Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt III RN 165/98
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia: 1999-03-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 629  Sprawy mienia przejętego z naruszeniem prawa
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Administracyjne postępowanie
Powołane przepisy: article: par. 5
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz. 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 2 ust. 1 lit. "e"
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13
law: Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 18 stycznia 1945 R., w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Teza: Przejęcie nieruchomości ziemskich, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. "b-d" dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. RP 1945 nr 3 poz. 13 ze zm./, następowało z mocy samego dekretu, a wpis w księdze hipotecznej dokonywany był wyłącznie na podstawie stosownego zaświadczenia /par. 12 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o reformie rolnej - Dz.U. nr 10 poz. 51 ze zm. oraz art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych /gruntowych/ prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej - Dz.U. nr 39 poz. 233 ze zm./, które nie miało charakteru decyzji administracyjnej /art. 68 i nast. rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym - Dz.U. RP nr 36 poz. 341 ze zm./.

TEZY

Przejęcie nieruchomości ziemskich, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. "b-d" dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. RP 1945 nr 3 poz. 13 ze zm./, następowało z mocy samego dekretu, a wpis w księdze hipotecznej dokonywany był wyłącznie na podstawie stosownego zaświadczenia /par. 12 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o reformie rolnej - Dz.U. nr 10 poz. 51 ze zm. oraz art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych /gruntowych/ prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej - Dz.U. nr 39 poz. 233 ze zm./, które nie miało charakteru decyzji administracyjnej /art. 68 i nast. rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym - Dz.U. RP nr 36 poz. 341 ze zm./.


SENTENCJA

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy ze skargi Haliny D. na postanowienie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 11 kwietnia 1996 r. (...) w przedmiocie stwierdzenia nieważności w sprawie przejęcia nieruchomości na własność państwa na skutek rewizji nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 lutego 1998 r. IV SA 889/96

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje NSA w Warszawie do ponownego rozpoznania.


UZASADNIENIE

Wojewoda Ł. postanowieniem z dnia 20 grudnia 1994 r. wydanym na podstawie art. 219 Kpa odmówił zmiany zaświadczenia z dnia 25 maja 1949 r. wydanego przez były Zarząd Miejski Ł. - Wydział Rolny, w którym stwierdzono, że nieruchomość ziemska położona w Ł. przy ul. E. nr 5/7 o obszarze 4.372,78 m2 była własnością Teodora Sz. i jest przeznaczona na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. "b" dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. RP 1945 nr 3 poz. 13 - powoływanego nadal jako: dekret/. Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej postanowieniem z dnia 11 kwietnia 1996 r. utrzymał w mocy powyższe postanowienie, uznając, że jest rzeczą bezsporną, iż omawiana nieruchomość ziemska /według aktualnych danych z ewidencji gruntów/ była własnością obywatela polskiego narodowości niemieckiej i przeszła na własność Skarbu Państwa w trybie art. 2 ust. 1 lit. "b" dekretu. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 lutego 1998 r. /IV SA 889/96/ stwierdził nieważność zaskarżonego postanowienia. W uzasadnieniu tego wyroku podniesiono, że nieruchomości ziemskie wymienione w art. 2 ust. 1 lit. "a" - lit. "e" dekretu przechodziły na własność Skarbu Państwa z mocy prawa i bez żadnego wynagrodzenia z dniem wejścia w życie tego dekretu, tzn. z dniem 13 września 1944 r. Jednakże dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie określał organów ani formy w jakiej miało następować przejęcie nieruchomości na własność Państwa. Dekret ten nie zawierał również odesłania do innych przepisów, ani też delegacji do uregulowania tego zagadnienia w akcie wykonawczym. Dlatego, w opinii Naczelnego Sądu Administracyjnego, par. 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o reformie rolnej /Dz.U. nr 10 poz. 51/, który stanowił, że wojewódzkie urzędy ziemskie orzekają jako organy pierwszej instancji o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu, pozbawiony był podstawy prawnej. Tym bardziej, że decyzje wydawane w tym trybie miały niewątpliwie charakter decyzji deklaratoryjnych, chociaż faktycznie to od nich zależało, która nieruchomość zostanie przejęta w ramach reformy rolnej na własność Skarbu Państwa. Natomiast inne nieruchomości ziemskie, wymienione w art. 2 ust. 1 lit. "a" - lit. "d" dekretu, były przejmowane na własność Skarbu Państwa na podstawie zaświadczeń, które były jednocześnie wnioskami o dokonanie stosownych wpisów w księgach hipotecznych.

Mając to na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że zaświadczenia te - z uwagi na ich treść i skutki prawne - miały charakter decyzji deklaratoryjnych, gdyż w każdym wypadku wskazywały one, która nieruchomość i do kogo należąca oraz na jakiej podstawie prawnej przeznaczona jest na cele reformy rolnej. W konsekwencji, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, błędny jest pogląd wyrażony w piśmie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 29 września 1994 r., wedle którego zaświadczenia te nie są decyzjami administracyjnymi i dlatego ich ocena nie może być dokonywane na podstawie art. 156 Kpa. Ponieważ takie stanowisko organu zaważyło na toku postępowania w sprawie i treści wydanych w jego wyniku rozstrzygnięć w formie postanowień, przeto Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do wniosku, że nastąpiło to z rażącym naruszeniem prawa.

Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego pismem z dnia 2 października 1998 r. (...) wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 lutego 1998 r. /IV SA 889/96/ zarzucając mu rażące naruszenie art. 219 Kpa oraz art. 22 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm. - powoływanej nadal jako: ustawa o NSA/ i w konsekwencji wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono w szczególności, że zgodnie z art. 2 ust. 1 in fine dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wszystkie nieruchomości ziemskie wymienione w art. 2 ust. 1 lit. "a" - lit. "e" przechodziły bezzwłocznie, a więc ex lege na własność Skarbu Państwa z dniem wejścia w życie tego dekretu. Przepisy dekretu nie uzależniały tego przejścia od wydania decyzji deklaratoryjnej w tym przedmiocie. Wydanie decyzji deklaratoryjnej przewidziano jedynie w odniesieniu do nieruchomości określonych w art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu, co wprowadzono w życie w drodze par. 5 powołanego wyżej rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W orzecznictwie sądowym przyjęto, że w pozostałych wypadkach właśnie takie zaświadczenie, a nie decyzja deklaratoryjna, stanowiło podstawę dla dokonania wpisu prawa własności Skarbu Państwa w księgach hipotecznych /art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych /gruntowych/ prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej - Dz.U. nr 39 poz. 233 - por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 września 1991 r., III CZP 90/91 - OSNCP 1992 nr 5 poz. 72 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 1995 r., II SA 2457/93 - nie publikowany/. Ponadto przyjęto również, że także nieruchomości wymienione w art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przeszły na własność Skarbu Państwa z mocy prawa /ex lege/, a nie na podstawie wydawanych w tym wypadku deklaratoryjnych decyzji administracyjnych /por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 1994 r., II SA 2444/92 - ONSA 1995 Nr 2 poz. 57 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lipca 1998 r., IV SA 1560/96 - nie publikowany/.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona.

Stosownie do dyspozycji art. 2 ust. 1 zdanie ostatnie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. RP 1945 nr 3 poz. 13 - powoływanego nadal jako: dekret/ wszystkie nieruchomości ziemskie przeznaczone na cele reformy rolnej, o których mowa jest w art. 2 ust. 1 lit. "b" - lit. "e" dekretu, przechodziły na rzecz Skarbu Państwa bezzwłocznie /ex lege/ i bez żadnego wynagrodzenia w całości, z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 tego dekretu. Natomiast zgodnie z postanowieniem par. 12 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. nr 10 poz. 51 ze zm. - powoływanego nadal jako: rozporządzenie/ wpis prawa własności na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 dekretu następował na wniosek właściwego wojewódzkiego urzędu ziemskiego, przy czym: "Tytułem do wpisania na rzecz Skarbu Państwa w księdze hipotecznej /gruntowej/ prawa własności nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. "b, c, d i e" dekretu z dnia 6-go września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. R.P. 1945 nr 3 poz. 13/ jest zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego, stwierdzające, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej według powołanych przepisów" /art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. wpisywaniu w księgach hipotecznych /gruntowych/ prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej - Dz.U. nr 39 poz. 233 ze zm. - powoływany nadal jako: dekret o wpisywaniu w księgach hipotecznych/. Równocześnie przepisy te tylko w jednym wypadku przewidywały obowiązek poprzedzenia wydania stosownego "zaświadczenia" wojewódzkiego urzędu ziemskiego, stwierdzającego, że określona nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, wydaniem stosownej deklaratoryjnej decyzji administracyjnej - dotyczyło to wyłącznie przeznaczonych na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu /par. 5 rozporządzenia/. Oznacza to, że w świetle obowiązujących ówcześnie przepisów prawnych jedynie w odniesieniu do orzekania w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu ówczesne wojewódzkie urzędy ziemskie zobowiązane zostały do uprzedniego wydania stosownej decyzji administracyjnej, od której odwołanie przysługiwało do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych /par. 5 rozporządzenia w związku z art. 68 i art. 72 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym - Dz.U. R.P. nr 36 poz. 341 ze zm. - powoływane nadal jako: rozporządzenie Prezydenta RP o postępowaniu administracyjnym/ i dopiero w nawiązaniu do takiej decyzji wydawały następnie stosowne zaświadczenie, które miało stanowić podstawę dokonania wpisu w księdze hipotecznej /art. 2 ust. 1 zdanie ostatnie dekretu i par. 12 rozporządzenia oraz art. 1 ust. 1 dekretu o wpisywaniu w księgach hipotecznych/. Natomiast w pozostałych wypadkach, przejęcie nieruchomości ziemskich, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. "b-d" dekretu, następowało z mocy samego dekretu /ex lege/, a wpis w księdze hipotecznej dokonywany był wyłącznie na podstawie stosownego zaświadczenia /par. 12 rozporządzenia oraz art. 1 ust. 1 dekretu o wpisywaniu w księgach wieczystych/, które w świetle ówcześnie obowiązujących przepisów prawnych /art. 68 i nast. rozporządzenia Prezydenta RP o postępowaniu administracyjnym/ nie miały charakteru decyzji administracyjnych, ale wyłącznie "zaświadczeń", rozumianych w danym wypadku jako wymagane przez przepisy prawa dokonanie przez właściwy organ administracyjny urzędowego potwierdzenie istnienia określonego stanu prawnego w odniesieniu do przedmiotowej nieruchomości /art. 68 ust. 3 rozporządzenia Prezydenta RP o postępowaniu administracyjnym oraz aktualnie art. 217 par. 2 pkt 1 Kpa/. Dlatego trafny jest zarzut rewizji nadzwyczajnej, że Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie rażąco naruszył art. 219 Kpa stwierdzając w zaskarżonym wyroku z dnia 25 lutego 1998 r. /IV SA 889/96/, że wydawane na podstawie par. 12 rozporządzenia zaświadczenia w celu wykonania art. 2 ust. 1 dekretu w związku z art. 1 ust. 1 dekretu o wpisywaniu w księgach hipotecznych mają charakter deklaratoryjnych decyzji administracyjnych i powinny podlegać rygorom prawnym dotyczącym wydawania decyzji administracyjnych.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy (...) orzekł, jak w sentencji.