Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 5275/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-03-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu administracji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2013 poz 1442
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: § 3 ust. 1 pkt 1, § 3 ust. 1 pkt 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Irena Wiszniewska-Białecka (spr.) Sędzia NSA Andrzej Skoczylas Sędzia del. WSA Marek Sachajko po rozpoznaniu w dniu 30 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej R. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 14 kwietnia 2016 r. sygn. akt I SA/Ol 185/16 w sprawie ze skargi R. W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 14 kwietnia 2016 r. (sygn. akt I SA/Ol 185/16) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę R. W. (skarżący) na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) z [...] stycznia 2016 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

WSA orzekał w następującym stanie sprawy.

W dniu [...] września 2015 r. skarżący złożył w oddziale ZUS wniosek o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy. Stwierdził, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i nie ma możliwości opłacenia należności wobec ZUS.

Decyzją z [...] listopada 2015 r. ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy za okres od października 2011 r. do lutego 2013 r.

Skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Decyzją z [...] stycznia 2016 r. ZUS utrzymał w mocy swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie. Wskazał w szczególności, że skarżący jest współwłaścicielem lokalu stanowiącego odrębną nieruchomość, nie korzysta ze świadczeń opieki społecznej, od [...] sierpnia 2015 r. jest zgłoszony do ubezpieczenia z tytułu umowy zlecenia, a ponadto organ egzekucyjny nie stwierdził w przypadku skarżącego całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek.

Wobec tego ZUS uznał, po pierwsze, że co się tyczy skarżącego nie ma podstaw do stwierdzenia całkowitej nieściągalności zadłużenia, a zatem nie wystąpiły przesłanki umorzenia należności określone w art. 28 ust. 2 i ust. 3 pkt 3 i 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1442 ze zm.).

Po drugie, zdaniem ZUS zebrany materiał dowodowy oraz wyjaśnienia złożone przez skarżącego nie dają podstaw do umorzenia należności pomimo braku całkowitej nieściągalności – na podstawie art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i na zasadach określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365; rozporządzenia MGPiPS). W tym zakresie ZUS uznał, że skarżący nie znajduje się w sytuacji majątkowej, która uzasadniałaby umorzenie należności z tytułu składek z uwagi na ubóstwo i zagrożenie egzystencji (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS). Organ wskazał, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną (która nie pracuje i jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku), a źródłem utrzymania rodziny jest dochód otrzymywany przez skarżącego z tytułu umowy zlecenia w wysokości 600 zł brutto. ZUS podkreślił przy tym, że skarżący nie wskazał żadnych wydatków związanych z utrzymaniem (np. rachunków za energię, gaz, czynsz itp.), a tylko oznajmił, że ma zaciągnięty kredyt hipoteczny oraz kredyt na zakup samochodu (jednak mimo wezwań ZUS, skarżący nie przedstawił dokumentów potwierdzających zaległości w spłacie tych zobowiązań). Zdaniem ZUS, w przypadku skarżącego nie została również spełniona przesłanka umorzenia należności określona w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia MGPiPS, gdyż skarżący nie załączył dokumentacji potwierdzającej niepełnosprawność żony oraz konieczność sprawowania opieki nad nią, a stan zdrowia żony całkowicie nie pozbawia skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Skarżący złożył skargę na decyzję ZUS. Stwierdził w szczególności, że znajduje się w bardzo złej sytuacji materialnej i konieczność spłaty jakiejkolwiek kwoty z tytułu zobowiązań wobec ZUS spowodowałaby znaczny uszczerbek dla niego i jego rodziny oraz pozbawiłaby go możliwości egzystencji. Nadmienił, że ostatnio jego żona doznała udaru, wskutek którego jest całkowicie niezdolna do pracy i wymaga stałej opieki ze strony skarżącego, zaś to ogranicza jego możliwości zarobkowe.

WSA oddalił skargę.

Po pierwsze, WSA przyjął, że decyzja o umorzeniu należności z tytułu składek oparta jest na uznaniu administracyjnym, które jednak nie może oznaczać dowolności. Uznaniowość decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek nie wyklucza jednak sądowej kontroli takiego rozstrzygnięcia. Sąd ma w takim przypadku obowiązek skontrolowania zarówno prawidłowości przeprowadzonego postępowania dowodowego, jak i oceny zgromadzonych dowodów oraz ustaleń poczynionych na ich podstawie.

Po drugie, WSA uznał, że ZUS prawidłowo przyjął, iż w niniejszej sprawie nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Z akt sprawy wynika bowiem, że w dacie wydawania zaskarżonej decyzji skarżący osiągał dochody z umowy zlecenia oraz że jest on współwłaścicielem nieruchomości lokalowej w [...], a zatem nie można mówić o braku majątku, który może podlegać egzekucji.

Po trzecie, WSA za prawidłowe uznał stanowisko ZUS, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki zawarte w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia MGPiPS. Zdaniem Sądu, ZUS prawidłowo ocenił, że okoliczności faktyczne sprawy nie wskazują, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wprawdzie należności, o których umorzenie skarżący się ubiega, nie są niskie w zestawieniu z deklarowanym stanem majątku skarżącego, jednak stan taki sam w sobie nie jest wystarczającym powodem do umorzenia należności. W ocenie WSA, ZUS słusznie również uznał, że posiadanie przez skarżącego zobowiązań w innych instytucjach nie może przemawiać za umorzeniem należności względem ZUS, gdyż prowadziłoby to do uprzywilejowania innych wierzycieli kosztem ZUS.

Reasumując WSA stwierdził, że dokonana przez ZUS ocena stanu faktycznego pod względem spełnienia przesłanek umorzenia należności z tytułu składek nie naruszyła zasady uznania administracyjnego oraz nie wykraczała poza reguły swobodnej oceny dowodów. Zdaniem WSA, ZUS prawidłowo dokonał również subsumpcji ustalonego stanu faktycznego pod właściwie zinterpretowany przepis prawa materialnego.

Skarżący złożył skargę kasacyjną od wyroku WSA. Postanowieniem z 18 sierpnia 2016 r. WSA odrzucił tę skargę kasacyjną, z uwagi na niespełnienie wymagania określonego w art. 175 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; p.p.s.a.).

Następnie skargę kasacyjną złożył skutecznie pełnomocnik skarżącego ustanowiony w ramach przyznanego stronie prawa pomocy. Zaskarżył wyrok WSA w całości. Wniósł o uchylenie tego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA, przyznanie mu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu według norm przepisanych, zaś w przypadku oddalenia skargi kasacyjnej – o nieobciążanie skarżącego kosztami postępowania, z uwagi na trudną sytuację materialną. Pełnomocnik oświadczył ponadto, że zrzeka się rozprawy przed Naczelnym Sądem Administracyjnym.

Zarzucił wyrokowi WSA:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie:

a) art. 28 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez niewłaściwe zastosowanie, polegające na odmowie umorzenia składek przez organ pomimo ziszczenia się przesłanek ustawowych i oparcia decyzji uznaniowej na dowolnych kryteriach;

b) art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia MGPiPS przez niewłaściwe zastosowanie polegające na tym, że poprzez uznanie, że sformułowanie "może" zawarte w powołanych przepisach oznacza w istocie dowolność w zakresie podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności składkowych i tym samym uznanie decyzji organu za zasadną, podczas gdy z materiału dowodowego sprawy, w szczególności z trudnej sytuacji materialnej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącego i jego żony wynika, iż w sprawie zaistniały przesłanki w pełni uzasadniające umorzenie należności;

2) naruszenie przepisów postępowania, mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

a) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 367 ze zm.; k.p.a.) przez niewłaściwe zastosowanie, polegające na tym, że WSA w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w ustawie w sytuacji, gdy winien dokonać ustaleń, że zaskarżona decyzja organu była wadliwa i winna zostać uchylona, co nie nastąpiło, a tym samym doszło do naruszenia przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

b) art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., polegające na oddaleniu skargi w sytuacji, gdy obowiązkiem WSA było stwierdzenie naruszenia art. 28 ust. 1 oraz ust. 3a w zw. z § 3 rozporządzenia MGPiPS,

c) art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na oddaleniu skargi, w sytuacji gdy obowiązkiem WSA było stwierdzenie naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegającego na tym, że organ nie przeprowadził pełnego, wszechstronnego postępowania dowodowego i nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności sprawy, co doprowadziło do wydania wadliwej decyzji, opartej na uznaniu administracyjnym.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący podniósł w szczególności, że jego sytuacja rodzinno-materialna uzasadnia umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek. Już chociażby z dokumentów załączonych do skargi do WSA wynika, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie był pełny, a zatem wydana decyzja o odmowie umorzenia należności jest dowolna. Zdaniem skarżącego, ZUS powinien był w sposób jasny dla skarżącego zażądać dokumentów, jakie organ uzna za niezbędne do rozpoznania wniosku. WSA nie dostrzegł, że ZUS wprawdzie wzywał skarżącego do przedstawienia dowodów, jednak nie sprecyzował, jakie to mają być dokumenty.

W skardze kasacyjnej podkreślono, że sytuacja majątkowa skarżącego uzasadnia umorzenie jego zobowiązania. Nieruchomość lokalowa, której skarżący jest współwłaścicielem, jest przedmiotem postępowania egzekucyjnego. Dochód rodziny wynosi wyłącznie 600 zł. Żona skarżącego przeszła niedawno udar, nie pracuje i nie uzyskuje dochodu.

Zdaniem skarżącego, w razie wykazania podstaw do umorzenia należności składkowych stosownie do § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS, uznaniowy charakter decyzji mógłby przemawiać za odmową umorzenia należności jedynie w sytuacji wykazania przez ZUS istnienia ważnego interesu społecznego przemawiającego za odmową uwzględnienia wniosku strony. W niniejszej sprawie WSA błędnie ocenił zasadność decyzji ZUS, wskazując że umorzenie należności w przypadku skarżącego byłoby nieuzasadnionym uprzywilejowaniem go względem innych podmiotów, które swoje zobowiązania publicznoprawne regulują.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie wnoszący skargę kasacyjną zrzekł się rozprawy przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, a ZUS nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Wobec tego skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują.

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Przed odniesieniem się do zarzutów, konieczne jest wskazanie charakteru decyzji ZUS w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek. Podstawa prawna do wydania takiej decyzji zawarta jest w art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Należności z tytułu składek mogą być umarzane przez ZUS w razie stwierdzenia całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 i 3 ustawy), a w uzasadnionych przypadkach także pomimo braku całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a ustawy w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS). Użycie w przywołanych przepisach sformułowania "składki mogą być umarzane" należy rozumieć jako sprecyzowanie uprawnienia ZUS do umorzenia składek, z którego wynika przede wszystkim, że w innych sytuacjach ZUS nie ma prawa składek umarzać (zob. wyrok NSA z 8 września 2015 r., II GSK 1807/14). Zatem jeśli ZUS ustali, że nie wystąpiła przesłanka umorzenia należności z tytułu składek określona we wskazanych przepisach, to ma obowiązek odmówić umorzenia tych należności, a taka decyzja nie jest wydawana w ramach uznania administracyjnego. Dopiero w razie stwierdzenia, że w przypadku konkretnego podmiotu ziściły się przesłanki umorzenia, ZUS wydaje decyzję w ramach uznania administracyjnego - o umorzeniu lub o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. Podkreślić przy tym należy, że w przypadku wydawania decyzji w ramach uznania administracyjnego ustawodawca nie pozostawił ZUS całkowitej swobody co do wyboru rozstrzygnięcia, ani też nie zezwolił na dowolność. Wydając decyzję odmowną mimo wykazania przez stronę, że istnieją ustawowe przesłanki umorzenia, ZUS - aby uniknąć dowolności decyzji - musi wykazać przyczyny, dla których odmówił umorzenia, a w wywodach tych musi rozważyć zarówno ważny interes osoby zobowiązanej, jak i interes publiczny (zob. wyrok NSA z 19 czerwca 2015 r., II GSK 2757/14).

W zaskarżonym wyroku WSA podzielił stanowisko ZUS, że w przypadku skarżącego nie zostały spełnione przesłanki umorzenia należności z tytułu składek związane z całkowitą nieściągalnością, o jakiej mowa w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Ocena WSA w tym zakresie nie została zakwestionowana w skardze kasacyjnej.

Skarżący zarzucił natomiast, że WSA dokonał nieprawidłowej kontroli decyzji ZUS, ponieważ nie stwierdził naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegającego na tym, że ZUS nie przeprowadził wszechstronnego postępowania dowodowego i nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności sprawy oraz błędnie ocenił zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w tym zakresie, w jakim ustalenia wymagało, czy w przypadku skarżącego ziściły się przesłanki umorzenia należności, określone w art. 28 ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS. Zarzut ten jest uzasadniony.

Zgodnie z art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w takim przypadku zostały określone w rozporządzeniu MGPiPS. Zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 tego rozporządzenia, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a także w razie przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W orzecznictwie podkreśla się, że celem unormowania zawartego w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (zob. wyrok NSA z 24 stycznia 2017 r., II GSK 1234/15).

W toku postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie ZUS ustalił, że: 1) skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną, 2) żona skarżącego nie pracuje i od czerwca 2014 r. jest zarejestrowana w Miejskim Urzędzie Pracy w [...] jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, 3) źródło utrzymania obojga małżonków stanowi dochód skarżącego z tytułu umowy zlecenia w wysokości 600 zł. Przy takich ustaleniach faktycznych ZUS uznał (a WSA tę ocenę podzielił), że skarżący nie wykazał, iż znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej uzasadniającej umorzenie należności z uwagi na ubóstwo i zagrożenie egzystencji i że trudności te mają charakter stały i pogłębiający się. Zasadniczym powodem takiego stanowiska było to, że skarżący nie udokumentował wydatków związanych z utrzymaniem (np. rachunków za energię, gaz, czynsz itp.).

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena ta jest wadliwa. ZUS nie wyjaśnił bowiem, z czego wywodzi, że opłacenie należności z tytułu składek z dochodu w wysokości 600 zł brutto (z którego utrzymują się dwie osoby) nie pozbawiłoby skarżącego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. O tym, że trudna sytuacja majątkowa skarżącego nie ma charakteru incydentalnego, lecz stale się pogłębia świadczy analiza znajdujących się w aktach administracyjnych wydruków deklaracji podatkowych za lata 2012-2014, składanych wspólnie przez skarżącego i jego małżonkę. W szczególności z deklaracji za 2014 r. wynika, że małżonkowie osiągnęli razem w ciągu roku łączny dochód w wysokości [...] zł, co daje miesięcznie ok. 1184 zł brutto (na dwie osoby). Ponadto, w okolicznościach tej sprawy niezrozumiałe jest wskazywanie przez ZUS na brak udokumentowania przez skarżącego wydatków związanych z utrzymaniem. ZUS nie neguje, że skarżący tego rodzaju wydatki niewątpliwie w jakieś mierze ponosi. Logiczny w takiej sytuacji powinien być wniosek, że każdy dodatkowy koszt związany z utrzymaniem skarżącego i jego rodziny pomniejszy i tak niski dochód rodziny, co z kolei powinno przemawiać za uznaniem, że ziściła się przesłanka umorzenia wskazana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS a nie za wnioskiem przeciwnym, jak to przyjął ZUS, a zaakceptował WSA.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, błędna jest również ocena ZUS (zaakceptowana przez WSA) odnośnie do kwestii ziszczenia się w tej sprawie przesłanki umorzenia określonej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia MGPiPS. W tym zakresie ZUS uznał, że wprawdzie żona skarżącego jest chora, jednak jej stan zdrowia nie pozbawia skarżącego całkowicie możliwości uzyskiwania dochodu, skoro dochód taki skarżący uzyskuje z tytuły wykonywania umowy zlecenia. Wyrażając takie stanowisko zarówno ZUS, jak i WSA pomijają okoliczności wynikające z dokumentacji szpitalnej załączonej przez skarżącego do pisma z 7 grudnia 2015 r. Z karty informacyjnej leczenia szpitalnego (dotyczącej pobytu żony skarżącego w Oddziale Chorób Wewnętrznych i Diagnostyki Onkologicznej w okresie od 17 listopada do 7 grudnia 2015 r.) wynika, że u żony skarżącego zdiagnozowano m.in. alkoholową marskość wątroby, nadciśnienie, niewydolność oddechową i udar mózgu niedokrwienny. Pacjentka została poddana (po uzyskaniu zgody Sądu Rejonowego) licznym konsultacjom specjalistycznym, w tym kilku psychiatrycznym. Lekarz stwierdził w nich, że żona skarżącego wymaga opieki innych osób i zalecił podjęcie procedury ubezwłasnowolnienia. Ponadto z zaświadczenia lekarskiego o stanie zdrowia (wydanego 23 listopada 2015 r. na potrzeby Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności) wynika, że żona skarżącego wymaga opieki osoby drugiej ze względu na niemożność samodzielnej egzystencji. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, okoliczności te pozwalają na uznanie, że żona skarżącego jest przewlekle chora i wymaga stałej opieki ze strony skarżącego. Nieuprawnione jest stanowisko ZUS i WSA, że skoro skarżący uzyskuje dochód z tytułu umowy zlecenia, to stan zdrowia jego żony nie uniemożliwia mu uzyskiwania dochodu, który pozwalałby na opłacenie należności względem ZUS. Abstrahując od możliwości opłacenia należności względem ZUS z dochodu w wysokości 600 zł brutto na dwie osoby (na co NSA zwracał uwagę wyżej), należy zauważyć, że skarżący zawarł wspomnianą umowę zlecenia 31 października 2015 r. (na okres do 31 stycznia 2016 r.), zaś pobyt żony skarżącego w szpitalu (i stwierdzone wówczas dolegliwości oraz udzielone zalecenia) miał miejsce na przełomie listopada i grudnia 2015 r. i brak jest ustaleń, czy ta okoliczność nie uniemożliwiła skarżącemu wywiązywanie się z zawartej umowy i tym samym osiągnięcie określonego w niej dochodu.

Ze powyższych powodów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że WSA błędnie przeprowadził kontrolę sądowoadministracyjną zaskarżonej decyzji, nie dostrzegając naruszenia przez ZUS przepisów postępowania administracyjnego wskazanych w skardze kasacyjnej. W konsekwencji WSA błędnie zastosował art. 151 p.p.s.a. (oddalając skargę) zamiast zastosować art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. (czyli uchylić zaskarżoną decyzją z powodu naruszenia przepisów postępowania). Z tego względu skargę kasacyjną należało uwzględnić.

Zgodnie z art. 188 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchylając zaskarżone orzeczenie, rozpoznaje skargę, jeżeli uzna, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona.

Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że istotna niniejszej sprawy została dostatecznie wyjaśniona w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Uwzględnienie skargi kasacyjnej R. W. nie powinno skutkować przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA; Sąd ten odniósł się do wszystkich istotnych w sprawie kwestii, lecz dokonał błędnej oceny. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę na decyzję ZUS.

Zdaniem NSA, przedstawione wyżej uchybienia odnoszą się nie tylko do stanowiska WSA, ale przede wszystkim oceny dokonanej przez ZUS w zaskarżonej decyzji. Wobec tego decyzja ta podlegała uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.

Rozpoznając ponownie sprawę, ZUS uwzględni ocenę wynikającą z niniejszego wyroku. Rozważy, czy egzekwowanie należności ZUS z dochodu i majątku skarżącego może realnie prowadzić do popadnięcia skarżącego i jego żony w skrajne ubóstwo, powodujące konieczność korzystania z pomocy społecznej. ZUS weźmie przy tym pod uwagę to, że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest zgodna zarówno z interesem tego obywatela, jak i z interesem publicznym (por. wyroki NSA: z 20 marca 2007 r., II GSK 345/06; z 21 maja 2009 r., II GSK 1045/08; z 8 września 2015 r., II GSK 1807/14).

Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, ponieważ w tej materii właściwy jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie.

PG