Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 622/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2024-10-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 4, art. 5 ust. 2a, art. 22
journal: Dz.U. 2024 poz 421
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Krzysztof Nowak, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 października 2024 r. sprawy ze skargi M. R. (R.) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 marca 2024 r. nr 010070/680/2410871/2023; 387584307 w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z dnia 13 lutego 2024 r.


UZASADNIENIE

M. R. (dalej: "skarżąca") w dniu 7 lutego 2023 r. złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego, na okres świadczeniowy 2023/2024 r., na dzieci – J. R. (dalej: "syn") i N. R. (dalej: "córka").

Wniosek ten został rozpatrzony pozytywnie i w dniu 27.02.2023 r. zostało skarżącej przyznane prawo do świadczenia wychowawczego na rzecz córki, w kwocie miesięcznie 500, - zł., na okres od dnia 1 czerwca 2023 r. do dnia 31 maja 2024 r., o czym została powiadomiona informacją przekazaną za pośrednictwem PUE ZUS.

Z treści wezwania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin z dnia 2 lutego 2024 r. wynika, że w dniu 13 grudnia 2023 r. z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego, na ten sam okres świadczeniowy 2023/2024 r., wystąpił również ojciec dzieci - M. R. i dołączył wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] r. sygn. akt [...], w którym Sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom, przy czym miejsce zamieszkania dzieci ustalił u ojca.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin informacją z dnia 13.02.2024 r. przyznał ojcu prawo do świadczenia wychowawczego na rzecz syna, na okres od dnia 01.12.2023 r. do 31.05.2024 r., co wynika z treści uzasadnienia odpowiedzi na skargę (str. 2).

Równocześnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin (dalej: "CŚR" lub "organ I instancji") decyzją z dnia 13 lutego 2024 r. uchylił przyznane wcześniej skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na rzecz córki, na okres od dnia 1 czerwca do dnia 30 listopada 2023 r., w kwocie miesięcznie 500, - zł. (znak sprawy: 010070/680/2410871/2023, postępowanie: 387584307). W jej uzasadnieniu powołał się na orzeczenie sądowe - wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] r. o sygn. akt [...], w oparciu o który skarżąca nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem, co oznacza, że dziecko z nią nie zamieszkuje. Dodatkowo poinformował, że w odrębnej decyzji ustali kwotę nienależnie pobranego świadczenia, którą należy zwrócić. Jako podstawę prawną decyzji wskazał cytat: "Ustawa z dnia 11 marca 2024 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r. poz. 810, z późn. zm.).".

W odwołaniu z dnia 17 lutego 2024 r. skarżąca powołała się na ustną umowę zawartą z ojcem w sprawie opieki naprzemiennej nad dziećmi.

Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia 11 marca 2024 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS" lub "organ II instancji"), utrzymał w mocy decyzję CŚR z dnia 13.02.2024 r. W jej uzasadnieniu podał, że w trybie nadzoru, w przedmiotowej sprawie przeprowadzono postępowanie sprawdzające, opierając się o dane zapisane w systemie informatycznym, wspomagającym obsługę świadczeń dla rodzin. W dalszej części zaznaczył, powołując się na sentencję wyroku z dnia 1 września 2022 r. oraz treść art. 4 i art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 421; dalej w skrócie: "u.p.p.w.d."), uznał, że to ojciec sprawuje opiekę faktyczną nad dziećmi. Wywiódł również, iż pisemne oświadczenie skarżącej, że opieka nad dziećmi sprawowana jest naprzemiennie, nie może stanowić podstawy do przyznania połowy świadczenia, ponieważ nie zostało to określone bezpośrednio we wspomnianym wyroku. Jako podstawę prawną decyzji wskazał art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d.

W skardze, wniesionej od decyzji Prezesa ZUS, skarżąca domagała się jej uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia przez CŚR oraz zasądzenia zwrotu kosztów postępowania. W zarzutach skargi powołała się na art. 22 i art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d. w związku z art. 7-10, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz błędne ustalenia faktyczne co do okoliczności, który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dziećmi. Uznała, że rezultatem braku przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i zignorowania jej wyjaśnień bezpodstawnie pozbawiono ją prawa do połowy świadczenia wychowawczego, pomimo faktycznego sprawowania opieki naprzemiennej nad dziećmi. W uzasadnieniu skargi zaznaczyła, że za zgodą byłego męża pobierała sporne świadczenie w całości, ale na skutek złożenia przez nią wniosku o podział majątku wspólnego nabytego w trakcie trwania małżeństwa, były mąż złożył wniosek o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego. Zdaniem skarżącej CŚR powinien przyznać prawo temu z rodziców, który pierwszy złożył wniosek ewentualnie zastosować art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. W tej sytuacji, wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] r. o sygn. akt [...] nie może stanowić dowodu na okoliczność, kto sprawuje opiekę faktyczną (rzeczywistą) nad dziećmi.

Prezes ZUS, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania oraz przywołał treść art. 14 ust. 13 i art. 22 u.p.p.w.d. Podkreślił, że dla celów przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko rozwiedzionych rodziców oraz ustalenia, które sprawuje opiekę nad dzieckiem, ZUS przyjmuje, że faktyczną opiekę wykonuje ten rodzic, u którego sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka, a w tej sprawie jest to miejsce zamieszkania ojca.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej w skrócie: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Stosownie do treści art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1).

Zgodnie z brzmieniem art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zakres kontroli Sądu wyznacza przepis art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a.

Niniejszą sprawę rozpoznano w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 p.p.s.a., z uwagi na to, że Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o rozstrzygnięcie sprawy w tym trybie, a skarżąca w ustawowym terminie nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.

Przedmiotem skargi jest decyzja Prezesa ZUS z dnia 11 marca 2024 r., który utrzymał w mocy decyzję CŚR z dnia 13 lutego 2024 r., znak sprawy: 010070/680/2410871/2023, postępowanie: 387584307, uchylającą przyznane wcześniej skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na rzecz córki, na okres od dnia 1 czerwca do dnia 30 listopada 2023 r., w kwocie miesięcznie 500, - zł.

Spór sprowadza się do ustalenia, czy organy zasadnie uchyliły przyznane skarżącej na córkę, informacją przekazaną za pośrednictwem PUE ZUS, prawo do świadczenia wychowawczego w kwocie miesięcznie 500, - zł., na okres od dnia 1 czerwca 2023 r. do dnia 31 maja 2024 r., z uwagi przywołany już wcześniej wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] r. sygn. akt [...].

Dokonując kontroli zaskarżonych decyzji obu instancji, Sąd stwierdził, że zostały one wydane z istotnym naruszeniem art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (aktualny publikator: Dz. U. z 2024r. poz. 572, w skrócie: "k.p.a."), a w przypadku Prezesa ZUS również art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z błędną wykładnią art. art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d.

Stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie prawne decyzji powinno zawierać poza uzasadnieniem faktycznym, także wyjaśnienie jej podstawy prawnej z przytoczeniem przepisów prawa. Z uzasadnienia powinno jednoznacznie wynikać, dlaczego organ przyjął taką, a nie inną kwalifikację prawną ustalonego stanu faktycznego. Żaden z organów w niniejszej sprawie nie uczynił zadość temu wymogowi, gdyż z podjętych decyzji nie wynika jednoznacznie, który z powoływanych przepisów stanowił podstawę rozstrzygnięcia oraz nie można tego z całą pewnością wywnioskować z ich uzasadnień.

Organ I instancji w swoim uzasadnieniu wskazał ogólnie, że podstawa prawna to "ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci" nie przytaczając przepisu prawa materialnego, który stanowił podstawę rozstrzygnięcia.

Organ II instancji w uzasadnieniu decyzji z dnia 11 marca 2023 r. powołał art. 4 i art. 5 ust. 2a oraz art. 22 u.p.p.w.d., co nie usuwa wątpliwości co do podstawy prawnej zaskarżonej decyzji.

Należy w tym miejscu zaznaczyć, że art. 5 ust. 2a, art. 22, art. 25 u.p.p.w.d. nie mogły służyć jako podstawa prawna do uchylenia - z datą wsteczną - ostatecznej decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze, czy też w aktualnym stanie prawnym od dnia 1 stycznia 2022 r. zamiast decyzji - informacji o przyznaniu takiego świadczenia, wydawanej stosownie do art. 13a ust. 1 i 2 u.p.p.w.d.

Przepis art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. przewiduje, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

Z kolei, zgodnie z art. 22 u.p.p.w.d., w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się.

W przytoczonych przepisach zostały określone zasady przyznawania świadczenia wychowawczego w sytuacji, gdy opiekę nad dzieckiem sprawują obydwoje rodzice. Mają zatem one zastosowanie w postępowaniu wszczętym na wniosek jednego z rodziców o przyznanie świadczenia wychowawczego, które kończy się pozytywnie (przyznaniem świadczenia) albo negatywnie - decyzją o odmowie przyznania świadczenia. Przepisy te mają charakter materialny, tzn. służą ocenie czy stronie należy się świadczenie, czy nie, natomiast nie służą one uchylaniu z datą wsteczną przyznanych i wypłaconych świadczeń.

Również art. 25 u.p.p.w.d. nie służy wydaniu decyzji o uchyleniu z mocą wsteczną przyznanych i wypłaconych świadczeń. Na podstawie tego przepisu organ stwierdza nienależnie pobrane świadczenie i orzeka o jego zwrocie, a nie uchyla decyzję, czy informację o przyznaniu świadczenia. Zgodnie z tym przepisem: 1. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. 2. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się: (...) 2) świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; (...) 5) świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych; 6) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. (...) 9. Kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (...) 10. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może odstąpić od żądania zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (...).

Uchylenie ostatecznej decyzji przyznającej świadczenie może natomiast nastąpić na podstawie art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., ale wydanie takiej decyzji jest możliwe tylko w okresie, na który przyznano świadczenie, a nie wstecz. Przepis ten stanowi, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.

Jak wynika wprost z treści przywołanego unormowania, uchylenie przyznanego świadczenia może nastąpić wskutek zmiany sytuacji (rodzinnej lub dochodowej) rodziny strony, nienależnego pobrania przyznanego świadczenia lub wystąpienia innych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia.

Konstrukcja tego unormowania wskazuje, że jego zastosowanie uwarunkowane jest zaistnieniem określonych okoliczności faktycznych i prawnych, mających wpływ na prawo do świadczenia, już po nabyciu tego prawa, a więc po wydaniu ostatecznej decyzji przyznającej stronie świadczenie, czy - w aktualnym stanie prawnym - po przyznaniu świadczenia i po pisemnym poinformowaniu o tym strony.

Podstawy do zastosowania uregulowanego powyższym przepisem trybu wzruszenia decyzji/informacji o przyznaniu świadczenia wychowawczego, nie może stanowić okoliczność, która istniała już przed wydaniem takiej decyzji i nawet wtedy, gdy rzeczywiście stanowiła przeszkodę do przyznania świadczenia (a organ błędnie ocenił sytuację, czy też w ogóle nie była znana organowi w dacie orzekania.

W takiej sytuacji nie dochodzi bowiem do "zmiany" sytuacji strony czy też "wystąpienia" okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia już po jego nabyciu. Ponadto, w orzecznictwie sądowym utrwalone jest stanowisko, że decyzja uchylająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc, tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji.

W trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane, czyli świadczenie już pobrane.

Pozbawienie strony prawa do wypłaconego świadczenia wychowawczego nastąpić może jedynie przy zastosowaniu instytucji świadczenia nienależnego pobranego, podlegającego zwrotowi (art. 25 u.p.p.w.d.). W tym zakresie należy podzielić rozważania zawarte w wyroku NSA z dnia 30 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 172/22 i wyroku WSA w Bydgoszczy z dnia 9 kwietnia 2024 r. sygn. akt II SA/Bd 133/24. Co również istotne, przepis art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. ma zastosowanie również do świadczeń wychowawczych przyznanych na podstawie informacji, o których mowa w art. 13a ust. 1 (por. wyrok NSA z dnia 30 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 172/22 oraz wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 9 kwietnia 2024 r. sygn. akt II SA/Bd 133/24).

W każdym wypadku, zarówno gdy chodzi o ostateczną decyzję przyznającą świadczenie, jak i o informację o której mowa w art. 13 a ust. 2 u.p.p.w.d., organ nie może na podstawie art. 27 u.p.p.w.d. wydać decyzji uchylającej "decyzję/informację" o przyznaniu świadczenia, jeśli upłynął już okres, na który świadczenie zostało przyznane i wypłacone, a takiej sytuacji dotyczy decyzja zaskarżona w niniejszej sprawie.

Podkreślić należy, że wydanie przez organ rozstrzygnięcia na podstawie powyższego przepisu możliwe jest jedynie wówczas, gdy decyzja w przedmiocie przyznanego świadczenia pozostaje w obrocie prawnym i nie została wykonana w całości. Dotyczy to sytuacji, gdy świadczenie zostało przyznane stronie bezterminowo, bądź wówczas, gdy z chwilą wydania decyzji w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie upłynął jeszcze termin, na jaki świadczenie zostało przyznane (por. wyrok NSA z dnia 19 stycznia 2009 r. sygn. akt I OSK 535/08, dotyczący analogicznego przepisu art. 32 ustawy o świadczeniach rodzinnych).

Decyzja weryfikująca, wydana w oparciu o art. 27 u.p.p.w.d. jest aktem administracyjnym, którego cechą jest to, że wywołuje skutek prawny od momentu wydania (ex nunc). Ze względu na jej konstytutywny charakter, brak jest jakichkolwiek podstaw, by decyzja taka uchylała lub zmieniała decyzję pierwotną z mocą wsteczną (ex tunc). Skutki uchylenia decyzji administracyjnej wstecz doktryna i prawodawca wiąże wyłącznie z decyzjami o charakterze deklaratoryjnym. Oznacza to, że wystąpienie przesłanek wymienionych w art. 27 u.p.p.w.d. legitymuje właściwy organ do wydania decyzji orzekającej o utracie lub zmianie wysokości świadczenia, czy też okresu, na jaki świadczenie zostało przyznane, jednak z zastrzeżeniem, że takie działanie możliwe jest jedynie ze skutkiem na przyszłość.

W tym miejscu należy odnieść się również do zarzutów skargi w zakresie zastosowania art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.

Bezspornie celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.

Świadczenie wychowawcze przysługuje m. in. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, zgodnie z którym w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

Stosownie do art. 15 ust. 1 u.p.p.w.d. jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 5a lub art. 22, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego, ZUS może zwrócić się do właściwego ośrodka pomocy społecznej, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego w celu weryfikacji tych wątpliwości.

Z przywołanych regulacji wynika, że przesłanką przyznania uprawnionemu świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i utrzymywanie dziecka. Wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem jest przy tym rozumiane jako fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica (opiekuna), który sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem i faktycznie ponosi koszty utrzymania dziecka. Podkreślić trzeba, że aby matka lub ojciec dziecka uzyskali prawo do świadczenia wychowawczego to dziecko, którego wniosek dotyczy musi z danym rodzicem nie tylko zamieszkiwać, ale także pozostawać na jego utrzymaniu. Warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca musi zostać spełniony jednocześnie, nie wystarczy bowiem jedynie wspólne zamieszkiwanie dziecka z matką albo ojcem albo tylko pozostawanie dziecka na utrzymaniu matki albo ojca (por. M. Kucharska [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019). Dla uzyskania świadczenia wychowawczego nie ma znaczenia prawne miejsce zamieszkania dziecka w rozumieniu art. 26 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1360 z późn. zm.).

Celem świadczenia wychowawczego jest bowiem częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.). Wobec tego o prawie do świadczenia wychowawczego - poza przypadkiem opieki naprzemiennej - decyduje przesłanka o charakterze faktycznym.

W przepisach u.p.p.w.d. wymaga się od rodzica odpowiedniego orzeczenia sądu powszechnego tylko w sytuacji, gdy o świadczenie wychowawcze wnioskuje rodzic dziecka, który sprawuje nad nim opiekę naprzemienną. W pozostałych przypadkach orzeczenie sądu nie jest niezbędne do przyznania prawa do świadczenia wychowawczego, chyba że potrzeba jego złożenia wynika z okoliczności konkretnej sprawy, a w szczególności, jeżeli organ ma zastrzeżenia co do wiarygodności złożonych oświadczeń (por. wyrok NSA z dnia 12 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1381/21).

Odnosząc powyższe uwagi do okoliczności sprawy należy wskazać, że organy obu instancji dokonały błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. uznając, że przesłanka wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dziecka wynika wyłącznie z wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] r. sygn. akt [...], a nie jest związana z rzeczywistym zamieszkiwaniem i sprawowaniem opieki nad dzieckiem. Z tego wyroku nie wynika, że skarżąca nie sprawuje faktycznej opieki nad córką, czy też została ograniczona jej władza rodzicielska, a wykonywanie władzy rodzicielskiej i pieczy nad córką powierzono ojcu.

Organy pominęły istotne kryterium, tj. faktyczne wspólne zamieszkiwanie i utrzymywanie dziecka (córki).

Stwierdzone naruszenie prawa materialnego miało wpływ na wynik sprawy bowiem organy obu instancji uznały, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego i uchyliły przyznane już wcześniej prawo do tego świadczenia.

Organy nie przeprowadziły postępowania wyjaśniającego i nie zweryfikowały twierdzeń skarżącej, w tym zawartych w odwołaniu. Przy czym nie ustaliły w drodze dostępnych środków dowodowych, u którego z rodziców dziecko faktycznie zamieszkuje i na czyim utrzymaniu pozostaje. Nie zwróciły się również do właściwego kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, w celu ustalenia tej okoliczności. Zatem dokonały błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., przez co również doszło do naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7-8, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 1 i 3 k.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

Organ I instancji ponownie przeanalizuje sprawę i oceni, czy okoliczności sprawy uzasadniają wydanie jakiejkolwiek decyzji.

Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.