorzenie odsetek na podstawie ustawy o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców powinno skutkować umorzeniem opłaty dodatkowej stosownie do przepisu art. 28 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Z takim poglądem nie można się zgodzić. Umorzenie należności z tytułu składek w stosunku do B. S. nastąpiło na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 2 i 3 powoływanej ustawy o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców. Zgodnie z tym przepisem umorzeniu podlegają zaległości wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek należnych do dnia 31 grudnia 1998 r. oraz należne odsetki. W art. 1 ust. 2 powołanej ustawy określono krąg podmiotów będących ewentualnymi beneficjentami takiego umorzenia. Z przepisu tego wynika, że restrukturyzacją są objęci przedsiębiorcy, o których mowa w przepisach o warunkach dopuszczalności i nadzorowaniu pomocy publicznej dla przedsiębiorców, w szczególności ci, którzy tracą zdolność do konkurowania na rynku, wyrażającą się zwłaszcza w znacznym stopniu: zmniejszeniem obrotów, nadmierną zdolnością produkcyjną, wzrostem zapasów, spadkiem zyskowności lub ponoszeniem strat, jak również wzrostem zadłużenia i brakiem możliwości uzyskania bankowych kredytów, poręczeń lub gwarancji. Na podstawie ustawy o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych dopuszczono zatem możliwość umorzenia składek należnych od przedsiębiorców z uwagi na - ogólnie rzecz ujmując - pogorszenie warunków prowadzenia działalności gospodarczej. Zasadniczym celem tej ustawy w sensie funkcjonalnym jest wspomaganie osób prowadzących działalność gospodarczą, jeżeli prowadzenie tej działalności stało się obiektywnie utrudnione. Taki przedsiębiorca na określonych - w ustawie o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców - warunkach może domagać się umorzenia składek należnych Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych. Ustawa ta nie przewiduje jednak umorzenia należności z tytułu opłaty dodatkowej.

Z kolei, na gruncie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przewidziano mechanizm pozwalający osobie zobowiązanej do zapłaty składek na ich umorzenie w ściśle określonych - w tej ustawie oraz właściwym rozporządzeniu - przypadkach. Dodatkowo w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych przewidziano mechanizm prawny pozwalający – w przypadku umorzenia przez organ składek – na umorzenie pozostałych należności, w tym również należności z tytułu opłaty dodatkowej (art. 28 ust. 4 u.s.u.s.). W świetle art. 24 ust. 1 u.s.u.s., w razie nieopłacenia składek lub opłacenia ich w zaniżonej wysokości, Zakład może wymierzyć płatnikowi składek dodatkową opłatę do wysokości 100 % nieopłaconych składek. Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., należności z tytułu składek, w tym także opłaty dodatkowej (art. 28 ust. 4) mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem wynikającym z ust. 3a cytowanego przepisu. W ust. 3 tego przepisu wyliczono enumeratywnie te okoliczności, w których można mówić o całkowitej nieściągalności zadłużenia.

Z kolei w art. 28 ust. 3a wskazano, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych, będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności – na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365).

Zgodnie z regulacją przewidzianą w § 3 wspomnianego rozporządzenia, organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. W szczególności dotyczy to sytuacji, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Dotyczy to również sytuacji poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności. Odnosi się ponadto do występowania przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu pozwalającego na opłacenie należności.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego ustawy o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych oraz o systemie ubezpieczeń społecznych przewidują dwa odrębne reżimy prawne w zakresie umarzania składek należnych od osób zobowiązanych do ich zapłaty. Reżimy te charakteryzują się znaczną autonomią poprzez określanie odmiennych warunków umarzania składek na ubezpieczenie społeczne. Wytłumaczenia takiego stanu rzeczy należy upatrywać w celu obydwu regulacji prawnych. Jak wspomniano, podstawowym celem pierwszej ustawy jest wspomaganie na określonych zasadach obywateli prowadzących działalność gospodarczą, w sytuacji pogorszenia warunków jej wykonywania. Od tego celu gospodarczego, należy odróżnić możliwość umorzenia składek i wiążącą się z tym możliwość umorzenia innych należności na podstawie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Ponoszenie przez obywateli świadczeń na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w postaci składek oraz innych należności, w tym opłaty dodatkowej, o której mowa w art. 24 ust. 1 u.s.u.s. jest zasadą całego systemu ubezpieczeń społecznych. Odstąpienie zaś od tej generalnej zasady, wyrażające się w możliwości umorzenia - w pewnych sytuacjach - należnych świadczeń należy traktować jako wyjątek. Wyrazem traktowania przez ustawodawcę takiej możliwości jako wyjątku od wspomnianej zasady jest ścisłe określenie sytuacji, w których może to następować.

Reasumując należy wyjaśnić, iż zarówno na podstawie jednego, jak i drugiego aktu prawnego, określone tam osoby mogą być zwolnione - na mocy decyzji administracyjnej - z obowiązku zapłaty składek należnych Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, to jednak odbywa się to na istotnie odmiennych zasadach.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można się zgodzić z zarzutem skargi kasacyjnej, że organ odmawiający umorzenia należności z tytułu opłaty dodatkowej osobie, w stosunku do której umorzenie składek nastąpiło na podstawie ustawy o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych narusza tym samym art. 28 ust 4 u.s.u.s. Innymi słowy, umorzenie składek, do których zapłaty była zobowiązana B. S. nastąpiło na podstawie ustawy o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców, a zatem nie można przyjmować, że z uwagi na tę okoliczność organ powinien niejako automatycznie umorzyć zobowiązanie z tytułu opłaty dodatkowej na podstawie art. 28 ust. 4 u.s.u.s. Takie pojmowanie zależności pomiędzy obydwoma systemami umarzania składek należnych Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych jest – zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego - daleko idącym uproszczeniem i przeczy wspomnianym celom obydwu analizowanych regulacji prawnych. Stanowisko Sądu I instancji wyrażone w tym zakresie, jakkolwiek pobieżne, nie może być uznane za nieprawidłowe.

Odnosząc się kolejno do zarzucanego naruszenia przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego - tj. art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 2 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne - Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd Sądu I instancji, zgodnie z którym Prezes ZUS dokonał koniecznej analizy sytuacji materialnej i rodzinnej B. S.

Przede wszystkim wspomnieć należy, że wcześniejsze uchybienia w tym zakresie były powodem uchylenia decyzji wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 listopada 2007 r. (sygn. akt V SA/Wa 1984/07). W toku zaś ponownego postępowania administracyjnego organ uzupełnił materiał dowodowy i rzetelnie ustalił sytuację materialną skarżącej. Zarówno organ orzekający w sprawie, jak też Sąd I instancji prawidłowo przyjęły, że w przypadku B. S. nie występuje całkowita nieściągalność zadłużenia. Wobec skarżącej prowadzona jest egzekucja ze świadczenia emerytalnego w wysokości 615,02 zł miesięcznie. Ponadto organ ustalił na podstawie zeznań podatkowych PIT 36, że skarżąca wraz z małżonkiem osiągnęła w 2006 r. dochód w wysokości 17. 759, 57 zł, a w roku 2007 r. dochód wysokości 20.008,59 zł. Podano również, że faktyczny dochód dwuosobowej rodziny B. S. wynosi 1035,00 zł miesięcznie, a ponoszone przez nią wydatki wynoszą w sumie 600 zł. Ponadto skarżąca jest właścicielką gospodarstwa rolnego o znacznej powierzchni (10 hektarów) i nie korzysta z pomocy społecznej. Organ wskazał jednocześnie, że twierdzenia skarżącej, iż jest ona chora i wymaga rehabilitacji nie zostały potwierdzone żadnym zaświadczeniem lekarskim. Dowody te pozwoliły - w ocenie Sądu kasacyjnego - ustalić rzeczywistą sytuację majątkową i rodzinną skarżącej. Wniosków stąd płynących nie można zaś traktować jako pozostających w sprzeczności z odmową umorzenia opłaty dodatkowej na zasadach, o których mowa w art. 28 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i 2 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego postępowanie administracyjne w tej sprawie było prowadzone z poszanowaniem zasad ogólnego postępowania administracyjnego, m. in. zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) oraz zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa (art. 8 k.p.a.). Należy w tym kontekście jeszcze raz wspomnieć, że decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 kwietnia 2007 r. została uchylona wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 listopada 2007 r. (sygn. akt V SA/Wa 1984/07). Na skutek prowadzonego ponownie postępowania dowodowego skarżąca przedstawiała dokumentację potwierdzającą jej sytuację majątkową i rodzinną. Miała ona także możliwość zapoznania się z dowodami zgromadzonymi w toku postępowania poprzedzającego wydanie decyzji oraz wypowiedzenia się co do zebranego w sprawie materiału dowodowego. Postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2010 r. organ wyznaczył stronie 3-dniowy termin do zapoznania się ze wspomnianymi dokumentami. Istotne standardy postępowania administracyjnego były zatem przestrzegane.

Niezasadny jest również zarzut naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (błędnie podany w skardze kasacyjnej jako art. 183 § 2 pkt 6 p.p.s.a.) sprowadzający się - w ocenie skarżącej - do nieważności postępowania z uwagi na pozbawienie strony możliwości obrony swoich praw. Decyzje odmawiające B. S. umorzenia należności z tytułu opłaty dodatkowej były kontrolowane przez sądy administracyjne obu instancji. Najpierw - wyrokiem z dnia 26 listopada 2007 r., (sygn. akt V SA/Wa 1984/07) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - uchylił zaskarżoną decyzję. W aktualnym zaś postępowaniu sprawa była ponownie przedmiotem kontroli Sądu I instancji (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego w ramach postępowania kasacyjnego. Postępowanie sądowe w sprawie skarżącej było prowadzone z poszanowaniem standardów wynikających z ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. B. S. miała zapewnioną na każdy etapie postępowania sądowego możliwość aktywnego w nim uczestniczenia. Mogła zapoznawać się z aktami sprawy, składać pisma procesowe, uczestniczyć w rozprawach, wreszcie korzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika przyznanego jej przez sąd administracyjny. W tym świetle należy stwierdzić, że B. S. mogła w pełni realizować swoje prawo do obrony przed sądem administracyjnym.

W konkluzji uzasadnienia skargi kasacyjnej sygnalizowano w formie zarzutu uznanie legalności decyzji Prezesa ZUS odmawiającej umorzenia opłaty dodatkowej w odniesieniu do faktu przyznania skarżącej adwokata z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że ustawa prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przewiduje instytucję prawa pomocy jako jedną z procesowych gwarancji prawa do sądu. W zakresie przesłanek przyznawania prawa pomocy funkcjonuje utrwalona linia orzecznicza sądów administracyjnych. Sąd przyznając lub odmawiając wnioskodawcy przyznania prawa pomocy ocenia realne możliwości finansowe wnioskodawcy, istniejące w chwili złożenia wniosku. Oceniana jest zatem aktualna sytuacja ekonomiczna wnioskodawcy w odniesieniu do możliwości skorzystania z ochrony sądowej w konkretnej sprawie. W tym kontekście należy stwierdzić, że okoliczność przyznania B. S. prawa pomocy w postępowaniu sądowym nie oznacza, iż sytuacja majątkowa skarżącej jest tak zła, że nawet w dłuższej perspektywie nie jest możliwe zrealizowanie przez nią obowiązku wynikającego z kwestionowanej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Z uwagi na powyższe nie zasługują na uwzględnienie zarówno podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia procedury sądowoadministracyjnej (tj. art. 134 § 1 p.p.s.a. i art. 141 § 4 p.p.s.a.) jako nie mające istotnego wpływu na wynik sprawy, jak też zarzucane naruszenia prawa materialnego, polegające na błędnej wykładni art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Stąd należało orzec na podstawie art. 184 p.p.s.a., jak w sentencji wyroku.