Postanowienie NSA, sygn. akt I FZ 259/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-10-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Koszty sądowe
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 165, art. 220 par 3, art. 243 par 1
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Teza: Jeżeli w trakcie kolejnego otwarcia biegu terminu do uiszczenia wpisu od skargi strona po raz drugi, działając w oparciu o art. 243 § 1 w związku z art. 165 P.p.s.a., decyduje się na wdrożenie procedury zmierzającej do uzyskania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, to w przypadku negatywnego rozstrzygnięcia w tym przedmiocie, sąd nie powinien ponownie wzywać do wykonania zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu, lecz odrzucić skargę na podstawie art. 220 § 3 P.p.s.a. jako nieopłaconą w terminie.

TEZY

Jeżeli w trakcie kolejnego otwarcia biegu terminu do uiszczenia wpisu od skargi strona po raz drugi, działając w oparciu o art. 243 § 1 w związku z art. 165 P.p.s.a., decyduje się na wdrożenie procedury zmierzającej do uzyskania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, to w przypadku negatywnego rozstrzygnięcia w tym przedmiocie, sąd nie powinien ponownie wzywać do wykonania zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu, lecz odrzucić skargę na podstawie art. 220 § 3 P.p.s.a. jako nieopłaconą w terminie.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Hieronim Sęk, po rozpoznaniu w dniu 29 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia G. sp. z o.o. z siedzibą w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 17 maja 2018 r., sygn. akt I SA/Lu 382/17 o odrzuceniu skargi G. sp. z o.o. z siedzibą w B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie z dnia 23 lutego 2017 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za marzec 2013 r. postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

1. Postanowieniem z dnia 17 maja 2018 r., sygn. akt I SA/Lu 382/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odrzucił skargę G. sp. z o.o. z siedzibą w B. (dalej: Spółka lub Skarżąca) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie (dalej: Dyrektor IS) z dnia 23 lutego 2017 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za marzec 2013 r.

2. Przebieg czynności procesowych na etapie postępowania sądowego, które poprzedzały podjęcie rozstrzygnięcia o odrzuceniu skargi, przedstawiał się następująco: - Spółka pismem z dnia 28 marca 2017 r. wniosła skargę bez jej opłacenia; - została więc wezwana, zarządzeniem z dnia 8 czerwca 2017 r., do uiszczenia wpisu od skargi w terminie 7 dni pod rygorem jej odrzucenia; - w terminie odpowiedzi na to wezwanie złożyła na formularzu PPPr datowanym na dzień 20 czerwca 2017 r. (wpływ do Sądu w dniu 23 czerwca 2017 r.) wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, którego nie podpisała; - została zatem wezwana pismem z dnia 16 sierpnia 2017 r. do jego podpisania, ale na to wezwanie nie odpowiedziała mimo prawidłowego jego doręczenia w dniu 6 września 2017 r.; - w konsekwencji zarządzeniem z dnia 4 października 2017 r. referendarz sądowy pozostawił wniosek Spółki o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania; - na zarządzenie referendarza sądowego Spółka złożyła sprzeciw pismem z dnia 26 października 2017 r., którego również nie podpisała; - brak formalny tego sprzeciwu (na wezwanie z dnia 2 listopada 2017 r.) został uzupełniony w terminie; - w toku trwania postępowania ze sprzeciwu, wykonując zarządzenie z dnia 26 października 2017 r. wezwano Spółkę do wykonania pierwszego zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi, na co ta (w terminie) złożyła kolejne pismo z dnia 9 listopada 2017 r. zawierające wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, przy czym zarządzeniem z dnia 30 października 2017 r. uchylono zarządzenie z dnia 26 października 2017 r. (jako przedwczesne, bo wystosowane przed rozpoznaniem sprzeciwu - przyp. NSA), o czym poinformowano Spółkę w wezwaniu z dnia 2 listopada 2017 r.; - następnie prawomocnym postanowieniem z dnia 23 listopada 2017 r. Sąd orzekł o utrzymaniu w mocy "postanowienia" (powinno być "zarządzenia" - przyp. NSA) referendarza sądowego z dnia 4 października 2017 r. pozostawiającego bez rozpoznania wniosek Spółki o przyznanie prawa pomocy; - kolejnym zarządzeniem z dnia 13 grudnia 2017 r. wezwano Spółkę, w ramach pisma z dnia 14 grudnia 2017 r., do wykonania pierwszego zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi w terminie 7 dni pod rygorem jej odrzucenia; - z zachowaniem tego terminu, pismem z dnia 27 grudnia 2017 r. Spółka złożyła wniosek, tym razem bez zastosowania właściwej formy (tj. formularza PPPr), o zwolnienie od kosztów sądowych; - zarządzeniem z dnia 10 stycznia 2018 r. wezwano więc Spółkę do usunięcia tego braku formalnego, przesyłając jednocześnie druk PPPr do wypełnienia; - Spółka w terminie złożyła wniosek na formularzu PPPr (wpływ do Sądu w dniu 24 stycznia 2018 r.), podpisany i opatrzony datą 19 stycznia 2018 r., ale co do zakresu żądanego prawa pomocy (pola 4.1 i 4.2) niewypełniony zgodnie z jego treścią i pouczeniami w nim zawartymi; - w związku z tym wezwano Spółkę zarządzeniem z dnia 2 lutego 2018 r. do uzupełnienia wniosku w trybie usuwania braków formalnych; - w odpowiedzi (z zachowaniem terminu) przy piśmie z dnia 15 lutego 2018 r. Spółka złożyła prawidłowo wypełniony formularz PPPr z żądaniem zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata; - postanowieniem z dnia 1 marca 2018 r. referendarz sądowy odmówił Spółce przyznania prawa pomocy; - Spółka w terminie wniosła na to postanowienie odmowne sprzeciw, którego z kolei nie podpisała; - na wezwanie z dnia 21 marca 2018 r. w wyznaczonym terminie brak podpisu w sprzeciwie został uzupełniony; - prawomocnym postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2018 r. Sąd utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 1 marca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym; - w wykonaniu zarządzenia z dnia 24 kwietnia 2018 r., wezwaniem z tej samej daty (doręczonym w dniu 27 kwietnia 2018 r.) Spółka znowu została wezwana do wykonania w terminie 7 dni pierwszego zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi, pod rygorem jej odrzucenia; - w wyznaczonym terminie Spółka tym razem złożyła podpisane pismo z dnia 4 maja 2018 r., zatytułowane jako "Ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów", podnosząc w nim, iż "[o]koliczności stojące u podstaw tego wniosku są nieco inne aniżeli tego złożonego w grudniu 2017r albowiem obecnie wspólnicy zorientowali się w swojej sytuacji majątkowej i możliwości dofinansowania spółki co jest niemożliwe."

3. W tak przedstawiających się procesowo aspektach niniejszej sprawy Sąd pierwszej instancji odnotował, że:

1) w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym kolejne złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu do uiszczenia wpisu wystosowanym do strony po wydaniu prawomocnego postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów, nie uchyla skutków tego prawomocnego rozstrzygnięcia i pozostaje bez wpływu na bieg terminu do uiszczenia wpisu sądowego; ów kolejny wniosek nie chroni zatem strony przed skutkami niezastosowania się do treści ponowionego wezwania do uiszczenia wpisu w podanym przez sąd terminie; w konsekwencji brak uiszczenia wpisu przez skarżącego w terminie wskazanym w wezwaniu sądu dokonanym po prawomocnym oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, powoduje, że skarga jako nieopłacona podlega odrzuceniu;

2) inna interpretacja przepisów dotyczących kosztów sądowych i prawa pomocy umożliwiałaby stronom skuteczne blokowanie możliwości sądowego rozstrzygnięcia sprawy poprzez składanie kolejnych wniosków o przyznanie prawa pomocy, co prowadziłoby do przewlekłości postępowania sądowoadministracyjnego;

3) argumentację powyższą w pełni należało zastosować do niniejszej sprawy; nie można bowiem akceptować sytuacji, w której Spółka na każde wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego reaguje składaniem wniosku o przyznanie prawa pomocy, przy czym jest to z reguły wniosek obarczony brakami formalnymi, których usunięcie przedłuża postępowanie; - działania Spółki zmierzają w sposób ewidentny do wykorzystania instytucji prawa pomocy niezgodnie z jej funkcją, bo tylko do przedłużenia postępowania sądowego, a zatem noszą znamiona nadużycia praw procesowych;

4) Spółka będąc kolejny raz wezwana do uiszczenia wpisu od skargi - w wyniku zarządzenia z dnia 24 kwietnia 2018 r. pismem doręczonym w dniu 27 kwietnia 2018 r. - nie zastosowała się do niego i mimo upływu wyznaczonego terminu z dniem 4 maja 2018 r. nie opłaciła skargi; na bieg tego terminu nie mogło wpłynąć złożenie przez nią kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy pismem z dnia 4 maja 2018 r.; w takim stanie rzeczy skargę należało odrzucić jako nieopłaconą mimo wezwania, stosownie do art. 220 § 3 w związku z § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.; dalej: P.p.s.a.)

4. Na postanowienie o odrzuceniu skargi Spółka wniosła zażalenie, którego nie podpisała. Została zatem wezwana do usunięcia tego braku, co uczyniła w terminie.

Sądowi pierwszej instancji zarzuciła naruszenie art. 220 § 3 P.p.s.a. przez odrzucenie skargi, w sytuacji gdy nie wydano rozstrzygnięcia w zakresie jej ponownego wniosku o prawo pomocy.

5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

5.1. Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie. Objęte nim postanowienie w zakresie rozstrzygnięcia o odrzuceniu skargi odpowiadało prawu, mimo, że uzasadnienie na jego poparcie przywołane przez Sąd pierwszej instancji częściowo nie było prawidłowe. W tym stanie rzeczy zażalenie podlegało oddaleniu (art. 184 in fine w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a.)

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wbrew postawionemu zarzutowi, w okolicznościach faktycznych i prawnych niniejszej sprawy brak procesowego załatwienia kolejnego wniosku Spółki z dnia 4 maja 2018 r. w przedmiocie zwolnienie od kosztów sądowych (a ściślej w sprawie zmiany części prawomocnego postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy), nie stanowił przeszkody do odrzucenia skargi.

5.2. Rozstrzygnięcie o odrzuceniu skargi jako nieopłaconej w wyznaczonym czasie nie naruszało prawa, aczkolwiek motyw sformułowany przez Sąd pierwszej instancji oparty na braku terminowego wykonania zarządzenia z dnia 24 kwietnia 2018 r. (wzywającego kolejny raz do wykonania zarządzenia z dnia 8 czerwca 2017 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi), w sytuacji, gdy został po nim złożony wniosek powołujący się na zmianę okoliczności faktycznych w stosunku do tych, które towarzyszyły wydaniu prawomocnego orzeczenia obejmującego także odmowę zwolnienia od kosztów sądowych (tj. postanowienia z dnia 12 kwietnia 2018 r.) nie był właściwy.

5.3. Krytyczna ocena tak ujętego motywu sądowego wyrażonego w żalonym postanowieniu wynikała z nazbyt uproszczonego odczytania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie poglądów orzeczniczych wypowiadanych w materii obejmującej różne warianty procesowe i zarazem jedynie zbliżone do niniejszego przypadku, ale z nim nie tożsamych.

Nadto Sąd ten wyszedł z mylnego założenia, że po każdym negatywnie zakończonym postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy z zakresu zwolnienia od kosztów sądowych w związku z wymogiem opłacenia skargi, konieczne jest - wobec nie przyznania takiego prawa (rozstrzygnięciem formalnym albo merytorycznym) - ponowienie wezwania do wykonania pierwszego wezwania do uiszczenia wpisu. Przede wszystkim zaś to wadliwe założenie prowadziło Sąd do formułowania daleko idących wypowiedzi, że strona swoim celowym działaniem może w nieskończoność przewlekać postępowanie sądowe. Tymczasem możliwe jest przyjęcie takiej metodologii stosowania przepisów procedury sądowej dotyczącej wpisów oraz prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, która tego rodzaju negatywnym zjawiskom będzie przeciwdziałać, zapewniając przy tym realizację uprawnionych oczekiwań co do prawa do sądu (w znaczeniu materialnym) dla osób rzeczywiście nie mogących ponieść kosztów z tym związanych.

5.4. Zauważyć zatem należało, że w dniu 12 kwietnia 2018 r. prawomocnie zostało zakończone postępowanie w przedmiocie między innymi zwolnienia od kosztów sądowych z wynikiem negatywnym dla Spółki (Sąd postanowieniem z tej daty utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 1 marca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym). Zaskarżone postanowienie o odrzuceniu skargi powiązano (słusznie) z tym postanowieniem, ale także - co z kolei było wadliwe - z brakiem wykonania wystosowanego po nim wezwania z dnia 24 kwietnia 2018 r. do uiszczenia wpisu od skargi. Tymczasem to już niewykonanie w terminie zarządzenia z dnia 13 grudnia 2017 r., wdrożonego wezwaniem z dnia 14 grudnia 2017 r., powinno zostać uznane za powód odrzucenia skargi jako nieopłaconej.

5.5. Gdyby natomiast przyjąć - i to jeszcze przy zupełnym pominięciu tego, co procesowo działo się wcześniej w niniejszej sprawie (a pominąć tego nie można było, o czym w dalszej części uzasadnienia) - że po wydaniu prawomocnego postanowienia z dnia 12 kwietnia 2018 r. konieczne stało się ponowienie wezwania do wykonania zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu w terminie 7 dni (a tak w istocie uznał Sąd pierwszej instancji w swoim rozumowaniu), to z powodu złożenia przez Spółkę w tym terminie kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, ale z powołaniem się na zmienione okoliczności faktyczne w stosunku do tych rozważanych przy wydaniu wspomnianego prawomocnego postanowienia odmownego (czyli w gruncie rzeczy złożenia wniosku o jego częściową zmianę w trybie art. 165 P.p.s.a.), należałoby przed odrzuceniem skargi rozpoznać taki wniosek, jak podnosiła Spółka, i to - biorąc pod uwagę ekonomikę postępowania - najlepiej w sposób prawomocny (zaskarżenie bowiem odrzucenia skargi przy nieprawomocnej odmowie zmiany prawa pomocy mogłoby prowadzić do konieczności uchylenia takiego odrzucenia w przypadku uwzględnienia zażalenia i przyznania jednak prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych).

W świetle art. 243 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek w toku postępowania, zaś zgodnie z art. 165 P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były prawomocne. Mając na uwadze te przepisy Spółka, po otrzymaniu wspomnianego wezwania z dnia 24 kwietnia 2018 r., mogła więc uważać, że skoro w jej mniemaniu zmieniły się okoliczności co do sytuacji finansowej, to właściwą reakcją było wystąpienie z wnioskiem o zmianę odmownego postanowienia w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

W takim przypadku Sąd pierwszej instancji - przed dokonaniem oceny w trybie zmiany wniosku pod kątem podnoszonej w nim innej kondycji materialnej Skarżącej - nie mógłby odrzucić skargi (z powołaniem się na brak uiszczenia wpisu). Rzeczywista i istotna dla prawa pomocy zmiana okoliczności, prowadziłaby przecież do wydania nowego postanowienia o zmianie postanowienia na korzystne dla strony (całkowicie lub częściowo). Dopiero więc procesowe przesądzenie i uznanie, że ta kondycja nie odbiegała od tej stanowiącej podstawę prawomocnego postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych (lub była inna, ale w stopniu niepowodującym konieczności zmiany wcześniejszego rozstrzygnięcia), uprawniałoby do odrzucenia skargi z powodu nie uiszczenia wpisu i to bez kolejnego po nim wzywania strony do dokonania tej czynności.

Odrzucenie skargi jako nieopłaconej powinno zatem nastąpić w tym momencie, w którym okaże się, że strona wnioskująca o zwolnienie od kosztów sądowych (z powołaniem się na nowe okoliczności) nie miała racji co do wystąpienia przyczyn mających usprawiedliwiać niemożność uiszczenia wpisu od skargi. Przyjmując inaczej, realny sens wnioskowania we właściwym czasie o zmianę prawomocnego postanowienia w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych byłby iluzoryczny. Strona rzeczywiście nie posiadając środków finansowych na poniesienie kosztu sądowego w terminie określonym takim kolejnym wezwaniem, nie mogłaby skutecznie odwoływać się do zmiany okoliczności faktycznych, które stanowią o niemożności uiszczenia wpisu. Bez zweryfikowania zatem twierdzeń strony, ta mogłaby zostać pozbawiona prawa do sądu, mimo obiektywnie istniejącej niemożności opłacenia skargi.

Podsumowując, gdyby konieczne było wydanie zarządzenia z dnia 24 kwietnia 2018 r., to wniosek Spółki z dnia 4 maja 2018 r. wymagałby najpierw procesowej wypowiedzi co do jego zasadności w ramach art. 165 P.p.s.a. w związku z odpowiednimi przepisami o prawie pomocy. Dopiero po jego - co do zasady - prawomocnym załatwieniu, jeśli byłoby ono odmowne, stan taki prowadziłby, ale już bez kolejnego wezwania o wpis, do odrzucenia skargi jako nieopłaconej.

5.6. W ocenie jednak Naczelnego Sądu Administracyjnego, opisany w poprzednim punkcie (pkt 5.5) model zależnościowego procedowania, nie mógł zostać zastosowany w niniejszej sprawie. Jak już wspomniano (pkt 5.4) zasadność odrzucenia skargi należało wiązać z brakiem wykonania przez Spółkę wcześniejszego zarządzenia, a mianowicie z dnia 13 grudnia 2017 r., którym wezwano do wykonania zarządzenia z dnia 8 czerwca 2017 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi. Pismo wykonujące to zarządzenie (było to pismo z dnia 14 grudnia 2017 r., doręczone w dniu 20 grudnia 20178 r.) wystosowano bowiem do Spółki po prawomocnym pozostawieniu wniosku w przedmiocie prawa pomocy bez rozpoznania oraz prawomocnej odmowie przyznania prawa pomocy (w obu przypadkach prawo pomocy miało być całkowite, czyli obejmować także zwolnienie od kosztów sądowych).

5.7. Przypomnieć zatem trzeba było, że z powodu nieopłacenia skargi Spółka została wezwana zarządzeniem z dnia 8 czerwca 2017 r. do uiszczenia wpisu od skargi. Zamiast dokonać wpisu, w nakreślonym terminie wystąpiła między innymi o zwolnienie od kosztów sądowych na formularzu PPPr. Wniosek w tym przedmiocie obarczony był brakiem podpisu, którego Skarżąca mimo właściwego wezwania sądowego w wyznaczonym terminie nie usunęła. Takie jej zaniechanie doprowadziło finalnie do prawomocnego pozostawienia wniosku bez rozpatrzenia (postanowienie Sądu z dnia 23 listopada 2017 r. utrzymujące w mocy zarządzenie referendarza sądowego z dnia 4 października 2017 r.)

Podkreślić należało, że Skarżąca w żaden sposób nie wytłumaczyła swojej bezczynności w realizacji wezwania, a zwłaszcza nie wnosiła o przywrócenie terminu do podpisania wniosku PPPr z powołaniem się na brak winy po jej stronie w uchybieniu terminu wyznaczonego do usunięcia tego braku formalnego (art. 87 P.p.s.a.) W ten sposób Spółka w istocie zrezygnowała - nie wykazując przy tym niezawinionych przez siebie powodów - z dążenia do uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych, czyli również zwolnienia od wpisu. Wprawdzie końcowe prawomocne załatwienie wniosku Skarżącej miało charakter rozstrzygnięcia wyłącznie formalnego, niemniej jednak prowadziło też do konkluzji, że nie istniały procesowo stwierdzone przeszkody do uiszczenia wpisu od skargi przez Spółkę. W następstwie tego właściwym stało się wymaganie od niej poniesienia tego ciężaru finansowego. Oczywiście samo w sobie nie uniemożliwiało to późniejszego jeszcze złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, ale jego wydanie musiało być brane pod uwagę przy dalszym prowadzeniu sprawy i kształtowaniu sposobu realizacji wymogu uiszczenia wpisu od skargi przez Spółkę.

Słusznie zatem - po prawnym wykluczeniu istnienia stanu, który zgłoszony w terminie pierwszego wezwania o wpis miał stać na przeszkodzie działaniu czyniącemu zadość temu wezwaniu - uznano, że konieczne stało się powtórzenie wezwania Spółki do wykonania zarządzenia z dnia 8 czerwca 2017 r. w terminie 7 dni, co uczyniono właśnie pismem z dnia 14 grudnia 2017 r. w wykonaniu zarządzenia z dnia 13 grudnia 2017 r.

5.8. Wpływ do Sądu kolejnego wniosku Spółki o zwolnienie od kosztów sądowych w reakcji na otrzymane wezwanie do wykonania wezwania do uiszczenia wpisu, także wymagał jego rozpoznania (podobnie jak pierwszego takiego wniosku). Dopiero zaś po jego negatywnym załatwieniu - i co do zasady prawomocnym - możliwe i konieczne stało się odrzucenie skargi wobec braku uiszczenia wymaganej opłaty. W takim przypadku nie zachodziła już potrzeba dalszego ponawiania wezwania Spółki do wykonania wezwania w przedmiocie wpisu od skargi.

Jeżeli bowiem w trakcie kolejnego otwarcia biegu terminu do opłacenia skargi strona obowiązana do jego uiszczenia po raz drugi decyduje się na wdrożenie procedury zmierzającej do uzyskania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych, to w przypadku niezasadności jej oczekiwań, odrzucenie skargi bez trzeciego z kolei wezwania o wpis nie czyni nadmiernie utrudnionym lub niemożliwym dostęp do sądu. Mylne zaś wyobrażenie strony co do tego, że tym razem zasługiwała na zwolnienie od kosztów sądowych, ale jej zapatrywania okazały się nieusprawiedliwione, nie powinno niweczyć skutków jakie normalnie należało wywieść z tytułu niewykonania na czas i to w warunkach braku istnienia obiektywnych przeszkód finansowych drugiego z wezwań.

5.9. Przy formułowaniu powyższej oceny należało mieć na uwadze i to, że doręczenie stronie skarżącej postanowienia o odrzuceniu skargi jako nieopłaconej lub w przypadku kwestionowania go w drodze zażalenia - postanowienia prawomocnego w tym przedmiocie (tj. postanowienia wydanego w wyniku rozpoznania zażalenia), daje stronie z tym momentem pełną informację, że złożony przez nią kolejny (trzeci) wniosek mający zniweczyć skuteczność wezwania o wpis, takiego skutku nie mógł osiągnąć. W konsekwencji o ile tylko przyczyny wstrzymania się z zapłatą byłyby niezawinione przez stronę (a nie celowe), będzie ona mogła zrealizować prawo do sądu w ujęciu materialnym (czyli uzyskać kontrolę legalności zaskarżonego aktu) w wyniku opłacenia skargi z jednoczesnym złożeniem wniosku o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności, skoro stan finansowy w jakim się ona znajdowała w momencie niewykonania ostatniego z wezwań, obiektywnie umożliwiał jednak opłacenie wpisu.

5.10. Wskazane wyżej kierunkowe podejście: po pierwsze, zapewnia w dostatecznym stopniu płynność postępowania sądowego (maksimum dwa zarządzenia dotyczące opłacenia wpisu: zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu oraz zarządzenie wzywające do wykonania zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu) oraz w znacznej mierze chroni przed bezprawnym (celowym) działaniem strony nakierowanym na przewlekanie zakończenia rozpoznania sprawy przed sądem administracyjnym pierwszej instancji; po drugie, gwarantuje też stronie prawo do jednokrotnego ponowienia wezwania sądowego do uiszczenia wpisu (w związku z załatwianiem formalnym lub merytorycznie odmownym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, w tym w trybie zmiany) oraz możliwość zachowania, ale wyłącznie w przypadkach niezawinionych, prawa do sądu także w ujęciu materialnym, poprzez możliwość zastosowania instytucji przywrócenia terminu po uprzednim opłaceniu skargi.

W obrębie istniejących przepisów proceduralnych możliwe jest zatem takie ich stosowanie, które będzie przeciwdziałać wykorzystywaniu przez strony istniejących instytucji prawnych w celach odmiennych niż z nich naturalnie wynikających, przy jednoczesnym pełnym poszanowaniu słusznie należnego w danych okolicznościach prawa do sądu.

Podsumowując, schemat procesowego działania, w sytuacji wnioskowania o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych jako reakcji na wezwanie do uiszczenia wpisu, jawi się stosunkowo prosto: - wezwanie o wpis; - w odpowiedzi wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych; - doprowadzenie do prawomocnego załatwienia wniosku w sposób formalny lub merytoryczny, zależnie od postawy strony; - w przypadku nie przyznania zwolnienia, wezwanie do wykonania pierwszego wezwania o wpis; - w sytuacji złożenia kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych albo o zmianę prawomocnego postanowienia odmownego w tym przedmiocie, doprowadzenie do jego prawomocnego załatwienia; - negatywny wynik powoduje odrzucenie skargi bez ponawiania wezwania o wpis; - w przypadkach niezawinionych przez stronę, możliwe wdrożenie instytucji przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu od skargi, po uprzednim jego uiszczeniu.

Tym samym, jeżeli w trakcie kolejnego otwarcia biegu terminu do uiszczenia wpisu od skargi strona po raz drugi, działając w oparciu o art. 243 § 1 w związku z art. 165 P.p.s.a., decyduje się na wdrożenie procedury zmierzającej do uzyskania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, to w przypadku negatywnego rozstrzygnięcia w tym przedmiocie, sąd nie powinien ponownie wzywać do wykonania zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu, lecz odrzucić skargę na podstawie art. 220 § 3 P.p.s.a. jako nieopłaconą w terminie.

5.11. Sąd pierwszej instancji, zwracając uwagę na tle okoliczności niniejszej sprawy na kwestię związaną z jej przewlekaniem przez Spółkę (której zachowanie zrelacjonowano w pkt 2 niniejszego uzasadnienia), sam jednak w ujęciu procesowym częściowo nie działał należycie (zob. bezskuteczne zarządzenie z dnia 26 października 2017 r., którego uchylenie umknęło uwadze Sądu w motywach przywołanych w postanowieniu o odrzuceniu skargi).

Pewien problem nastręczało też Sądowi podejście do usuwania braków formalnych wniosków. Odnotować zatem trzeba było, że jeśli tylko wezwanie sądowe jest właściwie sformułowane, to w wyniku udzielenia odpowiedzi w wyznaczonym czasie przez jego adresata, brak formalny albo zostaje usunięty albo nie. Nie może natomiast być tak, że odpowiedź mająca stanowić usunięcie braku, sama w sobie jest obarczona brakiem i z tego powodu wymaga kolejnego wezwania do usunięcia braku w tym, co miało właśnie stanowić wykonanie wezwania (czyli usunięcia "braku w usuwanym braku"). Innymi słowy, o ile wezwanie do usunięcia braku formalnego pisma/wniosku Sąd lub referendarz sądowy należycie zredagował, to terminowa ale zarazem niewłaściwa reakcja strony na takie wezwanie, czyli zawierająca braki, nie może stanowić o wykonaniu wezwania. Z tej przyczyny nie podlega dalszemu wzywaniu do usunięcia tych kolejnych braków. W takim przypadku wada tkwiąca w odpowiedzi na wezwanie obciąża stronę, co winno skutkować pozostawieniem jej pierwotnego pisma lub wniosku obarczonego brakiem bez rozpoznania z uwagi na nieusunięcie braku w wyznaczonym terminie. Jeśli natomiast Sąd uważa, po analizie odpowiedzi otrzymanej na wezwanie, że należy wezwać do usunięcia braków w piśmie lub wniosku stanowiącym reakcję na pierwsze z wezwań, to tym samym potwierdza, że wadliwie przygotował pierwsze z wezwań. Stan taki obciąża wówczas nie stronę, lecz sam Sąd, który w ten sposób przyczynia się do przedłużenia postępowania.

5.12. Mając na uwadze zapatrywania wyrażone w poprzednich punktach, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 in fine w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.