Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2262/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-08-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 188 w zw. z art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i art. 135, art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 par. 2, art. 200 w zw. z art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 1,2 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jan Paweł Tarno Sędziowie: Sędzia NSA Monika Nowicka Sędzia del. WSA Marcin Kamiński (spr.) Protokolant: asystent sędziego Katarzyna Kudrzycka po rozpoznaniu w dniu 21 sierpnia 2018 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 maja 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 136/16 w sprawie ze skargi M.B. na decyzję Ministra [...] z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz decyzję Ministra [...] z dnia [...]października 2015 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra [...] na rzecz M.B. kwotę 1240 (tysiąc dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi kasacyjnej jest wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 maja 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 136/16, w którym oddalono skargę M.B. (skarżącego) na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd I instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia:

Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] marca 2011 r., nr [...] ([...]) utrzymał w mocy decyzję Wojewody M. z dnia [...] lutego 2011 r., nr [...] o odmowie potwierdzenia A.A. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A.A. i J.A. nieruchomości w miejscowości I., woj. w., poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Minister Skarbu Państwa wskazał, że z przedłożonych do akt sprawy dokumentów wynika, iż A.A. i J.A. zamieszkiwali w dniu [...] września 1939 r. na terenach obecnego państwa polskiego z zamiarem stałego pobytu, tj. w W. Nie została więc spełniona przesłanka z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej warunkująca przyznanie prawa do rekompensaty (ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.).

Pismem z dnia [...] lipca 2014 r. A.A. wystąpiła do Wojewody M. z wnioskiem o wznowienie postępowania w przedmiotowej sprawie.

Postanowieniem z dnia [...] września 2014 r., nr [...] ([...]) Minister Skarbu Państwa wznowił postępowanie w sprawie zakończonej ostateczną decyzją Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] marca 2011 r.

Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] października 2015 r., nr [...] odmówił uchylenia decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] marca 2011 r., nr [...] ([...]). W uzasadnieniu organ wskazał, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że jedynym miejscem zamieszkania A.A. i J.A. w dniu [...] września 1939 r. była W., natomiast miejscowość I. mogła się dopiero takim miejscem zamieszkania stać w przyszłości.

Od powyższej decyzji E.B. i M.B. złożyli wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] października 2015 r., nr [...]. W uzasadnieniu Minister Skarbu Państwa wskazał, że wyrokiem z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt. SK 11/12, ogłoszonym w dniu 30 października 2012 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 1195) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania w dacie 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W dniu 27 lutego 2014 r. weszła w życie ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (ustawa zmieniająca). Na podstawie art. 1 ustawy zmieniającej dokonano zmiany przepisu art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Na podstawie znowelizowanego art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;

2) posiada obywatelstwo polskie.

Dalej Minister Skarbu Państwa wskazał, że z kolei art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej stanowi, że osoby, którym odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty z powodu niespełnienia wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, mogą złożyć wniosek o wznowienie postępowania. Przepisy dotyczące wznowienia postępowania, o którym mowa w art. 145a k.p.a., stosuje się odpowiednio, z tym że termin na zgłoszenie żądania wznowienia postępowania wynosi 6 miesięcy i biegnie od dnia wejścia w życie ustawy zmieniającej. Przepisów art. 146 § 1 k.p.a. oraz art. 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) nie stosuje się. Zgodnie z art. 145a § 1 k.p.a. można żądać wznowienia postępowania w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja.

Minister Skarbu Państwa zauważył, że nowelizacja przepisu art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., wprowadzona ustawą zmieniającą, zmodyfikowała wymóg zamieszkiwania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. w ten sposób, że przy ocenie jego spełnienia należy uwzględnić przepisy obowiązujące w tej dacie. Należy więc wykazać, że właściciel pozostawionej nieruchomości miał w dniu 1 września 1939 r. "dodatkowe" miejsce zamieszkania w rozumieniu ówczesnych przepisów. Przedwojenne przepisy przewidywały, że dana osoba mogła posiadać więcej, niż jedno miejsce zamieszkania. Właściciel nieruchomości mógł więc zamieszkiwać na obecnym terytorium Polski, ale jednocześnie posiadać takie "dodatkowe" miejsce zamieszkania na byłym jej terytorium. Każde jednak z tych miejsc musiało spełniać kryteria określone w przepisach przedwojennych.

Minister Skarbu Państwa wyjaśnił, że zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych miejsce zamieszkania musiało być miejscem na terenie Polski, gdzie obywatel polski mieszkał "z zamiarem stałego pobytu". Artykuł 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego z dnia 29 listopada 1930 r. przewidywał, że miejscem zamieszkania była miejscowość, w której pozwany przebywał z zamiarem stałego pobytu, a zgodnie z § 3 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r. przez zamieszkanie w gminie rozumiało się fakt zajmowania w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych. Paragraf 4 ust. 1 wyżej wymienionego rozporządzenia przewidywał ponadto, że zmiana miejsca zamieszkania następuje przez rzeczywiste zamieszkanie w obrębie innej gminy, połączone z zamiarem ustalenia tam swej siedziby.

Minister Skarbu Państwa wskazał, że jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego A.A. i J.A. w dniu [...] września 1939 r. zamieszkiwali w W. przy ul. [...]. Okoliczność tą potwierdzają liczne dokumenty zgromadzone w toku postępowania wyjaśniającego. Przede wszystkim w umowie przyrzeczenia kupna - sprzedaży z dnia [...] sierpnia 1939 r. odnośnie A.A. wskazano, iż jest ona mieszkanką [...] (ul. [...]), a czasowo zam. w miejscowości I., gminy P. Dodatkowo strony umowy zobowiązały się zawrzeć umowę przyrzeczoną w W. przed notariuszem wskazanym przez A.A. Ponadto ustalenia te potwierdzają dane z ankiety z dnia [...] maja 1952 r. sporządzonej w celu otrzymania dowodu osobistego, w której A.A. wskazała, iż do 1939 r. oraz w czasie okupacji mieszkała w W. Minister Skarbu Państwa również zauważył, że także pozwolenie na nabycie gruntu wydane przez Wojewodę W. w dniu [...] sierpnia 1939 r., wskazuje na miejsce stałego zamieszkania A.A. w W. Dodatkowo ostatnim meldunkiem wpisanym w dowodzie osobistym A.A. w dniu [...] listopada 1930 r. jest W. Wprawdzie widnieje również meldunek z dnia [...] października 1928 r. w gminie P., jednakże z kolejnych wpisów wynika, że A.A. została zameldowana w W. Na stałe zamieszkiwanie małżonków A. w W. wskazują również oświadczenia strony zawarte w kierowanych do organu wojewódzkiego pismach. W oświadczeniu o miejscach zamieszkania z dnia [...] stycznia 2009 r. pełnomocnik strony wskazał, że A.A. zamieszkiwała w miejscowości I. wyłącznie w latach [...] -[...], a nie do [...] r. (jak wyjaśniano w późniejszych pismach). Następnie, z uwagi na pracę męża, który był zatrudniony w W., jeszcze przed wybuchem II wojny światowej zamieszkała z nim w W.

W pismach z dnia [...] marca 2009 r., [...] sierpnia 2010 r., [...] stycznia 2011 r. oraz [...] lutego 2011 r. A.A. wyjaśniła również, że jej mąż pracował jako drukarz m.in. w W. i przez te lata wielokrotnie odwiedzała męża. A.A. wskazywała, że z wizytami tymi wiązała się konieczność meldowania w miejscu pobytu, co wiązało się z obowiązkiem meldowania się w różnych miejscach. Informacji tej nie potwierdza jednak zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Przede wszystkim brak jest takich wpisów meldunków w dowodzie osobistym A.A. po 1930 r. Zarówno A.A., jak i jej następcy prawni wskazywali, iż małżeństwo A. miało dwa miejsca zamieszkania, z czego główne było w miejscowości I.

W ocenie Ministra Skarbu Państwa, zgromadzone w sprawie dowody wyraźnie jednak wskazują, że A.A. wraz z małżonkiem dopiero zamierzała zamieszkać w I., co potwierdza fakt nabywania gruntu rolnego w tej miejscowości. Ponadto sam fakt, że J.A. pochodził z W. nie daje podstaw do tego, żeby przyjąć, iż tam do wybuchu wojny w 1939 r. nadal posiadał miejsce zamieszkania, tym bardziej, że dowody zgromadzone w sprawie wyraźnie wskazują, że rodzina A. zarówno przed wojną, jak i w czasie okupacji swoje życie związała z W.

Minister Skarbu Państwa wskazał też, że zarówno oświadczenia A.A., jak i jej następców prawnych odnośnie miejsca zamieszkania małżonków A. nie zostały poparte żadnymi dowodami wskazującymi, iż do 1939 r. zamieszkiwali w I. M.B. podczas przesłuchania w dniu [...] października 2015 r. na pytanie odnośnie miejsca pracy (zajęcia) A.A. przed wybuchem II Wojny światowej oświadczył, że niewykluczone, iż A.A. przed wybuchem wojny pracowała w gospodarstwie rolnym rodziców męża w I. oraz przed wybuchem II Wojny Światowej A.A. była "przy mężu". Strona nie jest zatem w pełni przekonana gdzie przebywała na stałe A.A. i czy gospodarstwo rolne rodziców jej męża było jej i męża miejscem zamieszkania. Odnośnie zaś miejsca pobytu ich jedynego syna W.A., M.B. wskazał, że w chwili rozpoczęcia działań wojennych "pewnie był z rodzicami". Oznacza to, iż strona nie ma wiedzy popartej wiarygodnymi dowodami odnośnie miejsca zamieszkania rodziny A. w I. W 1939 r. syn małżonków A. miał niecałe [...] lat, w związku z tym obejmował go obowiązek szkolny. Skoro, jak sugeruje strona, był on w tym czasie z rodzicami, a więc w W., oznacza to, iż tam właśnie uczęszczał do szkoły. Odnośnie meldunków A.A.w W. z lat 30-tych M.B. wyjaśnił, że wynikały one z przyczyn administracyjnych i nie odzwierciedlały stanu faktycznego w tym znaczeniu, że dla A.A. miejscem zamieszkania była I.. Zatem strona sama przyznała, iż ówcześnie przepisy prawne odnośnie meldunku były bardzo restrykcyjne, zatem gdyby A.A.faktycznie miała miejsce zamieszkania w I., zostałoby to odnotowane. W dokumencie przedłożonym przez M.B. w postaci umowy przyrzeczenia sprzedaży gruntów z dnia [...] maja 1930 r. odnośnie strony kupującej J.A. wskazano: zamieszkały i miejsce prawnego zamieszkania dla skutków tego aktu sobie obierający (...) w miasteczku I. Zdaniem Ministra Skarbu Państwa, takie oznaczenie strony kupującej zostało dokonane wyłącznie dla potrzeb czynności notarialnej i w żaden sposób nie definiowało miejsca zamieszkania J.A., a jedynie indywidualizowało tę osobę. Nawet przyjmując, że J.A. faktycznie zamieszkiwał w I. w 1930 r., to z całokształtu zgromadzonych dowodów wynika, że przeniósł się on do W. właśnie po 1930 r. Dodatkowo okoliczność, iż umowa ta dotyczyła nieruchomości gruntowej, na której nie było budynków murowanych, tym bardziej wskazuje, że pobyt w I. nie miał charakteru stałego.

W ocenie Ministra Skarbu Państwa, z materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że jedynym miejscem zamieszkania A.A.i J.A. w dniu 1 września 1939 r. była W. Miejscowość I. mogła dopiero takim miejscem zamieszkania stać się w przyszłości, na co wskazuje zakup gruntu w I. przez małżonków A. Sam jednak fakt zakupu nieruchomości nie dowodzi, że miejscowość ta była miejscem zamieszkania właścicieli pozostawionego mienia. A. i J. małżonkowie A. do czasu wybuchu II Wojny Światowej posiadali jedno miejsce zamieszkania, którym było miasto W.. Nie posiadali oni innych, tzw. "dodatkowych" miejsc zamieszkania w rozumieniu przedwojennych przepisów, określonych w art. 2 pkt 1 lit. a-c ustawy. Nie spełniali więc przesłanki zamieszkiwania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Od decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...] (skarżący) wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił:

1) naruszenie art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez:

a) brak wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego, brak oceny, na podstawie całokształtu okoliczności co zostało, zdaniem organu, udowodnione i jaki ostatecznie stan faktyczny został przez organ ustalony, co w zasadniczy sposób utrudnia weryfikację prawidłowości zaskarżonej decyzji w aspekcie przesłanki zamieszkiwania poprzedników prawnych skarżącego na byłym terytorium RP,

b) jednostronną i wybiórczą analizę dowodów wskazujących na zamieszkiwanie byłych właścicieli nieruchomości zabużańskiej w W. z jednoczesnym pominięciem w procesie wnioskowania szeregu okoliczności wskazujących na to, że I. była dla J.A. , a tym bardziej dla A.A. co najmniej równorzędnym z W. miejscem zamieszkania, takich jak: posiadanie przez J.A. w domu rodzinnego, w którym A.A. spędzała większość czasu, niewątpliwy wieloletni pobyt małżonków w I., która wtedy była ich wyłącznym miejscem zamieszkania, tymczasowy i zarobkowy charakter związania się J.A. z W., oświadczenie A.A. zawarte w umowie z dnia [...] sierpnia 1939 r., zarejestrowanej w Urzędzie Skarbowym w B., że jest osobą czasowo zamieszkałą w I. itp.;

c) brak należytego wyjaśnienia sprawy w aspekcie zmienionego art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., z uwzględnieniem stanu prawnego obowiązującego przed 1 września 1939 r., w szczególności dotyczącego możliwości posiadania wielu miejsc zamieszkania, a także w aspekcie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12, kwestionującego konstytucyjność uzależniania prawa do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP, czego przejawem jest treść uzasadnienia decyzji, w którym brak należytego wyjaśnienia jej podstawy prawnej;

2) mające wpływ na wynik sprawy naruszenie prawa materialnego, a konkretnie art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP i w zw. z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. poprzez:

a) uznanie za słuszną odmowę potwierdzenia prawa do rekompensaty z tej przyczyny, iż J. i A.A. w dniu [...] września 1939 r. nie mieli miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, w sytuacji gdy Trybunał Konstytucyjny wyrokiem orzekł, iż art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania [...] września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;

b) wadliwe określenie przesłanek możliwości posiadania kilku miejsc zamieszkania w rozumieniu przepisów obowiązujących przed 1 września 1939 r., a w szczególności niewzięcie pod uwagę tego, iż przepisy te dopuszczały posiadanie jednego głównego miejsca zamieszkania i dowolnej ilości dodatkowych i że w związku z tym kryteria ustalania tych różnych miejsc zamieszkania nie mogły być takie same.

W oparciu o powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał prezentowane w sprawie stanowisko.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 18 maja 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji zwrócił uwagę, że przedwojenne przepisy dotyczące ustalania miejsca zamieszkania osoby fizycznej jako główną zasadę wskazywały to, że miejscem zamieszkania danej osoby jest to gdzie mieszka lub przebywa z zamiarem stałego pobytu - wynika to z przepisów art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych, art. 24 § 1 Kodeksu Postępowania Cywilnego i § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. (...) o meldunkach i księgach ludności. W stosunku do osób mających jedno miejsce zamieszkania decydujące znaczenie miały dwie okoliczności - obiektywna (faktyczne zamieszkanie w danym miejscu) i subiektywna (zamiar pobytu i siedziby w danym miejscu). Jeżeli chodzi o osoby mające kilka miejsc zamieszkania nie obowiązywał wymóg dotyczący wskazania zamiaru stałego pobytu. Wówczas to obowiązują następujące kryteria: miejscem zamieszkania tej osoby jest - stosownie do okoliczności: 1) miejscowość siedziby głównej danej osoby lub wykonywania zawodu lub urzędu; 2) miejscowość majętności tej osoby - § 9 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r.; 3) miejsce głównego i przeważającego zakresu działalności obywatela polskiego - art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych.

Sąd I instancji zwrócił uwagę, iż istotna była również zasada, że mężatka sądownie nie rozłączona idzie, co do miejsca zamieszkania za mężem (art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych). Jeżeli chodzi natomiast o nieletnie dzieci ślubne obowiązywała zasada, że nieletnie dzieci ślubne szły do miejsca zamieszkania ojca (art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r.).

Sąd I instancji uznał, że z powyższych przepisów wynika zatem, iż decydujące znaczenie dla ustalenia miejsca zamieszkania członków rodziny (żony, dzieci) miało miejsce zamieszkania męża i ojca.

Zdaniem Sądu I instancji, wbrew temu co twierdzi skarżący, w niniejszej sprawie przedłożono dowody, z których wynika, że J.A. zamieszkiwał w okresie bezpośrednio przedwojennym i w dniu [...] września 1939 r. w W. Miejsce zamieszkania w W. w tym okresie potwierdzają: oświadczenie A.A. dnia [...] stycznia 2009 r. wskazujące, że mąż przed wybuchem II wojny światowej był zatrudniony w W., oświadczenie A.A. z dnia [...] marca 2009 r., zaświadczenie nr [...], oświadczenie A.A. z dnia [...] sierpnia 2010 r. wskazujące, że J.A. i A.A. do wybuchu wojny w 1939 r. formalnie zameldowani byli w I., natomiast J.A. w latach 30-tych XX w. zatrudniał się jako drukarz w W., a w 1936 r. otrzymał stałą pracę - pracował w redakcji [...] i faktycznie zamieszkiwał w okresie od 1936-1945 w mieszkaniu służbowym w budynku narożnym przy ul. [...] ([...]), oraz że wybuch wojny światowej zastał J.A. z małżonką A.A. w W. Przebywanie J.A. i A.A. w W. przed i w czasie wybuchu wojny w 1939 r. potwierdził też skarżący w piśmie z dnia [...] października 2015 r. i podczas przesłuchania strony (pkt 4 i 5 protokołu z dnia [...] listopada 2015 r.).

Miejsce zamieszkania J.A. do połowy lat 30-tych XX w. na byłym terytorium RP potwierdzają: zaświadczenie o obywatelstwie polskim Nr [...] z 1930 r., akt z dnia [...] sierpnia 1930 r. kupna-sprzedaży nieruchomości niezabudowanej w miasteczku I., zapisanej w księdze wieczystej nr hip. [...].

Sąd I instancji podkreślił, że nie można pominąć tego, że z oświadczeniem A.A. z dnia [...] sierpnia 2010 r. i z dnia [...] stycznia 2011 r. wskazującym, że od ślubu w 1928 r. J.A. i A.A. do wybuchu wojny w 1939 r. formalnie zameldowani byli w I., gdzie zamieszkiwali w domu rodziców męża, stoi w sprzeczności treść dowodu A.A. wystawionego przez Starostę B., z którego wynika, że metryka ślubu wystawiona była w 1924 r., a A.A. zameldowana była w [...] w 1928 r., natomiast w 1930 r. uzyskała zameldowanie w Mieście W.

Dalej Sąd I instancji wskazał, że z oświadczeń skarżącego z dnia [...] października 2015 r. i zawartego w protokole z dnia [...] listopada 2015 r. wynika, że stałe miejsce zamieszkania w I. małżonków A. bezpośrednio przed wybuchem II wojny światowej potwierdzają takie okoliczności jak: 1) treść przedwstępnej umowy kupna - sprzedaży z dnia [...] sierpnia 1939 r. gruntu o pow. ok. [...] ha, położonego w I. (adnotacja o czasowym zamieszkiwaniu A.A. w I.); 2) fakt pobrania przez Urząd Skarbowy w B. od umowy opłaty stemplowej; 3) pochodzenie małżonków A. z W. i związanie z tymi terenami ich najistotniejszych spraw życiowych (posiadanie rodziny, ślub, urodzenie dziecka, zakup nieruchomości w I.); 4) brak majątku w W. i czasowe tam zamieszkiwanie w celach zarobkowych; 5) treść umowy przyrzeczenia sprzedaży gruntów z dnia [...] maja 1939 r., gdzie wskazano miejsce zamieszkania J.A. w I.

Z przedłożonych dowodów, zdaniem Sądu I instancji wynika jasno, gdzie w okresie bezpośrednio przedwojennym i w dniu [...] września 1939 r. skupiał się główny zakres działalności J.A. , tzn. gdzie miał on siedzibę główną i wykonywał swój zawód. Tym miejscem była W. Materiał dowodowy sprawy pozwala uznać, że w końcu lat 20-tych i w pierwszej poł. lat 30-tych J.A. miał miejsce zamieszkania u swoich rodziców w I. W 1924 r. J.A. ożenił się z A.A. W 1925 r. urodził się w I. ich syn .A. W latach 30-tych XX w. J.A. pracował w różnych miejscach m.in. w W. W 1936 r. otrzymał stałą pracę i mieszkanie służbowe w W. W latach 30-tych inwestował wraz z żoną w nieruchomości w I.

Wobec tego - zdaniem Sądu I instancji - miejsce zamieszkania J.A. należało ustalić na podstawie przepisu art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych wewnętrznych oraz § 9 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r. Okoliczności sprawy wskazują, że tym miejscem była W. - tu skupiała się siedziba J.A. i główny zakres jego działalności.

Z powyższych przepisów wynika, że pierwszorzędne znaczenie miało kryterium ześrodkowania swych interesów mieszkaniowo-zawodowych. W ocenie Sądu I instancji, posiadanie majętności w I. mogłoby służyć jako wiodące kryterium wówczas, gdyby nie można było ustalić, gdzie skupia się główna działalność i siedziba J.A. . Skoro zaś udało się ustalić, że w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II wojny światowej i w dniu [...] września 1939 r. J.A. skupił swoje interesy zawodowe i zamieszkiwał w W., to należało przyjąć, że jego miejscem zamieszkania w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. była W. (obecne terytorium RP). Mając zaś na uwadze treść przepisu art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych wewnętrznych należało przyjąć, że W. była także miejscem zamieszkania A.A.i W.A., skoro było to miejsce zamieszkania J.A. .

Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd I instancji wskazał, że faktycznie przepis § 9 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r. stanowił, iż za miejsce zamieszkania osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach, będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność. Skarżący pominął jednak, że zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych wewnętrznych, jeżeli obywatel ma kilka miejsc zamieszkania - właściwe jest prawo miejsca, w którem skupia się główny i przeważający zakres jego działalności.

Biorąc pod uwagę to, że przepis art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zakresie przesłanki "miejsca zamieszkania" odwołuje się do obu tych regulacji, zdaniem Sądu I instancji trzeba przyjąć, że głównym kryterium ustalenia przedwojennego miejsca zamieszkania J.A. było miejsce jego siedziby i głównej działalności zawodowej. Samo pochodzenie J.A. i A.A.z Kresów [...], zamieszkiwanie młodego małżeństwa z małym dzieckiem z rodzicami J.A. w I., inwestowanie tam w nieruchomości niezabudowane nie mogło mieć decydującego znaczenia dla niniejszej sprawy. Dla niniejszej sprawy miał znaczenie okres bezpośrednio przedwojenny, a więc czas, gdy rodzina A. ustabilizowała się w sensie ekonomicznym, gdy J.A. zdobył stałą pracę i stałe mieszkanie. Trafnie wskazał Minister Skarbu Państwa, że przyszłe plany rodziny A. związane z późniejszym wybudowaniem domu i zamieszkaniem w I. nie mogły mieć znaczenia decydującego. W niniejszej sprawie ustalenie miejsca zamieszkania rodziny A. odnosiło się do konkretnego momentu czasowego, a nie okresu całego życia tej rodziny. Sąd nie podziela stanowiska skarżącego, że zamieszkanie rodziny A. w okresie bezpośrednio przedwojennym w W. miało charakter czasowy. J.A. od 1936 r. miał stałą pracę w W. i stałe miejsce zamieszkania (przy ul. [...] mieszkał także po wojnie - zaświadczenie nr [...]). Jego pobyt nie miał charakteru sezonowego lub przemijającego.

Z tych względów Sąd I instancji uznał, że zaskarżona decyzja odpowiadała prawu, a podniesione w skardze zarzuty naruszenia przepisów postępowania i prawa materialnego nie mogły być skuteczne i doprowadzić do uwzględnienia skargi. Minister Skarbu Państwa prawidłowo bowiem przyjął, że w niniejszej sprawie nie potwierdziła się podstawa wznowienia postępowania, wynikająca z art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej w zw. z art. 145a § 1 k.p.a. Wobec tego Minister Skarbu Państwa miał podstawy do wydania decyzji odmownej na podstawie art. 151 § 1 pkt 1 k.p.a.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący.

Skarżący zaskarżył wyrok w całości, domagając się uchylenia orzeczenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, ewentualnie w przypadku uwzględnienia zarzutów podniesionych w ramach podstawy kasacyjnej wskazanej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a., na podstawie art. 188 p.p.s.a., wniósł o uwzględnienie skargi w całości.

Zaskarżonemu wyrokowi skarżący zarzucił naruszenie:

1) art. 2 pkt 1 lit c ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zw. z § 9 Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3 § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności z dnia 23 maja 1934 roku oraz art. 2 pkt 1 lit b) ustawy z dnia 6 lipca 2005 r. w zw. z powołanym tam art. 24 Kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934) przez ich nie zastosowanie i oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie o dyspozycję art. 2 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. oraz art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 roku o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych w zakresie, w którym przedmiotowy przepis nadaje prymat siedziby głównej i przeważającemu zakresowi działalności obywatela dla ustalenia prawa właściwego, a nie uchybia możliwości posiadania wielu miejsc zamieszkania dla jednego obywatela, w tym między innymi ustalanych różnie w oparciu o odrębne przedwojenne akty prawne, a ewentualnie obrazę § 9 Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do §2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności z dnia 23 maja 1934 roku przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że przedwojennym miejscem zamieszkania A.A. była W., a nie I., podczas gdy przedmiotowy przepis wskazywał, że miejsce zamieszkania ustala się stosownie do okoliczności w jednej z konkretnie wymienionych w tym przepisie miejscowości, a ewentualnie zarzucił błędną wykładnię art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 roku o prawie właściwem dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. nr 101, poz. 580) przez powiązanie wskazania tego przepisu co do prawa właściwego dla danej osoby z miejscem zamieszkania tej osoby;

2) art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przez jego zastosowanie w sprawie niniejszej, podczas gdy dyspozycja tego przepisu jest sprzeczna z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej oraz art. 64 ust. 2 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, a co za tym idzie nie powinna być stosowana;

3) art. 141 § 4 p.p.s.a. polegające na niezawarciu w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia dostatecznego wyjaśnienia stanu prawnego w zakresie w jakim Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie ustalił, że "trzeba przyjąć, że głównym kryterium ustalenia przedwojennego miejsca zamieszkania J.A. było miejsce jego siedziby i głównej działalności zawodowej", a więc pominięcie w uzasadnieniu wywodu prawnego dotyczącego wzajemnych relacji przepisów prawnych spisanych w art. 2 pkt. 1 litery od a do c ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., który to brak uniemożliwia prześledzenie stanowiska Sądu I instancji i tym samym może uniemożliwiać kontrolę instancyjną prawidłowości wniosków końcowych, a więc zastosowania wyłącznie art. 2 pkt 1 lit a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono szczegółową argumentację na poparcie zajętego stanowiska.

Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) postępowanie kasacyjne przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega zasadzie związania granicami skargi kasacyjnej. Treść powyższej zasady ogranicza zakres rozpoznania Sądu kasacyjnego do weryfikacji zasadności zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej w odniesieniu do tej części orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego, która została objęta zakresem zaskarżenia. Jedynie w drodze wyjątku – w razie stwierdzenia przyczyn nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, o których mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. – Naczelny Sąd Administracyjny jest upoważniony i zobowiązany do przekroczenia granic skargi kasacyjnej i wyjścia poza zakres zaskarżenia oraz zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej. W takiej sytuacji Sąd ten z urzędu bierze pod rozwagę wady nieważności postępowania i sankcjonuje je niezależnie od granic zaskarżenia kontrolowanego orzeczenia oraz podniesionych zarzutów (art. 183 § 1 i art. 186 p.p.s.a.).

Granice skargi kasacyjnej w postępowaniu sądowoadministracyjnym są wyznaczone przez zakres zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji oraz podniesione i poddane konkretyzacji podstawy kasacyjne. Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższe ustawowe podstawy kasacyjne wymagają od skarżącego kasacyjnie konkretyzacji poprzez sformułowanie tzw. zarzutów kasacyjnych.

Mając na względzie wskazane wyżej zasady postępowania kasacyjnego, Naczelny Sąd Administracyjny – wobec niestwierdzenia przyczyn nieważności postępowania sądowoadministracyjnego – ograniczył rozpoznanie sprawy do weryfikacji zarzutów skargi kasacyjnej.

W pierwszej kolejności weryfikacji poddano zarzut naruszenia prawa procesowego w zakresie art. 141 § 4 p.p.s.a. przez "niezawarcie w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia dostatecznego wyjaśnienia stanu prawnego" w odniesieniu do "wzajemnych relacji przepisów prawnych spisanych w art. 2 pkt. 1 litery od a do c ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.".

Powyższy zarzut podlega a limine oddaleniu, albowiem zmierza on do podważenia prawidłowości wykładni i stosowania prawa materialnego na tle niekwestionowanego stanu faktycznego sprawy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić samodzielny przedmiot zarzutu kasacyjnego, jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera co najmniej jednego z ustawowych elementów formalnych, jeżeli sąd ten nie zawarł w uzasadnieniu stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia lub jeżeli nie zawarł on oceny prawnej co do istoty sprawy, albo jeżeli ze względu na istotne wady konstrukcyjne uzasadnienia (np. istotne sprzeczności treściowe, niejasność, niepełność lub nielogiczność wywodu) zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej (por. np. wyrok NSA z dnia 12 marca 2015 r., I OSK 2338/13; wyrok NSA z dnia 15 czerwca 2010 r., II OSK 986/09). Za pośrednictwem zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. strona skarżąca kasacyjnie nie może natomiast zwalczać stanowiska sądu pierwszej instancji co do wykładni bądź stosowania prawa lub prawidłowości przyjętego za podstawę orzekania stanu faktycznego sprawy (zob. np. wyrok NSA z dnia 26 listopada 2014 r., II OSK 1131/13; wyrok NSA z dnia 12 marca 2015 r., I OSK 2338/13). W przedmiotowej sprawie kontrolowany Sąd wyjaśnił w sposób dostateczny przyjętą wersję wykładni prawa materialnego oraz sposób jego zastosowania, umożliwiając Naczelnemu Sądowi Administracyjnego efektywne wykonanie kontroli kasacyjnej. Nie jest natomiast dopuszczalna kontrola merytoryczna wykładni i stosowania prawa materialnego na podstawie zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a.

W drugiej kolejności ocenie poddano zarzuty naruszenia prawa materialnego.

Dokonując weryfikacji zasadności powyższych zarzutów, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że w zasadniczej części nie są one pozbawione usprawiedliwionych podstaw, co stanowi konieczną i wystarczającą podstawę do uwzględnienia skargi kasacyjnej.

Przede wszystkim należy stwierdzić, że w sprawie sądowoadministracyjnej doszło do błędnej wykładni i wadliwego zastosowania prawa materialnego w zakresie: art. 2 pkt. 1 lit. a) ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.) w zw. z art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 roku o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych; art. 2 pkt. 1 lit. b) ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zw. z art. 24 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. - Kodeks Postępowania Cywilnego; art. 2 pkt. 1 lit. c) ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zw. z § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 roku o meldunkach i księgach ludności, wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3 § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55.

Na tle ustalonego i niepodważonego stanu faktycznego sprawy istotne jest zagadnienie sposobu pojmowania i czasowej relatywizacji przesłanki domicylu z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w postaci tzw. dodatkowego miejsca zamieszkania w rozumieniu przedwojennych regulacji, o których mowa w powyższym przepisie. Przesłanka miejsca zamieszkania właścicieli nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa stała się przedmiotem ponownej oceny prawnej w trybie wznowienia postępowania administracyjnego na podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalonej w celu wykonania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. (sygn. akt SK 11/12), stwierdzającego niezgodność art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w jakim powyższy przepis uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Wykonując powyższe orzeczenie Trybunału ustawodawca znacznie rozszerzył zakres przesłanki miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, nie tylko eliminując czasową cezurę zamieszkiwania na tym terytorium (dzień 1 września 1939 r.), lecz przede wszystkim dopuszczając możliwość powoływania się przez byłych właścicieli nieruchomości na wielość miejsc zamieszkania. W ten sposób ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. w brzmieniu nadanym przez ustawę nowelizującą z dnia 12 grudnia 2013 r. uznała, że przesłanka domicylu zostaje spełniona, jeśli właściciel nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami RP "miał" (ustawodawca nie określił jednocześnie wyraźnej cezury czasowej w tym zakresie – por. uwagi w pkt. 170 uzasadnienia wyroku TK z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12) co najmniej dodatkowe miejsce zamieszkania na tzw. kresach wschodnich II RP. Trzeba bowiem pamiętać, że przepisy przedwojenne (w tym art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 roku o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych, art. 24 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. - Kodeks Postępowania Cywilnego oraz § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 roku o meldunkach i księgach ludności) dopuszczały posiadanie nie tylko tzw. głównego miejsca zamieszkania, lecz także nieograniczonej ilości tzw. dodatkowych miejsc zamieszkania. Nowe (bardzo szerokie) ujęcie przesłanki domicylu musi być jednak interpretowane i stosowane w łączności ze wskazanymi w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przyczynami pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP (zasadniczo mającymi związek z II wojną światową lub zdarzeniami będącymi jej bezpośrednimi następstwami) oraz z przesłankami opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium. Zastrzeżenie to jest bardzo istotne, albowiem wobec braku określenia przez ustawodawcę cezury czasowej (punktu lub przedziału czasowego) posiadania miejsca zamieszkania na tzw. kresach wschodnich konieczne jest wprowadzenie w drodze wykładni ram czasowych realizacji tej przesłanki.

W dalszej kolejności trzeba stwierdzić, że posiadanie przez właściciela nieruchomości co najmniej jednego dodatkowego miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, w rozumieniu co najmniej jednej przedwojennej regulacji normatywnej definiującej miejsca zamieszkania, przesądza o spełnieniu przesłanki domicylowej z art. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w brzmieniu nadanym przez ustawę nowelizującą z dnia 12 grudnia 2013 r. Wystarczające jest zatem spełnienie warunków definicji miejsca zamieszkania (głównego lub dodatkowego) w rozumieniu choćby jednego z przepisów przedwojennych wymienionych w art. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Pomiędzy powyższymi definicjami nie istnieje oczywiście konkurencja, gdyż celem odwołania się do nich przez aktualnego ustawodawcę było maksymalne rozszerzenie przesłanki domicylowej w art. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. A zatem jeśli właściciele nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP realizowali co najmniej jedną definicję głównego lub dodatkowego miejsca zamieszkania na tzw. kresach wschodnich, przesłanka domicylowa jest spełniona. Definicje wynikające z przepisów przedwojennych wykazują zróżnicowanie. Wynika ono z odrębności celów tych regulacji. I tak ustawa z dnia 2 sierpnia 1926 roku o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych miała charakter antykolizyjny, wskazując prawo właściwe dla stosunków prawnych powstałych pod rządami regulacji zaborczych. Przepis art. 3 pkt 1 tej ustawy wskazuje zatem, że w sytuacji wielości miejsc zamieszkania danej osoby prawem właściwym jest prawo miejsca, "w którym skupia się główny i przeważający zakres (...) działalności" tej osoby. Z przepisu tego wynika jedynie jedna z możliwych definicji tzw. głównego miejsca zamieszkania. Odmienny charakter ma definicja zawarta w art. 24 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. - Kodeks Postępowania Cywilnego. Definicja ta miała na celu określenie właściwości sądu pierwszej instancji, przed którym należy wytoczyć powództwo. Z procesowego punktu widzenia właściwość ogólną miał sąd miejsca zamieszkania pozwanego, natomiast miejscem tym była miejscowość, w której przebywał on z zamiarem stałego pobytu. Była to zatem definicja tzw. głównego miejsca zamieszkania. Ustawa ta nie definiowała dodatkowego miejsca zamieszkania (zob. art. 24 § 2). Definicje głównego oraz dodatkowego miejsca zamieszkania zostały natomiast zawarte w rozporządzeniu meldunkowym (rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 roku o meldunkach i księgach ludności). Dla celów ustalenia składu ludności gminy w rozporządzeniu przyjęto, że osoby mające "rzeczywiste miejsce zamieszkania" w gminie (§ 3 (1) lit. a)) to osoby zajmujące w obrębie gminy mieszkania "wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych" (§ 3 (2)). Definicja ta odpowiadała pojęciu głównego miejsca zamieszkania. Jednocześnie w § 9 uregulowano zagadnienie ustalania dla celów meldunkowych miejsca zamieszkania w sytuacji wielości tych miejsc. Przyjmując założenie, że w razie wielości miejsc zamieszkania trudno wskazać miejscowość, w której dana osoba ma "ześrodkowane" stosunki osobiste i gospodarcze, prawodawca rozporządzeniowy uznał, że za miejsce zamieszkania "osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach, będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność albo - o ile chodzi o małoletnich i niewłasnowolnych - gdzie znajduje się ich prawne miejsce zamieszkania". Powyższe kategorie miejsc zamieszkania mogły oczywiście pełnić funkcje zarówno głównego, jak i dodatkowego miejsca zamieszkania.

Na tle wykładni i stosowania art. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zw. z § 9 rozporządzenia meldunkowego z dnia 23 maja 1934 roku istotne jest to, że jeżeli właściciel nieruchomości pozostawionej na byłym terytorium RP posiadał główne lub dodatkowe miejsce zamieszkania na tym terytorium w rozumieniu tego przepisu, to przesłanka domicylowa z art. 2 pkt. 1 cyt. ustawy musi być uznana za spełnioną. W tym zakresie wystarczające jest zatem stwierdzenie, że dana osoba posiadała na tzw. kresach wschodnich II RP "majętność", z którą zachowywała związek polegający na zamiarze stałego lub choćby czasowego w niej przebywania i który to związek został przerwany przez zdarzenia, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Zdarzenia te musiały zatem doprowadzić do pozostawienia powyższej majętności poza obecnymi granicami RP w wyniku opuszczenia byłego terytorium RP albo niemożności powrotu na nie (art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.).

Odnosząc powyższe uwagi do stanu faktycznego sprawy, należy przypomnieć, że w latach [...] głównym miejscem zamieszkania małżonków J.A. i A.A. była miejscowość I., położona w woj. w., na byłym terytorium RP. W latach [...] w związku z wykonywaniem przez J.A. pracy zawodowej w różnych miejscowościach (m.in. w W., gdzie w 1936 r. uzyskał on stałą pracą oraz mieszkanie służbowe) główne miejsce zamieszkania rodziny zostało przeniesione poza I. i poza byłe terytorium RP. Małżonkowie A. nie zerwali jednak związku z miejscem zamieszkania na tzw. kresach [...] (miejscowość I.). W latach [...] nie tylko posiadali tam nieruchomość o przeznaczeniu budowlanym (o powierzchni ok. [...] ha, zakupioną w 1930 r.), lecz przede wszystkim zamanifestowali w sposób wyraźny wolę powrotu do I. przez zawarcie [...] sierpnia 1939 r. przez A.A. umowy przedwstępnej kupna kolejnej nieruchomości gruntowej (o powierzchni ponad [...] ha) zlokalizowanej w powyższej miejscowości. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika również, że J. i A.A. aż do wybuchu wojny zachowali również związek z domem rodzinnym J.A. położonym w I. Pomimo skupienia działalności zawodowej J.A. w W., jego małżonka A.A. nadal zamieszkiwała (przynajmniej okresowo) w domu rodziców męża w I. (zob. np. adnotacja w przedwojennym dowodzie osobistym; akt umowy z dnia [...] sierpnia 1939 r. stwierdzający, że czasowym miejscem zamieszkania A.A. jest miejscowość I.), a sam J.A. uzewnętrzniał wolę zamieszkiwania również w I. (np. przez lokowanie oszczędności na zakup majątku nieruchomego w I.; posiadanie domu rodzinnego w I., w którym przebywała jego małżonka; plany zabudowy zakupionych działek oraz prowadzenia gospodarstwa rolnego w pobliżu domu rodziców).

W związku z powyższym uzasadniony jest wniosek, że w latach [...] miejscowość I., w której znajdowała się majętność J.A. i A.A., była dodatkowym miejscem zamieszkania w/w osób w rozumieniu § 9 rozporządzenia meldunkowego z dnia 23 maja 1934 roku (por. w tym zakresie – wyrok NSA z dnia 4 lipca 2014 r., sygn. akt I OSK 2994/12; wyrok NSA z dnia 9 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 32/15; wyrok NSA z dnia 7 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2488/16). Jednocześnie należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie została również spełniona przesłanka "niemożności powrotu" na byłe terytorium RP przez właścicieli nieruchomości tam pozostawionych, w związku wojną rozpoczętą w 1939 roku (art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.).

W świetle powyższych konkluzji nie można zgodzić się z wyrażonym w zaskarżonym wyroku poglądem, że "posiadanie majętności w I. mogłoby służyć jako wiodące kryterium wówczas, gdyby nie można było ustalić, gdzie skupia się główna działalność i siedziba J.A. ". Jak już wskazano, tzw. główne miejsce zamieszkania, odpowiadające miejscowości "ześrodkowania (...) stosunków osobistych i gospodarczych" (§ 3 (2) rozporządzenia meldunkowego z dnia 23 maja 1934 roku), było niezależne od tzw. dodatkowych miejsc zamieszkania, do których nawiązuje § 9 rozporządzenia meldunkowego z dnia 23 maja 1934 roku. Ustalenie, że główne miejsce zamieszkania J.A. mieściło się w W., nie stało zatem na przeszkodzie przyjęciu, że jego dodatkowe miejsce zamieszkania znajdowało się w miejscowości, gdzie posiadał on majętność (tj. w I., w woj. w.). Nie znajduje także uzasadnienia wniosek Sądu a quo, że miejsce zamieszkania A.A. należało ustalać zgodnie z art. 3 pkt. 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 roku o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych. Przepis powyższy regulował bowiem zasady ustalania miejsca zamieszkania mężatek dla potrzeb określenia prawa właściwego w stosunkach prawnych podlegających różnym reżimom prawa zaborczego. Nie jest również uprawniona teza, że miejsce zamieszkania J.A. należało ustalić jedynie na podstawie art. 3 pkt. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 roku o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych. Ponownie trzeba wskazać, że powyższy przepis definiuje jedynie tzw. główne miejsce zamieszkania, nakazując – w przypadku wielości miejsc zamieszkania – ustalać prawo właściwe według tego miejsca. Regulacja ta nie jest jednak miarodajna nie tylko ze względu na swe antykolizyjne cele, lecz przede wszystkim dlatego, że nie można na jej podstawie zdefiniować dodatkowego miejsca zamieszkania w sytuacji wielości tego rodzaju miejsc. Nie można wreszcie podzielić zapatrywania Sądu pierwszej instancji, że "przyszłe plany rodziny A. związane z późniejszym wybudowaniem domu i zamieszkaniem w I. nie mogły mieć decydującego znaczenia". Właśnie te okoliczności przemawiają za wnioskiem, że związek z majętnością pozostawioną na tzw. kresach wschodnich nie miał charakteru jedynie sentymentalnego lub okazjonalnego, lecz stanowił wyraz woli powrotu na te tereny, który jednak nie nastąpił ze względu na wybuch II wojny światowej.

Jeżeli natomiast chodzi o dalej idące zarzuty naruszenia prawa materialnego w zakresie art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przez jego zastosowanie w sprawie, "podczas gdy dyspozycja tego przepisu jest sprzeczna z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej oraz art. 64 ust. 2 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, a co za tym idzie nie powinna być stosowana", Naczelny Sąd Administracyjny uznał je za pozbawione w sposób oczywisty uzasadnionych podstaw. Zarzuty te zmierzają do podważenia konstytucyjności art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zakresie, który został już wiążąco i ostatecznie rozważony oraz rozstrzygnięty w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. w sprawie o sygn. akt SK 11/12. Ponieważ powyższy wyrok został prawidłowo wykonany w ustawie nowelizującej z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, dlatego dalsza próba kwestionowania konstytucyjności przepisu ustawowego w świetle tożsamych wzorców jest niedopuszczalna. Nie jest ponadto prawidłowy pogląd autora skargi kasacyjnej, że z nowej treści art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nadal wynika, że właściciel miał mieszkać na tzw. kresach wschodnich "dokładnie w dniu [...] września 1939 r.".

Mając na względzie całość przedstawionej argumentacji oraz uznając, że skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie w zakresie wyżej wskazanych zarzutów, jak również przyjmując, że istota sprawy sądowoadministracyjnej została dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny – działając na podstawie art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i art. 135 p.p.s.a. – uchylił zaskarżony wyrok oraz – rozpoznając wniesioną skargę – decyzje skarżonego organu (punkt pierwszy wyroku).

Ponownie rozstrzygając sprawę w trybie wznowienia postępowania, właściwy minister (aktualnie Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji) uwzględni ocenę prawną sformułowaną przez Naczelny Sąd Administracyjny (art. 153 p.p.s.a.), wydając na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 w zw. z art. 145a k.p.a. i art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej decyzję o uchyleniu decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] marca 2011 r. oraz o potwierdzeniu prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2, art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c), pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie w punkcie 2 wyroku zasądzono od skarżonego organu na rzecz strony skarżącej kwotę 1240 (tysiąc dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.