Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 648/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2025-02-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c)
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 2 ust. 1, art. 4, art. 26 ust. 1 pkt 2, art. 26 ust. 3i
journal: Dz.U. 2024 poz 167
law: Ustawa z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojny na terytorium tego państwa

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Dziedzic Sędziowie Sędzia WSA Michał Ruszyński Sędzia WSA Krzysztof Rogalski (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 6 lutego 2025 r. sprawy ze skargi P. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...], II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego P. L. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2024 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS), po rozpoznaniu wniosku P. L. (dalej: skarżący), odmówił przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko A. L. (na okres świadczeniowy od [...] czerwca 2024 r. do [...] maja 2025 r.), ze względu na rozbieżności wynikające ze złożonego wniosku o świadczenie wychowawcze z danymi zawartymi w rejestrze Straży Granicznej z wezwania z dnia [...] lipca 2024 r. Organ wyjaśnił, iż w rejestrze prowadzonym przez Komendanta Głównego Straży Granicznej nie odnotowano okresu legalności pobytu dziecka na terytorium RP jako obywatela Ukrainy, który przybył do Polski po 23 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi.

Na skutek wniesienia przez stronę odwołania, decyzją z dnia [...] października 2024 r., nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Prezes ZUS podzielił argumentację ZUS przedstawioną w uzasadnieniu decyzji organu I instancji

Na powyższą decyzję Prezesa ZUS P. L. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., zarzucając naruszenie:

1) art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz.U. z 2024 r., poz. 167 ze zm., dalej: u.o.p.o.U) poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy należycie wykazał, iż jego dziecko spełniło wszystkie ustawowe przesłanki do uzyskania prawa do wypłaty świadczenia wychowawczego za okres 2024/2025;

2) art. 26 ust. 3c, 3d, 3g u.o.p.o.U. w zw. z art. 7, art. 10 § 1, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z zm., dalej k.p.a.) poprzez niewdrożenie procedury wyjaśnienia wątpliwości w sprawie, niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym bezzasadne przyjęcie, iż pobyt małoletniej na terenie Polski należy uznać jako nielegalny, podczas gdy z akt spraw wynikają zgoła odmienne wnioski;

3) art. 7, 76 § 3, art. 77 §1 i art. 80 k.p.a., polegające na nie wyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, wyrażającej się zwłaszcza w odmówieniu mocy dowodowej i wiarygodności pism z których wynika, iż dziecko otrzymało na terenie Polski nr PESEL jako uchodźca w związku z konfliktem na terytorium Ukrainy, z czym wiąże się domniemanie istnienia faktów w nim stwierdzonych, co konsekwencji doprowadziło do uznania okoliczności pobytu dziecka w Polsce za nielegalny;

4) art. 7, 77 §1 i art. 107 § 3 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na organie II instancji na mocy art. 77 § 1 k.p.a. obowiązkowi w tym zakresie i w konsekwencji niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w szczególności niezwrócenie się przez organ do właściwej placówki Straży Granicznej celem ustalenia, czy dziecko widnieje w rejestrze jako osoba, która przekroczyła granicę polsko-ukraińską, a jeśli tak to kiedy i w konsekwencji wydanie błędnego orzeczenia w sprawie;

5) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. polegające na bezzasadnym utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji ZUS z dnia [...] sierpnia 2024 r. w sytuacji, gdy prawidłowe było uchylenie przedmiotowej decyzji i orzeczenie o przyznaniu dziecku prawa do świadczenia wychowawczego za okres 2024/2025.

Mając na uwadze powyższe skarżący wniósł o przeprowadzenie dowodu z dokumentów w postaci: powiadomienia o nadaniu numeru PESEL, informacji (decyzji) z [...] września 2024 r. o przyznaniu świadczenia na dobry start, informacji o przyznanym świadczeniu 800+ za okres od czerwca 2022 r. do maja 2024 r. na okoliczność spełniania przez skarżącego przesłanek do przyznania świadczenia 800+, nierozstrzygnięcia przez organ wątpliwości w sprawie, nie przestrzegania przez organ dotychczas przyjętego stanowiska wobec skarżącego mimo braku zmiany okoliczności faktycznych. Nadto wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w całości oraz wskazanie sposobu załatwienia sprawy co do ustalenia rzeczywistego statusu dziecka skarżącego, będącego pod jego opieką, w kontekście prawa od świadczenia wychowawczego, a także zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. W myśl natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a. uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd rozpoznał niniejszą sprawę na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w składzie trzech sędziów, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a. W myśl cytowanego art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie przedmiotowej sprawy w trybie uproszczonym złożył skarżący, natomiast organ w terminie 14 dni od daty zawiadomienia o tym fakcie nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Przeprowadzona w rozpoznawanej sprawie kontrola legalności wykazała, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i utrzymana nią w mocy decyzja ZUS, wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.o.p.o.U., obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, na podstawie wniosku złożonego w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nadaje się numer PESEL, o którym mowa w art. 15 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz. U. z 2022 r. poz. 1191 oraz z 2023 r. poz. 497, 1394 i 1941). Przepis art. 4 ust. 1a u.o.p.o.U. stanowi natomiast, że obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, któremu numer PESEL nadano przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, nadaje się w rejestrze PESEL, na jego wniosek, o którym mowa w ust. 1, status, o którym mowa w art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności i wprowadza się jego dane do rejestru, o którym mowa w art. 6 ust. 1. Przepis art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 736), stanowi zaś, że w rejestrze PESEL i rejestrach mieszkańców gromadzony jest status cudzoziemca oznaczony jako UKR – w przypadku osoby, której nadano numer PESEL na podstawie art. 4 u.o.p.o.U.

Stosownie do art. 2 ust. 1 u.o.p.o.U., jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny do dnia 30 września 2025 r. Za legalny uznaje się także pobyt dziecka urodzonego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez matkę, która jest osobą określoną w zdaniu pierwszym, w okresie dotyczącym matki, o ile dziecko to nie jest obywatelem polskim ani obywatelem innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Wyjazd obywatela Ukrainy z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres powyżej 30 dni pozbawia go uprawnienia, o którym mowa w art. 2 ust. 1 (art. 11 ust. 2 u.o.p.o.U.).

Komendant Główny Straży Granicznej prowadzi w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej rejestr obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy oraz którzy złożyli wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1 (art. 3 ust. 3 u.o.p.o.U.).

Zgodnie z art. 26 ust. 1 pkt 2 u.o.p.o.U., obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jeżeli zamieszkuje z dzieckiem na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz jeżeli dziecko, na które ubiega się o świadczenie wychowawcze lub otrzymuje świadczenie wychowawcze, realizuje odpowiednio obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązek szkolny albo obowiązek nauki, zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737), co zostało potwierdzone w wyniku weryfikacji dokonanej na podstawie art. 66b ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o systemie informacji oświatowej (Dz. U. z 2024 r. poz. 152), chyba że dziecko jest w wieku, w jakim obowiązki te go nie dotyczą, albo obowiązki te zostały mu odroczone. Komendant Główny Straży Granicznej udostępnia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 2, 3 i 6, oraz, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, organowi właściwemu w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 1, informację o okoliczności, o której mowa w art. 11 ust. 2 oraz informację o posiadaniu nieprzerwanie, przez okres nie krótszy niż 365 dni, uprawnienia, o którym mowa w art. 2 ust. 1. Zaś z art. 26 ust. 3c, ust. 3e, ust. 3g, ust. 3h i ust. 3i u.o.p.o.U. wynika, że ZUS jest obowiązany do weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3, i z rejestru PESEL. ZUS może również wzywać obywatela Ukrainy przebywającego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, otrzymującego świadczenie wychowawcze, do osobistego stawiennictwa we wskazanej w wezwaniu jednostce organizacyjnej w terminie 3 dni roboczych, w celu złożenia wyjaśnień niezbędnych do prawidłowego ustalenia i realizacji świadczenia.

Weryfikując zasadność wniosku o przyznanie świadczenia przez obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy, ZUS jest uprawniony do korzystania z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego SG (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdów z terytorium RP) oraz rejestru PESEL (zawierającego informację o statusie cudzoziemca – UKR). Nie oznacza to jednak ograniczenia postępowania dowodowego wyłącznie do sprawdzenia danych w w/w rejestrze. W systemie teleinformatycznym mogą bowiem znajdować się zapisy niepełne lub nieaktualne. Obowiązujące przepisy uzależniają przyznanie świadczenia od legalności pobytu, a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze. Niewątpliwie przedmiotowy rejestr stanowi dowód legalnego pobytu w Polsce, jednakże nie może prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie jak zdaje się uważać organ (por. wyroki WSA w Krakowie z 13 listopada 2024 r., III SA/Kr 862/24, z 10 października 2024 r., III SA/Kr 806/24, z 10 września 2024 r. III SA/Kr 974-981/24, w Białymstoku z 22 października 2024 r., II SA/Bk 478/24, w Kielcach z 8 sierpnia 2024 r., II SA/Ke 257/24, w Gdańsku z 4 września 2024 r. II SA/Gd 304-305/24, w Gliwicach z 13 września 2024 r., II SA/Gl 629/24, w Szczecinie z 19 grudnia 2024 r., II SA/Sz 805/24).

Rejestr ten ma niewątpliwie funkcję ewidencyjną, a z wpisem do rejestru ustawa wiąże określone skutki, jednak przepisy cytowanej ustawy nie wskazują, że warunkiem legalności pobytu obywatela Ukrainy (o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy) w Polsce jest uzyskanie wpisu do rejestru Straży Granicznej.

Nadto w postępowaniu w w/w zakresie stosuje się przepisy k.p.a., ponieważ ustawodawca wyraźnie wskazał przypadki wyłączenia jego stosowania, które nie obejmują ani przyznawania oraz uchylenia i zmiany świadczenia wychowawczego, ani wstrzymania wypłaty tego świadczenia, ani prowadzenia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie. (wyroki WSA we Wrocławiu z 12 marca 2024 r., IV SA/Wr 316/23 oraz z 18 lipca 2024 r., IV SA/Wr 8/24).

W rozpoznawanej sprawie ZUS odmówił przyznania świadczenia wychowawczego na córkę skarżącego – A. L. (na okres świadczeniowy od [...] czerwca 2024 r. do [...] maja 2025 r.), ze względu na rozbieżności wynikające ze złożonego wniosku o świadczenie wychowawcze z danymi zawartymi w rejestrze Straży Granicznej z wezwania z dnia [...] lipca 2024 r. ZUS wyjaśnił, że na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego SG ustalił, że nie odnotowano okresu legalności pobytu dziecka na terytorium RP jako obywatela Ukrainy, który przybył do Polski po 23 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi. Na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji Prezes ZUS uznał, że decyzja organu I instancji jest prawidłowa. Skarżący zaś wskazuje, że mieszka na terenie Rzeczypospolitej Polskiej od ponad 7 lat, a jego córka A. na stałe przybyła do Polski po 23 lutego 2022 r. i od tego momentu nie opuszczała terytorium Polski. Podnosi, iż jego córka otrzymała numer PESEL z oznaczeniem statusu cudzoziemca "UKR". Nadto w okresie od 1 czerwca 2002 r. do 31 maja 2024 r. otrzymał świadczenie 800+ na rzecz małoletniej córki A. oraz świadczenie dobry start (data informacji: [...] września 2024 r.). Nie ulega zatem wątpliwości, że córka skarżącego posiada status UKR (tj. cudzoziemca, któremu nadano numer PESEL w związku z konfliktem na terytorium Ukrainy). Tymczasem organy orzekające w sprawie dysponując informacją o statusie córki skarżącego z rejestru PESEL oparły swoje decyzje wyłącznie na podstawie rejestru Komendanta Głównego SG. Pominęły natomiast informacje pochodzące od skarżącego i zaniechały przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego celem weryfikacji jego uprawnienia do świadczenia wychowawczego. Organy ZUS powinny wyjaśnić okoliczności podawane przez skarżącego z wykorzystaniem instrumentów przewidzianych zarówno w u.o.p.o.U. jak i k.p.a. ZUS powinien we własnym zakresie kontaktować się z Komendantem Głównym SG celem wyjaśnienia zaistniałych wątpliwości. Skarżący nie miał przy tym wpływu na kwestię aktualizacji danych w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej. Ponadto z art. 26 ust. 3i u.o.p.o.U. wynika, że ZUS jest obowiązany do weryfikacji dalszego prawa do świadczenia wychowawczego "w szczególności" na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3, i z rejestru PESEL. Oznacza to, że dane z rejestrów publicznych stanowią tylko jeden z możliwych środków dowodowych.

W tym stanie rzeczy w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8 § 1, art. 10 § 1, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a., a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w pkt I sentencji wyroku. Nie przesądzając na obecnym etapie o wyniku sprawy, rozpoznając ją ponownie ZUS będzie związany oceną prawną i wskazaniami zawartymi w niniejszym uzasadnieniu (art. 153 p.p.s.a.), tj. w oparciu o wszelkie dostępnie środki dowodowe zweryfikuje prawo skarżącego do świadczenia wychowawczego na córkę na okres świadczeniowy od [...] czerwca 2024 r. do [...] maja 2025 r.

Dodać przy tym należy, iż skarżący nie jest zwolniony od współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych, tym bardziej, że sprawa ta została zainicjowana jego wnioskiem. Zatem powinien przedstawić wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak również udostępnić dowody znajdujące się w jego posiadaniu lub które tylko on może przedstawić, celem wykazania przesłanek, od których spełnienia zależy wnioskowane świadczenie (por. m.in. wyrok NSA z 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08).

Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania sądowego (pkt II wyroku) znajduje podstawy w art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. Na koszty te składa się wynagrodzenie pełnomocnika skarżącego, będącej adwokatem, w wysokości [...] zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.).