Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 742/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-04-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 1a, art. 2
journal: Dz.U. 2021 poz 1818
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek  Socjalistycznych Republik Radzieckich (t. j.)
article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

[...] WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 kwietnia 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska – Tylewicz (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Edyta Rurarz - Kwietniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi W. B. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 14 września 2023 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia 26 czerwca 2023 r. nr [...], na podstawie art. 1a , art. 2 pkt 1, 2 lit. a - b i art. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r. poz. 1818), odmówił przyznania W. B. uprawnienia do świadczenia przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

W uzasadnieniu organ wskazał, iż zgodnie z przepisami ustawy z dnia 31 maja 1996 r. osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich represją jest:

1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych;

2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Wnioskodawca urodził się w miejscowości W., a w czasie okupacji mieszkał w miejscowości C., oddalonej o 4 km od W. . Wnioskodawca podnosi, że w latach 1942-1945 został skierowany do pracy przymusowej w niemieckim zakładzie F. [...] (Zakłady Przemysłu [...] "[...]"), znajdującym się w jego rodzinnej miejscowości W.1/W. . Od kwietnia 1943 r. wnioskodawca był zameldowany w C. k/J. , wsi sąsiadującej z W. (zapis w "Tymczasowym zaświadczeniu tożsamości". Wnioskodawca wykonywał pracę przymusową w miejscowości stałego zamieszkania (od 1943 r. w miejscowości sąsiadującej z miejscowością, w której był zatrudniony), a zatem nie podlegał represjom, o których mowa w ustawie o osobach deportowanych..., tj. nie był deportowany (wywieziony) do pracy przymusowej.

Pismem z dnia 10 lipca 2023 r. W. B. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wnioskodawca nie zgodził się z treścią decyzji organu z dnia 26 czerwca 2023 r. W piśmie wskazano, iż W. B. od 14 maja 1942 r. do dnia 23 stycznia 1945 r. przymusowo pracował w F. [...] ( Zakłady Przemysłu [...] " [...]"). W Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. w sprawie o sygn. akt K 49/07, Trybunał stwierdził, że art. 2 pkt 2 Ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniach pieniężnych (...) w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennych Państwa Polskiego jest niezgodny z art. 31 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu powyższego wyroku stwierdzono też, "że niniejszy wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do przyznania świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem, przymusową zmianą miejsca pobytu i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska". Pan W. B. pracował w ciężkich warunkach, w ramach " terroru okupacyjnego", regulaminu obozowego, nie miał możliwości swobodnego przemieszczania się, miał ograniczony kontakt z rodziną i środowiskiem. Ponadto, kiedy W. B. został przymuszony do pracy w 1942 r. nie miał ukończonych 16 lat. Brak zgody na podjęcie przymusowej pracy wiązałby się z wywiezieniem do niemieckiego obozu koncentracyjnego.

W piśmie podniesiono, że odległość miejsca pracy od miejsca zamieszkania jest okolicznością nieostrą, uznaniową i nie przesądzającą o tym, że skarżącemu nie należy się świadczenie pieniężne w rozumieniu Ustawy z dnia 31 maja 1996r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Pan W. B. został uznany za osobę represjonowaną przez III Rzeszę przez Stowarzyszenie Polaków Represjonowanych przez III Rzeszę z siedzibą w W. ([...]) przy ul. [...] lok.[...], KRS nr [...].

Organ, po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z dnia 14 września 2023 r. nr [...], na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 Ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.) oraz art. la, art. 2 art. 4 ustawy o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r. poz. 1818), zwanej dalej "ustawą o osobach deportowanych do pracy przymusowej", utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Organ wskazał, że zgodnie z art. 4 ww. ustawy uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Wynika stąd, że dla uzyskania potwierdzenia konieczne jest złożenie przez Wnioskodawcę wniosku oraz, o ile nie w pierwszej kolejności, poparcie wniosku odpowiednimi dowodami. Dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o osobach deportowanych do pracy przymusowej konieczne jest więc łączne wystąpienie następujących przesłanek :

• osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 r.

• praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że Strona urodziła się [...] sierpnia 1927 r. w m. W., natomiast pracowała w zakładzie F. [...] w W. . Należy dodać, że Wnioskodawca w czasie okupacji miał mieszkać w m. C,. oddalonej ok 4 km od miejsca pracy.

Organ przywołał treść wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 kwietnia 2023 r. sygn.: III OSK 2090/21, w którym wskazano, że "ustawowy termin ‘deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej’ należy rozumieć nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu, ale powiązaną z egzystencją w oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania i w izolacji od dotychczasowego środowiska, w trudnych warunkach bytowych. Deportacja musi łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji wiąże się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. Przy czym wykonywanie pracy przymusowej w rodzinnej miejscowości, przesądza o braku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 wskazanej ustawy (por. wyroki NSA: z dnia 11 lutego 2014 r., sygn. II OSK 670/13, LEX nr 1497945; z dnia 19 września 2014 r., sygn. II OSK 632/13, LEX nr 1664442)".

Pismem z dnia 19 października 2023 r. skargę na powyższą decyzję wniósł W. B.. Skarżący przedmiotowej decyzji zarzucił naruszenie art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 S 3 k.p.a. poprzez:

a) automatyczne przyjęcie, że odwołujący urodził się w miejscowości W., i pracował w czasie okupacji w zakładzie F. [...] w W., mieszkając w miejscowości C., oddalonej 7 km od miejsca pracy, nie świadczy o tym, że Odwołującego deportowano do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w czasie II Wojny Światowej, podczas gdy okoliczności przesiedlenia Odwołującego jednoznacznie świadczą o tym, że Odwołujący mieszkał w C. w bardzo trudnych warunkach bytowych (w jednym domu mieszkało 6 rodzin), w izolacji od g dotychczasowego środowiska, w otoczeniu wrogości i ciągłego strachu. Była to deportacja. Skarżący jak rozpoczął pracę miał ukończone 13 lat.

b) zaniechanie przeprowadzenia dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i dokładnego zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, w szczególności nie sprawdzeni w sposób wnikliwy, czy Odwołujący spełnia przesłanki do świadczenia dla osób deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, określonego w ustawie o z dnia 31 maja 1996r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich,

c) naruszenie przepisów Ustawy z dnia 31 maja 1996r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, poprzez uznanie, iż Odwołujący nie spełnia przesłanek do otrzymania świadczenia pieniężnego jako osoby deportowanej do pracy przymusowej oraz osadzonej w obozie przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Szefa do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 14 września 2023r. Nr [...] utrzymującej w mocy decyzję własną z dnia 26 czerwca 2023 r. nr [...] i przyznanie Skarżącemu prawa do świadczenia określonego w Ustawie z dnia 31 maja 1996r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, ewentualnie: uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Organowi, a także o zasądzenie od Organu na rzecz Skarżącego kosztów postępowania sądowego w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że Organ, odmawiając Skarżącemu uprawnienia do świadczenia określonego w Ustawie z dnia 31 maja 1996r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, bezzasadnie uznał, że Odwołujący nie został deportowany, a przymusowa praca w zakładzie F. w W. oraz zamieszkiwanie w tym czasie przez Odwołującego w miejscowości C. nie oznaczało życia w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego, odizolowania od dotychczasowego środowiska. Zdaniem skarżącego, Organ w ogóle nie wziął pod uwagę wieku Odwołującego, warunków w jakich pracował, ani okoliczności opuszczenia przez Odwołującego i jego rodzinę domu rodzinnego. Zdaniem skarżącego, w 1941 r. rodzinna Odwołującego była represjonowana i zmuszona do opuszczenia domu rodzinnego w miejscowości W. w ciągu 24 godzin. Skarżący i jego rodzina mogli zabrać tylko odzież i żywność na drogę. Tylko dzięki temu, że Ojciec odwołującego znający bardzo dobrze język niemiecki przekupił urzędnika niemieckiego, który kierował przymusową deportacją Polaków do Generalnej Guberni lub do prac na terenie Rzeszy Niemieckiej, udało się odwołującemu uzyskać zgodę na dalsze zamieszkiwania na terenie ówczesnej okupowanej Polski "Kraju Warty". Cały majątek, nieruchomość, wyposażenie domu, meble itp. rodzinna Skarżącego musiała pozostawić do dyspozycji władz niemieckich, całe gospodarstwo przeszło na własność okupanta. Rodzina odwołującego 5 osobowa która była w tamtych czasach stosunkowo zamożna, straciła prawie wszystko. Za niewielką odpłatnością i zgodą okupanta, odwołującego i jego rodzinę przygarnęli obcy ludzie do C. - ówczesna wieś obok . W domu mieszkało 6 rodzin, dom był nieogrzewany, brakowało jedzenia, warunki były bardzo ciężkie. Skarżący podniósł również, że warunki w jakich pracował w żadnym stopniu nie różniły się o tych, jakie panowały w obozach pracy na terenie Niemiec, panował ścisły nadzór władz niemieckich. Skarżący wskazał, że w 1941 r., gdy skarżący miał 14 lat, grupa chłopców z Hitlerjungend za to, że skarżący nie ściągnął czapki przed nimi, chcieli bić skarżącego i postrzelili go, kula trafiła Odwołującego pod obojczyk w górnej części płuca i do chwili obecnej nie została wyjęta. W 1942 r. Odwołujący został zmuszony jako 13 do 15 -letni chłopiec do pracy w zakładzie niemieckim F. [...], gdzie praca była bardzo wyczerpująca, wielogodzinna, bez jakiegokolwiek przestrzegania godzin pracy, wykonywana była również stale w sobotę, a w razie konieczności również w niedzielę. Skarżący wskazał, iż w tym czasie mieszkał we wsi - C. koło J.. Codziennie o godz 5:00 udawał się pieszo do pracy. Skarżący nie otrzymywał żadnego wynagrodzenia z tytułu pracy przymusowej, otrzymywał jednie jedzenie w pracy i kartki żywnościowe Oddalenie się z miejsca zamieszkania, a także porzucenie pracy było zakazane pod rygorem wywozu do Obozów Koncentracyjnych W czasie pracy za błahe przewinienie np. chwile odpoczynku stosowano bicie i dokładano dodatkowe godziny pracy Wbrew twierdzeniom organu skarżący, z związku z wykonywaniem powyższej pracy, żył w otoczeniu wrogości, nie wiedział co się wydarzy, czy dożyje kolejnego dnia, nie mógł w żaden sposób sprzeciwić się poleceniom niemieckich władz, ponieważ groziło to utratą życia. Skarżący, jak również jego rodzina, zostali pozbawieni możliwości decydowania o swoim losie, życiu, zostali pozbawieni środków do życia, jeżeli chcieli przeżyć, zmuszeni byli całkowicie podporządkować się niemieckiemu okupantowi. Skarżący wskazuje w tym kontekście, iż zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, "pod pojęciem pracy przymusowej powinno się rozumieć pracę podejmowaną w wykonaniu wyraźnych zarządzeń czy nakazów władz okupacyjnych" (wyrok WSA w Łodzi z dnia 13.03.2012r. sygn. II SA/Łd 1312/11, orzeczenia.nsa.gov.pl). W Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. w sprawie o sygn. akt K 49/07, Trybunał stwierdził, że art. 2 pkt 2 Ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniach pieniężnych (...) w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennych Państwa Polskiego jest niezgodny z art. 31 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu w/w. Wyroku stwierdzono też, że ma on charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do przyznania świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem, przymusową zmianą miejsca pobytu i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska".

Skarżący wskazuje, że odległość miejsca pracy od miejsca zamieszkania jest przesłanką nieostrą, uznaniową i nie przesądzającą, o tym, że skarżącemu nie należy się świadczenie pieniężne w rozumieniu Ustawy z dnia 31 maja 1996r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Skarżący podniósł, iż został uznany za osobę represjonowaną przez III Rzeszę przez Stowarzyszenie Polaków Represjonowanych przez III Rzeszę z siedzibą w W. Przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osobach osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich "nie uzależniają deportacji od takich okoliczności, jak odległość na jaką deportowany został wywieziony do pracy, jego wiek, czy też rozdzielenie z rodziną" (wyrok NSA z dnia 27.03.2012r. sygn. IIOSK 468A1, LEX nr 1138199). Dla wydania decyzji pozytywnej przyznania uprawnienia do świadczenia na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, konieczne jest więc łączne wystąpienie od następujących przesłanek:

a) ustalenia, że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. lub z tego terytorium na terytorium i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach,

b) oraz ustalenia, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Skarżący podniósł w tym kontekście, że jego rodzina została wysiedlona z miejsca zamieszkania w miejscowości W. na okres ponad 6 miesięcy. Niewątpliwe nastąpiła zamiana miejsca zamieszkania skarżącego, która była spowodowana wywiezieniem do pracy przymusowej. Zainteresowany po wysiedleniu, został przymuszony przez władze okupacyjne do pracy w zakładzie F. w W.. W takim stanie rzeczy, zdaniem skarżącego, zaskarżona decyzja nie może się ostać.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi. Organ wskazał, iż zebranie pełnego materiału dowodowego jest niewątpliwie obowiązkiem organu, ale obowiązek ten nie ma charakteru absolutnego w tym znaczeniu, że organ nie jest zobowiązany do poszukiwania, niejako w zastępstwie strony, dowodów mających potwierdzić korzystne dla tej strony okoliczności. To na stronie postępowania administracyjnego ciąży obowiązek udowodnienia okoliczności, na podstawie których wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne. Skoro postępowanie w sprawie przyznania uprawnienie do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie o osobach deportowanych wszczyna się co do zasady na wniosek osoby ubiegającej się o ten status, to ta osoba ma dołączyć do wniosku dowody potwierdzające spełnienie oznaczonych przesłanek. W powyższym wypadku brak jest dowodu, że zaistniała przesłanka deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r. poz. 137 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2023 r. poz. 259, zwanej dalej: P.p.s.a.) wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.

Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 P.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną.

Kontrolą Sądu w niniejszej sprawie objęta była decyzja Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 14 września 2023 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję tegoż organu z dnia 26 czerwca 2023 r. nr [...] odmawiającą przyznania W. B. uprawnienia do świadczenia przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r. poz. 1818, dalej: Ustawa).

Zgodnie z art. 1a Ustawy świadczenie, o którym mowa w Ustawie przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Przy czym, zgodnie z art. 2, represją w rozumieniu ustawy jest:

1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych;

2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

W powołanej wyżej regulacji ustawodawca nie zdefiniował dokładniej pojęcia "deportacji", wobec tego prawidłową metodą interpretacji w takim przypadku jest odwołanie się w pierwszej kolejności do znaczenia tego wyrażenia w języku prawniczym.

Z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. K 49/07 wynika, że przez deportację należy rozumieć przymusową pracę świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Pojęcie deportacji wiązać należy zatem z określoną, mniej lub bardziej zorganizowaną akcją władz okupacyjnych, mającą na celu przesiedlenie obywateli polskich z ich dotychczasowego miejsca zamieszkania i skierowanie ich do pracy przymusowej, z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego, egzystencją w trudnych warunkach bytowych i w izolacji od dotychczasowego środowiska. Istotne jest więc ustalenie wielu okoliczności, które pozwolą na prawidłową ocenę, czy dana osoba poddana została deportacji. W orzecznictwie sądowo-administracyjnym zwraca się uwagę na to, że aby można było uznać, iż osobę ubiegającą się o świadczenie poddano deportacji, należałoby wykazać takie okoliczności jak: znaczna odległość od dotychczasowego miejsca zamieszkania do miejsca, do której dana osoba została wywieziona, znaczną odległość przebywania jej najbliższej rodziny, brak możności kontaktu z nią, szczególnie ciężkie warunki życia po wywiezieniu do pracy przymusowej, szczególnie ciężki rodzaj wykonywanej pracy, negatywne nastawienie wobec niej nowego otoczenia, trudność komunikacji z nim, uwzględniając barierę językową, ogólnie trudniejsze warunki egzystencji, np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 oraz wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lutego 2014 r. sygn. akt II OSK 670/13, z dnia 3 grudnia 2013 r. sygn. akt II OSK 1581/12 i z dnia 7 listopada 2013 r. sygn. akt II OSK 1286/12 – CBOSA).

Co więcej, w uzasadnieniu wyroku K 49/07 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi.

Pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, że nie ma zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

Zaznaczyć trzeba, że w uzasadnieniu wyroku K 49/07 Trybunał Konstytucyjny w szczególności aprobował pogląd prawny, wyrażony w uchwale składu 7 sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r., sygn. OPS 5/98, (ONSA 1999, Nr 1, poz. 1) - dalej: "uchwała OPS 5/98", w którym to Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy osobach deportowanych, niezwiązane z deportacją (wywiezieniem) przymusowe zatrudnienie w latach 1939-45 obywatela polskiego (także małoletniego) w gospodarstwie rolnym osadnika niemieckiego, położonym w miejscowości będącej dotychczasowym miejscem zamieszkania obywatela polskiego, znajdującym się na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., a po tej dacie okupowanym przez III Rzeszę (cz. III pkt 2.2 uzasadnienia wyroku K 49/07). Pominąwszy końcową część uchwały OPS 5/98, odnoszącą się do kryterium "geograficznego", wyeliminowanego wyrokiem K 49/07, obywatel polski, którego dotyczyła uchwała OPS 5/98, pracował przymusowo bez deportacji (wywiezienia), w gospodarstwie rolnym w miejscowości, będącej dotychczasowym miejscem jego zamieszkania.

Mając zatem na względzie stanowisko i argumentację Trybunału Konstytucyjnego należy przyjąć, że ustawowy termin "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" należy rozumieć nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu, ale powiązaną z egzystencją w oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania i w izolacji od dotychczasowego środowiska, w trudnych warunkach bytowych. Deportacja musi łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji wiąże się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. Przy czym wykonywanie pracy przymusowej w rodzinnej miejscowości, przesądza o braku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 wskazanej ustawy (por. wyroki NSA: z dnia 11 lutego 2014 r., sygn. II OSK 670/13; z dnia 19 września 2014 r., sygn. II OSK 632/13 – CBOSA).

Przenosząc powyższe uwagi na okoliczności kontrolowanej sprawy stwierdzić należy, że do uzyskania wnioskowanego świadczenia pieniężnego, koniecznym było ustalenie faktu deportacji skarżącego z jego dotychczasowego miejsca zamieszkania w celu przymusowego zatrudnienia, jak również ustalenie, że warunki jego pobytu poza dotychczasowym miejscem zamieszkania charakteryzowały się tą szczególną opresyjnością, akcentowaną w orzecznictwie na gruncie ustawy przy definiowaniu pojęcia represji. W badanej sprawie te okoliczności nie zostały wykazane.

Z akt sprawy wynika, iż skarżący urodził się w miejscowości W., a w czasie okupacji mieszkał w miejscowości C., oddalonej o 4 km od W.. Wnioskodawca podnosi, że w latach 1942-1945 został skierowany do pracy przymusowej w niemieckim zakładzie F. [...] (Zakłady Przemysłu [...] "[...]"), znajdującym się w jego rodzinnej miejscowości W.1/W. . Od kwietnia 1943 r. wnioskodawca był zameldowany w C. k/J. , wsi sąsiadującej z W.. Należy więc stwierdzić, że skarżący nie został deportowany do pracy przymusowej w tym znaczeniu, że "wyrwano" go z dotychczasowego środowiska, w którym żył, w celu przymusowego zatrudnienia. Okoliczność ta występuje niezależnie od niewątpliwego pogorszenia warunków życia jego rodziny, spowodowanych przesiedleniem do C..

W kontekście powyższego zaznaczyć należy, że Sąd nie kwestionuje faktu, że praca przymusowa wykonywana przez skarżącego była dla niego ciężka i uciążliwa. Nie kwestionuje także okoliczności przytaczanych przez Skarżącego, a dotyczących traktowania obywateli polskich przez władze okupacyjne. Nie oznacza to jednak spełnienia przesłanek omawianego pojęcia represji w rozumieniu art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym.

W świetle powyższych rozważań zaaprobować należy stanowisko organu orzekającego w sprawie, uznające, że okoliczności, w których skarżący pracował w latach 1942-1945 nie nosiły cech, którym można byłoby przypisać miano represji rozumianej jako deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.

Z powyższych względów skarga wniesiona w niniejszej sprawie podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.