Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 186/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2006-05-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Dnia 9 maja 2006 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Markiewicz, Sędziowie: Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.), Asesor WSA Ewa Cisowska-Sakrajda, Protokolant Referendarz Małgorzata Kowalska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 maja 2006 roku sprawy ze skargi S. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...].


UZASADNIENIE

II SA/Łd 186/06

U Z A S A D N I E N I E

Decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 154 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 98 poz. 1071 ze zm.) oraz na podstawie art. 1 ust.1, art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1, ust. 2 i ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz.U. z 1996 r. Nr 87 poz. 395 ze zm.) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił uchylenia decyzji własnej z dnia [...], którą odmówił S. K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji.

W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu podniósł, iż strona wnioskująca powołała się na okoliczności poruszone już w postępowaniu weryfikacyjnym. Nie powołała się natomiast na ustawowe przesłanki wznowienia postępowania, ani też na podstawy stwierdzenia nieważności uprzedniej decyzji.

Stosownie więc do art. 235 § 1 k.p.a. Kierownik Urzędu zakwalifikował wniosek S. K. jako wniosek o uchylenie decyzji własnej w trybie art. 154 k.p.a.

Zgodnie z treścią art. 154 k.p.a. decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony.

Strona zwracała się o przyznanie świadczenia pieniężnego za okres od października 1944 r. do kwietnia 1945 r. z tytułu represji (urodzenia się i pobytu ) w czasie deportacji rodziców do pracy przymusowej w miejscowości L. (H.), pow. Z..

Kierownik Urzędu podniósł, iż okresu po dniu 14 lutego 1945 r. (wyzwolenie powiatu Z. – data ustalona na podstawie "Indeks dat wyzwolenia niektórych miejscowości polskich w latach 1944 – 1945 przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko Polskie" kpt. dypl. Bolesław Dolata, dodatek do Nr 2/1961 Wojskowego Przeglądu Historycznego, Warszawa 1961 r.) pobyt na deportacji, po tym okresie nie stanowi już represji w myśl art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej, oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR.

W myśl powyższego artykułu represją jest deportacja do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w latach 1939 -1945.

Mając na uwadze powyższe Kierownik Urzędu wskazał, iż okres represji strony wynosił 3 miesiące i 16 dni. Oznacza to, że strona nie spełnia warunku pracy minimum 6 miesięcznego, określonego w art. 2 pkt 2 lit. "a" powyżej powołanej ustawy.

S. K. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Wnioskodawczyni wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie jej prawa do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji.

W uzasadnieniu wniosku S. K. podniosła, iż nie zgadza się z interpretacją art. 2 pkt 2 lit. "a" dokonaną przez Kierownika Urzędu. Jej zdaniem do okresu deportacji należy doliczyć okres życia przed narodzeniem dziecka. Swoje twierdzenie poparła wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 maja 1997 r. (OTK 1997/1/19), zgodnie z którym okres rozwoju dziecka w fazie prenatalnej, kobiety ciężarnej, przebywającej na deportacji należy zaliczyć do okresu deportacji.

W związku z powyższym wnioskodawczyni wskazała, iż okres jej deportacji należy liczyć od chwili jej poczęcia do dnia 14 lutego 1945 r. i wynosi on 12 miesięcy i 16 dni.

Do wniosku skarżąca dołączyła kserokopię wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 23 września 2005 r. zapadłego w sprawie o sygn. V SA/Po 752/05.

Decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000r. Nr 98 poz. 1071 ze zm.) oraz na podstawie art. 2, art. 4 ust. 1, ust. 2 i ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz.U. z 1996 r. Nr 87 poz.395 ze zm.) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy zaskarżona decyzję.

W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ponadto podniósł, iż nie można zaliczyć stronie do okresu represji, okresu przed urodzeniem, ponieważ świadczenie nie może być przyznane za represje, którym podlegała matka strony.

S. K. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...], nadto o zobowiązanie Kierownika Urzędu do przyznania wnioskowanego świadczenia i o zwolnienie od kosztów sądowych.

W uzasadnieniu skargi powołała się na argumentację przedstawioną w uzasadnieniu odwołania od decyzji I instancyjnej.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i osób Represjonowanych wniósł o oddalenie skargi. W uzasadnieniu podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W piśmie z dnia 04 maja 2006 r. skarżąca wniosła o nieuwzględnianie stanowiska wyrażonego w odpowiedzi na skargę i podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko procesowe i zaprezentowaną argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna, choć z nieco innych przyczyn, niż podniesione w jej treści.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia, lecz ma jedynie ocenić działalność organu orzekającego.

Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270), zwanej w dalszej części rozważań p.p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Rozpatrując skargę w tak zakreślonej kognicji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, Sąd dopatrzył się uchybień, które skutkować musiały uchyleniem zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji.

Przepis artykułu 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Represją w rozumieniu ustawy jest:

1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1),

2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945 (art.2 pkt 2 lit.a),

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art.2pkt2lit.b).

Pojęcie represji zdefiniowane przez ustawodawcę adresowane jest zatem do dwóch kategorii osób:

- po pierwsze, osób osadzonych w obozach pracy oraz,

- po drugie, do osób deportowanych do pracy przymusowej.

Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, iż spełnia tak określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy faktycznie wykonywała pracę przymusową. Z tego względu przyjmuje się, że osobą represjonowaną jest osoba deportowana do pracy przymusowej lub osadzona w obozie pracy bez względu na wiek.

W wyroku z dnia z dnia 19 sierpnia 2004 r. Naczelny Sąd Administracyjny wyraził nadto pogląd, iż o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), można mówić również w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót.

Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r. sygn. akt III RN 120/02 trafnie przyjęto, że nie można bowiem zakładać, iż cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny niż w stosunku do rodziców. Tak samo nie można zakładać, że deportacja do pracy przymusowej kobiety, która urodziła dziecko po wywiezieniu, nie rozciąga się na to dziecko. / por. OSK 135/04, ONSAiWSA 2005/1/15, glosa aprobująca W. Kręcisza OSP 2005/6/74 /

Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie opowiada się w pełni za poglądem wyrażonym w przedstawionych powyżej wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego.

W rozpatrywanej sprawie Kierownik Urzędu uznał za udowodniony okres represji od dnia 29 października 1944 r. do dnia 14 lutego 1945 r. ( 3 miesiące 16 dni ) przyjmując, że pobyt na deportacji po dniu 14 lutego 1945 r. (wyzwolenie powiatu Z. – data ustalona na podstawie "Indeks dat wyzwolenia niektórych miejscowości polskich w latach 1944 – 1945 przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko Polskie" kpt. dypl. Bolesław Dolata, dodatek do Nr 2/1961 Wojskowego Przeglądu Historycznego, Warszawa 1961 r.) nie stanowi już represji w myśl art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR.

Odmawiając przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji organ powołał się na opracowania mówiące o zajęciu miejscowości, w której przebywała skarżąca / L. (H.), pow. Z. /.

Kwestia ustalenia okresu deportacji (wywiezienia) w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996 r. wymaga rozważenia. Przepis ten stanowi o deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny 1939 - 1945.

Podkreślić należy, iż w wyroku Sądu Najwyższego z 25 marca 1999 r. ( sygn. akt III RN 158/98, OSNAP 2000/3/86) przyjęto, iż "pojęcie «deportacji» użyte w art. 2 pkt 2 lit. "a" wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...)odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r.". Sąd stwierdził ponadto, że praca po zakończeniu wojny straciła charakter represji i nie może być uznawana za pracę przymusową.

Powstaje jednak pytanie, czy określenie "zakończenie wojny" odnieść należy do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (tereny Niemiec), czy też do daty 8 maja 1945 r.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w powyższym wyroku Sądu Najwyższego jak również pogląd zaprezentowany w nie publikowanym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2002 r. sygn. II SA/Łd 535/00, iż decydująca musi być data zakończenia wojny - 8 maja 1945 r. Zdaniem Sądu ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Należy mieć na uwadze to, iż przed ostatecznym zakończeniem działań wojennych częstokroć nie było szans i warunków na powrót z deportacji do Polski - trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Działania wojenne na terenie Europy, okupowanym przez III Rzeszę i na terenie III Rzeszy, kończyły się w różnym okresie. Działania wojenne uniemożliwiały powrót do Polski i nie sposób było przewidzieć jak będą dalej przebiegać i kiedy ostatecznie zakończy się wojna, tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym - przechodzenia konkretnych terenów "z rąk do rąk".

W takiej sytuacji tylko data 8 maja 1945 r. mogłaby być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).

Postępowanie wszczęte (jak zakwalifikował organ w trybie art. 154 k.p.a. ) z wniosku o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego jest postępowaniem administracyjnym prowadzonym według zasad określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 września 1990 roku - III ARN 9/90 - oświadczenie składane przez stronę w postępowaniu administracyjnym oraz przedstawione przez nią dokumenty korzystają z domniemania prawdziwości, jeżeli nie są sprzeczne z innymi dowodami lub okolicznościami i faktami znanymi organowi administracyjnemu z urzędu. Organy administracji obowiązane są stosować się do zasad przeprowadzenia dowodów określonych w rozdziale 4 działu II Kodeksu postępowania administracyjnego (OSNCP z 1991 roku, z.10-12, poz. 127).

Nie ma uzasadnionych podstaw, by zasada ta nie była respektowana w postępowaniu w sprawie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Artykuł 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) jednoznacznie stanowi: w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisu Kodeksu postępowania administracyjnego.

Skoro więc skarżąca przedstawiła dokumenty, nie budzące wątpliwości co do okresu jej pobytu na deportacji (od 29 października 1944 r.– data urodzenia do 31 lipca 1945 r.– data repatriacji do Polski, potwierdzona zaświadczeniem jej ojca), składała stosowne oświadczenia w toku postępowania o tym, iż nie mogła wrócić z deportacji, gdyż musiała czekać na transport, to również oczywistym jest, iż aby przeżyć rodzina musiała pracować.

W kontekście wcześniejszych rozważań nad treścią art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego dla potrzeb zaliczenia do kategorii osób represjonowanych, nie jest obowiązana wykazywać, czy faktycznie wykonywała pracę przymusową. Istotą był cel – deportacja do pracy i okres jej trwania – tej deportacji.

Nie można również zapominać, iż w dacie 14 lutego 1945 roku – dacie wyzwolenia miejscowości gdzie przebywała skarżąca z rodziną, terytorium Polski pozostawało jeszcze w pewnej części pod okupację niemiecką, toczyły się działania wojenne, a więc rodzina skarżącej nie miała gdzie wrócić. Pobyt zaś na terenie ówczesnych Niemiec, do daty zakończenia wojny ( 8 maja 1945 r.) stanowił represję i w dalszym ciągu ogromne zagrożenie dla życia i zdrowia.

W analizowanym stanie faktycznym trudno więc odmówić stronie skarżącej słusznego interesu na gruncie art. 154 k.p.a. w dochodzeniu swych roszczeń, a i interes społeczny wymaga aby wszyscy obywatele byli traktowani na równi wobec prawa.

Z tych też względów, w ocenie Sądu naruszone zostało prawo materialne w postaci art. 2 pkt 2 lit "a", ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996r. Nr 87 poz. 395 ze zm.).

Pozostawienie natomiast bez rozważenia składanych przez skarżącą oświadczeń w zakresie pozostawania na deportacji i możliwości powrotu z niej, wobec braku innych dowodów, stanowi naruszenie procedury to jest art. 7, art. 77 §1 i 80 k. p. a., gdyż organ nie poczynił wyczerpujących ustaleń i wnikliwych rozważań w celu wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, opierając się na jedynym dowodzie – dacie wyzwolenia miejscowości Z..

Z uwagi na powyższe, oznacza to dla organu administracji rozpoznającego ponownie sprawę konieczność należytego wyjaśnienia i rozważenia całokształtu okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu zaprezentowanego przez Sąd stanowiska w sprawie, na gruncie utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera a) i litera c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.

Z uwagi natomiast na charakter prawny rozstrzygnięcia (nie ma przymiotu wykonalności), nie znaleziono podstaw do orzekania w przedmiocie jego wykonania, w trybie art.152 p. p. s. a.