Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt I SA/Ol 331/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2024-10-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 77 §1, art. 107 §3
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
article: art. 153
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 28
journal: Dz.U. 2024 poz 497
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
article: §3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Anna Janowska, Sędziowie sędzia WSA Andrzej Brzuzy (sprawozdawca), sędzia WSA Przemysław Krzykowski, Protokolant specjalista Monika Rząp, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 października 2024 r. sprawy ze skargi D. W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 lipca 2024 r., nr UP-534/2024 w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Decyzją z 24 lipca 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: "ZUS", "Zakład", "organ", "organ odwoławczy") wskutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy własną decyzję z 29 listopada 2023 r. o odmowie D. W. (dalej jako: "wnioskodawca", "strona", "skarżący") umorzenia należności z tytułu składek, odsetek, kosztów upomnienia i opłat dodatkowych za poszczególne okresy od stycznia 2015 r. do stycznia 2020 r. i od lutego do września 2023 r. w łącznej kwocie 120.307,33 zł. Są to należności skarżącego jako ubezpieczonego i płatnika składek powstałe w związku z prowadzoną jednoosobowo pozarolniczą działalnością gospodarczą. Decyzję wydano po ponownym przeanalizowaniu postępowania prowadzonego w sprawie o umorzenie ww. należności według wytycznych zawartych w Wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 10 kwietnia 2024 r., sygn. akt I SA/Ol 84/24.

Organ odwoławczy na str. 3-4 decyzji przedstawił sytuację wnioskodawcy.

Zakład wywiódł, że w decyzji z 29 listopada 2023 r. prawidłowo stwierdzono, że należności z tytułu składek objęte wnioskiem są zgodnie z przepisami prawa wymagalne i nie uległy przedawnieniu.

Następnie przywołał art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 497), dalej jako: "u.s.u.s." i podał, że w sprawie nie zachodzą przesłanki wskazujące na całkowitą nieściągalność należności z tytułu składek wnioskodawcy z art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. W ramach przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., podkreślił, że nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Zaznaczył, że postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Dyrektora Oddziału ZUS, które nadal jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, w którym nie został stwierdzony brak majątku, a ponadto nie wystąpiło kryterium zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej.

W odniesieniu do zaleceń sądu Zakład wyjaśnił, że koszty egzekucyjne naliczane są zgodnie z art. 64-66 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2023 r. poz. 2505), dalej jako: "u.p.e.a.". W stosunku do tytułów wystawionych przed 20 lutym 2021 r. zastosowanie miały ówczesne przepisy ww. ustawy. Koszty egzekucyjne obejmowały opłatę manipulacyjną oraz opłatę za dokonane czynności egzekucyjne. Opłata manipulacyjna wynosiła 1% kwoty egzekwowanych należności pieniężnych oraz odsetek z tytułu niezapłacenia należności w terminie objętych tytułem wykonawczym, nie mniej jednak niż 1 zł 40 gr. Natomiast opłata za dokonane czynności egzekucyjne, w przypadku zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego wynosiła 5% kwoty egzekwowanych należności pieniężnych oraz odsetek z tytułu niezapłacenia należności w terminie.

Koszty egzekucyjne to opłata manipulacyjna w wysokości 100,00 zł, opłata egzekucyjna w wysokości 5% w przypadku wpłaty własnej i 10% w przypadku wpłaty egzekucyjnej naliczona od wysokości należności głównej oraz odsetek, a także wydatek egzekucyjny będący faktycznie poniesionym przez organ kosztem. Koszty egzekucyjne to składowa kwot z opłaty manipulacyjnej, opłaty egzekucyjnej, opłaty za czynności egzekucyjne i wydatków egzekucyjnych.

Zakład wskazał, że przypuszczalnie według aktualnego stanu zadłużenia nieobjętego egzekucją, można wystawić pięćdziesiąt cztery tytuły wykonawcze, obejmujące zaległości za okres 10/2016 r. - 06/2017 r., 09/2017 r. - 11/2018 r., 01/2019 r. - 01/2020 r. Łączna kwota wizualizacji kosztów wynosi 5.771,98 zł.

Organ odwoławczy podniósł, że wnioskodawca aktualnie nie posiada nieruchomości, ruchomości, nowych rachunków bankowych, co do których nie były skierowane zajęcia oraz nie podjął zatrudnienia. Zatem nie ma możliwości zastosowania nowego środka egzekucyjnego.

Organ podał też, że na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych od 13 maja 2015 r. do 26 lutego 2020 r. (wymienionych na str. 8 decyzji) prowadzona jest egzekucja. W ramach podjętych czynności Dyrektor Oddziału ZUS dokonał:

- zajęcia wierzytelności z rachunków bankowych w [...] Banu S.A., w Banku [...] S.A., w [...] Bank S.A., w [...] Bank S.A., w [...] S.A., w [...] Bank S.A.,

- zajęcia wierzytelności z tytułu umów cywilno-prawnych w V. S.A.,

- zajęcia wierzytelności z tytułu nadpłaty/zwrotu podatku w Urzędzie Skarbowym w O.

ZUS wskazał, że podczas prowadzonej egzekucji nie odnotowano wpływu wpłat egzekucyjnych z zastosowanych środków egzekucyjnych. Wnioskodawca dokonywał wpłat własnych, które częściowo pokryły należności w egzekucji. Dnia 20 lipca 2020 r. została zawarta umowa o rozłożenie na raty należności z tytułu składek. Układ został zerwany, wszczęto ponownie postępowanie egzekucyjne 30 czerwca 2023 r., stosując środek egzekucyjny w postaci zajęcia rachunku bankowego w banku [...] S.A., z którego nie wpłynęły wpłaty egzekucyjne. Strona wniosła zarzuty w sprawie prowadzonej egzekucji. Postępowanie egzekucyjne zawieszono 2 sierpnia 2023 r. na podstawie art. 35 §1 u.p.e.a. do momentu wydania ostatecznego postanowienia w przedmiocie zgłoszonego zarzutu. Aktualnie brak prawomocnego postanowienia w sprawie. Zakład wyjaśnił, że organ egzekucyjny zobowiązany jest do wyegzekwowania należności, w tym zastosowania środków egzekucyjnych najmniej uciążliwych dla zobowiązanego, tak aby doprowadzić do wykonania ustawowego obowiązku. Organ podał, że według informacji z [...] wnioskodawca posiada kilka rachunków bankowych, co do których kierowane były już zajęcia.

ZUS zaznaczył, że wobec aktualnej sytuacji braku nowych środków egzekucyjnych do zastosowania prowadzona egzekucja uznana może zostać jako nieefektywna. Z kolei efektywność prowadzonego postępowania zależna jest od wielu czynników, w tym możliwości dokonania przez bank wpłat egzekucyjnych z zajętych rachunków bankowych, podjęcia przez wnioskodawcę zatrudnienia, gdzie wynagrodzenie osiągać będzie wysokość wyższą niż płaca minimalna. Jeśli wymienione warunki zostałyby spełnione, należności, które aktualnie obejmuje postępowanie egzekucyjne zostałyby spłacone.

Zdaniem Zakładu okoliczność, że obecnie prowadzone postępowanie egzekucyjne jest nieskuteczne, wynika wyłącznie z postawy wnioskodawcy, który decyduje się na prowadzenie nisko dochodowej działalności zamiast podjąć kroki mające na celu uzyskanie większych dochodów. Biorąc pod uwagę wiek strony oraz brak problemów zdrowotnych wykluczających całkowicie z rynku pracy, ZUS upatruje szansę na uzyskiwanie przez nią dochodów w przyszłości i tym samym wyegzekwowanie przedmiotowych należności. Wnioskodawca nadal prowadzi działalność gospodarczą, co stwarza możliwość uzyskania dochodu z tego tytułu.

Posiłkując się orzecznictwem sądów administracyjnych, ZUS ponownie podkreślił, że dotychczas żaden z uprawnionych do tego organów nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Dopóki postępowanie toczy się, nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji. Tym samym do czasu stwierdzenia przez właściwy w sprawie organ egzekucyjny braku majątku, nie można również przeanalizować i wykazać, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W ocenie organu umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na obecnym etapie byłoby działaniem przedwczesnym i sprzecznym z interesem publicznym oraz konstytucyjną zasadą powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych.

Następnie Zakład podniósł, że strona nie wykazała również zaistnienia przypadków umorzenia, pomimo braku całkowitej nieściągalności należności, zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i §3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. nr 141 poz. 1365), dalej jako: "rozporządzenie z 31 lipca 2003 r.".

Organ wskazał w tym zakresie, że skarżący nie poniósł strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (przesłanka z pkt 2 tego przepisu). Nie została też spełniona przesłanka z §3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Wnioskodawca nie wykazał, że dolegliwości, na które choruje, uniemożliwiają mu uzyskiwanie dochodu pozwalającego na opłacenie należności. Omawiając przesłankę z §3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. organ podał, że bardzo ograniczone możliwości płatnicze strony nie wystarczają do umorzenia zaległości.

Zakład ustalił, że wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Jego jedyne źródło utrzymania stanowi prowadzona działalność gospodarczą. Skarżący wykazał, że w 2024 r. uzyskał z tego tytułu: przychód w wysokości 19.770,00 zł/dochód w wysokości 11.057,73 zł (do 5 lipca 2024 r.), co średniomiesięcznie daje: przychód w wysokości 3.295,00 zł/dochód w wysokości około 1.842,95 zł.

Organ wyjaśnił, że kwotę, która jest niezbędna gospodarstwu domowemu w celu zapewnienia odpowiednich warunków do odtworzenia sił życiowych i utrzymania więzi społecznych wyznacza minimum socjalne, które dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego w I kwartale 2024 r. zostało określone na kwotę 1.773,44 zł. Biorąc pod uwagę wskazane dochody, Zakład uznał, że sytuacja wnioskodawcy nie nosi znamion ubóstwa, ponieważ kształtują się one na poziomie wyższym od minimum socjalnego.

Nadto organ uznał, że nie widzi w sprawie podstaw do umorzenia należności z tytułu składek, bowiem wnioskodawca mając 49 lat ma przed sobą jeszcze kilkanaście lat aktywności zawodowej do uzyskania wieku emerytalnego. Brak jest również podstaw, by twierdzić, że posiadane przez niego problemy zdrowotne wykluczają go całkowicie z rynku pracy, co potwierdza przedłożone orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności w którym uznano, że wnioskodawca może pracować na otwartym rynku pracy. Osiąganie niewysokiego dochodu nie stanowi wystarczającej przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek. ZUS zauważył, że uwzględniając obecną wysokość minimalnego wynagrodzenie za pracę, które wynosi 3.261,53 zł, podjęcie pracy nawet z minimalnym wynagrodzeniem za pracę umożliwiłoby stronie spłatę zadłużenia w formie układu ratalnego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie strona, domagając się uchylenia w całości decyzji z 24 lipca 2024 r., jak i poprzedzającej ją decyzji z 29 listopada 2023 r. zarzuciła naruszenie art. 7 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572), dalej jako: "k.p.a.", poprzez załatwienie sprawy z pominięciem interesu społecznego i słusznego interesu obywatela. Zarzuciła, że ZUS nie zastosował się do zaleceń Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wyroku z 10 kwietnia 2024 r., sygn. akt I SA/OI 84/24.

W skardze podniesiono, że organ kolejny raz nie poczynił prawidłowych ustaleń w zakresie przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., w szczególności nie dokonał ustaleń co do przewidywanych, możliwych do wyegzekwowania kwot ani wiążących się z tym wydatków egzekucyjnych. Zdaniem skarżącego Zakład kolejny raz nie podjął próby dokonania rzetelnej oceny, czy majątek zobowiązanego nadaje się do egzekucji, jak również, czy postępowanie to nie doprowadzi do ruiny finansowej i życiowej. Strona zwróciła uwagę, że według organu nie można stwierdzić definitywnie bezskuteczności egzekucji, choć jak twierdzi postępowanie egzekucyjne jest nieefektywne. Tymczasem ZUS powinien rozważyć, w jakim stopniu prowadzone postępowanie egzekucyjne będzie skuteczne, z jakich praw majątkowych może być prowadzona egzekucja i jakie są prognozy jej efektywności, czyli środki w jakiej kwocie można uzyskać. Powinien też oszacować wydatki egzekucyjne i zestawić te kwoty ze sobą i wyciągnąć stosowne wnioski. Zdaniem skarżącego uzasadnienie decyzji organu nie spełnia wymogów określonych w art. 107 §3 k.p.a. Bazując na orzeczeniach sądów administracyjnych skarżący podkreślił, że rozstrzygnięcie organu musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 §1 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 §1 i §3 k.p.a., organy podatkowe muszą kierować się regułami zapisanymi w art. 80 k.p.a., tj. ocenić na podstawie całego zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Zdaniem strony wydanie kolejnej decyzji odmownej odbyło się schematycznie i ogólnie. Brak stosownego uzasadnienia stanowiska o nieistnieniu w przypadku skarżącego przesłanki określonej w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. i ograniczenie oceny do arbitralnego stwierdzenia, że nie można stwierdzić, że w toku postępowania egzekucyjnego nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne oznacza, że decyzja w tym zakresie uchyla się spod kontroli sądu.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Sąd administracyjny bada legalność zaskarżonej decyzji, jej zgodność z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), dalej jako: "p.p.s.a.".

W wyniku przeprowadzenia kontroli zaskarżonej decyzji należało orzec, że skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Odnosząc się do istoty sporu – kwestii zasadności stanowiska ZUS zajętego w obu instancjach w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek zauważyć trzeba, że ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje możliwość umorzenia przez ZUS należności z tytułu składek w całości lub w części na zasadach określonych w tej ustawie oraz w rozporządzeniu z 31 lipca 2003 r. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 1 u.s.u.s.). Na podstawie art. 32 ww. aktu prawnego przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio również do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

Zauważyć jednakże należy, że zarówno organ odwoławczy, jak i następnie sąd, orzekając w niniejszej sprawie, są związane oceną prawną wyrażoną w poprzednim wyroku tut. sądu z 10 kwietnia 2024 r., sygn. akt I SA/Ol 84/24. Stosownie bowiem do art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie (co nie miało miejsca w tej sprawie).

Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

Według art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: (1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; (2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (...); (3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; (4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; (4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; (4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; (4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; (5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; (6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Natomiast wobec ustalenia braku przesłanki nieściągalności ZUS przeprowadza postępowanie w oparciu o przepisy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z §3 ust. 1 powołanego już wcześniej rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, w świetle których ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności: (1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; (2) w przypadku poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; (3) w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Na wstępie wymaga podkreślenia, że tut. sąd w przywołanym już wcześniej wyroku wskazał wyraźnie, że Zakład prawidłowo ocenił brak spełnienia przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 1,2,3,4,4a,4b,4c i 5 u.s.u.s oraz przesłanek zawartych w §3 ust. 1 pkt 2 i 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r.

Pozostając zatem w stanie związania oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w orzeczeniu tut. sądu z 10 kwietnia 2024 r., rozpoznając aktualnie sprawę sąd w pierwszej kolejności zweryfikował, czy ZUS przedłożył sądowi stosowną dokumentację, na podstawie której możliwa byłaby weryfikacja tezy organu o przerwaniu biegu terminu przedawnienia dochodzonych należności za okres od stycznia 2015 r. do września 2016 r. Jak zauważył bowiem sąd wynikała ona wyłącznie z zestawienia zawartego na str. 4-9 decyzji I instancyjnej z 29 listopada 2023 r. Sąd zwrócił też uwagę, że organ przekazał akta sprawy (z wydrukami: z zestawieniem rodzaju należności składkowych, czy też informacją o stanie należności z tytułu składek od 1 stycznia 1999 r. z ogólnymi danymi o stanie zaległości), które zawierają informacje wyłącznie w odniesieniu do należności od października 2016 r. Podniósł jednocześnie, że ZUS powinien również przedstawić sądowi źródłowe akta egzekucyjne, np. w formie ich odpisów. Z weryfikacji tej wynika, że Zakład nie wykonał zaleceń sądu w tym zakresie. Akta sprawy bowiem nadal nie zawierają stosownej dokumentacji, która potwierdziłaby jego tezę, że doszło do skutecznego przerwania biegu terminu przedawnienia dochodzonych należności za okres od stycznia 2015 r. do września 2016 r. Nie zostały też dołączone do akt sprawy źródłowe akta egzekucyjne, których brak sąd stwierdził na poprzednim etapie postępowania. W aktach bowiem znajdują się jedynie: informacja o stanie należności z tytułu składek od 1 stycznia 1999 r., która była również dołączona na poprzednim etapie postępowania (k. 37-38 akt odwoławczych oraz k. 81-84 akt I instancji), podpisana elektronicznie (jednakże bez weryfikacji prawidłowości złożonego podpisu pod tym dokumentem) informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym i jego zawieszeniu (k. 23 akt I instancji) oraz bliżej nieokreślony i niepodpisany przez nikogo dokument odnoszący się do czynności powodujących zawieszenie biegu terminu przedawnienia, który nie obejmuje jednakże okresu od stycznia 2015 r. do września 2016 r. i co istotne informację w nim zawarte są również nieweryfikowalne w oparciu o akta sprawy. Tym samym zaskarżonej aktualnie decyzji można nadal skutecznie postawić zarzutu jej oparcia na dowodach, których nie włączono do akt sprawy. Opisana sytuacja jest niedopuszczalna, z uwagi na obowiązek organu wynikający z art. 54 §2 p.p.s.a., który stanowi, że organ przekazuje sądowi skargę wraz z kompletnymi i uporządkowanymi aktami administracyjnymi. Trzeba bowiem pamiętać, że sąd nie ma prawa orzekać nie dysponując zebranymi i powoływanymi przez organy dokumentami, a w konsekwencji nie zapoznawszy się z nimi rozstrzygać o losach kogokolwiek, w szczególności płatnika składek. Tym samy w ocenie sądu doszło ponownie do naruszenia art. 54 §2 p.p.s.a.

Zwrócić należy też uwagę, że pomimo szeregu zastrzeżeń tut. sądu na poprzednim etapie w zakresie przedawnienia organ w zaskarżonym rozstrzygnięciu wskazał jedynie ogólnikowo, że: "Niezbędnym warunkiem wydania przez ZUS prawidłowej decyzji w sprawie umorzenia (odmowy umorzenia) jest jednoznaczne stwierdzenie, że należności objęte wnioskiem są zgodnie z przepisami prawa wymagalne i nie uległy przedawnieniu. W decyzji z 29 listopada 2023 r. (...) organ pierwszej instancji prawidłowo stwierdził, że należności figurujące na Pana koncie nie uległy przedawnieniu i są nadal wymagalne.". Wskazać też należy, że skoro kwestia przedawnienia płatności składek mieści się w granicach sprawy o ich umorzenie, to ZUS zgodnie z art. 77 §1 k.p.a. powinien w sposób wyczerpujący zebrać oraz rozpatrzyć cały materiał dowodowy w tym zakresie i stosownie do treści art. 107 §3 k.p.a. ustalenia poczynione na podstawie tak zgromadzonego materiału zawrzeć w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Tym samym również i te przepisy zostały przez Zakład naruszone.

Trzeba też pamiętać, że przeprowadzenie przez sąd I instancji kontroli legalności zaskarżonego aktu administracyjnego czy też działania organu, które doprowadzi do przedstawienia stanu sprawy w sposób oderwany od materiału dowodowego zawartego w jej aktach i ustaleń dokonanych w zaskarżonym akcie administracyjnym, narusza również obowiązek określony w art. 133 §1 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z 23 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1294/21, wyrok WSA w Olsztynie z 7 lipca 2022 r., sygn. akt I SA/Ol 319/22).

W ocenie sądu nadal pozostają też aktualne, niektóre wskazania tut. sądu poczynione na poprzednim etapie postępowania sądowego dotyczące wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Organ nie wyjaśnił bowiem jednoznacznie dlaczego uznał, że nie zachodzi ta przesłanka pomimo, że w zaskarżonym rozstrzygnięciu wyraźnie stwierdził (zaprzeczając de facto tej tezie), że: (-) "Aktualnie nie posiada Pan nieruchomości, ruchomości, nowych rachunków bankowych co do których nie były skierowane zajęcia oraz nie podjął Pan zatrudnienia. Zatem nie ma możliwości zastosowania nowego środka egzekucyjnego."; (-) "Podczas prowadzonej egzekucji, nie odnotowano wpływu wpłat egzekucyjnych z zastosowanych środków egzekucyjnych."; czy też (-) "Wobec aktualnej sytuacji braku nowych środków egzekucyjnych do zastosowania prowadzona egzekucja uznana może zostać jako nieefektywna."; (-) "Wprawdzie obecnie prowadzone postępowanie egzekucyjne jest nieskuteczne.". Nadal zatem Zakład nie wskazał w decyzji ani nie wykazał w aktach sprawy, jakie konkretnie okoliczności doprowadziły organ do takiego wniosku. Nie jest też znany (jak wskazała tut. sąd na poprzednim etapie postępowania) zakres i efekt podjętych czynności egzekucyjnych, w tym majątek strony, do którego kierowano egzekucję i dalszy jej przebieg od kwietnia 2015 r. Nie wskazano też od kiedy i z jakich powodów egzekucję zawieszono. Zakład nie wyjaśnił także, w jaki sposób doszedł do przekonania, że egzekucja będzie skuteczna i uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne w sytuacji, gdy dotychczas nie przyniosła rezultatu i obecnie, jak podał ZUS jest zawieszona (choć informacja ta jest nadal nieweryfikowalna w oparciu o przedłożone akta sprawy).

W tej sytuacji przy braku wykazania wyegzekwowania jakiejkolwiek kwoty organ nie wyjaśnił jednoznacznie dlaczego uznał, że nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Z powołanego ponadto stwierdzenia ZUS, że "Dopóki postępowanie toczy się nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji" (s. 10 zaskarżonej decyzji) nie sposób stwierdzić, na jakiej podstawie organ stwierdził, że nie wystąpiła ww. przesłanka. Zauważalny jest również w tym kontekście brak konsekwencji ZUS, który raz twierdzi, że strona nie posiada żadnych ruchomości ani nieruchomości, z drugiej zaś strony podnosi, że: "(...) żaden z uprawnionych do tego organów nie stwierdził braku majątku z którego można prowadzić egzekucję.". Na tle opisanego przez siebie stanu faktycznego organ w sposób nieuprawniony ocenił też znaczenie przyszłych możliwości wnioskodawcy. W ten sposób ZUS niejako wymusza prowadzenie egzekucji bez względu na okoliczności i możliwości majątkowe zobowiązanego, które w przyszłości zawsze mogą ulec polepszeniu. A należy pamiętać, że w sprawie o umorzenie zaległości składkowych organ ma jednak obowiązek ocenić wpływ aktualnej sytuacji majątkowej i dochodowej, zdrowotnej, rodzinnej wnioskodawcy na sposób załatwienia sprawy, a nie rozstrzygać wniosek w oparciu o przypuszczenie, że ta sytuacja ulegnie kiedyś zmianie i w przyszłości nastąpi spłata zaległości składkowych. Nie jest też jasne, w oparciu o co organ obarcza winą stronę za nieskuteczność egzekucji, skoro w skardze podnosi ona, że aby znaleźć zatrudnienie, zgodnie z posiadanym wykształceniem i doświadczeniem zawodowym systematycznie prowadzi rozmowy oraz wysyła CV do różnych firm w Polsce (a brak odpowiedzi nie zniechęca do kontynuowania tych działań). Organ nie wyjaśnił również, w kontekście wystąpienia przedmiotowej przesłanki, czy majątek skarżącego w ogóle nadaje się do egzekucji na co zwrócił też uwagę sąd na etapie poprzedniego postępowania), skoro jak sam twierdzi strona takiego majątku (zarówno ruchomego, jak nieruchomego) nie posiada, a skarżący nie ma nowych rachunków bankowych, co do których nie były już skierowane zajęcia oraz nie podjął zatrudnienia, jak również czy postępowanie to nie doprowadzi strony do pogorszenia i tak trudnej sytuacji finansowej (czego ZUS nie neguje). Zgodzić się należy również z tut. sądem, który na poprzednim etapie postępowania stwierdził, że Zakład unika wyrażenia jasnego stanowiska co do złej sytuacji materialnej wnioskodawcy i jej wpływie na wykonanie obowiązków składkowych, a organ formułując powody odmowy pozytywnego załatwienia sprawy posłużył się w zasadzie wyłącznie ogólnymi stwierdzeniami a jedynie argumentacja organu o minimum socjalnym jawi się jako merytorycznie uzasadniająca odmowę umorzenia należności. Jest przy tym kwestią dyskusyjną jak owe minimum odnosić do sytuacji strony, która uznaje ją za szczególną, wskazując w skardze, że od progu ubóstwa dzieli ją (według jej wyliczeń) niecałe 70,00 zł. Wobec powyższego, słusznie podnosi skarżący, że uzasadnienie decyzji w tym zakresie nie spełnia wymogów określonych w art. 107 par. 3 k.p.a. Zgodzić się należy również z podsumowującą skargę tezą strony, że ZUS nie zastosował się do zaleceń tut. sądu zawartych w wyroku 10 kwietnia 2024 r.

Zakład nie wypełnił również dyspozycji tut. sądu odnośnie ustalenia istnienia przesłanki z §3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Nie określił bowiem relacji pomiędzy wielkościami dochodów i wydatków osoby zobowiązanej i ich zestawienie z wielkością zaległości. A jak zauważył sąd w wyroku z 10 kwietnia 2024 r. wystarczającą przesłanką dla ewentualnego umorzenia zaległości (przy braku przesłanki nieściągalności) jest ustalenie (stosownie do brzmienia przepisu §3 in principio tego rozporządzenia) czy zobowiązany wykazał, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną i życiową nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to dla niego zbyt ciężkie skutki. ZUS w ogóle też nie bierze pod uwagę niewielkiej skali obrotów jaką wykazał skarżący w działalności gospodarczej za lata 2020-2023. Nie można więc uznać, że rozważył on całościowo sytuację wnioskodawcy prowadzącego samodzielne gospodarstwo domowe. Pozostają więc aktualne zalecenia sądu odnośnie przedmiotowej przesłanki wskazane w rozstrzygnięciu z 10 kwietnia 2024 r.

Wydając ponownie decyzję organ skompletuje akta sprawy uzupełniając je o akta egzekucyjne w sposób wyżej przedstawiony oraz dokona dokładnej, pełnej i wszechstronnej oceny stanu faktycznego. Dokona również w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy (jeśli uzna, że nie ma potrzeby jego uzupełniania) jednoznacznego rozstrzygnięcia (szczegółowo to przedstawiając i wyjaśniając w treści uzasadnienia), czy w przedmiotowej sprawie zachodzi (czy też nie) przesłanka całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. (uwzględniając przy tym wszelkie okoliczności związane z wnioskodawcą: określenie jego dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami, stanu jego majątku, wysokości zadłużenia, a także sytuacji rodzinnej i zdrowotnej osoby zobowiązanej, jak również zalecenia sądu zawarte w wyroku z 10 kwietnia 2024 r., z których część została wykonana, gdzie wskazano, że organ winien wyjaśnić w jakim stopniu ewentualnie prowadzone postępowanie egzekucyjne będzie skuteczne, czy i z jakich praw majątkowych może być prowadzona egzekucja i jakie są prognozy jej efektywności, czy też w jakiej potencjalnej kwocie możliwe jest uzyskanie środków oraz na podstawie tych danych winien oszacować możliwość uzyskania kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Następnie zestawić kwoty możliwe do wyegzekwowania i kwoty wydatków egzekucyjnych, i na tej podstawie wyciągnąć stosowne wnioski). Takich symulacji w sprawie nadal nie przeprowadzono. Jednocześnie uwzględni, że umorzenie należności z tytułu składek nie jest przywilejem samym w sobie, lecz stanowi pomoc udzieloną płatnikowi przez państwo po to, by poprzez egzekwowanie składek nie doprowadzić do skutków niepożądanych z punktu widzenia tak społecznego, jak i indywidualnego. Natomiast uznaniowy charakter decyzji ZUS może prowadzić do odmowy uwzględnienia wniosku, gdy żądaniu strony organ przeciwstawi i uzasadni zaistnienie ważnego interesu publicznego (społecznego), przemawiającego za odmową uwzględnienia wniosku strony. Obowiązkiem organu będzie również rozstrzygnięcie i szczegółowe tego uzasadnienie, czy w przedmiotowej sprawie zaistniała, czy też nie przesłanka z §3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r., uwzględniając w szczególności konieczność określenia relacji pomiędzy wielkościami dochodów i wydatków osoby zobowiązanej i ich zestawienie z wielkością zaległości.

Należy bowiem pamiętać, że jeśli organ dokonuje negatywnego dla strony rozstrzygnięcia (jak w tej sprawie), to uczestnik postępowania musi być przekonany, że bierze udział w rzetelnie prowadzonym procesie, i że jeżeli zapadło negatywne dla niego rozstrzygnięcie, to przyczyną tego są istotne powody (por. wyroki NSA: z 16 lutego 1994 r., sygn. akt III ARN 2/94 oraz z 12 lutego 1997 r., sygn. akt III RN 94/96). Tymczasem w tej sprawie zarówno strona, jak i sąd takiego przekonania nie mają. Trzeba też pamiętać, że zasada praworządności (art. 7 k.p.a.) powiązana z art. 8 k.p.a., tj. zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa - nakazuje szczególnie starannie uzasadniać te decyzje, w których obywatelowi odmawia się zadośćuczynienia jego żądaniom (dotyczy to także odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek), bowiem obywatel ma być przekonany, a nie pokonany o prawidłowości podjętego rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z 6 maja 2015 r., sygn. akt II GSK 824/14, wyrok WSA we Wrocławiu z 27 lutego 2020 r., sygn. akt III SA/Wr 474/19).

Wobec powyższego na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Sąd nie rozstrzygał o kosztach postępowania, z uwagi na treść art. 239 §1 pkt 1 lit. e) p.p.s.a.

Orzeczenia, których sygnatury przywołano w uzasadnieniu dostępne są na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl.