Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 26/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2022-04-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alina Dominiak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Janina Guść Sędzia WSA Jolanta Sudoł po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 7 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 22 listopada 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia 29 marca 2021 r., nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej K. M. kwotę 480 ( czterysta osiemdziesiąt ) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 29 marca 2021 r., powołując się na art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), Wójt Gminy odmówił K. M. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym ojcem P. S.

W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał na dokonane ustalenia faktyczne, z których wynikało, że sprawowana przez wnioskodawczynię opieka uniemożliwia podjęcie zatrudnienia nawet w minimalnym zakresie. Ojciec wnioskodawczyni jest osobą obłożnie chorą, całkowicie niezdolną do samodzielnej egzystencji, ma niedowład prawej kończyny górnej, prawej kończyny dolnej, niedowład twarzy, niedowład mowy. Jego małżonka jest osobą schorowaną, posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, ma problemy ze wzrokiem i kręgosłupem, sama wymaga pomocy osoby drugiej. Istnieje zatem związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem pracy przez wnioskodawczynię, a sprawowaniem stałej i osobistej opieki nad ojcem, jednakże z uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy należało odmówić przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego, skoro niepełnosprawność jej ojca istnieje od 70. roku życia.

Odwołanie od tej decyzji wniosła K. M., opisując swą sytuację rodzinną i zakres pomocy, jakiej wymaga jej ojciec.

Decyzją z dnia 22 listopada 2021 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium, wskazując na treść art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wyjaśniło, że ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Małżeństwo jest zatem podstawową komórką społeczną, która staje się "rodziną" bliższą, niż krewni związani węzłami krwi.

Kolegium wskazało, że okoliczność sprawowania rzeczywistej opieki nad ojcem bądź matką przez którekolwiek z dzieci osoby wymagającej opieki nie znosi obowiązków określonych w art. 23 k.r.o. ciążących na małżonku osoby niepełnosprawnej oraz podkreśliło, że inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane podmiotom, o których mowa w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy.

W ocenie organu odwoławczego, powołującego się na poglądy zawarte w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego, wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy małżonek nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku opieki względem współmałżonka z uwagi na swój stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ, ani sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. Regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności współmałżonka osoby wymagającej opieki, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na inne osoby zobowiązane do alimentacji, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą.

W związku z powyższym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad osobą niepełnosprawną, która pozostaje w związku małżeńskim, jest posiadanie przez małżonka tej osoby orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, a okoliczność, czy małżonek jest faktycznie zdolny do sprawowania opieki nie podlega ustaleniom własnym organu, który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 ustawy stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy.

W konsekwencji Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że z uwagi na pozostawanie P. S. w związku małżeńskim z J. S., zaliczoną do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego K. M.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższą decyzję K. M. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, to jest art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez małżonkę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Zarzuciła także naruszenie przepisów postępowania - art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęcie działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym w szczególności niewyjaśnienie, czy małżonka niepełnosprawnego ze względu na stan zdrowia i podeszły wiek jest w stanie zapewnić całodobową opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem.

Zdaniem skarżącej wykładnia dokonana przez organ odwoławczy prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy z uwagi na stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom takiej osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową lub stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Powołała się na wyrok WSA w Szczecinie z dnia 7 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 80/19.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W toku postępowania sądowoadministracyjnego , przy piśmie z dnia 15 marca 2022 r., skarżąca przedłożyła orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 3 grudnia 2021 r. nr [...], zaliczające J. S. do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 329) - dalej jako: "p.p.s.a." sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. , który stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) - dalej także jako "ustawa", świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ponadto, według art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jak wynika z akt sprawy, skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem P. S., posiadającym orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Orzeczenie to wydano po mającym miejsce w dniu 16 grudnia 2020 r. udarze mózgu pod postacią niedowładu połowiczego prawostronnego. Do czasu udaru ojciec skarżącej nie leczył się przewlekle. Skutkiem udaru jest niedowład prawej kończyny górnej i prawej kończyny dolnej. Ojciec skarżącej jest osobą leżącą. Wymaga m.in. zmiany pampersów, mycia ciała, rehabilitacji - ćwiczeń dwa razy dziennie, nauki mowy, nauki poruszania prawą ręką, nauki chodzenia, obcinania paznokci, obcinania włosów, golenia brody, przygotowania posiłków, prowadzenia gospodarstwa domowego, prania, zmiany pościeli, pomocy przy ubieraniu, załatwiania wszelkich spraw urzędowych. Czynności te wykonuje skarżąca, która podjęła opiekę nad ojcem po jego powrocie ze szpitala, a na skutek jej sprawowania zrezygnowała z wykonywania pracy zarobkowej. Z uwagi na stwierdzony i pogarszający się stan zdrowia ojciec skarżącej nie może samodzielnie funkcjonować bez pomocy osoby drugiej.

Żona P. S. – J. S. ma 80 lat i legitymowała się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. W aktach administracyjnych znajdują się dokumenty lekarskie, z których wynika, że ma ona pogłębioną lordozę w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, wyciągnięcia kostne na brzegach trzonów L1-5, dyskopatię L4-5. Ponadto ma duże, nieoperacyjne problemy ze wzrokiem i sama wymaga pomocy.

Organy obu instancji nie kwestionowały, że skarżąca sprawuje opiekę nad ojcem, że z tego powodu zaprzestała prowadzenia własnej działalności gospodarczej , nie kwestionowały związku skutkowo przyczynowego między sprawowaniem przez nią opieki a rezygnacją z wykonywania pracy zarobkowej.

Organ pierwszej instancji mimo to uznał, że nie jest możliwe przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem niepełnosprawność ojca skarżącej powstała, gdy był on już osobą dorosłą. Przepis art. 17 ust.1b ustawy stanowi bowiem, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Organ odwoławczy, mimo zauważenia przyczyny odmowy przez organ pierwszej instancji przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego , nie odniósł się do niej w żaden sposób. Uznał natomiast, że skarżącej prawo to nie może być przyznane, bowiem żona osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym.

Wskazać wobec tego należy, że organ pierwszej instancji naruszył przepisy prawa materialnego poprzez zastosowanie normy wyrażonej w art. 17 ust.1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Sądy administracyjne stoją na jednolitym stanowisku o konieczności stosowania art. 17 ust.1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Odnosząc się natomiast do stanowiska Samorządowego Kolegium Odwoławczego o braku możliwości przyznania skarżącej przedmiotowego świadczenia jedynie ze względu na nielegitymowanie się żony niepełnosprawnego orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym Sąd stwierdza, że poglądu powyższego nie podziela. Wykładnia prawa przedstawiona przez organ odwoławczy poprzestaje wyłącznie na literalnym brzmieniu przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust.5 pkt 2 lit. a ustawy. W ocenie Sądu przy wykładni tych przepisów należy mieć na uwadze, że rozstrzygnięcie, czy osobie, którą obciąża obowiązek alimentacyjny względem członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, zależy od dokonania ustaleń faktycznych pozwalających jednoznacznie stwierdzić, czy żyjący rodzice osoby wymagającej opieki, którzy nie zostali zaliczeni do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, są w stanie opiekować się osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.

Stosownie do art. 128 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.).

Przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust.5 pkt 2 lit. a ustawy uwzględnić należy cel regulacji zawartej w tych przepisach, a także treść art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

W ocenie Sądu nie powinno wobec tego budzić wątpliwości, że w sytuacji, gdy osoby, na których w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny nie są w stanie opiekować się osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, niezdolną do samodzielnej egzystencji, to zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym obowiązek opieki nie tylko na zasadzie słuszności czy uznaniowości, ale prawnie przechodzi na zobowiązanego w dalszej kolejności, w przedmiotowej sprawie – na córkę. Rzeczą organów natomiast jest dokonanie ustaleń faktycznych obejmujących zarówno stan zdrowia osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki, jak również stan zdrowia osoby obowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności, a nieubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, z uwzględnieniem zakresu czynności niezbędnych do prawidłowego sprawowania opieki na niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Dopiero po dokonaniu tego rodzaju ustaleń i ocen możliwe jest jednoznaczne rozstrzygnięcie, czy osobie ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne prawo to przysługuje. W tym miejscu przytoczyć należy stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zajęte w wyroku z dnia 18 listopada 2021 , sygn. akt I OSK 744/21 ( LEX nr 3262668) : "Błędne było bowiem stanowisko ( ...) oparte wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w oderwaniu od kontekstu systemowego i celowościowego. Tymczasem oparcie się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji RP). Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę - nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby choć jedno z małżonków posiadało ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności.

Skoro rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dają się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, to konieczne stało się zweryfikowanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. przy pomocy wykładni systemowej i celowościowej. Odwoływanie się do wartości konstytucyjnych w procesach wykładni stanowi bowiem przejaw zarówno systemowego, jak i celowościowego interpretowania prawa.

Przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest w ocenie orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego konieczne w wyżej wskazanym kierunku, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych. Zasadny jest wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd ukształtowany pod wpływem stanowiska Trybunału Konstytucyjnego, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przed nowelizacją, jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i art. 32 Konstytucji, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny.

Uwzględniając powyższe uwagi przy rekonstrukcji normy prawnej będącej materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia należy dojść do przekonania, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tego świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tę - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Tak przyjmuje przeważająca linia orzecznicza m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 17 grudnia 2009 r., sygn. I OSK 722/09 i sygn. I OSK 723/09, 18 lipca 2012 r., sygn. I OSK 190/12, 9 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 1196/12, 23 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 1899/12, 13 lutego 2013 r., I OSK 1526/12, 18 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1200/14, 6 listopada 2014 r., sygn. I OSK 251/14, 20 września 2013 r., I OSK 46/13, 13 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1230/14, 11 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1113/15, 25 stycznia 2021 r., sygn. I OSK 2103/20 (...).

W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku (...) o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki (...) zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jej współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Naczelny Sąd Administracyjny podziela tym samym stanowisko wyrażone w powołanych powyżej wyrokach NSA z 13 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1230/14 oraz 11 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1113/15, że niemożność sprawowania opieki nad współmałżonkiem może być wykazana również innymi dowodami dopuszczonymi w postępowaniu administracyjnym".

Pogląd powyższy Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela.

Zauważyć należy, że z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zaliczającego J. S. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności wynika, że istnieje w jej przypadku konieczność zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne , środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające jej funkcjonowanie, że wymaga ona korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji , przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych. Z przedłożonych przez skarżącą w toku postępowania administracyjnego dokumentów wynika, że jej matka cierpi na schorzenia kręgosłupa i oczu. Z ustaleń dokonanych przez organy wynika, że czynności opiekuńcze wobec ojca skarżącej są nie tylko czasochłonne, ale wymagają też sprawności ruchowej, wytrzymałości oraz siły. W toku postępowania administracyjnego skarżąca podnosiła, że jej matka nie może sprawować opieki nad niepełnosprawnym mężem z uwagi na zły stan zdrowia. Zdaniem Sądu potwierdzeniem prawdziwości twierdzeń skarżącej jest przedłożone na etapie postępowania sądowoadministracyjnego orzeczenie o stopniu niepełnosprawności , zaliczające J. S. od dnia 3 grudnia 2021 r. do znacznego stopnia niepełnosprawności.

W tym stanie rzeczy Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżone decyzje naruszają przepisy prawa materialnego - art. 17 ust.1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ( nie zaś art. 17 ust.1a ustawy, jak zarzuca skarżąca) oraz art. 17 ust. 1b w sposób mający wpływ na wynik sprawy oraz przepisy postępowania – art. 7, 77 § 1 i art. 107 § 3 ustawy w sposób mogący mieć wpływ na wynik sprawy.

Poddać pod rozwagę skarżącej należy jedynie - z uwagi na rozbieżne orzecznictwo sądowe w omawianej kwestii – możliwość złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne w oparciu o nowe orzeczenie o niepełnosprawności , dotyczące matki skarżącej.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a., uwzględnił skargę.

Rzeczą organów, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, będzie ocena wniosku skarżącej z uwzględnieniem powyższego stanowiska Sądu, którym organy są związane na podstawie art. 153 p.p.s.a. Ponadto organ I instancji uwzględni przedstawione stanowisko Sądu dotyczące pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP.

O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art.205 § 2 p.p.s.a. w zw. z §14 ust.1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. 2015 r., poz. 1800 ).