Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 205/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-05-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 104 ust. 4
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal (sprawozdawca) Asesor sądowy Anna Ostrowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 16 maja 2023 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 10 stycznia 2023 r., znak: SKO.41/5573/OS/2022 w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie decyzją z dnia 10 stycznia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej także jako: Kolegium), po rozpatrzeniu odwołania A. K. (dalej także jako: skarżący), utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta L. (dalej także jako: Prezydent) z dnia 25 października 2022 r. w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.

Decyzja został wydana w następującym stanie sprawy.

Prezydent decyzją z dnia 19 sierpnia 2020 r. ustalił, że zasiłek stały pobrany w kwocie [...]zł w okresie od 1 sierpnia 2014 r. do 26 czerwca 2020 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi. Decyzja jest ostateczna i prawomocna.

Wnioskiem datowanym na dzień 30 sierpnia 2022 r. (2 września 2022 r. – data wpływu) skarżący zwrócił się do Prezydenta o "odstąpienie" od zwrotu ww. należności, gdyż byłoby to dla niego nadmierne obciążenie i niweczyłoby skutki udzielonej pomocy. Wskazał, że jest osobą niepełnosprawną, wymaga opieki, leczy się psychiatrycznie i onkologicznie.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia 25 października 2022 r. organ I instancji odmówił A. K. umorzenia kwoty [...]zł świadczenia nienależnie pobranego w postaci zasiłku stałego ustalonego za okres od 1 sierpnia 2014 r. do 28 czerwca 2016 r.

Kolegium wskazaną na wstępie decyzją utrzymało rozstrzygnięcie w mocy. W uzasadnieniu podniesiono, że na podstawie wywiadu środowiskowego, przeprowadzonego w dniu 5 października 2022 r., badając aktualną sytuację życiową i materialną organ ustalił, że wnioskodawca mieszka razem z żona M. K. (48 lat) i dwiema córkami (17 lat). Ma również pełnoletniego syna, ale nie ustalono miejsca jego pobytu. Zajmuje mieszkanie spółdzielcze lokatorskie o powierzchni 42 m2, nie posiada nieruchomości, majątku ruchomego oraz oszczędności. Pomimo że odwołujący wykazuje, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, to z poczynionych przez organ ustaleń wynika, iż gospodaruje razem z rodziną, a prawidłowość takiej oceny znajduje potwierdzenie w orzeczeniach sądu, które zapadły w takim samym stanie faktycznym.

Ponadto Kolegium wskazało, że skarżący ma lat 55, jest osobą bierną zawodowo z uwagi na stan zdrowia. Zgodnie z orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 1 lipca 2021 r. skarżący jest uznawany za całkowicie niezdolnego do pracy do dnia 31 lipca 2024 r. oraz całkowicie niezdolnego do samodzielnej egzystencji do 31 lipca 2022 r. Orzeczeniem Lekarza Orzeczenia ZUS z dnia 12 września 2022 r. uznany został za niezdolnego do samodzielnej egzystencji do dnia 31 lipca 2024 r. Strona pobiera świadczenie uzupełniające wypłacane przez ZUS w wysokości [...] zł miesięcznie oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...]zł, który po dniu 31 lipca 2022 r. przyznany został decyzją Kolegium z dnia 27 grudnia 2022 r. od dnia 1 sierpnia 2022 r. do 31 lipca 2024 r. W toku postępowania organ I instancji ustalił, na podstawie informacji uzyskanych z Pierwszego Urzędu Skarbowego w L., że A. K. i jego żona nie złożyli zeznania podatkowego za 2021 r. M. K. nie jest osobą zarejestrowaną w Miejskim Urzędzie Pracy w L.. Nie ma orzeczenia o niepełnosprawności i jest w wieku aktywności zawodowej. Rodzina od lutego 2019 r. nie ubiega się o pomoc finansową ze środków pomocy społecznej, nie pobiera dodatku mieszkaniowego ani dodatku energetycznego, nie ma przyznanych zasiłków rodzinnych na dzieci.

Kolegium podzieliło stanowisko Prezydenta, że brak współdziałania strony nie pozwala na ustalenie pełnej, rzeczywistej sytuacji życiowej. Natomiast zebrany materiał dowodowy nie daje podstaw, aby stwierdzić, że w sprawie zachodzi "przypadek szczególnie uzasadniony", uzasadniający umorzenie świadczenia nienależnie pobranego.

W skardze na powyższą decyzję podniesiono zarzut naruszenia następujących przepisów:

1) art. 7 k.p.a., który wymaga aby organ administracji rozstrzygając sprawę wziął w szczególności pod uwagę zasadę ogólną wyrażoną w cytowanym artykule, a wymagającą uwzględnienia słusznego interesu stron postępowania;

2) art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. w zw. 7 k.p.a. oraz art. 9 i 11 k.p.a. poprzez nienależyte rozpoznanie i nieuwzględnienie wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, podczas gdy obowiązek przeprowadzenia całego postępowania co do wszystkich istotnych okoliczności spoczywa na organie, a także błędna ocena tych okoliczności, koniecznych do ustalenia stanu faktycznego, a ponadto poprzez zaniechanie ustalenia czy w niniejszej sprawie zachodziły przesłanki do zastosowania wobec A. K. uznania przewidzianego w art. 104 ust 4 ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. 2017 r. poz. 1769 ze zm.);

3) art. 104 ust. 4 o pomocy społecznej poprzez jego błędną wykładnię oraz niezastosowanie w niniejszej sprawie, choć zachodziły uzasadnione przesłanki do jego zastosowania w sprawie, lecz sprowadzając powyższy przepis do postaci czysto iluzorycznej, podczas gdy zgromadzony materiał dowodowy w sprawie jednoznacznie wskazywał, iż sytuacja skarżącego w świetle ww. przepisu jest wyjątkowa i kwalifikuje go do zastosowania wobec niego instytucji umorzenia przedmiotowych świadczeń. Organ nie tylko pominął sytuację rodzinną A. K., ale także zdrowotną;

4) art. 8 k.p.a. poprzez naruszenie zasady zaufania obywateli do organów państwa, a także osób, które je reprezentują, wyrażające się w błędnej i arbitralnej wykładni przepisów prawa, prowadzącej do dowolności rozstrzygnięć administracyjnych podczas gdy organ administracji powinien przekonać stronę, że jej stanowisko zostało poważnie wzięte pod uwagę, a jeżeli zapadło inne rozstrzygnięcie, to przyczyną są istotne powody;

Ponadto skarżący zarzucił organowi II instancji zaniechanie obowiązków polegające na braku ustaleń faktycznych, a wydając zaskarżoną decyzję oparcie się jedynie na "stronniczych twierdzeniach organu I instancji".

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta.

Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko, wyrażone w zaskarżonej decyzji.

W piśmie z dnia 17 marca 2023 r. (k. 19-20 akt sądowych) skarżący ocenił stanowisko Kolegium jako: "stek bzdur stronniczych i kłamliwych, pomijających niewygodne fakty". Wskazał, że "organ MOPR powinien zostać rozwiązany, gdyż tylko krzywdzi ludzi".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje.

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2022 r., poz. 735 ze zm., dalej jako: u.p.s.) w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

W pierwszej kolejności należy podkreślić, że decyzje wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. mają charakter uznaniowy. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego oznacza to, że nawet po dokonaniu ustalenia, że strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania z opisanej powyżej instytucji, organ nie ma obowiązku orzec zgodnie z wnioskiem strony. Trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej, nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia. Należy zauważyć, że znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w tym przepisie. Jeżeli decyzja jest przekonująco uargumentowana, a postępowanie wyjaśniające zostało prawidłowo przeprowadzone, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności (por. wyroki NSA m. in. z dnia 18 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 503/22, z dnia 5 października 2021 r., sygn. akt I OSK 582/21, z dnia 27 sierpnia 2021 r., sygn. akt I OSK 476/21).

Materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. Organ wyczerpał bowiem możliwości dowodowe w sytuacji, gdy skarżący w sposób oczywisty z nim nie współpracował. Prezydent zwrócił się o informacje do Urzędu Skarbowego (k. 96-95 akt admin.), Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (k. 100 akt admin.), Narodowego Funduszu Zdrowia (k. 99 akt admin.). Organ I instancji ustalił także, że skarżący i jego rodzina aktualnie nie korzystają z pomocy społecznej.

W skardze podniesiono, że organ zaniechał ustalenia faktycznej sytuacji skarżącego. Należy jednak zważyć, że informacje o sytuacji skarżącego organ powinien uzyskać przede wszystkim od niego. Strona uchylała się od wyczerpującego udzielania odpowiedzi na pytania zadawane w trakcie wywiadu środowiskowego, a także udzielała odpowiedzi niewiarygodnych i oczywiście sprzecznych z doświadczeniem życiowym. Świadczy o tym wypowiedź skarżącego, w której stwierdził, że nie wie, gdzie mieszka jego syn, czy mieszka wspólnie z rodziną skarżącego, czy ma w mieszkaniu swoje osobiste rzeczy, oświadczył ponadto, że nie przykłada wagi do tego, kto przychodzi do jego domu (k. 89 akt admin.). Skarżący nie podał informacji, kto wchodzi w skład jego gospodarstwa domowego, nie przedstawił osiąganych przez rodzinę dochodów, nie można także pominąć faktu, że nie wskazał wysokości wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania.

Skarżący powinien był umożliwić organom dokonanie ustaleń faktycznych i aktywnie uczestniczyć w postępowaniu administracyjnym. Zasada oficjalności postępowania nie zwalnia strony z obowiązku lojalnej współpracy z organami administracji publicznej, co przejawia się między innymi w aktywnym uczestniczeniu w postępowaniu i przedkładaniu w nim z własnej inicjatywy, jak i na żądanie organu dokumentów mających znaczenie prawne, a także udzielaniu wyczerpujących wyjaśnień co do okoliczności sprawy. W takim przypadku to na skarżącym, jako osobie ubiegającej się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, spoczywał obowiązek wykazania jaki jest jego rzeczywisty stan rodzinny i majątkowy. Współpraca z organem powinna polegać na dostarczeniu wszelkich wiarygodnych informacji o sytuacji majątkowej tak, aby organ miał pełen obraz i mógł w sposób pełny dokonać jej oceny.

Podsumowując aspekt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego należy stwierdzić, że organy wyczerpały swoje możliwości w tym zakresie. Skarżący natomiast nie współpracował z organem w sposób rzetelny.

Kolejno należy stwierdzić, że cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego jest współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu; niezarobkowanie i pozostawanie w związku z tym na całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą się gospodarstwo domowe prowadzi, a wszystko dodatkowo uzupełnione cechami stałości, które tego typu sytuację charakteryzują. Istotną cechą wspólnego gospodarowania jest zatem również pozostawanie na utrzymaniu osoby, z którą takie gospodarstwo się tworzy (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 24 stycznia 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 779/16). W orzecznictwie zauważa się, że prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego oznacza wykonywanie wspólnie czynności życia domowego tj. korzystanie ze wspólnych pomieszczeń domowych i znajdujących się w nich sprzętu oraz utrzymywanie ich czystości; robienie zakupów, przygotowywanie posiłków, gospodarowanie pieniędzmi (por. m. in. wyrok NSA z dnia 28 stycznia 2016 r., sygn. I OSK 1193/14). Wspólnota majątkowa nie jest zatem elementem determinującym ocenę w zakresie wspólnie prowadzonego gospodarstwa domowego. Pozostawanie w rozdzielności majątkowej ze współmałżonkiem nie wyklucza prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego i nie wyłącza obowiązku wzajemnej pomocy, również finansowej. Warto odnotować, że rzadko zdarza się, aby osoby wspólnie zamieszkujące w jednym lokalu prowadziły odrębne gospodarstwa domowe (por. postanowienie NSA z dnia 5 stycznia 2012 r., sygn. akt III SA/Gl 1749/11).

Twierdzenia skarżącego dotyczące prowadzenia oddzielnego gospodarstwa domowego są niewiarygodne również w świetle jego własnych oświadczeń, przywołanych w wywiadzie środowiskowym. Strona wywodzi bowiem, że swoje środki finansowe przeznacza na własne potrzeby, ale zakupy robi jego małżonka. Ponadto wskazał, że to żona prowadzi gospodarstwo domowe, a ponadto pomaga mu w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych takich, jak podawanie leków, pomoc przy toalecie, goleniu. Podał także, że nie ponosi opłat związanych z utrzymaniem mieszkania, nie zna wysokości opłat. Z okoliczności sprawy wynika ponadto, że do ubezpieczenia zdrowotnego zgłosił go członek rodziny.

Skarżący zamieszkuje wraz z żoną i córkami. Jest osobą niepełnosprawną i wymaga pomocy innej osoby. Jak sam wskazał, żona pomaga mu w czynnościach życia codziennego. Sąd podzielił zatem stanowisko organów w zakresie tego, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe co najmniej z żoną i córkami.

Należy ponadto stwierdzić, że samo ustalenie, iż skarżący jest osobą niepełnosprawną nie przesądza o zaistnieniu "szczególnego przypadku" w rozumieniu art. 104 ust. 4 u.p.s.

Należy w tym miejscu podkreślić, że zastosowanie jakiejkolwiek ulgi w spłacie przedmiotowych należności stanowi wyjątek i jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej, zdrowotnej, materialnej, w tym dochodowej rodziny zobowiązanego, przez którą należy rozumieć ogólnie sytuację finansową rodziny. W orzecznictwie słusznie podkreśla się, że stosowanie art. 104 ust. 4 u.p.s. nie może mieć charakteru "rutynowego" (por. wyrok NSA z dnia 18 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 2023/18 i cyt. tam orzecznictwo).

Konkludując powyższe rozważania należy stwierdzić, że skarżący nie współpracował z organami administracyjnymi, które wyczerpały możliwości dowodowe, zmierzające do ustalenia sytuacji dochodowej i rodzinnej strony. Zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji nie można zarzucić dowolności. Podjęte decyzje zostały umotywowane w sposób wyczerpujący. Nie można także tracić z pola widzenia, że to do organów administracyjnych należy decyzja, czy w danej sprawie zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Sąd dokonuje jedynie oceny, czy nie doszło do przekroczenia ogólnie uznawanych i stosowanych zasad w tym zakresie. W świetle dokonanych ustaleń i wywiedzionych na ich podstawie wniosków stwierdzić należy, że odmawiając skarżącemu umorzenia przedmiotowych należności organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego.

Z podanych względów Sąd doszedł do wniosku, że podniesione w skardze zarzuty i ich uzupełnienie w piśmie z dnia 17 marca 2023 r. są niezasadne, gdyż postępowanie przed organami zostało przeprowadzone w sposób wyczerpujący i należyty, zaś zgromadzony w sprawie materiał oceniono właściwie. Przepisy mające zastosowanie w sprawie zostały prawidłowo zinterpretowane. Sąd również z urzędu nie doszukał się naruszeń przepisów prawa materialnego, czy procesowego, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonych decyzji.

Z tych względów Sąd, na postawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259), orzekł o oddaleniu skargi.