Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VIII SA/Wa 108/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-04-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 119 pkt 2, art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak Sędziowie Sędzia WSA Iwona Owsińska-Gwiazda Sędzia WSA Sławomir Fularski (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 13 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi E. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 1 grudnia 2022 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] grudnia 2022 r. znak [...]Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. (dalej jako "SKO", "Kolegium" lub "organ odwoławczy") działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2000, ze zm., dalej jako "Kpa") po rozpoznaniu odwołania E. D. (dalej jako "skarżąca") od decyzji Wójta Gminy K. (dalej jako "organ I instancji") z [...] października 2022 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego w związku z opieką nad matką H. K., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu SKO wskazało, że skarżąca 27 czerwca 2022 r. złożyła

w organie I instancji wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego

w związku z opieką nad matką H. K., która legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. z [...] lutego 2022 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym do 28 lutego 2023 r.

Z przedmiotowego orzeczenia wynika, niepełnosprawność istnieje od 49-go roku życia,

a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 14 lutego 2022 r. H. K. posiada również orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalające niezdolność do samodzielnej egzystencji do 31 maja 2025 r., ze wskazaniem, że datą powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji jest 19 lipca 2021 r. Matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek C. K. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z przeprowadzonych wywiadów środowiskowych i oświadczeń skarżącej wynika, że skarżąca mieszka z mężem, trojgiem dzieci ([...], [...] i [...] lata) i rodzicami. Z dniem 22 kwietnia 2022 r. zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym. Ojciec skarżącej nie jest

w stanie sprawować opieki nad żoną, gdyż leczy się [...], ma problemy ze [...] i sam potrzebuje opieki.

Decyzją z [...] października 2022 r. nr [...] organ I instancji odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego w związku z opieką nad matką H. K. z uwagi na brak spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Od powyższej decyzji skarżąca reprezentowana przez pełnomocnika - radcę prawnego wniosła odwołanie. Decyzji organu I instancji zarzuciła mające istotny wpływ na jej wydanie naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię:

- art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że niepełnosprawność H. K. powstała po 18 roku życia i w związku z tym skarżącej jako jej opiekunowi nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne,

- art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z pominięciem okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, przez co narusza to art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

Odwołująca się wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia 1 czerwca 2022 r.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń określa ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.), zwana dalej "ustawą o świadczeniach rodzinnych".

SKO wskazało, że niezasadnym była orzeczona przez organ I instancji odmowa przyznania skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że niepełnosprawność jej matki powstała później niż przyjmuje to art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło bowiem w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przymiot konstytucyjności. Organy administracji publicznej związane są zaś orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego w zakresie stwierdzenia przez Trybunał niekonstytucyjności przepisu prawa, dlatego nie mogą się uchylić od tego związania przez wzgląd na jakiekolwiek treści zawarte w uzasadnieniu takiego orzeczenia, czy też niepoprawienia tego stanu prawnego przez ustawodawcę. Na płaszczyźnie powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwaliło się stanowisko, że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia lub po ukończeniu 25 roku życia, kryterium momentu powstania niepełnosprawności utraciło przymiot konstytucyjności i wobec tego w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać

z pominięciem tego kryterium. W tej sytuacji, jak wskazuje się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych, nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu na tej części art. 17 ust. 1b ustawy

o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, bowiem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne.

Kolegium podniosło, że w rozpoznawanej sprawie istotnymi są regulacje zawarte w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Na podstawie tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny,

z wyjątkiem osób znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Organ odwoławczy wskazał, że art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że

w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. W świetle powyższego, brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej (córce) na rzecz niepełnosprawnej matki, gdy ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia

i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na podmioty, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zatem w rozpoznawanej sprawie zastosowanie znajduje art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ww. ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.

Kolegium wyjaśniło, że zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej jako "k.r.o.") wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym

i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 k.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń

w sferze opiekuńczej. Z unormowaniami tymi koresponduje właśnie art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Tym samym przepisy te,

w konfrontacji z przepisami k.r.o. jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania (por. wyrok. Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 lutego 2019 r. sygn. akt 3804/18 publ. na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). W judykaturze nie budzi wątpliwości, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się

o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, taką pomoc świadczyć. Z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wprost wynika, że osoba spokrewniona może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoba wymagająca opieki nie pozostaje w związku małżeńskim, chyba że małżonek legitymuje się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W rozpoznawanej sprawie bezspornym pozostaje, że małżonek H. K. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co uzasadnia odmowne załatwienie złożonego przez skarżącą wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, zgodnie z literalnym brzmieniem przepisu. Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona

w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ I instancji, ani Kolegium nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. Prezentowany pogląd, dotyczący przedstawionej powyżej wykładni art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, został wyrażony również w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Okoliczność zaistnienia rzeczywistej, stale sprawowanej przez skarżącą, w ramach obowiązku alimentacyjnego opieki nad niepełnosprawną matką, nie znosi obowiązków określonych w art. 23 k.r.o. ciążących na jej małżonku C. K..

Mając na uwadze powyższe, Kolegium stwierdziło, że w okolicznościach niniejszej sprawy wystąpiła negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazana w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Tylko legitymowanie się przez C. K. orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. Zatem, jeżeli C. K. zostanie zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, to skarżąca będzie mogła powtórnie ubiegać się o wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne.

Odnosząc się do zarzutów odwołania SKO wskazało, że nie mają one wpływu na rozstrzygnięcie. Okoliczności te nie mogą zmienić rozstrzygnięcia, bowiem istotne znaczenie ma brak formalnego legitymowania się przez męża H. K.orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dołączone do akt organu I instancji zaświadczenie lekarskie o niemożliwości sprawowania przez C. K. opieki nad żoną również nie może zmienić rozstrzygnięcia.

Konkludując, w świetle powyższych ustaleń i dokonanej własnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego Kolegium stwierdziło, że skarżąca nie spełniła przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i dlatego decyzję organu I instancji należy utrzymać w mocy.

Pismem z 9 stycznia 2023 r. skarżąca reprezentowana przez pełnomocnika – radcę prawnego wniosła skargę do tutejszego Sądu na ostateczne w administracyjnym toku instancji rozstrzygnięcie organu odwoławczego. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnię, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 128 k.r.o. oraz art. 23 k.r.o. i art. 27 k.r.o. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że skarżącej na której spoczywa obowiązek alimentacyjny, rezygnującej

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad niepełnosprawną matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego,

- art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnej H. K. nie jest uprawniona do ubiegania się

o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad nią, ponieważ jej mąż żyje i to na nim spoczywa obowiązek alimentacyjny w stosunku do męża,

- art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegające na pominięciu celów ustawy i przyjęciu, że okoliczność, iż osoba niepełnosprawna pozostaje

w związku małżeńskim, a współmałżonek z przyczyn zdrowotnych nie może zająć się żoną nie posiadając orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi negatywną przesłankę do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz o zwrot kosztów przedmiotowego postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych, jak również o rozpoznanie przedmiotowej sprawy w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu skargi wskazała, że nie zgadza się ze stanowiskiem organów obu instancji. Skarżąca sprawuje bowiem faktyczną opiekę nad niepełnosprawną matką, a mąż niepełnosprawnej również choruje i nie jest w stanie zająć się swoją żoną, gdyż sam wymaga opieki. Organy obu instancji naruszyły art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a tej ustawy

i niezasadnie uznały, że skarżąca nie jest uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, ponieważ mąż niepełnosprawnej żyje i nie legitymuje się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oceny niemożności sprawowania opieki przez współmałżonka osoby wymagającej opieki należy dokonywać kierując się zasadami logiki i względami doświadczenia życiowego, uwzględniając przy tym inne zgromadzone w sprawie dowody. Wyłączenie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie spełniającej kryteria z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych,

w sytuacji, gdy małżonek nie może z przyczyn obiektywnych i oczywistych takiej opieki sprawować, narusza konstytucyjne zasady równości, sprawiedliwości społecznej

i ochrony rodziny. Literalna wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 a pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w okolicznościach przedmiotowej sprawy nie jest wystarczająca. Podzielić należy stanowisko prezentowane w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16 iż, w sytuacji jaka ma miejsce w rozpoznawanej sprawie, dokonując wykładni przepisów ustawy

o świadczeniach rodzinnych należy mieć na względzie nadto cel regulacji zawartej we wskazanych przepisach - przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. W art. 17 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w k.r.o. Nie można zatem pominąć również treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Powyższe stanowisko znajduje także potwierdzenie w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego m.in.

z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14 oraz z 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1230/14. bW sytuacji bowiem, jak w niniejszej sprawie, gdy mąż nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną, uznanie możliwości sprawowania opieki przez niego jest wyłącznie teoretyczne. Literalna wykładnia omawianych przepisów prowadzi więc do pozbawienia osób faktycznie sprawujących opiekę, a zobowiązanych do alimentacji

w dalszej kolejności, prawa do świadczenia alimentacyjnego. Akceptacja takiej wykładni prawa naruszałaby konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony

i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej

i społecznej. Zastosowanie literalnej wykładni tego przepisu prowadziłoby

w okolicznościach przedmiotowej sprawy do sytuacji, w której pomimo istnienia w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji członka rodziny, który chce i potrafi opiekować się niepełnosprawną matką, zostałaby tej opieki pozbawiona, co jest niedopuszczalne.

Zdaniem skarżącej, skoro mąż osoby wymagającej opieki nie może jej sprawować, to należy rozważyć w dalszej kolejności możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 ustawy

o świadczeniach rodzinnych, w tym przez krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 ww. ustawy). Konieczne jest każdorazowe ustalenie, czy zobowiązani z pierwszej kolejności są obiektywnie w stanie sprawować opiekę. Przeszkodą w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu jest każda przeszkoda uniemożliwiająca osobie spokrewnionej w pierwszym stopniu sprawowanie opieki i może to być zły stan jej zdrowia, pozostawanie w zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej, opieka nad dziećmi, co umożliwia starania o świadczenie pielęgnacyjne osób zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności, pod warunkiem, że osoby te faktycznie świadczą osobistą opiekę w takim zakresie, który uniemożliwia im podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skarżąca spełnia więc wszelkie przesłanki do przyznania jej świadczenia, tj. jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, oraz nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Reasumując, skarżąca wskazała, że skoro współmałżonek osoby wymagającej opieki nie może jej sprawować, to należy rozważyć w dalszej kolejności możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym przez krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 ww. ustawy). Pozostawanie w związku małżeńskim nie zawsze bowiem stanowi przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie zobowiązanej do alimentacji. Konieczne jest każdorazowe ustalenie czy małżonek osoby niepełnosprawnej jest obiektywnie w stanie sprawować nad nią opiekę. Przeszkodą w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione

w pierwszym stopniu jest każda przeszkoda uniemożliwiająca osobie spokrewnionej

w pierwszym stopniu sprawowanie opieki i może to być zły stan jej zdrowia jak

w przedmiotowej sprawie, co umożliwia starania o świadczenie pielęgnacyjne osób zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności, pod warunkiem, że osoby te faktycznie świadczą osobistą opiekę w takim zakresie, który uniemożliwia im podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi. Podtrzymując swoją dotychczasową argumentację w sprawie powołał się dodatkowo na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22 w składzie siedmiu sędziów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej powoływanej jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1),

a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3).

W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami

i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że rozstrzygnięcie to odpowiada prawu, a wniesiona skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem skargi skarżąca uczyniła decyzję SKO z [...] grudnia 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji z [...] października 2022 r., którą odmówiono jej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.

W ocenie Sądu, organy obu instancji słusznie uznały, że skarżącej świadczenie pielęgnacyjne nie przysługiwało.

Przede wszystkim zauważyć należy, że Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu wniosku rzecznika Praw Obywatelskich podjął w składzie siedmiu sędziów w dniu 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22 wiążącą wszystkie sądy administracyjne uchwałę z której wynika, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy

o świadczeniach rodzinnych osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 tej ustawy, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione

w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych). Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ww. ustawy z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4, innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych). Już więc tylko z tego powodu nie zasługują na uwzględnienie zarzuty zawarte w skardze.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób

o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych prawo do świadczenia przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji

i edukacji. Do tej grupy osób innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki ma zastosowanie art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wówczas, gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest jednak art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie do treści art. 128 k.r.o. obowiązek alimentacyjny, to jest obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania - obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych (dzieci) przed wstępnymi (rodzice), a wstępnych przed rodzeństwem. Przepis art. 129 k.r.o. reguluje kolejność obowiązku alimentacyjnego i jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych obowiązek alimentacyjny obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.).

Z kolei z przepisu art. 130 k.r.o. wynika, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek krewnych tego małżonka. Reguła ta obowiązuje również w trakcie małżeństwa.

Zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z art. 23 k.r.o. wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej.

Prawidłowo organ odwoławczy w niniejszej sprawie zauważył, że kwestią sporną i zasadniczą jest rozstrzygnięcie, czy wobec faktu, iż matka skarżącej ma małżonka, na którym w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny, możliwe jest "przeniesienie" tego obowiązku na skarżącą, która jest córką H. K..

Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni również podziela poglądy zawarte w powołanych przez organ odwoławczy wyrokach sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego z których to wynika, że tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności

i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. Uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, dalsza osoba - w stosunku bliskości względem osoby wymagającej opieki - uzyskuje dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do alimentacji, to jest, gdy takiej osoby nie będzie albo gdy osoba taka będzie się legitymować orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co oznacza, że nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Ustawodawca uznał bowiem za konieczne, co wynika z wykładni językowej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, aby ocena czy współmałżonek nie jest w stanie wypełnić swojego obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była wyłącznie orzeczeniem

o stopniu niepełnosprawności, bowiem organy administracji publicznej orzekające

w takich sprawach nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby im jednoznacznie zdecydować, że dane choroby czy schorzenia rzeczywiście uniemożliwiają sprawowanie opieki.

Poza sporem w niniejszej sprawie jest, że H. K. jest osobą niepełnosprawną, która wymaga opieki. Pozostaje ona jednak w związku małżeńskim,

a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dlatego też, w realiach niniejszej sprawy organy prawidłowo uznały, że skarżącej - jako córce - nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Brak jest bowiem okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej względem matki, przed obowiązkiem alimentacyjnym jej małżonka, który w pierwszej kolejności zobowiązany jest do sprawowania opieki nad swoją żoną. W aktach sprawy nie znajdują się zaś dokumenty, z których wynikałoby, że istnieją obiektywnie uzasadnione okoliczności pozwalające przyjąć, że nie jest on w stanie wypełniać swojego obowiązku alimentacyjnego względem niepełnosprawnej żony. Nie legitymuje się bowiem orzeczeniem

o niepełnosprawności i jest tym samym zdolny wypełnić obowiązek alimentacyjny. Zatem w rozpoznawanej sprawie nie zaszły okoliczności, które pozwoliłyby na uznanie, że obowiązek alimentacyjny skarżącej względem matki wyprzedza obowiązek alimentacyjny małżonka. To małżonek jest bowiem, zgodnie z regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w pierwszej kolejności zobowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną. Skoro zatem skarżąca nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz matki, to nie mogła uzyskać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki.

W tej zaś sytuacji, biorąc powyższe pod uwagę, zaistnienie przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a przepisy ww. ustawy nie dają podstaw do orzekania na podstawie uznania administracyjnego i wzięcia pod uwagę innych okoliczności niż podniesione w ustawie, w tym zmiany kolejności osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym, co podnosi skarżąca.

W związku z powyższym, słusznie SKO stwierdziło, że decyzja organu I instancji jest prawidłowa w zakresie, w jakim stanowi o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu nie spełnienia przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Konkludując, należy zaaprobować stanowisko organów obu instancji, że

w świetle przedstawionych powyżej okoliczności faktycznych i prawnych, skarżącej nie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki sprawowanej nad niepełnosprawną matką.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak

w sentencji wyroku.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.