Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 1153/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2016-06-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 58 par. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 23 ust. 1,  ust. 8
journal: Dz.U. 2016 poz 169
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Bożena Miliczek – Ciszewska Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz Protokolant specjalista Agnieszka Rogowska - Bil po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 czerwca 2016 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., działając na podstawie art. 2 oraz art. 17 i art. 18 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 1659 z ze zm.) i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 23, ze zm., dalej: Kpa), po rozpoznaniu odwołania K.S. (S.) od decyzji, działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta Ś., Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Ośrodka Pomocy Społecznej w Ś. z dnia [...]r. nr [...] w sprawie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 01 czerwca 30 września 2011 r. w kwocie 3.748,81 zł wraz z ustawowymi odsetkami oraz za okres od 01 grudnia 2011 r. do 30 czerwca 2012 r. w kwocie 6.138.10 zł wraz z ustawowymi odsetkami – decyzję pierwszoinstancyjną utrzymało w mocy.

Argumentując podjęte rozstrzygnięcie, organ odwoławczy przybliżył dotychczasowy przebieg postępowania, według chronologii zdarzeń, wskazując przy tym prawne regulacje przedmiotu. W tych ramach – w pierwszej kolejności podkreślił, że organ pierwszej instancji decyzjami z dnia [...]r. nr [...] oraz nr [...] zobowiązał stronę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych jej na rzecz synów: K. i P.S. za okres od 01 czerwca do 30 września 2011 r. w kwocie 3.748,81 zł wraz z ustawowymi odsetkami oraz za okres od 01 grudnia 2011 r. do 30 czerwca 2012 r. w kwocie 6.138,10 zł wraz z ustawowymi odsetkami.

Tym samym zaakcentował, że przedmiotem tego postępowania jest jedynie kwestia umorzenia pobranych z funduszu alimentacyjnego świadczeń, które uznano za świadczenia nienależnie pobrane prawomocnymi decyzjami. Toteż w jego toku nie bada się powodów dla których organ pierwszej instancji uznał, że strona nienależnie pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

W dalszej kolejności przypomniał, że pismem z dnia 14 czerwca 2015 r. strona zwróciła się z wnioskiem o umorzenie w całości nienależnie pobranych świadczeń, co także potwierdziła w piśmie z dnia 1 lipca 2015 r. Wskazała, że nie jest w stanie zwrócić nienależnie pobranych świadczeń, gdyż nigdzie nie pracuje, ma orzeczony stopień niepełnosprawności, oczekuje na operację bioder. Utrzymuje się ze świadczeń z funduszu alimentacyjnego, świadczeń rodzinnych i pomocy społecznej.

Następnie – jak zaznaczył – organ pierwszej instancji pismem z dnia 16 czerwca 2015 r. wezwał stronę do:

po pierwsze – przedłożenia wszelkich dokumentów mogących mieć znaczenie dla sprawy, tj. potwierdzających występowanie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji materialnej oraz rodzinnej uniemożliwiających spłatę zobowiązania (np. zaświadczenie o wysokości osiąganych dochodów, decyzje o przyznanej pomocy społecznej, rachunki potwierdzające dokonywanie przez stronę stałych miesięcznych opłat, zaświadczenia o innych zobowiązaniach, zadłużeniach,

po drugie – złożenia oświadczenia o ponoszeniu przez nią podstawowych wydatków na niezbędne potrzeby bytowe takie jak: żywność, odzież, środki czystości, lekarstwa itp. oraz inne dokumenty świadczące o występowaniu szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji materialnej i rodzinnej).

W piśmie z dnia 01 lipca 2015 r. strona wskazała, że jej rodzina składa się z pięciu osób, w tym czworga dzieci. Na dochód rodziny składają się zasiłki rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 2.600 zł oraz świadczenie pieniężne za zakup posiłku lub żywności przyznane przez Ośrodek Pomocy Społecznej w Ś. (dalej: OPS) na okres od 01 kwietnia 2015 r. do 30 czerwca 2015 r. w wysokości 160 zł miesięcznie. Oświadczyła także, że wydatki rodziny z tytułu czynszu, energii, gazu, telewizji, internetu i telefonu, leków, żywności, odzieży i środków czystości, wynoszą 2.600 zł.

Ponadto strona zaznaczyła, że zalega z opłatami czynszowymi na kwotę 8.851,74 zł.

Organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...]r. odmówił stronie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za wskazany na wstępie okres od 01 czerwca 2011 r. do 30 września 2011 r. w kwocie 3.748,81 zł wraz z ustawowymi odsetkami oraz za okres od 01 grudnia 2011 r. do 30 czerwca 2012 r. w kwocie 6.138,10 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Od decyzji tej strona wniosła odwołanie, w którym wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia.

Kolegium, po rozpatrzeniu odwołania strony, decyzją z dnia [...]r. nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, wskazując, że w jego toku nie ustalono:

po pierwsze – czy a jeżeli tak to w jakiej wysokości rodzina ponosi wydatki związane ze szkołą (w piśmie z dnia 01 lipca 2015 r. strona wskazała, że jej czworo dzieci uczęszcza do szkoły),

po drugie – jaki stopień niepełnosprawności ma orzeczony strona i na jaki okres a tym samym czy może podjąć zatrudnienie w przyszłości,

po trzecie – na kiedy wyznaczono termin operacji bioder strony,

po czwarte – czy w związku z ukończeniem szkoły syn strony ubiega się o podjęcie zatrudnienia, a tym samym czy polepszy się sytuacja dochodowa rodziny, a także

po piąte – czy rodzina może zmniejszyć wydatki na telewizję, internet i telefon

Ponadto Kolegium stwierdziło, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń jest formą ulgi w obowiązku zwrotu świadczeń nienależnych, stosowanym kiedy sytuacja rodziny jest tak trudna i nie rokuje zmian w przyszłości, iż odmowa uwzględnienia wniosku doprowadziłaby do nieodwracalnych, ciężkich strat dla rodziny. Podjęcie w przyszłości zatrudnienia przez stronę z pewnością przyczyniłoby się do poprawy sytuacji materialnej rodziny i umożliwiło spłacenie kwoty świadczeń nienależnie pobranych.

W dalszych motywach Kolegium wskazało, że organ pierwszoinstancyjny ponownie rozpoznając sprawę pismem z dnia 13 sierpnia 2015 r. wezwał stronę do przedłożenia dowodów, które pozwoliłyby na wyjaśnienie okoliczności, które wskazał organ odwoławczy w uzasadnieniu decyzji uchylającej decyzję pierwszoinstancyjną .

Ustosunkowując się do żądania organu strona w piśmie z dnia 01 września 2015 r. oświadczyła, że wydatki szkolne na rzecz dzieci to kwota 1720 zł. Zaznaczała, że nie posiada wszystkich paragonów potwierdzających te wydatki, na które zapożyczyła się u sąsiadki. Ponadto podała, że nie ma wyznaczonej daty operacji, i że nie może zmniejszyć wydatków na telefon, internet i telewizję, gdyż umowę ma zawartą do 1 kwietnia 2016 r. Z orzeczenia Miejskiego Zespołu ds Orzekania o Niepełnosprawności w Ś. z dnia [...]r. wynika, że strona została zaliczona do lekkiego stopnia niepełnosprawności na okres do 31 lipca 2106 r. i ma obniżoną zdolność do wykonywania pracy. Natomiast z zaświadczenia z dnia 25 sierpnia 2015 r. wynika, że syn strony – K.S. zapisał się na pierwszy semestr kierunku [...] w Policealnej Szkole A.

Mając to na uwadze organ pierwszej instancji powtórnie odmówił stronie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wskazując, iż zobowiązana wskazując na wydatki związane z nauką dzieci dołączyła paragony na:

a) podręczniki szkolne na kwotę 251,30 zł,

b) artykuły szkolne na kwotę 87,23 zł,

c) obuwie dziecięce w kwocie 47 zł.

Źródłem utrzymania rodziny zobowiązanej, na co zwrócił uwagę, są:

a) świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 2.000 zł,

b) miesięcznie, świadczenia rodzinne w wysokości 602 zł,

c) pomoc na zakup żywności w wysokości 160 zł oraz

d) dodatek mieszkaniowy w wysokości 162 zł.

Z posiadanych środków strona ponosi koszty:

a) czynszu w wysokości 342 zł,

b) opłat za energię elektryczną 250 zł,

c) opłat za gaz (butlę) 50 zł,

d) rachunków za telefon, internet i telewizję 200 zł. Jednocześnie podniósł, że strona nie jest w stanie zmniejszyć rachunków za telefon, telewizje i internet, ponieważ jest związana dwuletnią umową obowiązującą do 01 kwietnia 2016 r.

e) zakupu leków o wartości 200 zł,

f) zakupu środków czystości o wartości 120 zł,

g) zakupu odzieży wartości koszt ogólny 100 zł oraz

h) zakupu żywności 1500 zł.

Zaznaczył, iż strona zalega z płatnościami czynszowymi na kwotę 8.851,74 zł. Posiada orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności, wydanym do dnia 31 lipca 2016 r., z którego wynika, że posiada obniżoną zdolność do wykonywania pracy. Czeka na operacje bioder, ale z uwagi na długi okres oczekiwania data operacji nie jest znana. Miesięczne dochody rodziny wynoszą łącznie 2.924 zł, zaś wydatki 2.905 zł.

W tych okolicznościach – jak stwierdził organ drugoinstancyjny – organ pierwszej instancji uznał, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej przemawiające za zastosowaniem ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia w postaci umorzenia zobowiązania. Stanowisko to uzasadnił tym, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń jest formą ulgi w obowiązku zwrotu świadczeń nienależnych, stosowaną kiedy sytuacja rodziny jest tak trudna i nie rokuje zmian w przyszłości, iż odmowa uwzględnienia wniosku doprowadziłaby do nieodwracalnych, ciężkich strat dla rodziny. Tymczasem podjęcie w przyszłości zatrudnienia przez stronę lub jej pełnoletnich synów po ukończeniu szkoły, przyczyni się do poprawy sytuacji materialnej rodziny i umożliwi spłacenie kwoty świadczeń nienależnie pobranych. Z posiadanej dokumentacji i wyjaśnień zobowiązanej wynika że sytuacja finansowa nie uniemożliwia spłaty zadłużenia w przyszłości lub w formie układu ratalnego. Równocześnie wyjaśnił, że strona została poinformowana, o możliwości ubiegania się o zastosowanie ulgi w spłacie zobowiązania w postaci rozłożenia na raty.

Odnosząc powyższe okoliczności do regulacji prawnych przedmiotu rozpoznania organ odwoławczy podniósł, że zgodnie z art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 07 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 169 ze zm., dalej także: ustawa) organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może kwotę nienależnie pobranych świadczeń:

a) umorzyć wraz z odsetkami w całości lub w części,

b) odroczyć termin płatności albo

c) rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Zaakcentował przy tym, iż ustawodawca do uznania administracyjnego organu pozostawił rozstrzygniecie czy umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, pod warunkiem wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Uznanie administracyjne – jak kontynuował – rozumiane jest w teorii jako przewidziana przez prawo możliwość wyboru rozstrzygnięcia prawnego przez organ administracji. Ustawa nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny", tym samym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń będzie decydował, czy w danym, indywidualnym przypadku wnioskodawcy taka sytuacja występuje. Z pewnością organ będzie mógł zastosować przepis art. 23 ust. 8 ustawy w odniesieniu do wnioskodawcy, którego sytuację rodziny można uznać za wyjątkową. Trudna sytuacja materialna danej rodziny – jak argumentowało Kolegium – sama przez się nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a nie w stosunku do wszystkich innych rodzin. Chodzi więc o sytuacje nadzwyczajne, których nie sposób przewidzieć przy dochowaniu nawet najwyższej staranności, sytuacje nagłe, niespodziewane. Z całą pewnością do zdarzeń takich nie należy utrzymanie dziecka, jego kształcenie w kraju lub za granicą, nie wykonywanie pracy przez skarżącą. Stanowisko zbieżne z prezentowanym, na co zwróciło uwagę, wyraził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 01 sierpnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 973/13 wszystkie przywoływane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl.

Tym samym organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji i stwierdził, iż "zaskarżona decyzja podjęta została w ramach uznania administracyjnego a Kolegium nie stwierdziło naruszenia granic tego uznania".

Jego zdaniem umorzenie nienależnie pobranych świadczeń jest formą ulgi w obowiązku zwrotu świadczeń nienależnych, stosowanym kiedy sytuacja rodzinna i dochodowa jest tak trudna i nie rokuje zmian w przyszłości, iż odmowa uwzględnienia wniosku doprowadziłaby do nieodwracalnych, ciężkich strat dla rodziny.

Podjęcie w przyszłości zatrudnienia przez stronę (co jest możliwe nawet przy obniżonej zdolności do wykonywania pracy) lub jej synów, na rzecz których pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, które okazały się nienależne, z pewnością – jego zdaniem – przyczyni się do poprawy sytuacji materialnej rodziny i umożliwi spłacenie kwoty świadczeń nienależnie pobranych, chociażby w niewielkich ratach. Tymczasem aktualnie w celu poprawy sytuacji rodziny strona powinna dążyć do zmniejszenia wydatków na telewizję, internet i telefon, kiedy zakończy się umowa.

Podsumowując pouczył stronę, że może wystąpić do organu pierwszej instancji z wnioskiem o rozłożenie kwoty świadczeń nienależnie pobranych na raty lub odroczenie terminu płatności do czasu poprawy sytuacji dochodowej rodziny, tj. do czasu podjęcia pracy przez stronę lub jej synów. Jednocześnie zwróciło uwagę organowi pierwszej instancji, że zgodnie z art. 23 ust. 5 ustawy kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu, jeżeli strona nie złoży wniosku o rozłożenie kwoty świadczeń nienależnie pobranych na raty lub odroczenie terminu płatności.

Organ odwoławczy zaakceptował w pełni pogląd organu pierwszej instancji i stwierdził, że w wyniku analizy całokształtu zebranego w aktach sprawy materiału dowodowego, w tak ukształtowanym stanie faktycznym i prawnym, nie znalazł podstaw do zajęcia w przedmiotowej sprawie odmiennego stanowiska od zaprezentowanego w zaskarżonej w trybie odwoławczym decyzji organu pierwszej instancji.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach strona skarżąca wyraziła swoje niezadowolenie z rozstrzygnięcia, analogicznie jak w odwołaniu wskazała, iż organ nie uwzględnił wszystkich okoliczności, a mianowicie jej stanu zdrowia i niskich dochodów. Podkreśliła, że wypłacone świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały wydatkowane na dzieci i przez nie – jak określiła – "skonsumowane". Nie posiada żadnych oszczędności, ma zobowiązania, których nie może spłacić. W przyszłości czeka ją rehabilitacja. Wyraziła przy tym niezrozumienie dlaczego ma zwracać pieniądze, które zostały jej przyznane, a po czterech latach "okazało się, że nieprawnie" pobierała m.in. alimenty.

Odpowiadając na skargę organ drugoinstancyjny podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonym orzeczeniu i stwierdził, że jest ona nieuzasadniona oraz nie zawiera żadnych argumentów, które podważałyby jego merytoryczną prawidłowość. Tym samym wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność zaskarżonej decyzji z przepisami prawa materialnego, które mają zastosowanie w sprawie oraz z przepisami prawa procesowego, regulującymi tryb jej wydania lub podjęcia aktu albo czynności będącej przedmiotem zaskarżenia. Wiążące przy tym są przepisy obowiązujące w dacie wydania zaskarżonego aktu. Usunięcie z obrotu prawnego decyzji lub innego aktu może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, że przy ich wydawaniu organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 717, ze zm., dalej Ppsa), tj. w przypadku istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszeniu przepisów prawa materialnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy. Jednocześnie podkreślenia wymaga, że Sąd administracyjny nie bada celowości, czy też słuszności zaskarżonej decyzji, gdyż podstawową funkcję sądownictwa administracyjnego i toczącego się przed nim postępowania, jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. Toteż Sąd ten nie jest zatem władny oceniać takich okoliczności jak pokrzywdzenie strony decyzją wówczas, gdy wiąże się ona z negatywnymi skutkami dla niej, bowiem związany jest normą prawną odzwierciedlającą wolę ustawodawcy, wyrażoną w treści odpowiedniego przepisu prawa, to nie sposób przy tym w konsekwencji następujących po sobie zdarzeń nie zgodzić się z wyrażoną oceną organów administracji.

Mając powyższe na uwadze w ocenie Sądu skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W tym miejscu wskazać należy, że stan faktyczny sprawy ustalony przez organy i wskazywany przez stronę został zaprezentowany przy okazji omawiania dotychczasowego przebiegu postępowania. W ocenie Sądu brak jest zatem uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadniania.

Warunki oraz zasady przyznawania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz działania podejmowane wobec dłużników alimentacyjnych podlegają regulacji zawartej w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z jej art. 23 osoba, która pobrała nienależne świadczenia alimentacyjne jest zobowiązana do ich zwrotu, łącznie z ustawowymi odsetkami. Niemniej jednak, w jego ust. 8 prawodawca złagodził częściowo stanowczość tej regulacji poprzez przyznanie organom administracji publicznej prawa do umorzenia w całości lub w części zaległości, odroczenia terminu ich spłaty bądź też rozłożenia ich na raty, jeżeli wniosek w tej mierze złoży zobowiązany, a ponadto przemawia za tym jego sytuacja dochodowa i rodzinna. Wykładnia językowa art. 23 ust. 1 i 8 ustawy prowadzi do wniosku, że w pierwszej kolejności organ zobowiązany jest do dochodzenia zwrotu tych należności, a zastosowanie ulgi przewidzianej w art. 23 ust. 8 oraz jej wysokość uzależnione są – w drugiej kolejności – przede wszystkim od wystąpienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Zatem nie wystarczą do ziszczenia się tej przesłanki same uzasadnione okoliczności a wyłącznie te, które są "szczególnymi", czyli wyjątkowymi. Jak stwierdził NSA w wyroku z dnia 27 stycznia 2015 r., sygn. akt I OSK 1593/13 – wynik postępowania w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń zależy od tego, czy przedstawione przez osobę okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zostaną ocenione przez organ administracji jako "szczególnie uzasadnione| - art. 23 ust. 8 ustawy. Przy czym wskazać należy, że ustawodawca nie zawierał w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów definicji pojęcia "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Ustalenie wystąpienia tej przesłanki w każdym przypadku wymaga zatem od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Przesłanka ta powinna być więc badana po kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację osoby i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Nie ulega wątpliwości, że rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy (rozumianą jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny czy zdolność podjęcia zatrudnienia) – tak NSA w wyroku z dnia 27 stycznia 2015 r., sygn. akt I OSK 1593/13.

Co więcej ustawodawca wskazał, że organ "może" umorzyć należności z tytułu wypłaconych nienależnie świadczeń. Pozostawiając tym samym organowi uznanie co do wyboru prawnych możliwości. Wydanie decyzji musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, do czego w sposób wyraźny obliguje organ administracji cytowany wyżej art. 23 ust. 8 ustawy – co w przedmiotowej sprawie organy właściwie zrealizowały.

W orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, iż sądowa kontrola uznania administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej.

Zdaniem składu orzekającego, materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. Wniosek skarżącej został rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Organ administracji poczynił zatem ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 Kpa), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 Kpa), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 Kpa).

Przede wszystkim słusznie organy uznały, że instytucja umorzenia przedmiotowych należności jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Obowiązek alimentacyjny zgodnie z art. 128 i 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 583, ze zm., dalej także: Krio) – w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci ma charakter obligatoryjny. System zabezpieczenia społecznego nie ma zaś na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Pogląd ten pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą pomocniczości (wyrażoną w preambule Konstytucji RP), stosownie do której Państwo ma wspierać, a nie zastępować w alimentacji osoby do tego zobowiązane (por. rozważania w pkt 4.2 wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2008 r., sygn. akt P 18/06). Nie jest zatem uzasadnionym, aby pochopnie przerzucać obowiązek alimentacyjny na ogół podatników, tym bardziej, że celem zabezpieczenia społecznego jest zapewnienie bytu dzieciom rodziców, którzy nie są w stanie samodzielnie regulować należności na ich rzecz. Nie jest to także pomoc bezzwrotna, a w sytuacji świadczeń nienależnie pobranych obowiązkiem organu jest dochodzenie ich zwrotu. Wyjątkowość instytucji umorzenia oznacza całkowitą rezygnację z prawa do dochodzenia w przyszłości ich zwrotu. Jak zatem wskazano umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny jest ciężka, niejako nie rokująca poprawy. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które strona nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. Okolicznością taką nie są aktualne problemy zdrowotne albowiem nie jest to stan stały li tylko przejściowy. Strona ma możliwość podjęcia zatrudnienia, tym bardziej, że sama nie przedłożyła żadnych dowodów, żeby jej stan zdrowia to uniemożliwiał, a tylko utrudniał. Wydatki wskazane przez stronę na naukę dzieci nie odzwierciedlają miesięcznego ich ponoszenia a wyłącznie w danym okresie, na który opiewają. Racjonalnym jest, że co miesiąc nie kupuje się obuwia, czy podręczników. Sądy administracyjne niejednokrotnie wskazywały, na tle konkretnych przypadków, że zarówno powody zdrowotne, jak i bezrobocie nie mogą być uznane za wystarczające do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (por. wyrok WSA w Białymstoku z 31 maja 2011 r., sygn. akt II SA/Bk 728/10, wyrok WSA w Lublinie z 25 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Lu 559/10).

W przedmiotowej sprawie rację mają organy tak pierwszej, jak i drugiej instancji, że brak jest podstaw do uznania, że obecna sytuacja strony będzie mieć charakter stały i w przyszłości nie ulegnie ona zmianie. Nawet gdyby przyjąć, że skarżąca nie może i nie będzie mogła wykonywać każdego rodzaju pracy, to nie jest to okolicznością uzasadniającą uwzględnienie jej wniosku. Również to, że skarżąca leczy się aktualnie ortopedycznie, a raczej oczekuje na operację biodra, nie uprawnia do uznania, że ich charakter i rozmiar całkowicie wykluczają w przyszłości możliwości podjęcia pracy przez nią, odpowiadającej jego możliwościom fizycznym i zdrowotnym.

W tych okolicznościach zasadnie organy uznały, iż sytuacja dochodowa skarżącej, jakkolwiek jest trudna, to nie uzasadnia umorzenia ciążących na niej należności z tytułu wypłaconych na rzecz dzieci świadczeń alimentacyjnych. Obowiązkiem jej jest stale podejmowanie działań zmierzających do poprawy tej sytuacji, a tym samym pozwalających na wywiązanie się z ciążącego na niej obowiązku zwrotu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Dodatkowo należy wskazać, że w świetle dyspozycji art. 23 ust. 8 ustawy, ewentualne zastosowanie jednej z wymienionych w tym przepisie form złagodzenia (bądź zniesienia) należności obciążających stronę uzależnione jest od jej wniosku. Wniosek strony dotyczył umorzenia należności z tytułu wypłaconych na rzecz jego dzieci świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ będąc związany tym wnioskiem nie mógł zatem rozważać zastosowania innych możliwości przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy, tj. odroczenia terminu płatności bądź rozłożenia należności na raty. Skarżąca, jeśli uzna to za właściwe uprawniona jest zatem do złożenia kolejnych wniosków o zastosowanie określonych w ustawie ulg.

Na zakończenie Sąd wskazuje, że w rozpoznawanej sprawie organy administracji zasadnie uznały, że skarżąca nie znajduje się w szczególnej sytuacji, w rozumieniu art. 23 ust. 8 ustawy. Zaprezentowane stanowisko jest zdaniem Sądu prawidłowe. W ich ocenie sytuacja strony – z czym nie sposób polemizować – jest zbliżona do sytuacji innych rodzin korzystających z pomocy społecznej i nie jest na tyle trudna, ażeby uniemożliwiała, przy racjonalnym gospodarowaniu dochodem, wypełnić zobowiązanie. Podkreślić także należy, że objęta skargą decyzja ma charakter tzw. "decyzji uznaniowej". Kontrola Sądu w przypadku rozstrzygnięć organów administracji publicznej wydanych w ramach takiego uznania, co wymaga wyeksponowania, ogranicza się do badania, czy granice uznania w danym przypadku nie zostały przekroczone. Innymi słowy sądowa kontrola legalności decyzji uznaniowej obejmuje zbadanie, czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Jeżeli zaś stanowisko organu ma oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, jest przekonywująco, jasno i logicznie umotywowane, to nie można mu zarzucić cech dowolności. Zauważyć przy tym trzeba, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń stanowi wyjątek od wynikającej – z art. 23 ust. 1 ustawy – zasady, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Oczywiste zatem jest, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych może mieć miejsce wyjątkowo – co w przedmiotowej sprawie nie wystąpiło. Z uwagi na zarzuty skargi podkreślenia wymaga, że nie zawsze, nawet w przypadku trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej strony, nastąpi umorzenie nienależnie pobranego świadczenia.

Ocena sytuacji należy do organów administracji i to organ decyduje, czy w danej sprawie zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Zgodnie bowiem z utrwaloną linią orzecznictwa, jak podkreślił również organ w zaskarżonej decyzji, użyty w art. 23 ust. 8 ustawy zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę to, iż co do zasady do świadczeń alimentacyjnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. Nawet zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich rodzin – por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Lu 687/11.

Odmawiając skarżącej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych wraz z ustawowymi odsetkami organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego, bowiem wydając decyzje miały na względzie zarówno jej trudną sytuację materialną i zdrowotną oraz wysokość uzyskiwanego przez nią dochodu oraz ponoszonych przez nią wydatków. Zdaniem Sądu, ustalenia stanowiące podstawę wydanych w sprawie rozstrzygnięć przeprowadzone zostały w oparciu o prawidłową ocenę zebranego i kompletnego materiału dowodowego, zgodnie z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 Kpa. W podsumowaniu stwierdzić przyjdzie, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane w wyniku ustalenia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, po dokonaniu prawidłowej oceny dowodów i zastosowaniu trafnej wykładni prawa materialnego.

Uwzględniając powyższe, w ocenie Sądu organy należycie zbadały i oceniły sytuację materialną i zdrowotną skarżącej, a wyprowadzone przez nie wnioski nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i uzasadniały odmowę umorzenia przedmiotowych należności. Dlatego też na podstawie art. 151 Ppsa, Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.