Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 235/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2024-07-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 645  Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151, art. 200 w zw. z art. 205 par. 2 i art. 250 par. 1
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 61a k.p.a.
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 10 ust. 1 w zw. z art. 5
journal: Dz.U. 2023 poz 1984
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

SENTENCJA

Dnia 11 lipca 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Małgorzata Kowalska, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Wyporska-Frankiewicz (spr.), Sędzia WSA Paweł Dańczak, Protokolant Specjalista Dominika Janicka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 lipca 2024 roku sprawy ze skargi A. P. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 12 lutego 2024 r. nr SKO.4160.1.2024 w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania 1. oddala skargę, 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi Z. W. prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł., ul. [...] kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych zawierającą podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej A.P. z urzędu.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z 12 lutego 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi utrzymało w mocy postanowienie Prezydenta Miasta Pabianic z 8 grudnia 2023 r. o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie dotyczącej wpisania w księdze wieczystej nr [...] działek o numerach: [...] i [...].

W sprawie ustalono następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Wnioskiem z 15 listopada 2023 r. A. P. (dalej również: strona, strona skarżąca lub skarżący) wystąpił do Prezydenta Miasta Pabianic domagając się, na podstawie art. 104 § 1 k.p.a., wydania decyzji w sprawie dotyczącej wpisania w księdze wieczystej o Nr [...] działek o nr [...] i [...]. Wobec powyższego w niniejszej sprawie ustalono, że w ramach prowadzonego postępowania sądowego zostało wydane rozstrzygnięcie przez Sąd Rejonowy w P. w sprawie o sygn. [...] o uzgodnieniu treści księgi wieczystej o Nr [...] poprzez wykreślenie działek o nr [...] o powierzchni 334 m2 oraz działki [...] o powierzchni 339m2. Powyższe rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego w P. zostało oparte na postanowieniu Sądu Rejonowego w P. z 8 lutego 2016 r. wydanym w sprawie [...], na mocy którego, dokonano rozgraniczenia działki o Nr [...] (aktualny numer w ewidencji gruntów) z działkami o Nr [...] i [...] (aktualne numery w ewidencji gruntów). Dodatkowo w treści księgi wieczystej o Nr [...] w dziale III zostało ujawnione ostrzeżenie o niezgodności stanu prawnego ujawnionego w treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości polegającym na wykreśleniu w dziale I -O działki Nr [...] o powierzchni 334 m2 oraz działki Nr [...] o powierzchni 339 m2 wbrew nakazowi wynikającemu z wyroku Sądu Rejonowego w P. z dnia 19 września 2017 r. sygn. akt [...]. Wobec powyższego postanowieniem z 8 grudnia 2023 r. Prezydent Miasta Pabianic odmówił wszczęcia postępowania w sprawie wydania decyzji dotyczącej wpisu w księdze wieczystej o nr [...] działek Nr [...] i [...]. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ I instancji wyjaśnił, że przedmiotowe żądanie dotyczy rozstrzygnięcia merytorycznego wydanego przez Sąd Rejonowy w P., przy czym organ nie posiada żadnych uprawnień do wydania jakiegokolwiek orzeczenia w trybie przewidzianym w Kodeksie postępowania administracyjnego nakazującego sądowi powszechnemu zmianę wydanego, prawomocnego, orzeczenia. Zaznaczono przy tym, że w ramach prowadzonej korespondencji, wnioskodawca był informowany o kwestiach związanych z wydanym przez Sąd Rejonowy w P. orzeczeniem, w szczególności dotyczących możliwości wglądu w akta sprawy sądowej oraz pozyskania z Sekretariatu I Wydziału Cywilnego odpisu orzeczenia. Dodatkowo podnoszono, że orzeczenie jest prawomocne, a zgodnie z art. 365 § 1 kpc orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Biorąc powyższe pod uwagę, w ocenie organu I instancji, zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym osoba, której prawo nie jest wpisane lub jest wpisane błędnie albo jest dotknięte wpisem nieistniejącego obciążenia lub ograniczenia, może żądać usunięcia niezgodności. Podkreślono przy tym, że w ramach wskazanego przepisu ustawodawca nie przewidział żadnych uprawnień dla organu administracji publicznej do wydawania decyzji administracji lecz powyższa sprawa powinna być rozstrzygana w drodze orzeczenia sądu powszechnego, a dalej w ramach postępowania wieczystoksięgowego. W konkluzji wskazano, iż Prezydent Miasta Pabianic nie posiada podstawy materialnoprawnej do wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie wydanego orzeczenia Sądu Rejonowego w P, a tym samym organ nie posiada również uprawnienia do prowadzenia postępowania administracyjnego. Z tego też powodu postępowanie administracyjne nie może być wszczęte i dlatego organ wydał postanowienie na podstawie art. 61a k.p.a. o odmowie wszczęcia postępowania.

Zażalenie na postanowienie Prezydenta Miasta Pabianic złożył – pismem z 21 grudnia 2023 r. - do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi A.P., kwestionując stanowisko wyrażone przez organ pierwszej instancji. Strona podniosła, że nie domaga się aby Prezydent Miasta Pabianic zmieniał w jakikolwiek sposób orzeczenie sądu, lecz domaga się, aby ujawnił prawdę, aby przedstawił dowody świadczące o tym, że w księdze wieczystej [...] są wpisane działki nr [...] i [...], że 5 stycznia 2012 r. złożył wniosek o rozgraniczenie.

Wskazanym na wstępie postanowieniem z 12 lutego 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi (dalej również: kolegium lub SKO) utrzymało w mocy postanowienie Prezydenta Miasta Pabianic z 8 grudnia 2023 r. o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie dotyczącej wpisania w księdze wieczystej nr [...] działek o numerach: [...] i [...]. Organ II instancji przywołując treść art. 61a § 1 k.p.a. oraz wybrane orzecznictwo sądowoadministracyjne zauważył, że określone w tym przepisie przesłanki obejmują okoliczność o charakterze podmiotowym (wniesienie żądania przez osobę niebędącą stroną) i bliżej niesprecyzowane okoliczności o charakterze przedmiotowym (ujęte jako "inne uzasadnione przyczyny", z powodu których postępowanie nie może być wszczęte). Organ II instancji wyjaśnił, że z przytoczonego unormowania wynika, że organ jest upoważniony i jednocześnie zobligowany do wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania tylko w tych dwóch przypadkach, przy czym w obu chodzi o okoliczności, które w sposób oczywisty stanowią przeszkodę do wszczęcia postępowania; takie, których wystąpienie jest możliwe do stwierdzenia już po wstępnej analizie wniosku i nie wymaga prowadzenia postępowania wyjaśniającego. Ponadto są to okoliczności, które uniemożliwiają w ogóle procedowanie w sprawie i załatwienie wniosku w formie decyzji administracyjnej. Na tym etapie postępowania organ bada jedynie kwestie procesowe analizując, czy istnieją podstawy do wszczęcia postępowania w przedmiocie zgłoszonego wniosku, natomiast nie zajmuje się analizą zasadności wniosku. W postanowieniu wydanym w trybie art. 61a § 1 k.p.a. organ nie może formułować wniosków i ocen dotyczących meritum żądania, gdyż jest ono aktem formalnym, a nie merytorycznym. W świetle utrwalonego stanowiska judykatury i doktryny jedną z przesłanek przedmiotowych wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania jest sytuacja, w której przepisy prawa materialnego nie dają podstaw prawnych do wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie objętej żądaniem wniesionym do organu administracji publicznej. Organ II instancji wskazał nadto, że zaskarżone doń postanowienie zostało wydane po rozpatrzeniu podania złożonego przez A. P., w którym to wnioskodawca - powołując się na art. 61 § 1 i art. 104 § 1 k.p.a. - żądał wszczęcia postępowania administracyjnego i wydania decyzji w sprawie jego "skarg dotyczących wpisania w księdze wieczystej Nr KW [...] działki numer [...] i działki numer [...]". Przedmiot żądania został następnie potwierdzony i doprecyzowany w zażaleniu, jako odnoszący się do skarg wnoszącego "na postępowanie Prezydenta Miasta Pabianic, który złożył wniosek do Sądu Rejonowego w P. o wykreślenie z księgi wieczystej Nr [...] założonej dla mojej nieruchomości działki nr [...] i działki nr [...] zatajając prawdę, że w księdze wieczystej Nr [...] nie ma wpisanej działki nr [...] i nie ma wpisanej działki nr [...]". W ocenie Kolegium nie budzi żadnych wątpliwości, że rozstrzygnięcie powyższych kwestii, poruszonych we wniosku A. P., nie może nastąpić w drodze decyzji administracyjnej wydanej w ramach postępowania administracyjnego. Kluczowe znaczenie w tym przypadku ma bowiem nie subiektywna wola wszczęcia takiego postępowania, wyrażona i konsekwentnie podtrzymywana przez wnoszącego żądanie, ale obiektywne nieistnienie normy prawnej, która mogłaby stanowić podstawę materialnoprawną działania organów administracji publicznej w "sprawie" określonej we wniosku o wszczęcie postępowania. Bezsprzecznie nie jest to sprawa administracyjna w rozumieniu art. 1 pkt 1 k.p.a., czyli sprawa indywidualna należąca do właściwości konkretnego organu administracji publicznej, rozstrzygana przezeń - z mocy konkretnego przepisu prawa materialnego - w drodze decyzji administracyjnej albo załatwiana milcząco, do której z tego powodu mają zastosowanie przepisy k.p.a., w tym art. 61 § 1 i art. 104 § 1. Wobec braku podstawy materialnoprawnej do rozpatrzenia analizowanego żądania w trybie postępowania administracyjnego organ II instancji za zasadne uznał wydanie postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania, o którym mowa w art. 61a § 1 k.p.a.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżący podniósł, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi nie zbadało w sposób rzetelny złożonego przez niego wniosku z 15 listopada 2023 r., w którym żądał wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie skarg strony złożonych do Prezydenta dotyczących braku wpisania w księdze wieczystej Nr [...] działek o nr [...] i [...]. Prezydent nie wydał żadnego postanowienia w sprawie skarg strony oraz nie wyjaśnił dlaczego nie zostały one rozpatrzone. Prezydent w taki sposób kształtuje swoje pisma, aby z nich wynikało, że strona nie składa żadnych skarg albo że pisma dotyczą jedynie braku wpisania w księdze wieczystej Nr KW [...] działek nr [...] i [...]. Nadto skarżący podkreślił, iż SKO w swoim postanowieniu o utrzymaniu w mocy postanowienia Prezydenta Miasta Pabianic nie uzasadniło, dlaczego w drodze decyzji administracyjnej nie może być rozstrzygnięta sprawa skargi strony i dlaczego strona nie mam prawa żądać wydania decyzji w tym zakresie oraz dlaczego strona nie ma prawa żądać wydania jej kopii dotyczących jego osoby urzędowych dokumentów. Tym samym strona wniosła o rozstrzygnięcie, czy Prezydent powinien załatwiać skargi strony i odpowiadać na kwestie zawarte w skargach i czy ma obowiązek wydawania stronie kopii dotyczących jej dokumentów.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonym rozstrzygnięciu.

W toku postępowania sądowoadministracyjnego strona skarżąca, w kolejnych kierowanych do sądu pismach, uzupełniała i szczegółowo uzasadniała swoje stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 935) – dalej: "p.p.s.a.".

W ocenie sądu, skarga analizowana pod kątem powołanych wyżej przepisów nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem SKO wydając zaskarżone do sądu postanowienie prawidłowo zastosowało przepis art. 61a § 1 k.p.a. przyjmując, że nie posiada uprawnień do rozpatrywania sprawy dotyczącej żądania dokonania wpisu w księdze wieczystej. Tym samym więc zaskarżone postanowienie kolegium nie narusza prawa, gdyż organ trafnie utrzymał w mocy zaskarżone doń postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania.

Zgodnie z art. 61a § 1 k.p.a., gdy żądanie, o którym mowa w art. 61, zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Przepis ten ustanawia dwie podstawy do odmowy wszczęcia postępowania: podmiotową – tj. wniesienie podania przez osobę niebędącą stroną i przedmiotową – tj. sytuację, gdy z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte. Obie te przyczyny uniemożliwiają w ogóle procedowanie w sprawie i załatwienie wniosku w formie decyzji administracyjnej. Co więcej przyczyny te muszą być znane organowi w chwili złożenia wniosku i być oczywiste. Na tym etapie postępowania organ bada bowiem jedynie kwestie formalne, tj. czy istnieją podstawy do wszczęcia postępowania w przedmiocie złożonego wniosku, nie podejmując analizy jego zasadności. Zatem organ jest upoważniony i jednocześnie zobligowany do wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania tylko w tych dwóch, wskazanych powyżej, przypadkach, przy czym w obydwu chodzi o okoliczności, które w sposób oczywisty stanowią przeszkodę do wszczęcia postępowania; takie, których wystąpienie jest możliwe do stwierdzenia już po wstępnej analizie wniosku i nie wymaga prowadzenia postępowania wyjaśniającego. Ponadto są to okoliczności, które uniemożliwiają w ogóle procedowanie w sprawie i załatwienie wniosku w formie decyzji administracyjnej. Na tym etapie postępowania organ bada jedynie kwestie procesowe, analizując, czy istnieją podstawy do wszczęcia postępowania w przedmiocie złożonego wniosku, natomiast nie zajmuje się analizą jego zasadności. Nadto, w postanowieniu wydanym w trybie art. 61a § 1 k.p.a. organ nie może formułować wniosków i ocen dotyczących meritum żądania, gdyż jest ono aktem formalnym, a nie merytorycznym. W świetle utrwalonego stanowiska judykatury i doktryny jedną z przesłanek przedmiotowych wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania jest sytuacja, w której przepisy prawa materialnego nie dają podstaw prawnych do wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie objętej żądaniem wniesionym do organu administracji publicznej (por. np. wyroki NSA: z dnia 8 listopada 2018 r., sygn. akt II OSK 2691/16 i z dnia 15 czerwca 2023 r., sygn. akt III OSK 248/22 - opubl. na stronie internetowej: www.orzeczenia.nsa.gov.pl; zob. także chociażby Z. R. Kmiecik, Wszczęcie ogólnego postępowania administracyjnego, Warszawa 2014 r., s. 211 - 212).

W niniejszej sprawie organ prawidłowo przyjął, że brak jest podstaw do wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie dotyczącej żądania dokonania wpisu w księdze wieczystej. Sąd zwraca uwagę, że ocena prawidłowości wpisów w księdze wieczystej należy do wyłącznej kognicji sądu powszechnego, a organ administracji publicznej nie ma ani kompetencji do badania w postępowaniu administracyjnym prawidłowości wpisów w księdze wieczystej, ani do obalenia domniemania wiarygodności ksiąg wieczystych (art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece – dalej również: u.k.w.i.h.). Takie stanowisko zostało zaprezentowane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (por. np.: wyrok NSA z dnia 28 stycznia 2005 r., sygn. akt I OSK 1064/04; wyrok NSA z dnia 2 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OSK 579/07; wyrok NSA z dnia 22 grudnia 2011 r., sygn. akt I OSK 1823/11; czy wyrok NSA z dnia 13 kwietnia 2012 r. sygn. akt I OSK 499/11).

Wobec powyższego, organ II instancji słusznie przyjął, że rozstrzygnięcie kwestii dotyczących wszczęcia postępowania w sprawie dotyczącej wpisów w księdze wieczystej działek o nr [...] i [...] nie może nastąpić w drodze decyzji administracyjnej wydanej w ramach postępowania administracyjnego. Sąd podziela w całości stanowisko organu, zgodnie z którym kluczowe znaczenie w tym przypadku ma bowiem nie subiektywna wola wszczęcia takiego postępowania, wyrażona i konsekwentnie podtrzymywana przez wnoszącego żądanie, ale obiektywne nieistnienie normy prawnej, która mogłaby stanowić podstawę materialnoprawną działania organów administracji publicznej w "sprawie" określonej we wniosku o wszczęcie postępowania. W ocenie sądu żadnych wątpliwości nie budzi również to, iż niniejsza sprawa nie jest sprawą administracyjną w rozumieniu art. 1 pkt 1 k.p.a., czyli sprawą indywidualną należącą do właściwości konkretnego organu administracji publicznej, rozstrzyganą przezeń - z mocy konkretnego przepisu prawa materialnego – w formie prawnej decyzji administracyjnej albo załatwiana milcząco, do której z tego powodu mają zastosowanie przepisy k.p.a., w tym art. 61 § 1 i art. 104 § 1. Jak bowiem słusznie zauważyły orzekające w niniejszej sprawie organy administracji ewentualna niezgodność, istniejąca między stanem prawnym nieruchomości, a jej rzeczywistym stanem prawnym, może być usunięta tylko w drodze orzeczenia sądu powszechnego zgodnie z dyspozycją art. 10 ust. 1 w zw. z art. 5 u.k.w.i.h.

W sytuacji zatem, gdy w rezultacie wstępnego badania treści żądania organ administracji ustalił wystąpienie przeszkody przedmiotowej czyniącej jego rozpoznanie niedopuszczalnym (strona domagała się bowiem – jak już wskazywano – wydania decyzji administracyjnej w sprawie dotyczącej wpisu w księdze wieczystej), to wówczas powinien wydać postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania (art. 61a k.p.a.), co zasadnie nastąpiło w niniejszej sprawie. W tych okolicznościach organ nie miał podstaw do stosowania przepisów materialnoprawnych. A co za tym idzie brak było podstaw do uwzględnienia skargi. Nie zmienia to jednak faktu, że organ powinien rozpoznać – w odrębnym postępowaniu, tj. unormowanym w przepisach k.p.a. postępowaniu skargowo - wnioskowym – liczne (jak wynika z akt sprawy), składane przez stronę skarżącą skargi. W myśl bowiem art. 227 k.p.a. "Przedmiotem skargi może być w szczególności zaniedbanie lub nienależyte wykonywanie zadań przez właściwe organy albo przez ich pracowników, naruszenie praworządności lub interesów skarżących, a także przewlekłe lub biurokratyczne załatwianie spraw".

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku.

W zakresie zwrotu kosztów postępowania sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 oraz art. 250 § 1 p.p.s.a. Na powyższe koszty złożyło się wynagrodzenie adwokata wyznaczonego w ramach udzielonego skarżącemu prawa pomocy w kwocie 480 złotych zawierającej podatek od towarów i usług.

Zgodnie z art. 250 § 1 p.p.s.a., wyznaczony adwokat, radca prawny, doradca podatkowy albo rzecznik patentowy otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. Aktualną regulację powyższej kwestii normują przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 763) - dalej: "rozporządzenie", które weszło w życie z dniem 5 czerwca 2024 roku. W myśl § 2 wskazanego rozporządzenia, koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszone przez Skarb Państwa obejmują: 1) opłatę ustaloną zgodnie z przepisami niniejszego rozporządzenia oraz 2) niezbędne i udokumentowane wydatki adwokata ustanowionego z urzędu. Jednocześnie, zgodnie z § 4 ust. 1 rozporządzenia, opłatę ustala się w wysokości określonej w rozdziałach 2-5, przy czym nie może ona przekraczać wartości przedmiotu sprawy. W myśl § 4 ust. 2 rozporządzenia ustalenie opłaty w wysokości wyższej niż określona w ust. 1, a nieprzekraczającej 600% opłat określonych w rozdziałach 2-5 następuje z uwzględnieniem: 1) nakładu pracy adwokata, w szczególności czasu poświęconego na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczby stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjętych w sprawie, w tym czynności podjętych w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu; 2) wartości przedmiotu sprawy; 3) wkładu adwokata w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie; 4) stopnia zawiłości sprawy, w szczególności trybu i czasu prowadzenia sprawy, obszerności zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dopuszczenia i przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego lub biegłych sądowych, dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów o znacznym stopniu skomplikowania i obszerności.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, poza sporem jest, że opłatę należną pełnomocnikowi reprezentującego stronę skarżącą z urzędu należało ustalić w oparciu o treść § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c powołanego rozporządzenia, który stanowi, że opłaty wynoszą w postępowaniu przed sądami administracyjnymi w pierwszej instancji w innej sprawie – 480 zł. Jednocześnie jednak, ustalając wysokość wskazanej opłaty, sąd postanowił odmówić zastosowania § 4 ust. 3 przedmiotowego rozporządzenia, uznając, iż jest on niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zakwestionowany przez sąd przepis rozporządzenia stanowi, że opłatę, o której mowa w ust. 1 i 2, podwyższa się o kwotę podatku od towarów i usług wyliczoną według stawki podatku obowiązującej dla tego rodzaju czynności na podstawie przepisów o podatku od towarów i usług. W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie powołany przepis wprowadza mechanizm ustalania zwrotu kosztów postępowania w zakresie minimalnego wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika, który prowadzi do arbitralnego zróżnicowania stawek tego wynagrodzenia w zależności od tego, czy świadczona pomoc prawna udzielana jest z wyboru, czy też z urzędu. Przepis ten uprzywilejowuje bowiem pełnomocnika działającego z urzędu w ten sposób, że jego wynagrodzenie minimalne (odpowiadające pod względem stawki kwocie wynikającej z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawi opłat za czynności adwokatów, tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.) zostaje dodatkowo podwyższone o kwotę podatku od towarów i usług. Tym sposobem pełnomocnik z urzędu otrzymuje ze środków publicznych dodatkowy profit, jakiego nie może oczekiwać pełnomocnik działający z wyboru. Takie zróżnicowanie pozycji pełnomocników działających z urzędu i z wyboru narusza zatem standard konstytucyjny równej ochrony praw majątkowych oraz ma charakter dyskryminujący.

Skład orzekający w niniejszej sprawie zauważa, że problem różnicowania stawek wynagrodzenia profesjonalnych pełnomocników w zależności od tego, czy działają oni z urzędu, czy też z wyboru strony postępowania był przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego, w tym w odniesieniu do radców prawnych Trybunał wyraził swój pogląd w wyroku: z 19 kwietnia 2023 r. (sygn. SK 85/22) oraz wyroku z 20 kwietnia 2023 r. (sygn. SK 53/22). Odnosząc się w powyższych orzeczeniach do podobnego problemu konstytucyjnego rozstrzyganego wcześniej w wyrokach o sygn. SK 66/19 i SK 78/21, w których orzeczono o niekonstytucyjności mechanizmu różnicowania wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną przez adwokatów. Nadto, w wyroku z 27 lutego 2024 r., sygn. akt SK 90/22 – który dotyczy adwokatów Trybunał Konstytucyjny orzekł (w treści którego TK wskazał, iż rozstrzygając sprawę ma na uwadze to, że "tożsamy co do istoty problem konstytucyjny (problem zróżnicowania opłat za czynności adwokatów i radców prawnych w zależności od tego, czy świadczą pomoc z urzędu, czy z wyboru) został już rozstrzygnięty przez Trybunał Konstytucyjny w wyrokach w sprawach o sygnaturach akt: SK 66/19, SK 78/21, SK 85/22 i SK 53/22, Trybunał Konstytucyjny w niniejszej sprawie uwzględnił i podzielił ustalenia i oceny wyrażone w powołanych orzeczeniach"). W rozstrzygnięciach tych Trybunał przyjął, że uprawnienie zarówno adwokata, jak i radcy prawnego do wynagrodzenia za świadczoną pomoc prawną jest podlegającym ochronie konstytucyjnej prawem majątkowym oraz stwierdził, że niezależnie od tego, czy adwokaci (radcowie prawni) udzielają pomocy prawnej z urzędu, czy z wyboru, to przede wszystkim stanowią grupę podmiotów podobnych z punktu widzenia celu i treści poddanej kontroli regulacji. Wziąwszy zaś pod uwagę, że podstawowym celem pomocy prawnej świadczonej przed organami wymiaru sprawiedliwości tak z urzędu, jak z wyboru jest zagwarantowanie stronom dostępu do sądu dla realizacji ochrony ich praw, Trybunał nie znalazł jakichkolwiek racjonalnych argumentów (nie tylko konstytucyjnych), które uzasadniałyby nierówne traktowanie adwokatów (radców prawnych) w zakresie opłat za świadczoną pomoc prawną w zależności od tego, czy działają oni z wyboru, czy też zostali ustanowieni z urzędu. Zdaniem Trybunału, analiza statusu adwokatów (radców prawnych) i ich roli w postępowaniu, w którym występują jako podmioty powołane i zobowiązane do zastępstwa prawnego, prowadzi do uznania, że różnicowanie ich wynagrodzenia nie ma konstytucyjnego uzasadnienia.

Jakkolwiek powołane wyżej orzeczenia TK zapadły na gruncie przepisów, które określały wynagrodzenie profesjonalnych pełnomocników działających z urzędu na poziomie niższym w stosunku do pełnomocników z wyboru, to jednak w ocenie sądu orzekającego w niniejszej sprawie, problem konstytucyjny pozostaje ten sam, a wraz z aktualnym rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu zmienia się jedynie akcent stwierdzonej w przytoczonych orzeczeniach TK niekonstytucyjności. Zastosowanie § 4 ust. 3 wskazanego rozporządzenia prowadzi wszak do zróżnicowania stawek minimalnego wynagrodzenia profesjonalnych pełnomocników, tym razem na niekorzyść pełnomocników działających z wyboru, którym w przeciwieństwie do pełnomocników wyznaczonych z urzędu, nie przysługuje prawo do powiększenia wynagrodzenia o stawkę podatku od towarów iusług. Tymczasem nie można tracić z pola widzenia, że istotą wskazanych wcześniej orzeczeń TK było ogólne zanegowanie możliwości różnicowania wynagrodzenia minimalnego przysługującego pełnomocnikom, niezależnie od formuły, w jakiej udzielają oni stronom pomocy prawnej. Zatem w świetle obecnej regulacji przedmiotowej kwestii, w ocenie sądu, mamy więc do czynienia z przypadkiem wtórnej, ale i niewątpliwie oczywistej niekonstytucyjności. Zauważyć przy tym należy, iż wtórna niekonstytucyjność występuje w sytuacji, gdy nastąpiła zmiana stanu prawnego, ale nowa norma nadal nie odpowiada zasadom określonym w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, dotyczącym kontrolowanej wcześniej przez Trybunał, poprzedniej normy prawnej. Sąd w pełni podziela reprezentowane w orzecznictwie i doktrynie stanowisko, że w państwie prawa przepis oceniony jako niekonstytucyjny, z którego wyinterpretowano określoną normę prawną, nie może zostać uznany za zgodny z prawem. Podobnie nie można uznać za legalne, zgodne z Konstytucją, powtórzenie przez prawodawcę rozwiązania prawnego, już uznanego przez TK za sprzeczny z aktem prawnym wyższego stopnia - tak: K. Kos, O pojęciu wtórnej niekonstytucyjności prawa, Przegląd Prawa Konstytucyjnego, Nr 2 (42)/2018 r., s. 30 i nast., R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa 2010 r., s. 37, a także M. Safian, Skutki prawne orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, wystąpienie wygłoszone w Komitecie Nauk Prawnych, 6 stycznia 2013 r., https://trybunal.gov.pl/informacja-publiczna-media/archiwum/wystapienia-bylych-prezesow-tk/marek-safjan-2/, czy też R. Hauser, A. Kabat, Glosa do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 lutego 2002 r., sygn. akt I SA/Po 461/01, OSP 2003/2, s. 73 - 75; M. Wiącek, Pytania prawne do Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 2011 r., s. 269; oraz orzeczenia NSA, tj.: uchwała z dnia 16 października 2006 r., sygn. akt I FPS 2/06, oraz wyroki: z dnia 10 marca 2010 r., sygn. akt I OSK 1447/09; z dnia 24 września 2008 r., sygn. akt I OSK 1369/07; z dnia 6 czerwca 2018 r., sygn. akt II FSK 1454/16, a także z dnia 15 lutego 2018 r., sygn. akt I FSK 1523/17 (dostępne w CBOSA).

Wprawdzie w niniejszym przypadku nie mamy do czynienia bezpośrednio z powtórzeniem w nowym akcie normy prawnej uznanej za niekonstytucyjną, niemniej jednak stosowanie wskazanych wcześniej postanowień rozporządzenia prowadzi do funkcjonowania mechanizmu prawnego, który został już skutecznie zakwestionowany w orzeczeniach TK. W rezultacie, zdaniem sądu, powołanie się na wtórną niekonstytucyjność, choć w nieco zmienionej formie, jest jak najbardziej zasadne. Co więcej, w piśmiennictwie i orzecznictwie przyjmuje się, że oczywistość niezgodności przepisu z Konstytucją RP oraz z uprzednią wypowiedzią Trybunału Konstytucyjnego stanowią wystarczające przesłanki do odmowy przez sąd zastosowania przepisów ustawy. W tak bowiem oczywistych sytuacjach trudno oczekiwać, aby sądy uruchomiały procedurę kolejnych pytań prawnych (zob. R. Hauser, A. Kabat, Glosa do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2002 r., sygn. akt I SA/Po 461/01, OSP 2003/2 s. 73-75; M. Wiącek, Pytania prawne do Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 2011 r., s. 269).

Zgodnie z art. 8 Konstytucji RP, ustawa zasadnicza jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, a jej przepisy stosuje się bezpośrednio. Adresatem powyższej normy prawnej są przede wszystkim sądy sprawujące wymiar sprawiedliwości (art. 175 ust. 1 Konstytucji RP), a sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Stosowanie Konstytucji nie jest więc tylko domeną Trybunału Konstytucyjnego, do którego należy orzekanie w sprawach zgodności ustaw z Konstytucją (art. 188 pkt 1 Konstytucji RP). Prawo stosowania norm konstytucyjnych należy również do sądów i to zarówno w przypadku zaistnienia luki w prawie, jak i wówczas, gdy sąd dojdzie do wniosku, że przepis ustawy jest niezgodny z Konstytucją i nie powinien być w sprawie zastosowany (por. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa 2008 r., s. 23 i nast.). Skutkiem orzeczenia kwestionującego konstytucyjność przepisu jest możliwość dokonania oceny konstytucyjności przez sąd administracyjny przepisu zmienionego ale nieusuwającego zakwestionowanej niezgodności. Jest to przypadek tzw. oczywistej niekonstytucyjności. Sądy administracyjne są uprawnione do odmowy zastosowania w konkretnej sprawie przepisu ustawy w oczywisty sposób sprzecznego z Konstytucją.

Tym samym więc skoro nie budzi wątpliwości brak zgodności z Konstytucją mechanizmu różnicowania stawek wynagrodzenia przysługującego profesjonalnym pełnomocnikom od formuły, w jakiej udzielają oni pomocy prawnej i dodatkowo niezgodność w omawianej materii ma charakter oczywisty, zdaniem sądu zachodzi podstawa do odmowy zastosowania w niniejszej sprawie przepisu § 4 ust. 3 powoływanego wcześniej rozporządzenia, bez potrzeby przedkładania Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego w przedstawionym powyżej zakresie.

Wobec powyższego, w zakresie zwrotu kosztów postępowania, sąd orzekł jak w pkt. 2 sentencji.

a.kr