Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 2256/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2024-06-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz-Sierakowska (spr.), Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, Protokolant starszy referent Agnieszka Fidor po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi M. G. reprezentowanego przez opiekuna prawnego M. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2023 r. ([...]), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., zwana dalej: k.p.a.), utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2023 r. (nr [...]) o odmowie przyznania M. G. (ur. [...] września 1988 r.) renty rodzinnej w drodze wyjątku, po ojcu P. G..

W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS przytoczył treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm., zwana dalej: ustawa o emeryturach i rentach z FUS) i wyjaśnił, że świadczenie w drodze wyjątku (renta z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku) może być przyznana wnioskodawcy tylko wówczas, gdy spełnione zostaną wszystkie warunku określone w powołanym przepisie. Prezes ZUS podał, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Odwołując się do orzecznictwa sądowego wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności.

W dalszej części uzasadnienia decyzji Prezes ZUS wywiódł, że P. G. na przestrzeni 57 lat życia udowodnił 21 lat, 11 miesięcy i 21 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przed dniem śmierci ([...] sierpnia 2022 r.), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych, udokumentował okres 8 miesięcy i 2 dni tych okresów. W okresach od [...] kwietnia 2009 r. do [...] sierpnia 2013 r., od [...] lutego 2014 r. do [...] sierpnia 2022 r., tj. do dnia śmierci wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca skarżącego pracy lub innej działalności podlegającej obowiązkowi opłacania składek na ubezpieczenie społeczne (emerytalne i rentowe). We wskazanych okresach wobec P. G. nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Problemy zdrowotne oraz częściowa niezdolność do pracy mogły jedynie ograniczać podjęcie zatrudnienia. Nie zostały również udokumentowane inne szczególne okoliczności tj. zdarzenia zewnętrzne o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowiły niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.

Prezes ZUS podał, że odmową przyznania M. G. świadczenia w drodze wyjątku przemawia również to, że jest uprawniony do renty socjalnej i wyjaśnił, że przepisy ustawy nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe.

Organ podniósł również, że nie ma podstaw do przyznania M.G. świadczenia w drodze wyjątku, z uwagi na to, że dochód przypadający na jedną osobę w jego rodzinie (2.023,22 zł.) jest wyższy niż najniższa emerytura (1.588,44 zł brutto), a to oznacza, że nie pozostaje bez niezbędnych (a nie niewystarczających) środków utrzymania.

M. Z. (opiekun prawny całkowicie ubezwłasnowolnionego M. G.), działając przez profesjonalnego pełnomocnika, w skardze na opisaną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2023 r. zarzuciła jej naruszenie:

1) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niepodjęciu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy i w konsekwencji niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz jego dowolnej ocenie. W uzasadnieniu tych zarzutów podniosła, że Prezes ZUS pominął, że w latach 2018-2022 r. (do chwili śmierci) P. G. był niezdolny do pracy, a także dowolnie uznał, że M. G. posiada niezbędne środki utrzymania,

2) art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., w uzasadnieniu tego zarzutu strona skarżąca podała, że organ nie ustalił w niniejszym postępowaniu, że P. G. w okresie od listopada 2019 r. do dnia śmierci pobierał zasiłek stały dla osoby samotnie gospodarującej, a zatem był niezdolny do pracy;

3) art. 10 i art. 81 k.p.a. polegające naruszeniu prawa strony do czynnego udziału w postępowaniu i wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów przed wydaniem decyzji; w uzasadnieniu tego zarzutu podniesiono, że w decyzji z [...] czerwca 2023 r. organ ograniczył się do stwierdzenia, że renta rodzinna w drodze wyjątku nie może zostać przyznana z uwagi na prawo do renty socjalnej, o okolicznościach, jakie organ uznał za istotne dla rozstrzygnięcia sprawy (okresy składkowe i nieskładkowe) strona skarżąca dowiedziała się dopiero z uzasadnienia zaskarżonej decyzji z [...] września 2023 r. i nie miała możliwości zweryfikowania tego stanowiska;

4) art. 79a § 1 k.p.a. przez niewskazanie stronie przesłanek, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony,

5) art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego nieprawidłową wykładnię i zastosowanie; w uzasadnieniu tego zarzutu podniesiono, że:

✓ organ niezasadnie uznał, że renta socjalna stanowi przeszkodę do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku; ponieważ powołany przepis nie odnosi się do kwestii zbiegu świadczeń, natomiast z ustawy o rencie socjalnej wynika, że w przypadku zbiegu tego prawa z rentą rodzinną następuje obniżenie renty socjalnej;

✓ M. G. spełnia przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ jest całkowicie niezdolny do pracy i nie posiada niezbędnych środków utrzymania (dochód z renty socjalnej w wysokości 1.588,44 zł i świadczenia uzupełniającego dla osób niepełnosprawnych w kwocie 500 zł przy stale rosnących kosztach utrzymania i wysokiej inflacji nie wystarcza ona na pokrycie nawet niezbędnych wydatków),

✓ jego ojciec P. G. posiadał długi okres ubezpieczenia i do wypracowania stażu ubezpieczeniowego uprawniającego do przyznania świadczenia w trybie zwykłym brakował mu niewielki okres, którego nieosiągnięcie było usprawiedliwione niezdolnością do pracy w okresie ostatnich lat życia;

6) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez nieprawidłowe utrzymanie w mocy decyzji Prezesa ZUS z [...] czerwca 2023 r.

Strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, uchylenie poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] czerwca 2023 r. oraz zasądzenie zwrotu kosztów postepowania.

Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku:

• po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; tj. zdarzeniami o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowiły niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia, przy czym ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie;

• po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku;

• po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania, przy czym ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie zawiera definicji tego pojęcia.

Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek, a zatem niezaistnienie choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

W zaskarżonej decyzji Prezes ZUS odmówił skarżącemu przyznania świadczenia w drodze wyjątku, podnosząc że: 1) jest uprawniony do renty socjalnej, 2) posiada niezbędne środki utrzymania, 3) nie zaistniały szczególne okoliczności, które usprawiedliwiałyby pozostawanie poza zatrudnieniem przez jego ojca P. G..

Odnosząc się do powyższego należy przede wszystkim zauważyć, że renta socjalna jest świadczeniem o szczególnym charakterze. W myśl art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej, przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało: 1. przed ukończeniem 18 roku życia, 2. w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej – przed ukończeniem 25 roku życia, 3. w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Osobie, która spełnia warunki określone w art. 1, przysługuje: 1. renta socjalna stała – jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest trwała, 2. renta socjalna okresowa – jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest okresowa (ust. 2).

Analiza pozytywnych przesłanek nabycia prawa do tego świadczenia prowadzi do wniosku, że nie ma wśród nich wymogu posiadania jakiegokolwiek stażu ubezpieczeniowego, co dowodzi, że świadczenie to jest przyznawane osobom, które ze względu na stan zdrowia powodujący całkowitą niezdolność do pracy powstałą wskutek naruszenia sprawności organizmu powstałego przed wejściem na rynek pracy, nie miały możliwości "wypracowania" stażu ubezpieczeniowego, który dawałby im podstawę do skutecznego ubiegania się przynajmniej o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Renta socjalna stanowi więc świadczenie o charakterze zabezpieczającym, kompensującym brak możliwości uzyskania uprawnień do świadczeń z sytemu ubezpieczeń społecznych, a jej celem jest zapewnienie osobie spełniającej ustawowe warunki do przyznania tego świadczenia środków finansowych niezbędnych do życia (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 stycznia 2015 r. sygn. akt III AUa 372/14, LEX nr 1663072, wyrok WSA w Warszawie z dnia 12 czerwca 2017 r. sygn. akt II SA/Wa 2110/16, dostępny w CBOSA).

Już tylko ta okoliczność wyklucza możliwość przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku i powoduje, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Niezależnie od tego powyższego, Sąd podziela stanowisko organu odnośnie zaistnienia pozostałych przeszkód w przyznaniu skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Jak już powiedziano, świadczenie w drodze wyjątku nie może być przyznane, jeżeli wnioskodawca posiada niezbędne środki utrzymania.

W orzecznictwie sądowym dotyczącym omawianej problematyki przyjmuje się jednolicie, że przesłankę braku posiadania niezbędnych środków utrzymania należy oceniać porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne - minimalna emerytura, renta z tytułu niezdolności do pracy i renta rodzinna (por. wyroki NSA: z dnia 16 kwietnia 2014 r. sygn. akt I OSK 121/14; z dnia 15 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 2248/12; z dnia 19 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 292/11, dostępne w CBOSA).

Porównując dochód na osobę w dwuosobowej rodzinie skarżącego (na który składa się zasiłek pielęgnacyjny pobierany przez matkę skarżącego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej działalności zarobkowej w wysokości 2.458 zł oraz renta socjalna skarżącego w wysokości 2.033,22 zł.) z wysokością najniższej emerytury (1.588,44 zł brutto) nie można uznać, że M. G. nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Sąd podkreśla, że rozumie niezwykle trudną sytuację skarżącego. Jednakże świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1209/20, z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20, z dnia 1 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1788/20, z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1878/20, z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1235/20, dostępne w CBOSA). Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Pojęcie świadczenia "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.

Sąd nie znalazł również podstaw do zakwestionowania stanowiska organu odnośnie tego, że nie istniały szczególne okoliczności "usprawiedliwiające" pozostawanie poza zatrudnieniem przez ojca skarżącego,

Przede wszystkim stan zdrowia ojca skarżącego nie stanowił przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Wobec ojca skarżącego lekarz orzecznik ZUS nie orzekł całkowitej niezdolności do pracy. W aktach sprawy znajdują się: orzeczenia lekarza orzecznika ZUS: z dnia [...] listopada 2009 r. stwierdzające, że P.G. jest częściowo niezdolny do pracy do 31 marca 2010 r., z dnia 7 maja 2010 r. stwierdzające jego częściową niezdolność do pracy do dnia [...] maja 2011 r., z dnia [...] czerwca 2011 r. stwierdzające niezdolność do pracy do dnia [...] czerwca 2013 r., wreszcie z dnia [...] kwietnia 2018 r. stwierdzające, że P. G. był częściowo niezdolny do pracy do dnia [...] kwietnia 2019 r. W orzeczeniach lekarza orzecznika ZUS z [...] lipca 2013 r. i następnie komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] października 2013 r. stwierdzono natomiast, że ojciec skarżącego nie jest niezdolny do pracy

Należy wyjaśnić, że zgodnie z treścią art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia (ust. 2a). Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 powołanej ustawy, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej. Oznacza to, że Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, jak również orzeczeniem komisji lekarskiej wydanym wskutek rozpoznania wniesionego sprzeciwu (wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1397/14).

Odnosząc się do zarzutu strony skarżącej, że Prezes ZUS pominął, że jego ojciec od 2019 r. do chwili śmieci w 2022 r. był całkowicie niezdolny do pracy, o czym świadczy to, że pobierał zasiłek stały dla osoby samotnie gospodarującej, o którym mowa w art. 37 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej . (Dz.U, z 2023 r., poz. 901), należy po pierwsze zauważyć, że stwierdzenie to jest gołosłowne, na tę okoliczność nie przedstawiono żądnego dowodu, a po drugie, że pobieranie tego świadczenia przez ojca skarżącego w świetle tego, co już powiedziano, nie miałoby wpływu na wynik sprawy.

W konsekwencji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podziela zapatrywanie organu, wyrażone w zaskarżonej decyzji, że w toku postępowania nie wykazano żadnych szczególnych okoliczności, które można byłoby uznać za usprawiedliwione przeszkody w podjęciu zatrudnienia. Skarżący nie wskazał i nie udowodnił okoliczności niezależnych, szczególnych, powodujących brak aktywności zawodowej zmarłego ojca. Należy podkreślić, że o wyjątkowości okoliczności podnoszonych przez stronę nie może przesądzać jej subiektywne przekonanie, gdyż muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne.

Zdaniem Sądu, Prezes ZUS podjął wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy, a w związku z tym nie dopuścił się naruszenia przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Odnośnie zarzutów naruszenia przez organ art. 10 § 1 k.p.a. (prawo strony do czynnego udziału w postępowaniu) oraz art. 79a §1 k.p.a. (obowiązek poinformowania strony postępowania o przesłankach zależnych od niej, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z jej żądaniem), należy wyjaśnić, że zarzut pozbawienia prawa do czynnego udziału w postępowaniu może odnieść skutek tylko wówczas, gdy strona wykaże, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych. W każdej indywidualnej sprawie strona zobowiązana jest wykazać, że między brakiem zawiadomienia o wszczęciu postępowania i prawie do zapoznania się z aktami sprawy przed wydaniem decyzji a treścią decyzji administracyjnej, zachodził jakikolwiek związek przyczynowy..

W ocenie Sądu, skarżący podnosząc, że Prezes ZUS w decyzji z [...] czerwca 2023 r. nie odniósł się udowodnionych okresów składkowych i nieskładkowych jego ojca (ograniczył się do stwierdzenia, że M. G. pobiera rentę socjalną- świadczenie w trybie zwykłym) i uczynił to dopiero w zaskarżonej decyzji, a tym samym uniemożliwił mu zweryfikowanie tych okresów, nie wykazał, jakie negatywne dla niego konsekwencje miało niezawiadomienie go o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów i jaki to miało wpływ na wynik sprawy. Niedoręczenie stronie skarżącej zawiadomienia o prawie zapoznania się z aktami sprawy przed wydaniem zaskarżonej decyzji, w okolicznościach niniejszej sprawy, nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.). Nie uszczupliło to praw strony, która, po otrzymaniu decyzji ostatecznej złożyła na nią skargę do sądu.

Z tych wszystkich względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Sąd nie dopatrzył się żadnego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności.

Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.