Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 983/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-07-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne: Zabytki
Skarżony organ: Wójt Gminy
Treść wyniku: Stwierdzono bezskuteczność czynności
Powołane przepisy: article: art. 22 ust. 4 i 5
journal: Dz.U. 2022 poz 840
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami  (t.j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska Asesor WSA Wojciech Wycichowski (spr.) Protokolant Specjalista Agnieszka Pazdykiewicz po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2024 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi P. D., J. D. i T. D. na czynność Wójta Gminy Puck z dnia 23 maja 2016 r., nr 83/2016 w przedmiocie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków w Gminie Puck 1. stwierdza bezskuteczność zaskarżonej czynności w części dotyczącej ujęcia w Gminnej Ewidencji Zabytków w Gminie Puck dworu i spichlerza przy ulicy Puckiej 8 w Łebczu (pkt 93 i 94 załącznika nr 1 do zarządzenia nr 83/2016 Wójta Gminy Puck z dnia 23 maja 2016 r. w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków w Gminie Puck), 2. zasądza od Wójta Gminy Puck solidarnie na rzecz skarżących P. D., J. D. i T. D. kwotę 814 (osiemset czternaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:

J. D., P. D. i T. D. (dalej: "Skarżący") wnieśli skargę na zarządzenie nr 83/16 Wójta Gminy Puck z dnia 23 maja 2016 r.

w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków w Gminie Puck (dalej: "Zarządzenie 83/16") w części co do włączenia do Gminnej Ewidencji Zabytków (dalej: "GEZ") w Gminie Puck dworu i spichlerza przy ul. P. [...] w Ł. (pkt [...] i [...] Załącznika nr 1 do Zarządzenia 83/16) zarzucając:

1. wydanie aktu na podstawie przepisu prawa uznanego za niezgodny z Konstytucją RP, tj. na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków

i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2022 r., poz. 840 ze zm.) - dalej: "u.o.z.", który wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego (dalej: "TK") z 11 maja 2023 r. w sprawie P 12/18 został uznany za niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP

w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w GEZ, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia;

2. naruszenie prawa materialnego, które stanowiło podstawę wydania aktu, tj. art. 22

ust. 5 u.o.z. poprzez ujęcie w GEZ zabytku nieruchomego bez porozumienia

z wojewódzkim konserwatorem zabytków;

3. naruszenie prawa materialnego, które stanowiło podstawę wydania aktu, tj. art. 3 pkt 1 u.o.z. poprzez ujęcie w GEZ nieruchomości pozbawionej cech, o których mowa

w ustawowej definicji zabytku.

Na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej: "P.p.s.a.", wniesiono o przeprowadzenie dowodów uzupełniających z dokumentów w postaci:

1) wniosku o udostępnienie informacji publicznej z 25 listopada 2022 r. kierowanego do Wójta Gminy Puck (dalej: "Wójt", "Organ"), 2) wniosku o udostępnienie informacji publicznej z 25 listopada 2022 r. kierowanego do Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (dalej: "PWKZ"), 3) informacji Urzędu Gminy Puck z 21 grudnia 2022 r. i 12 stycznia 2023 r., 4) informacji PWKZ z 19 grudnia 2022 r., 5) wniosków

o uzupełnienie informacji publicznej z 27 stycznia 2023 r. i 21 marca 2023 r. - celem wykazania braku pisemnego porozumienia pomiędzy Wójtem a PWKZ co do włączenia do GEZ dworu i spichlerza przy ul. P. [...] w Ł.

Na podstawie art. 147 P.p.s.a. wniesiono o stwierdzenie nieważności Zarządzenia 83/16 w części co do włączenia do GEZ w Gminie P. dworu i spichlerza przy

ul. P. [..] w Ł. (pkt [...] i [...] Załącznika nr 1 do Zarządzenia 83/16) oraz zasądzenie od Organu na rzecz Skarżących całości kosztów niniejszego postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Skarżący wskazali, że 8 sierpnia 2023 r. wystąpili do Wójta z wezwaniem do usunięcia naruszenia prawa w trybie art. 101 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r.

o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2023 r., poz. 40 ze zm.) w zw. z art. 52 § 4 i art. 53 § 2 P.p.s.a., w brzmieniu obowiązującym przed 1 czerwca 2017 r., które to wezwanie pozostało bez odpowiedzi Organu na dzień składania skargi.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że interes prawny uzasadniający jej wniesienie przez Skarżących polega na ograniczeniu ich prawa własności poprzez włączenie obiektów do GEZ, skutkujące obarczeniem ich obowiązkami spoczywającymi na właścicielach zabytków m.in. zgodnie z u.o.z., Prawem budowlanym i innymi przepisami. Wpis do GEZ stał się podstawą ustalenia ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego gminy, z czym Skarżący się nie zgadzają.

Wyjaśniono, że dwór i spichlerz przy ul. P.[...] w Ł. zostały włączone do GEZ na podstawie Zarządzenia 83/2016. Budynki są posadowione na nieruchomości stanowiącej własność Skarżących. Budynki wskazano odpowiednio pod numerami [...] i [...] Załącznika nr 1 do Zarządzenia 83/16. Podkreślono, że budynki nie figurują

w Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków.

Strona skarżąca wskazała, że włączenia budynków do GEZ dokonano na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z., który wyrokiem TK z 11 maja 2023 r. w sprawie P 12/18 został uznany za niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zakresie,

w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w GEZ, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia.

Skarżący podkreślili, że nie mieli możliwości wypowiedzenia się co do rzekomego zabytkowego charakteru budynków, ich cech i aktualnych funkcji, o włączeniu budynków do GEZ dowiedzieli się zaś wiele lat później.

W ocenie Skarżących wpis ww. budynków został dokonany w sposób arbitralny

i naruszający ich prawo własności bez adekwatnego uzasadnienia, przy czym nie tylko tryb włączenia budynków do GEZ był niezgodny z prawem, był on także aksjologicznie nieuzasadniony z uwagi na cechy samych budynków. Podkreślono, że tryb włączenia budynków do GEZ na zasadzie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. nie pozwolił Skarżącym jako właścicielom budynków na ochronę ich praw przed arbitralną aktywnością organu wykonawczego gminy, weryfikacji, czy istnieją ku temu merytoryczne przesłanki oraz czy

w sprawie zawarto porozumienie z PWKZ, o którym mowa w ww. artykule.

Zdaniem strony skarżącej w sprawie nie doszło do zawarcia w żadnej formie porozumienia pomiędzy Wójtem a PWKZ, o którym mowa w art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. Brak udokumentowanego porozumienia z PWKZ uzasadniającego włączenie nieruchomości skarżących do GEZ świadczy tym samym o arbitralności wpisu i pominięciu PWKZ

w podejmowaniu merytorycznej decyzji co do oceny wartości historycznej, naukowej lub artystycznej obiektów.

Odwołując się do treści art. 3 pkt 1 u.o.z., w którym zdefiniowano zabytek, Skarżący zarzucili, że przy włączeniu obiektów do GEZ nie dokonano oceny ich wartości zabytkowej. Skarżący podnieśli, że nie wiedzą, na jakiej zasadzie można uznać, że stanowiące ich własność nieruchomości są świadectwem minionej epoki lub zdarzenia, z czego wynika indywidualna wartość obiektów przemawiająca za ich zachowaniem w interesie społecznym, w końcu w czym przejawia się indywidualna historyczna, artystyczna lub naukowa wartość rzeczonych obiektów, która miałaby uzasadniać ograniczenie ich prawa własności. W ocenie Skarżących nie zachowała się jakakolwiek autentyczna wartość budynków włączonych do GEZ. Tak dworek, jak i spichlerz uległy dewastacji w okresie, gdy założenie dworsko-parkowe funkcjonowało jako państwowe gospodarstwo rolne. Odzwierciedla to opis stanu budynków w archiwalnej dokumentacji. Do dnia dzisiejszego nie zachowały się one w swojej oryginalnej bryle wskutek zmian wprowadzonych w XX w.

Końcowo wskazano, że wartość zabytkowa kompleksu i poszczególnych budynków była poddawana w latach 70. i 80., nie znaleziono wówczas przesłanek objęcia ochroną konserwatorską przedmiotowych budynków. Zdecydowano się wówczas na ochronę wyłącznie parku dworskiego z dziedzictwem botanicznym i zachowanym układem ścieżek. Od tego czasu znikoma część zachowanej autentyczności budynków i ich zabytkowe właściwości uległy istotnej degradacji jeszcze przed włączenie obiektów do GEZ. W ocenie Skarżących degradacja ta wywołała utratę wartości zabytkowych obiektów, powodującą brak merytorycznych podstaw do objęcia budynków ochroną konserwatorską.

W odpowiedzi na skargę Wójt wniósł o jej oddalenie.

W uzasadnieniu wyjaśniono, że wykonując obowiązek sporządzenia "Programu Opieki nad Zabytkami w Gminie Puck", wymaganego na podstawie art. 87 ust. 1 u.o.z., Wójt został zobligowany, zgodnie z art. 21 tej ustawy, do uprzedniego zaktualizowania

i przyjęcia GEZ, stanowiącej materiał wyjściowy i warunek zaopiniowania Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami, przez właściwe służby ochrony zabytków, tj. PWKZ, zgodnie z art. 87 ust. 3 u.o.z. Sporządzenie GEZ nastąpiło zatem na podstawie

ww. przepisu w oparciu o dostępne materiały konserwatorskie, bez podpisywania odrębnego dokumentu - porozumienia z PWKZ.

Organ wskazał, że sporządzając GEZ autorzy opierali się na informacjach udostępnianych przez PWKZ, konsultując z nim zawartość opracowania, przede wszystkim w zakresie kompletności listy ujętych zabytków, warunkującej uzyskanie pozytywnej opinii dla opracowywanego projektu. Z materiałów tych i uzgodnień wynikało, że na terenie nieruchomości położonej w Ł. przy ul. P. [...] znajduje się założenie parkowo-dworskie, podlegające ochronie (tzw. biała karta), występują też dwa obiekty, które posiadają karty adresowe zabytków nieruchomych i które odpowiadają nadmienianym przez Skarżących obiektom spichlerza i dworu. Zdaniem Wójta fakt ten oznacza włączenie ww. obiektów do ewidencji budynków objętych ochroną przez konserwatora zabytków. Tym samym jest też bezpośrednią przyczyną zamieszczenia ich w GEZ, wymaganego zgodnie z art. 22 ust. 5 pkt 2 u.o.z., egzekwowanego przy jej opiniowaniu.

Organ podał, że sporządzona GEZ została przyjęta zaskarżonym Zarządzeniem 83/16 i uzgodniona przez PWKZ poprzez zaopiniowanie wraz z Gminnym Programem Opieki nad Zabytkami (pismem z 24 czerwca 2016 r.).

Końcowo Wójt zauważył, że zaskarżone Zarządzenie 83/16 zostało wydane przed terminem wyroku TK z 11 maja 2023 r., w którym podniesiono niezgodność trybu ujmowania w GEZ obiektów nieruchomych z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Nie można zatem uznać, że sporządzając GEZ naruszono ustalenia

ww. przepisu, którego dotyczył późniejszy wyrok.

W piśmie procesowym z 11 lipca 2024 r. Skarżący wnieśli o przeprowadzenie uzupełniającego dowodu z dokumentu w postaci odpisu zwykłego z księgi wieczystej

nr [...] w celu uzupełniającego wykazania interesu prawnego Skarżących jako właścicieli nieruchomości, na której posadowione są obiekty wpisane do GEZ.

W piśmie tym podtrzymano twierdzenia i żądania wskazane w skardze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje:

Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia

25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności

z prawem.

Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) stanowi,

że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem aktów lub czynności podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572), postępowań określonych

w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa

(Dz. U. z 2023 r. poz. 2383 i 2760), postępowań, o których mowa w dziale V w rozdziale 1 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz. U. z 2023 r. poz. 615, z późn. zm.), oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw.

Uwzględniając skargę na akt lub czynność, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a., Sąd uchyla ten akt albo stwierdza bezskuteczność czynności. Przepis art. 145 § 1

pkt 1 stosuje się odpowiednio. W sprawach skarg na akt lub czynność, o których mowa

w art. 3 § 2 pkt 4, sąd może w wyroku uznać uprawnienie lub obowiązek wynikające

z przepisów prawa (art. 146 P.p.s.a.).

Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego (czynności), nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.

Z uwagi na przedmiot zaskarżenia i rozbieżności związane z określeniem działań organów administracji publicznej związanych z ujęciem nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków, o której mowa w art. 22 ust. 4 i 5 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2022 r., poz. 840 ze zm.), Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą skargę podziela pogląd wyrażony w szeregu orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: "NSA"), że ujęcie zabytków w GEZ stanowi czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa (art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a.). Jak wskazano m.in. w wyroku NSA z 18 października 2023 r. sygn. akt II OSK 2326/18 (wszystkie powołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia są dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl) ujęcie nieruchomości w GEZ nie jest aktem organu samorządowego w rozumieniu art. 3

§ 2 pkt 6 P.p.s.a., lecz czynnością z zakresu administracji publicznej dotyczącą obowiązków wynikających z przepisów prawa w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a. Ujęcie nieruchomości w GEZ rozstrzyga o podporządkowaniu indywidualnej nieruchomości pod obowiązki określone w u.o.z., jednak sama treść obowiązku jest określona w przepisach prawa powszechnie obowiązującego. Ponadto czynność ta ma charakter publicznoprawny i będąc skierowana do indywidualnego podmiotu dotyczy jego obowiązków wynikających

z przepisów prawa (zob. również wyroki: z 19 grudnia 2023 r. sygn. akt II OSK 1771/22

i z 21 listopada 2023 r. sygn. akt II OSK 1573/22 oraz postanowienie z 18 maja 2021 r. sygn. akt II OZ 218/21).

Przesądzenie, z jakim rodzajem zaskarżonego aktu bądź zaskarżonej czynności mamy do czynienia w sprawie rzutuje m.in. na kwestię terminu do wniesienia skargi.

Zgodnie bowiem z art. 53 § 2 P.p.s.a jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, skargę na akty lub czynności,

o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4, wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności. Sąd, po wniesieniu skargi, może uznać, że uchybienie tego terminu nastąpiło bez winy skarżącego i rozpoznać skargę.

Z treści załączonych do skargi pism wynika, że Skarżący co najmniej w listopadzie 2022 r. wiedzieli, iż dwór i spichlerz przy ul. P. [..] w Ł. ujęte są w GEZ Gminy Puck. Skarga do tutejszego Sądu na Zarządzenie 83/16 została natomiast złożona w dniu 5 października 2023 r. Niemniej, mając na uwadze formę, w jakiej doszło do potwierdzenia ujęcia ww. obiektów w GEZ, tj. w drodze zarządzenia Wójta i związane z tym wątpliwości oraz rozbieżności co do prawnego charakteru tej czynności, Sąd uznał, że uchybienie wynikającego z art. 53 § 2 zdanie pierwsze P.p.s.a. terminu do wniesienia skargi miało miejsce bez winy Skarżących. Skarżący mogli mieć bowiem uzasadnienie przekonanie,

że w przypadku zaskarżenia Zarządzenia 83/16 wraz załącznikiem w części dotyczącej włączenia dworu i spichlerza przy ul. P.[...] w Ł. do GEZ zastosowanie znajdzie art. 53 § 2a P.p.s.a., zgodnie z którym w przypadku innych aktów (w tym aktów, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 6 P.p.s.a.), jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia

w sprawie będącej przedmiotem skargi i nie stanowi inaczej, skargę można wnieść

w każdym czasie.

W judykaturze wskazuje się, że wniesienie skargi na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a. z uchybieniem terminu, nie powoduje bezwzględnego obowiązku jej odrzucenia, bowiem ustawodawca w art. 53 § 2 zdanie drugie P.p.s.a. przyznał sądowi kompetencję do rozpoznania skargi, jeżeli uchybienie terminu do jej wniesienia nastąpiło bez winy skarżącego (zob. postanowienia NSA: z 8 czerwca 2022 r. sygn. akt II OZ 335/22 i z 18 maja 2021 r. sygn. akt II OZ 218/21).

Z treści art. 45 ust. 1 Konstytucji RP jednoznacznie wynika wola ustawodawcy, aby prawem do sądu objąć możliwie najszerszy zakres spraw, zaś z zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) wynika dyrektywa interpretacyjna zakazująca stosowania zawężającej wykładni prawa do sądu. W sferze interpretacji prawa dyrektywalna rola prawa do sądu łączy się z techniką wykładni przyjaznej Konstytucji (prokonstytucyjnej), która stanowi zabieg, w toku którego, w oparciu o wyniki wykładni dokonanej różnymi, dopuszczalnymi i akceptowanymi metodami, dochodzi do ustalenia treści normy prawnej zrekonstruowanej na podstawie przepisów o randze podkonstytucyjnej, które w możliwie najpełniejszy sposób pozwala na realizację postanowień Konstytucji RP. Techniki wykładni w zgodzie z Konstytucją należy stosować zwłaszcza wtedy, gdy brzmienie przepisu nie jest jednoznaczne lub zachodzi możliwość jego interpretacji w różny sposób, a z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawie niniejszej (zob. postanowienie NSA z 18 czerwca 2024 r. sygn. akt II OZ 287/24).

Przechodząc na grunt przepisów prawa materialnego należy wskazać, że zgodnie

z art. 22 ust. 4 i 5 u.o.z. wójt (burmistrz, prezydent miasta) prowadzi gminną ewidencję zabytków w formie zbioru kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu gminy,

w której powinny być ujęte:

1) zabytki nieruchome wpisane do rejestru;

2) inne zabytki nieruchome znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków;

3) inne zabytki nieruchome wyznaczone przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta)

w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków.

Z kolei art. 3 pkt 1 u.o.z. stanowi, że zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością

i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży

w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową.

Dana rzecz lub nieruchomość stanowi zatem zabytek, jeżeli jej wartości historyczne, naukowe lub artystyczne są wyższe niż przeciętne. Niewątpliwie stwierdzenie, że dany obiekt ma charakter zabytku wymaga poczynienia ustaleń w tym zakresie. Jakkolwiek przepisy u.o.z. nie przewidują, aby ujęcie zabytku w GEZ stanowiło rozstrzygnięcie podejmowane przez organ gminy w formie decyzji administracyjnej, niemniej ujęcie danego obiektu w GEZ nie może nastąpić bez zbadania przesłanek uzasadniających przypisanie temu obiektowi wartości zabytkowych. Umieszczając zabytek w GEZ organ gminy stwierdza, że obiekt ten charakteryzuje się cechami, które uzasadniają objęcie go szczególną formą ochrony nieruchomości ze względu na posiadaną przez niego wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Tego rodzaju czynność kwalifikująca stwarza wymóg określenia przez organ podstaw sformułowania oceny o wartości zabytkowej obiektu, której poprawność stanowi przedmiot kontroli sądu administracyjnego (zob. wyrok WSA w Poznaniu z 29 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Po 751/23).

Jak wynika z akt sprawy dwór i spichlerz przy ul. P. w Ł. zostały ujęte

w GEZ na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.

W wyroku z 11 maja 2023 r. sygn. akt P 12/18 (OTK-A 2023/46) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP.

W uzasadnieniu ww. wyroku TK stwierdził m.in., że osłabienie ochrony własności, przez wyłączenie udziału właściciela w postępowaniu skutkującym wpisem nieruchomości do GEZ, nie służy realizacji żadnych konstytucyjnie określonych wartości. Sytuacja,

w której właściciel dowiadując się, że należąca do niego nieruchomość ma zostać wpisana do GEZ, nie ma możliwości zajęcia stanowiska w postępowaniu administracyjnym oraz zakwestionowania działań podejmowanych przez organ gminy w porozumieniu

z konserwatorem uznana została za niezgodną z fundamentami demokratycznego państwa prawnego, do których należy możliwość obrony oraz ochrony swoich dóbr.

W ocenie TK postępowanie w przedmiocie wpisu do GEZ powinno zostać oparte na możliwie jak najpełniejszych i najbardziej precyzyjnych kryteriach, wykluczających arbitralne działanie organu.

Choć ww. wyrok ma charakter zakresowy, w konsekwencji czego uznany za niekonstytucyjny przepis w określonym w tym orzeczeniu zakresie nie został w dosłownym sensie derogowany z systemu prawnego, to w niniejszej sprawie konieczne jest dokonanie wykładni art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. z uwzględnieniem tego orzeczenia TK. Wyrok zakresowy powoduje, że z systemu prawnego usuwane jest niekonstytucyjne rozumienie przepisu. Wyrok TK z 11 maja 2023 r. w sprawie P 12/18 usunął zatem z obrotu prawnego niekonstytucyjne rozumienie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z., co oznacza, że sąd musi tę okoliczność brać pod uwagę i zastosować ww. wyrok jako formę stosowania Konstytucji.

Powyższe skutkuje stwierdzeniem, że dokonując zaskarżonej czynności Organ zastosował wadliwą (niekonstytucyjną) procedurę, która uniemożliwiła czynny udział Skarżących. W wyniku zastosowanej procedury, sprzecznej z Konstytucją RP, Skarżący jako właściciele ww. obiektów nie mogli zakwestionować przyjętych przez Organ ustaleń, formułować wniosków dowodowych, czy w inny sposób bronić się przed ograniczeniem ich prawa własności (zob. wyroki NSA: z 27 listopada 2023 r. sygn. akt II OSK 1573/22,

z 18 października 2023 r. sygn. akt II OSK 2326/18 i z 13 września 2023 r. sygn. akt II OSK 2748/18).

Skoro powołany wyrok TK usunął z systemu prawnego niekonstytucyjne rozumienie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w GEZ, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, to zarówno sądy, jak i organy administracji publicznej powinny dokonywać prokonstytucyjnej wykładni powyższego przepisu.

Mając na względzie wskazany wyżej wyrok TK w ocenie Sądu nie jest dopuszczalne stosowanie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. bez zapewnienia właścicielom obiektów umieszczanych w GEZ gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia. Należy zapewnić takiemu właścicielowi choćby minimalne uprawnienia

w procesie umieszczania obiektu w ewidencji. W przeciwnym wypadku właściciel nie ma możliwości wypowiedzenia się co do tej kwestii, a nawet może być zupełnie zaskoczony faktem takiego wpisania jego własności do tego typu ewidencji. Umieszczenie zaś obiektu w ewidencji zabytków niesie za sobą szereg konsekwencji i obowiązków prawnych po stronie właściciela, a także ograniczeń co do dysponowania przez niego nieruchomością

o takim statusie. Nie może być zatem tak, że właściciel nie jest nawet poinformowany

o takim zamiarze (zob. wyrok WSA w Olsztynie z 29 lutego 2024 r. sygn. akt II SA/Ol 885/23).

W okolicznościach rozpoznanej sprawy Skarżący jako właściciele dworu i spichlerza przy ul. P. [...] w Ł. nie zostali powiadomieni o zamiarze umieszczenia tych obiektów w GEZ, nie mieli możliwości zajęcia stanowiska w tej kwestii, jak też zakwestionowania działań podejmowanych przez Organ w porozumieniu z PWKZ.

Wskazany powyżej wyrok TK, który stwierdził niezgodność art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. z art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w GEZ, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, zobowiązuje Sąd do stwierdzenia bezskuteczności czynności polegającej na umieszczeniu należących do Skarżących nieruchomości w GEZ, przy czym na tym etapie postępowania Sąd nie przesądza o trafności ujęcia dworu

i spichlerza przy ul. P. [...] w Ł. w GEZ.

Mając na uwadze powyższe rozważania Wójt może zdecydować o ujęciu, bądź nie ujęciu wskazanych obiektów w omawianej ewidencji. Jednak obowiązkiem Organu jest zapewnienie Skarżącym gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem ewentualnego wpisu do ewidencji. Rzetelna, udokumentowana i wiarygodna ocena charakteru przedmiotowej zabudowy powinna zostać dokonana przez Organ w postępowaniu poprzedzającym umieszczenie danego obiektu nieruchomego w GEZ z poszanowaniem uprawnień właściciela, z uwzględnieniem przedstawianej przez niego dokumentacji podważającej kwalifikację dokonaną przez Organ oraz z poszanowaniem zasady praworządności i państwa prawa.

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 146 P.p.s.a., stwierdził bezskuteczność zaskarżonej czynności w części dotyczącej ujęcia w GEZ stanowiących własność Skarżących dworu i spichlerza przy ul. P.[...] w Ł. (pkt [...] i [...] załącznika nr 1 do Zarządzenia 83/16).

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 P.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r.,

poz. 1964), zasądzając od Organu solidarnie na rzecz Skarżących kwotę 814 zł, na którą składa się uiszczony wpis sądowy od skargi (300 zł), wynagrodzenie pełnomocnika (480 zł) i opłata skarbowa od pełnomocnictw (34 zł).[pic]