Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 2334/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2024-08-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 151
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz-Sierakowska, Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Asesor WSA Anna Pośpiech-Kłak, Protokolant specjalista Monika Gieroń po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi O. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z [...] października 2023 r. nr [...], na podstawie 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, z późn. zm.), po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję z [...] sierpnia 2023 r. nr [...] o odmowie O. D. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251); zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS.

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a niespełnienie jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W ocenie Prezesa ZUS w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miała wpływu.

Podkreślił, że świadczenie w drodze wyjątku jest przyznawane osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak nie może on pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto podał, że choć art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia przyznania tego świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych.

W toku postępowania organ ustalił, że O. D. stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 45 lat. Na przestrzeni życia udokumentowała 11 lat, 7 miesięcy i 16 dni okresów składkowych i nieskładkowych, które zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W dziesięcioleciu przypadającym przed datą powstania częściowej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udowodniła 4 lata, 1 miesiąc i 26 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Ponadto od 25 stycznia 1997 r. do 20 września 1998 r. oraz od 4 czerwca 2018 r. do 2 marca 2023 r. O. D. nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi emerytalnym i rentowymi. Z dokumentacji rentowej nie wynika, aby w wykazanym okresie nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była wobec wnioskodawczyni orzeczona całkowita niezdolność do pracy, która powstała dopiero od [...] marca 2023 r. Z orzeczenia komisji lekarskiej z [...] września 2022 r. wynika, że od 9 grudnia 2016 r. do 31 sierpnia 2023 r. O. D. była częściowo niezdolna do pracy, która jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała podjęcie jej zatrudnienia, chociażby w warunkach przystosowanych dla osób niepełnosprawnych.

W związku z powyższym przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wnioskodawczyni, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

We wniosku o przyznanie renty w drodze wyjątku O. D. podała, że choroba rozwijała się dużo wcześniej niż została ustalona całkowita niezdolność do pracy. Organ wyjaśnił, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. W myśl art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie z art. 14 ust. 3 tej ustawy, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu.

Ponadto we wniosku wnioskodawczyni wskazała, że w latach 2009-2013 musiała opiekować się matką, jednak w podanych latach ma doliczoną opiekę nad dziećmi. Organ podkreślił, że okresy niewykonywania pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad dziećmi do 4 lat są okresami nieskładkowymi. Do renty rodzinnej okresy sprawowania nad dziećmi opieki przez matkę, zostały uwzględnione w maksymalnym wymiarze, tj. 6 lat. Natomiast zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Zaznaczył, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dziećmi nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Nie jest to okoliczność niezależna od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej wybór i dokonując go powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Niezależnie od tego, jak wielkie znaczenie ma dla dzieci ciągła obecność i opieka rodzica, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Okoliczność ta nie czyni bowiem osoby sprawującej opiekę niezdolną do pracy. Ponadto wyjaśnił, że opieka nad członkami rodziny chociaż bardzo pożądana ze względów społecznych, nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Jest to życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęceniu się opiece nad członkami rodziny, a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych, wynikających z ubezpieczenia społecznego.

Prezes ZUS podał także, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

O. D. uznając powyższą decyzję za krzywdzącą zaskarżyła ją do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i wniosła o jej uchylenie.

Skarżąca zwróciła uwagę na trudną sytuację życiową i materialną. Obecnie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy (kwestią sporną jest data jej powstania). Zaznaczyła, że problemy ze zdrowiem rozpoczęły się w 2016 r. i od tego momentu nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Z uwagi na brak środków finansowych nie może się leczyć. Zaznaczyła, że przerwy w zatrudnieniu w latach 2009-2013, na które powołuje się organ w zaskarżonej decyzji, były spowodowane opieką nad dziećmi oraz schorowaną matką (nowotwór z przerzutami i inne choroby), a zatem były to okoliczności niezależne od jej woli.

Do skargi dołączyła kserokopię swojej i matki dokumentacji medycznej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd analizuje zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem materialnym i formalnym obowiązującym w dacie wydania tej decyzji.

Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym.

W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwałe stany wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku bądź sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

W ocenie Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż w przypadku skarżącej nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełniła ona warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że O. D. stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 45 lat, a na przestrzeni życia udowodniła jedynie 11 lat, 7 miesięcy i 16 dni stażu ubezpieczeniowego. W dziesięcioleciu przypadającym przed datą powstania częściowej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowała 4 lata, 1 miesiąc i 26 dni tych okresów. W okresie przypadającym na aktywność zawodową, która ustała w 2016 r., występują liczne przerwy. Zgromadzony przez skarżącą okres uwzględniany do nabycia świadczeń emerytalno-rentowych jest nieadekwatny do okresu zdolności do podejmowania pracy zarobkowej. Zaś podkreślany przez skarżącą okres sprawowania opieki na chorą matką (2009 – 2013) pokrywa się z okresem nieskładkowym zaliczonym jej z tytułu wychowywania dzieci do lat 4. Z dokumentacji rentowej nie wynika, aby w okresie zdolności do wykonywania pracy zarobkowej nie mogła ona kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Do [...] marca 2018 r. nie była wobec O. D. orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Z orzeczenia komisji lekarskiej z [...] września 2022 r. wynika, że od 9 grudnia 2016 r. do 31 sierpnia 2023 r. skarżąca była częściowo niezdolna do pracy, która jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała podjęcie jej zatrudnienia, chociażby w warunkach przystosowanych dla osób niepełnosprawnych. Skarżąca zamieszkiwała i nadal zamieszkuje w dużej aglomeracji miejskiej, gdzie problem bezrobocia i dostępności miejsc pracy nie był tak dotkliwy jak w małych miastach, czy na terenach wiejskich. Twierdzenie skarżącej, iż powstanie całkowitej niezdolności do pracy już od 2016 r. jest niepoparte jakimikolwiek dowodami. Z akt spawy wynika, iż stan zdrowia skarżącej od 2011 r. został udokumentowany i znany organowi emerytalno-rentowemu, bowiem wówczas ubezpieczona rozpoczęła starania o uzyskanie renty z tytułu niezdolności do pracy.

Poszukując wyjaśnienia przyczyn przerw w zatrudnieniu O. D. nie sposób stwierdzić, że powstały one wskutek okoliczności, na które nie miała wpływu. Brak aktywności zawodowej skarżącej powiązanej z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne nie był wynikiem jej całkowitej niezdolności do pracy, a jedynie częściowej, która została stwierdzona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] września 2022 r. Stan jej zdrowia nie stanowił zatem przeszkody w zatrudnieniu. Przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zatem zły stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

W rozpoznawanej sprawie istotne jest, że skarżąca posiada krótki staż ubezpieczeniowy, nieadekwatny do jej wieku, zaś z treści wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie wynikają żadne okoliczności, które usprawiedliwiałyby tak długi okres braku aktywności zawodowej skarżącej i mogły być uznane za okoliczność szczególną uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Podkreślić należy, że w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, to jednak nie może ona prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania dowodów na fakty podnoszone przez stronę. W postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Skoro strona wnioskująca domaga się uznania jej argumentów, wskazujących na rzeczywiste szczególne okoliczności, a uniemożliwiające podjęcie legalnej pracy, powinna dowody na te tezy okazać, by organ mógł je zweryfikować, a nie ograniczać się jedynie do eksponowania przekonania, iż dowodem na nieprawidłową ocenę materiału dowodowego jest sam fakt, iż na jego podstawie organ nie doszedł do wniosków postulowanych przez stronę i nie znalazł podstaw do przyznania świadczenia. Prawidłowość postępowania dowodowego nie zależy od tego, czy zapadła decyzja jest satysfakcjonująca dla wnioskodawcy, a kompletność materiału dowodowego nie może być oceniana przez pryzmat tego, czy organ dotarł do dowodów korzystnych dla strony. Nie można też oczekiwać, aby organ prowadził takie postępowanie tak długo aż dowody takie znajdzie, ani też by oceniać prawidłowość oceny dowodów tylko pod względem tego, czy doprowadziła ona do konkluzji zadowalających dla strony. O wyjątkowości okoliczności podnoszonych przez stronę skarżącą nie może przesądzać subiektywne przekonanie, gdyż muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być uznane jako szczególne. Skład orzekający w pełni podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 4 kwietnia 2019 r., sygn. akt IV SA/Po 1044/18 (publik. LEX nr 2645566), że strona powinna przekazać dowody dotyczące okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych. Uwaga ta dotyczy w szczególności przypadku, gdy strona, mimo wezwania, nie przedstawia określonych dowodów, chociaż ich brak może prowadzić do niekorzystnych dla niej skutków prawnych. Podobnie należy ocenić przypadek, gdy strona nie przedkłada dowodów, mimo że ich przekazanie zależy wyłącznie od jej woli. W takich sytuacjach nieskuteczne będzie, co do zasady, późniejsze kwestionowanie ustaleń faktycznych poczynionych przez organ administracji przez stronę zachowującą się pasywnie.

W analizowanym przypadku O. D. w postępowaniu przed Prezesem ZUS aktywności dowodowej nie wykazała, a tym samym uzasadniającej weryfikację wydanego przez komisję lekarską ZUS orzeczenia z [...] września 2022 r. uznającej ją za częściowo niezdolną do pracy od 9 grudnia 2016 r. do 31 sierpnia 2023 r. Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 2282/16 w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygający sprawę w drodze decyzji administracyjnej jest związany treścią takiego orzeczenia. Nie można zatem pominąć wydanego orzeczenia i oprzeć rozstrzygnięcie tylko na twierdzeniach skarżącej.

Wskazać należy na orzecznictwo sądowoadministracyjne w tym zakresie.

W wyroku z 18 kwietnia 2021 r., sygn. akt III OSK 883/21, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że za okoliczności szczególne, które uniemożliwiły uzyskanie świadczenia w trybie zwykłym, nie może być uznane wychowywanie dzieci, prowadzenie domu i pełnienie roli żony męża, który jest jedynym żywicielem rodziny. We współczesnych społeczeństwach łączenie obowiązków zawodowych i rodzinnych przez każdego z małżonków jest zasadą. Nowe role kobiet i mężczyzn w małżeństwach są obecne w Polsce od około połowy XX wieku. Aktywizacja zawodowa kobiet była i jest także obecnie formą wzmocnienia jej pozycji w rodzinie i społeczeństwie. Rozwiązania prawne (głównie w kodeksie pracy i ustawach ubezpieczeniowych), jak również stworzenie zespołu instytucji publicznych (np. żłobków, przedszkoli, szkół) pozwalających na przejęcie części obowiązków z zakresu opieki i wychowania nad dziećmi pozwalają od dziesięcioleci na podejmowanie przez kobiety zatrudnienia. Wiąże się to oczywiście z dodatkowym wysiłkiem i nowymi trudnościami organizacyjnymi, w szczególności w początkowym okresie życia dziecka. W późniejszym okresie życia, dzieci z zasady nie powinny wymagać już tak intensywnej opieki ze strony rodziców, a nakładanie na nie pewnych obowiązków i usamodzielnianie ich jest nawet zjawiskiem pożądanym ze względu na ich rozwój psychofizyczny. Zespół rozwiązań prawnych i instytucjonalnych pozwala tym samym na pełną aktywizację zawodową kobiety. Zależy ona tylko od chęci podjęcia przez kobietę zatrudnienia. Ograniczeniem w zakresie aktywności zawodowej kobiety nie może być np. wola męża, któremu nie przysługują żadne formalne uprawnienia pozwalające na pozbawienie wolności kobiety w związku małżeńskim. Podobnie Naczelny Sąd Administracyjny wypowiedział się w wyroku z 2 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 37/20, wskazując, iż argumentacja przyczyny braku aktywności zawodowej wyprowadzanej z konieczności sprawowania opieki nad dwoma schorowanymi członkami rodziny nie pozwala na przyjęcie, że przywołane okoliczności mogły być uznane za mogące usprawiedliwić brak podjęcia pracy, a tym samym nabycia uprawnień do świadczenia emerytalnego w trybie zwykłym. Powołał się przy tym na wyrok z 12 lipca 2019 r., sygn. akt I OSK 290/19, w którym stwierdzono, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dzieckiem nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.

W związku z tym organ prawidłowo uznał, że sprawowanie opieki na matką i dziećmi nie stanowi szczególnych okoliczności do przyznania świadczenia.

Ponownie podkreślić należy, że brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty podlega badaniu w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury, czy renty. Należności wypłacane przez ZUS nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne lub rentowe stanowi więc wypadkową okresu, przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma zatem okres przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu, który powinien być adekwatny do wieku uprawnionego, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05, publ. LEX nr 194870). W rozpatrywanej sprawie wskazana adekwatność nie występuje, gdyż okres, przez jaki skarżąca pozostawała w ubezpieczeniu nie jest odpowiedni do jej wieku.

Podsumowując, w niniejszej sprawie Sąd nie dopatrzył się szczególnych okoliczności usprawiedliwiających krótki staż ubezpieczeniowy skarżącej (11 lat, 7 miesięcy i 16 dni okresów składkowych i nieskładkowych) na przestrzeni 45 lat życia, kiedy to nie była wobec niej orzeczona niezdolność do pracy tak całkowita, jak i częściowa.

Zaakcentować należy, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku – choć niewątpliwie skarżąca znalazła się w takiej właśnie sytuacji życiowej. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych, zaś tego rodzaju zdarzeń tut. Sąd nie dopatrzył się w sprawie skarżącej.

Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji zdrowotnej i finansowej skarżącej. Rozumie jej położenie i kłopoty z codziennym funkcjonowaniem, jednak oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdzić należy, że skarżącej nie spełnia wszystkich (kumulatywnie spełnionych) przesłanek niezbędnych do przyznania mu wnioskowanego świadczenia. Tymczasem, niespełnienie już tylko jednej przesłanki powoduje, że brak jest podstaw do przyznania osobie wnioskującej świadczenia w drodze wyjątku. Bez znaczenia zatem dla rozstrzygnięcia sprawy pozostać muszą wszelkie inne kwestie związane z obecnym stanem zdrowia skarżącej, czy też sytuacją materialną.

Zdaniem Sądu, ustalone okoliczności faktyczne zostały należycie rozpatrzone w kontekście przesłanek mogących uzasadniać prawo do świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy, zaś argumentacja organu przedstawiona w tym zakresie nie budzi zastrzeżeń.

Tym samym, Sąd uznał również, że Prezes ZUS nie dopuścił się w toku postępowania administracyjnego naruszenia zasady pogłębiana zaufania obywateli do organów praworządnego państwa, o której mowa w art. 8 § 1 K.p.a., albowiem prowadząc postępowanie w kontekście zastosowania przepisu art. 83 powołanej wyżej ustawy, wszechstronnie wyjaśnił wszelkie istotne okoliczności dotyczące analizowanej sprawy, jak również wyjaśnił w sposób precyzyjny i jednoznaczny zarazem, dlaczego - w świetle wskazanego przepisu - nie zachodzą podstawy do przyznania skarżącej żądanego świadczenia w drodze wyjątku.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zobowiązany był skargę oddalić, o czym orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935).