Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 1079/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-04-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz (spr.) Sędzia NSA Zbigniew Romała Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 13 października 2023 r. nr SKO Gd/3072/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej A. W. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Skarga A. W., reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika, na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 13 października 2023 r. o nr SKO Gd/3072/23 utrzymującą w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Starogard Gdański z dnia 15 marca 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną, została wniesiona w następującym stanie sprawy:

Wnioskiem z dnia 8 lutego 2023 r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką I. B. wystąpiła córka A. W. reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Z akt sprawy wynika, że niepełnosprawna legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Starogardzie Gdańskim z dnia [...] r., w którym to I. B. została uznana za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W orzeczeniu wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 78-go roku życia. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 8 sierpnia 2022 r., a orzeczenie zostało wydane do 31 października 2024 r.. Z akt sprawy wynika, że niepełnosprawna jest wdową, matka i ojciec nie żyją oraz że posiada trójkę dzieci. Dodatkowo matka skarżącej posiada orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 18 stycznia 2023 r, w którym ustalono, że jest ona trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. Przy dacie powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji wskazano, że nie da się jej ustalić, jednak nie istniała ona 1 marca 2020 r..

Do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia skarżąca załączyła oświadczenie o czynnościach wykonywanych w ramach opieki nad matką. W oświadczeniu tym podała zakres czynności wykonywanych na rzecz niepełnosprawnej od godziny 7.00 do 22.00, przy czym dodatkowo zaznaczyła, że w nocy zachodzi konieczność podawania matce basenu, zmiany pampersa, wykonywania czynności higienicznych zapobiegających odleżynom i odparzeniom. W ciągu dnia natomiast kolejno wykonuje następujące czynności: budzi matkę, pomaga wstać z łóżka, podaje poranne leki, wspiera matkę w rozwijaniu samodzielności w zakresie podstawowych czynności samoobsługowych, sprawdza, czy matka nie ma otarć lub uderzeń, zmienia pampersa, wykonuje czynności zapobiegające odleżynom i odparzeniom, wykonuje masaż nóg, smaruje żelem aktywizującym, przygotowuje ubrania i pomaga matce ubrać się, przygotowuje i podaje śniadanie, podaje leki i pilnuje, by matka je zażyła, mierzy matce ciśnienie, w razie potrzeby pomaga matce wykonać inhalację, zmienia matce opatrunki, utrzymuje czystość i porządek wokół matki, ścieli łóżko, wietrzy pomieszczenie, wychodzi z matką na spacery, pomaga w ćwiczeniach ruchowych, podaje drugie śniadanie, wspomaga matkę w zajęciach wspierających rozwój i samodzielność w czynnościach samoobsługowych stymulujących motorykę małą, uczestniczy w rehabilitacji, wykonuje codzienne czynności porządkowe, dba o czystość, w tym czystość urządzeń sanitarnych, pierze, prasuje, przygotowuje obiad, podaje obiad, podaje matce leki i pilnuje, by matka je prawidłowo zażyła, ćwiczy z matką wedle zaleceń rehabilitanta, wykonuje z matką zajęcia usprawniające sprawność ruchową, kontroluje stan zdrowia nóg matki, w razie potrzeby smaruje je i wykonuje masaż, słucha z matką muzyki relaksującej, podaje matce podwieczorek, podaje kolacje i wieczorne lekarstwa, mierzy ciśnienie, ogląda z matką telewizję, pomaga wybrać odpowiedni kanał, dba o prawidłową pozycję ciała matki, przygotowuje łóżko, wietrzy pomieszczenie, zmienia pościel, przygotowuje napój oraz telefon na stoliku nocnym, przygotowuje leki i ubrania na kolejny dzień, wykonuje czynności porządkowe w domu. W ciągu dnia zachodzi też czasem potrzeba podania matce leku przeciwbólowego w odpowiedniej dawce, rozłożenia łóżka, gdy matka chce się położyć spać w ciągu dnia. W ciągu dnia trzeba też zmienić matce pampersa lub pomóc w toalecie. Nadto trzeba zadbać o proces leczenia matki

W dniu 27 lutego 2023 r., po wcześniejszym uzgodnieniu wizyty telefonicznie, został przeprowadzony wywiad środowiskowy przez pracownika socjalnego Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w celu potwierdzenia faktu sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką. Skarżąca podała w nim, że matka wymaga transportu medycznego i stałej asekuracji przy wszystkich czynnościach. Podała również, że spaceruje z matką po mieszkaniu i wykonuje z nią ćwiczenia ruchowe. W ocenie pracownika socjalnego czynności opiekuńcze skarżącej polegają na podawaniu posiłków i leków, kontroli nad matką i prowadzeniu obserwacji. Zdaniem pracownika socjalnego skarżąca sprawia wrażenie osoby nadmiernie opiekuńczej względem matki, na co wskazują podane przez nią w oświadczeniu czynności opiekuńcze w rodzaju wyboru odpowiedniego kanału telewizyjnego, wietrzenia pomieszczenia, słuchania muzyki, oglądania telewizji. Zdaniem pracownika socjalnego czynności opiekuńcze nie są tak absorbujące, jak podaje skarżąca, nadto nie są one adekwatne do aktualnego stanu zdrowia niepełnosprawnej, która nie wymaga stałej kontroli i obserwacji. Niepełnosprawna nie posiada specjalistycznego łóżka, śpi na rozkładanej wersalce, która w trakcie wywiadu nie była rozłożona. W trakcie wywiadu niepełnosprawna spała, leżąc na boku na nierozłożonej wersalce, przykryta kocem. Pracownik socjalny podważył twierdzenie skarżącej, zawarte w przygotowanym wcześniej oświadczeniu, o dbałości o prawidłowe ułożenie ciała matki. Skarżąca nie potrafiła jednoznacznie wyjaśnić, ile razy dziennie podaje matce leki. Pracownik socjalny uzyskał również informację, że niepełnosprawna nie wymaga opatrywania, co jego zdaniem sprzeczne jest z twierdzeniem skarżącej zawartym w przygotowanym oświadczeniu. Skarżąca podaje, że w nocy dogląda mamę, podaje jej basen, jednocześnie oświadczając, że korzysta ona z pampersów.

We wnioskach zawartych wywiadzie pracownik socjalny zawarł stwierdzenie, że niepełnosprawna zdolna jest do samodzielnej egzystencji, a czynności opiekuńcze podane przez córkę są nad wyraz wyolbrzymione, skarżąca w wszystkim wyręcza matkę, co może negatywnie wpływać na rehabilitację. Zdaniem pracownika socjalnego skarżąca mogłaby podjąć zatrudnienie, choćby w wymiarze niepełnym, gdyż stopień zaangażowania w opiekę nie wyklucza zainteresowanej z rynku pracy.

W oświadczeniu załączonym do wywiadu skarżąca podała, że niepełnosprawna porusza się przy pomocy chodzika z asekuracją innych osób z powodu zagrożenia upadkiem. Nie wychodzi z domu. W razie potrzeby skarżąca organizuje transport medyczny. W jej ocenie matkę trzeba dopilnować, by prawidłowo zażyła leki, spożyła posiłek i napój. Podała ponadto, że w ostatnim czasie dostrzega u matki znaczny spadek sił, zdarzają się jej omdlenia, w związku z czym konieczne jest korzystanie z wózka inwalidzkiego. Niepełnosprawna zaczęła wymagać całodobowej opieki od czerwca 2022 r. po operacji. W razie koniczności pod nieobecność skarżącej opiekę chwilowo sprawuje jej mąż. Niepełnosprawna jest pod opieką rehabilitacyjną. Skarżąca zrezygnowała z podjęcia pracy zawodowej z uwagi na konieczność stałej opieki nad matką.

Z dniem 2 marca 2023 r. organ I instancji wystosował do skarżącej wezwanie do przedłożenia odpowiednich dokumentów i wystosowanie odpowiedzi na zawarte pytania. Skarżąca w odpowiedzi złożyła zgłoszenie dla celów ubezpieczenia zdrowotnego, świadectwa pracy, zaświadczenie o stanie zdrowia, orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, orzeczenie o stopniu niepełnosprawności oraz oświadczenie. Z zaświadczenia o stanie zdrowia wydanego 19 grudnia 2022 r. wynika, że u niepełnosprawnej rozpoznano urazowy krwotok podtwardówkowy, porażenie połowicze oraz złamanie szyjki kości udowej. Jako choroby współistniejące wskazano zwyrodnienia stawów kręgosłupa, alergiczne zapalenie górnych dróg oddechowych, zapalenie jelita grubego oraz nadciśnienie tętnicze. Niepełnosprawna przeszła operację krwiaka, którego doznała na skutek urazu głowy. Wskazano również ustępującą afazję.

W oświadczeniu z 15 marca 2024 skarżąca podała, że matka wymaga opieki od co najmniej 2020 r. i z tego tytułu skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia. Planowała również rozpocząć pracę w nowej placówce od września 2021 r., ale z uwagi na pojawiające się dolegliwości zdrowotne mamy nie mogła podjąć zatrudnienia. Jej zadaniem od czerwca 2022 r. matka wymaga opieki całodobowej. W listopadzie 2022 r. niepełnosprawna złamała szyjkę kości udowej lewej, zaś w marcu 2023 r. złamała szyjkę kości udowej prawej. Ma pierwsze objawy demencji starczej, ma trudności z przypominaniem sobie nazw przedmiotów i dobieraniem słów, traci pamięć, ma trudności z mówieniem i prawidłowym osądem, zdarza się, że ma trudności z orientacją w czasie i przestrzeni, ma trudności z wykonywaniem codziennych obowiązków, nie ubierze się sama i nie przygotuje sobie posiłku, trzeba jej towarzyszyć w łazience i toalecie, kilka razy dziennie trzeba jej zmieniać pieluchomajtki i wykonywać profilaktykę przeciwodleżynową i przeciwodparzeniową. Z powodu złego stanu zdrowia matka jest w złym stanie psychicznym i w związku z tym wymaga stosownego wsparcia. Dwa razy w tygodniu do matki przychodzi rehabilitant. Przez pozostałe dni tygodnia, dwa razy dziennie, rehabilitację wykonuje skarżąca zgodnie z zaleceniami.

Decyzją z dnia 15 marca 2023 r. zastępca dyrektora w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Starogardzie Gdańskim z upoważnienia Prezydenta Miasta Starogardu Gdańskiego odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Organ I instancji za powód odmowy wskazał art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r., że skoro czas powstania niepełnosprawności osoby jest ustalona na 78 rok życia, to kierując się treścią art. 17 ust. 1b u.ś.r., przyznanie wnioskowanego świadczenia jest wykluczone. Organ za podstawę odmowy wskazał również, że nie została spełniona przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z konicznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku. Skarżąca wniosła o jej uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Decyzji zarzuciła: naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczenia rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osoba legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz naruszenie przepisów art. 7, art. 77 § 1, oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 k.p.a. - poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych, przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego przez organ materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Pismem z dnia 14 sierpnia 2023 r. SKO zwróciło się do organu I instancji o przeprowadzenie dodatkowego postępowania wyjaśniającego. Organ II instancji zlecił ustalić: stopień samodzielności niepełnosprawnej, a w szczególności natomiast, czy jest w stanie poruszać się po mieszkaniu bez pomocy innej osoby, czy w razie potrzeby jest wstanie samodzielnie skorzystać z toalety, czy jest wstanie samodzielnie spożyć przygotowany posiłek, czy w razie potrzeby byłaby w stanie samodzielnie zadzwonić po pomoc, czy dokumenty medyczne potwierdzają, że niepełnosprawna cierpi z powodu demencji oraz dysfunkcji umysłowych wskazywanych w trakcie postępowania przez wnioskującą (problemy z pamięcią, artykułowaniem, orientacją w czasie i przestrzeni, z właściwym osądem sytuacji), czy w mieszkaniu znajdują się wskazane przez skarżącą pieluchomajtki, basen, preparaty przeciwodparzeniowe i przeciwodleżynowe, preparaty i środki do masaży i opatrunków.

W dniu 30 sierpnia ponownie został przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy. Skarżąca podała w oświadczeniu, że jej matka choruje na zespół zawrotowy, dlatego jej zdaniem wymaga stałej asekuracji i pomocy przy przemieszczaniu się z miejsca na miejsce. Możliwość samodzielnego poruszania się ogranicza ponadto pogorszony stan sprawności kończyn dolnych. W tym zakresie matka skarżącej jest w trakcie diagnostyki lekarskiej. Skarżąca podała, że jej matka wymaga pomocy przy korzystaniu z toalety, samodzielnie nie wykona przy sobie czynności higienicznych, nie zmieni sobie pampersa i nie wykona czynności związanych z zachowaniem czystości. Dalej Skarżąca podała, że matka sama spożywa posiłek przygotowany o określonej godzinie - sama często nie odczuwa głodu i nie zgłasza potrzeby jedzenia. Aktualnie, w wyniku zaleceń neurochirurga, matka jest diagnozowana w kierunku demencji, gdyż nastąpiło pogorszenie jej pamięci, komunikacji z otoczeniem i możliwości właściwej oceny sytuacji (zaburzenie myślenia przyczynowo - skutkowego, przecenianie swoich możliwości). Dalej Skarżąca podała, że matka jest także pod opieką psychiatry i przyjmuje zalecone przez niego leki. Codzienna samodzielność matki jest wysoko zaburzona. Wymaga stałej pomocy, wsparcia, kontroli przyjmowania leków. Zespół zawrotowy i zaburzenia równowagi wywołane kurczami mięśni dodatkowo utrudniają matce możliwość samodzielnego funkcjonowania i narażają ją na utratę zdrowia. Niepełnosprawna oczekuje na wizytę u lekarza neurologa, psychiatry, elektrofizjologa i ortopedy.

W trakcie wywiadu skarżąca podała również, że matka ma przy łóżku dzwonek i w nocy, w razie potrzeby wzywa skarżącą przy jego pomocy. Niepełnosprawna podała, że: porusza się przy pomocy chodzika oraz skarżącej, z toalety korzysta przy pomocy córki, samodzielnie spożywa posiłek przygotowany przez nią, posiada telefon komórkowy i potrafi się nim posługiwać, zdarza jej się dzwonić do kogoś. Odnośnie korzystania z telefonu przez matkę skarżąca wyjaśniła, że matka potrafi korzystać z telefonu tylko z jej pomocą. Skarżąca okazała pracownikowi socjalnemu pieluchomajtki, basen, preparaty do pielęgnacji ciała, środki do masażu. Podała, że aktualnie matka nie ma zakładanych żadnych opatrunków.

W trakcie wizyty w dniu 30 sierpnia 2023 r. pracownicy socjalni ocenili, że skarżąca jest nadopiekuńcza w stosunku do swojej matki i narzuca jej swoją wolę, przez co ogranicza jej samodzielność. Pracownicy socjalni uznali również, że niepełnosprawna jest świadoma swoich wypowiedzi, nie ma problemów z oceną rzeczywistości, jej wypowiedzi są logiczne i spójne. Pracownicy socjalni odnotowali również, że w trakcie wywiadu środowiskowego niepełnosprawna była swoim pokoju, kierując się samodzielnie w stronę wyjścia z pokoju za pomocą chodzika, a w tym czasie skarżąca stała z psem przy drzwiach wejściowych do mieszkania. Wywiad środowiskowy odbywał się w kuchni. Gdy niepełnosprawna sama siadała na krzesło, skarżąca przerwała jej tę czynność i sama usadziła matkę na krześle. Pracownicy socjalni potwierdzili, że niepełnosprawna korzysta z rehabilitacji domowej w ramach ubezpieczenia zdrowotnego. Uzyskali również w placówce rehabilitacyjnej informację, że niepełnosprawna ubiegała się o przyjęcie na oddział rehabilitacji w T., ale nie została zakwalifikowana. Niepełnosprawna podała ponadto jednemu z pracowników socjalnych, że ubiegała się o przyjęcie do Szpitala Rehabilitacyjnego "J.", jednak nie została zakwalifikowana przez lekarza z tego szpitala, ponadto - jak wyjaśniła - nie są tam przyjmowane osoby pampersowane a szpital nie jest przystosowany do potrzeb osób niepełnosprawnych. Pracownik socjalny ustalił natomiast, że do szpitala kieruje lekarz rodzinny, szpital przyjmuje osoby pampersowane oraz posiada odpowiedni udogodnienia dla osób niepełnosprawnych. Pracownicy socjalni stwierdzili, że pomiędzy wywiadem z dnia 27 lutego 2023 r. a wywiadem z dnia 30 sierpnia 2023 r. stan zdrowia niepełnosprawnej nie uległ pogorszeniu. Ocenili również Skarżąca narzuca swoją wolę matce, przez co ogranicza jej samodzielność. Zdaniem pracowników socjalnych niepełnosprawna ma problemy z poruszaniem się, ale nie są one na tyle poważne, by nie mogła ona zostać sama w domu na kilka godzin. Zdaniem pracowników socjalnych właściwa organizacja czynności wspomagających niepełnosprawną pozwoliłaby skarżącej na podjęcie zatrudnienia.

W dniu 25 września 2023 r. do Kolegium wpłynęło pismo pełnomocnika skarżącej z załączonym wynikiem badania lekarskiego z dnia 11 września 2023 r., zgodnie z którym niepełnosprawna prezentuje zmienność nastrojów, istotne zaburzenia pamięci, zaburzenia orientacji i poznawcze. Sen zmienny. W sytuacjach stresogennych widać lęk. Wedle zaleceń I. B. winna przyjmować leki rano, wieczorem i na noc.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z dnia 13 października 2023 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium wskazało jednak, że w tej sprawie przepis art. 17 ust. 1b nie może stać na przeszkodzie nabyciu przez opiekuna osoby dorosłej prawa do wnioskowanego świadczenia. Organ II instancji nie podzielił stanowiska organu I instancji w tym zakresie, wskazując na ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych o konieczności stosowania art.17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.

Kolegium przyznało rację organowi I instancji, że w niniejszej sprawie związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez stronę z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką wskazany w art., 17 ust. 1 nie zachodzi. W uzasadnieniu Organ II instancji wskazał, że rezygnacja z ostatniego zatrudnienia nie była spowodowana stanem zdrowia matki. Kolegium stwierdziło, że rezygnacja skarżącej z zatrudnienia, względnie rezygnacja z poszukiwania przez nią zatrudnienia, nie miała bezpośredniego i ścisłego związku z pogorszeniem się stanu zdrowia niepełnosprawnej. Ograniczenia niepełnosprawnej nie są na tyle poważne, by skarżąca jako członek najbliższej rodziny, musiała całkowicie zrezygnować z własnej aktywności zawodowej w celu zapewnienia właściwej opieki matce. W ocenie Kolegium mogłaby bowiem pogodzić własną pracę zarobkową z opieką nad matką poprzez skorzystanie z usług opiekuńczych albo zatrudnienie opiekuna. Niepełnosprawna nie jest bowiem aktualnie w takim stanie, w którym wymagałaby wielogodzinnej obecności skarżącej.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji SKO i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji:

- naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczenia rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osoba legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności

- naruszenie przepisów art. 7, art. 77 § 1, oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 k.p.a. poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych, przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego przez organ materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że zakres opieki sprawowanej nad matką wynika zarówno ze złożonych w sprawie dokumentów, oświadczeń skarżącej jak i przeprowadzonego wywiadu środowiskowego. Zakres wsparcia, które skarżąca musi zapewnić matce, w znacznym stopniu przekracza czynności, które polegają na zwykłym prowadzeniu gospodarstwa domowego. Sprawowanie opieki nad matką wypełnia cały dzień skarżącej. Podkreśliła, iż poza czynnościami opiekuńczymi wykonywanymi stricte przy matce, przeznacza również czas na czynności związane z dbaniem o dom, zapewnieniem matce odpowiednich warunków życia dostosowanych do jej niepełnosprawności, zaopatrzeniem itp. Wykonywanie czynności opiekuńczych wobec matki rozłożone jest na całą dobę, w zależności od potrzeb i charakteru danej czynności. Skarżąca jest też codziennie, przez cały czas, w pełnej gotowości do niesienia pomocy matce w razie potrzeby.

Skarżąca w uzasadnieniu decyzji SKO dopatrzyła się wielu niezgodności przedstawionych treści ze stanem faktycznym. Nie zgadza się również, z osobistą oceną jakiej dokonał pracownik socjalny i z wysuniętymi przez niego wnioskami. W ocenie skarżącej podważają one zalecenia lekarzy, rehabilitantów. Skarżąca stoi na stanowisku, iż pracownik socjalny, który przeprowadzał wywiad środowiskowy, nie powinien wydawać osobistego osądu napotkanej rzeczywistości, ponieważ nie jest osobą kompetentną do oceny zarówno stanu zdrowia jak i potrzeb mamy skarżącej, jako osoby niepełnosprawnej, cierpiącej na demencję. Mógł jedynie i powinien przedstawić stan faktyczny, bez jego oceny.

Skarżąca nadmienia, iż pozostawienie mamy z obcą osobą, wpłynęłoby negatywnie na jej zdrowie. Znajduje to potwierdzenie w opiniach lekarza psychiatry, albowiem sytuacje stresogenne wywołują lęk. Jest to reakcja charakterystyczna, dla osób z demencją, w pewnym etapie rozwoju tej choroby.

Skarżąca zaznaczyła, iż urazy doznane przez mamę po 25 października 2022 r., czyli dacie wydania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, przyczyniły się do pogorszenia stanu jej zdrowia, a tym samym większej potrzeby sprawowania przy mamie opieki. W marcu 2023 r. matka skarżącej złamała drugą szyjkę kości udowej, jak również bark.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu z normami prawnymi - proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania zaskarżonego aktu i na podstawie ustalonego przez organy stanu faktycznego. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych rozstrzygnięć administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd - jak stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), dalej p.p.s.a., nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną, z wyjątkiem skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie, opinię zabezpieczającą i odmowę wydania opinii zabezpieczającej.

Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z uwagi na zawarcie odpowiedniego wniosku w skardze sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym.

Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z powyższych unormowań wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18).

Należy jednak podkreślić, że wskazane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za związany z tą opieką rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi też wynikać, że sprawujący opiekę nie podejmuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

Niewątpliwie matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ze wskazaniem stałej lub długotrwałej pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Orzeczenie o niepełnosprawności w sposób wiążący określa zakres niezbędnej pomocy osobie niepełnosprawnej, którego nie mogą kwestionować organy orzekające o świadczeniach pielęgnacyjnych. Niepełnosprawna posiada również orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, w którym ustalono, że jest ona trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji.

Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej (por. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15). Równie istotnym czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym, lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13).

Jak wynika z wywiadów środowiskowych wynika, że skarżąca wykonuje szereg czynności na rzecz niepełnosprawnej. Do czynności tych zalicza się: asekuracja i pomoc przy przemieszczaniu się, pomoc w korzystaniu z toalety, pomaganie w czynnościach higienicznych, zmiana pampersa, przygotowanie posiłków, ubieranie czy wykonywanie ćwiczeń. Niepełnosprawna przyjmuje również szereg leków, a także stosowane są wobec niej środki przeciwodparzeniowe i przeciwodleżynowe oraz preparaty i środki do masażu. Dodatkowo niepełnosprawna potwierdziła zakres czynności wykonywanych na jej rzecz przez skarżącą.

Niezrozumiałym jest, że przy jednoczesnym przyznaniu, że skarżąca wykonuje takie czynności na rzecz niepełnosprawnej jak: mycie, ubieranie, przebieranie, pomoc przy korzystaniu z toalety, zmiana pampersów, wykonywanie ćwiczeń fizycznych, przygotowywanie posiłków, dbanie o czystość i porządek w mieszkaniu, czy załatwianie koniecznych spraw poza domem, organ II instancji uznał, że skarżąca nie musi całkowicie zrezygnować z własnej aktywności zawodowej w celu zapewnienia właściwej opieki matce. Jednocześnie organ wskazuje, że pomoc niepełnosprawnej przy korzystaniu z toalety, zjedzeniu posiłku czy zażyciu leków w czasie, kiedy skarżąca byłaby w pracy mogłaby zapewnić opiekunka. Z podanej argumentacji wynika, że organ całkowicie zdaje sobie sprawę z tego, że czynności wykonywane na rzecz niepełnosprawnej wymagają przymiotu stałej gotowości do świadczenia pomocy. W tym miejscu należy zaznaczyć, że zatrudnianie opiekuna w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, by osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne mogła podjąć zatrudnienie jest kompletnie bezzasadne. Dodatkowo z badania lekarskiego niepełnosprawnej z 11 września 2023 r. wynika, że "w sytuacjach stresogennych widać lęk". Przemawia to przeciwko zatrudnianiu opiekuna, co może wiązać się z niepotrzebnym stresem. Ponadto osobiste starania członka rodzinny w opiece nad osobą niepełnosprawną będą stanowiły dla niej większy komfort.

Należy zauważyć, że część spostrzeżeń pracownika socjalnego zawartych w wywiadzie środowiskowym z 27 lutego 2023 r. nie znajduje podparcia w aktach sprawy. W szczególności pracownik zawarł zdanie o treści: "Ponadto pisemnie oświadczyła, że wykonywała pracę do roku 2020 z której sama zrezygnowała z uwagi na swoje problemy zdrowotne i teraz chciała podjąć zatrudnienie ale nie może z uwagi na matkę". Takiego oświadczenia nie ma w aktach sprawy. Wszystkie oświadczenia skarżącej, które zostały załączone do akt sprawy, albo nie odnoszą się do kwestii powodu utraty zatrudnienia, albo wskazują, że rezygnacja z zatrudnienia związana była ze sprawowaniem opieki nad matką. Jednocześnie organ II instancji, sugerując się treścią wywiadu środowiskowego, w uzasadnieniu błędnie powołał się na nieistniejące oświadczenie na dowód tego, że rezygnacja skarżącej z zatrudnienia, względnie rezygnacja z poszukiwania przez nią zatrudnienia, nie miała bezpośredniego i ścisłego związku z pogorszeniem się stanu zdrowia niepełnosprawnej. Z wydruku rejestru z systemu SEPI wynika, że zwolnienie pracownika nastąpiło z powodu przyczyn dotyczących zakładu pracy. Dodatkowo załączone świadectwo pracy wskazuje, że zakończenie stosunku pracy spowodowane było okolicznościami wskazanymi w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, na co zwraca uwagę samo Kolegium w uzasadnieniu.

Wskazać w tym miejscu należy, że zawarte w art. 17 ust. 1 ustawy sformułowanie "jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki" dotyczy zarówno sytuacji rezygnacji z zatrudnienia, jak również niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki. Wynika to w sposób jednoznaczny z treści tego uregulowania. W swoich rozważaniach SKO skupiło się na kwestii powodów rozwiązania ostatniego stosunku pracy i oświadczeniu, że skarżąca zarejestrowała się w urzędzie pracy w celu zachowania ubezpieczenia zdrowotnego. Organ II instancji powinien jednak skupić się na tym, czy to w momencie składania wniosku skarżąca nie podejmowała aktywności zawodowej w związku z koniecznością sprawowania opieki czy nastąpiło to z innych powodów. Z akt sprawy wynika, że skarżąca przed rozwiązaniem stosunku pracy w sierpniu 2020 r. była aktywna zawodowo, co przemawia za faktem, że niepodejmowanie pracy nie wiąże się z innymi czynnikami, niż konieczność sprawowania opieki nad matką.

Kluczową dla oceny sprawy wydaje się mieć sytuacja zdrowotna niepełnosprawnej. W oświadczeniu z 15 marca 2023 r. skarżąca wskazuje, że listopadzie 2022 niepełnosprawna doznała złamania szyjki kości udowej lewej, a 7 marca z powodu upadku doznała złamania szyjki kości udowej prawej. Niepełnosprawna w związku z tym przebywała w szpitalu. Dodatkowo w skardze wskazano, że w tym samym miesiącu niepełnosprawna złamała bark. Brak jest jednak w aktach sprawy dokumentacji medycznej udawadniającej ten fakt. W tej sytuacji racjonalnym wydaję się stwierdzenie, że wielokrotne upadki i wiążące się z nimi złamania warunkują konieczność pomocy przy poruszaniu się. Tym samym niesiona przez skarżąca pomoc w poruszaniu się byłaby jak najbardziej uzasadniona. Osobiste świadczenie w tym zakresie byłoby na tyle absorbujące, że nie pozwalało by skarżącej na podjęcie zatrudnienia, choćby w wymiarze niepełnym.

W uzasadnieniu do skargi skarżąca wskazała, że pracownik socjalny może jedynie dokonywać ustaleń faktycznych. Argument ten jest jednak bezzasadny, ponieważ zgodnie z § 4 ust. 2 rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. poz. 893) w ramach przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i diagnozy sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z nich wynikające, stanowiące podstawę planowania pomocy.

Sąd podziela jednak stanowisko skarżącej, że bezzasadne są rozważania organu II instancji wskazujące, iż oprócz skarżącej niepełnosprawna posiada jeszcze inne dzieci, na których również ciąży obowiązek alimentacyjny. Organ zobligowany jest do ustalenia, czy skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia bądź go nie podejmuje w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Przepisy u.ś.r. nie uzależniają przyznania świadczenia od ustalenia czy pozostali zstępni są w stanie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem.

Warto jednak zaznaczyć, że w uzasadnieniu decyzji Organ II instancji słusznie wskazał, że skutkiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 jest zmiana stanu prawnego polegająca na tym, że nie obowiązuje ograniczenie wiekowe dotyczące momentu powstania niepełnosprawności, przewidziane w pierwotnym brzmieniu art. 17 ust. 1b u.ś.r.. W swojej decyzji organ kierował się utrwalonym orzecznictwem w tym zakresie.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uznał, że wydając zaskarżoną decyzję organ odwoławczy naruszył przepisy prawa materialnego z art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez ich błędną wykładnię oraz na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a, zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej kwotę 480 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika.