Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 511/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2023-12-15 00:00:00+01:00 ()
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono wyrok WSA w Białymstoku
Powołane przepisy: article: art. 39, art. 41 pkt 1, art. 8 ust. 3 i ust. 4 pkt 7
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
article: art. 179a
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Grzegorz Dudar, Sędziowie asesor sądowy WSA Anna Bartłomiejczuk, sędzia WSA Elżbieta Lemańska (spr.), Protokolant st. sekretarz sądowy Renata Kryńska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 15 grudnia 2023 r. skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 19 września 2023 r. o sygn. II SA/Bk 511/23 w sprawie ze skargi M. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 24 maja 2023 r. nr 406.553/E-10/22/2023 w przedmiocie zasiłku celowego 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. oddala skargę.


UZASADNIENIE

I. Zaskarżoną decyzją z 24 maja 2023 r. nr 406.553/E-10/22/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy T. z 12 kwietnia 2023 r. znak: GOPS.5012.11.2023.PG odmawiającą udzielenia M. L. pomocy społecznej w formie zasiłku celowego.

Decyzje wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

II. 1. M. L. (dalej: wnioskodawca, skarżący) 6 lutego 2023r. wywiódł do Wojewody Podlaskiego "Skargę na działanie MOPS w Mońkach". Przy piśmie z 20 lutego 2023 r. Wojewoda przekazał "Skargę" do rozpoznania Dyrektorowi MOPS w Mońkach, który następnie zgodnie z postanowieniem SKO nr 406.281-282/AH/XIV/23 z 6 marca 2023 r. przekazał dokumentację rodziny skarżącego do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T.

2. W dniu 30 marca 2023 r. pracownik socjalny GOPS w T. przeprowadził z wnioskodawcą wywiad środowiskowy. W jego trakcie sprecyzowano żądanie jako wniosek o przyznanie zasiłku celowego na pokrycie zadłużenia z tytułu nieopłaconych rachunków i na bieżące wydatki. Ustalono też, że wnioskodawca mieszka i prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z synem. Cierpi na liczne dolegliwości takie jak nadciśnienie tętnicze, zwyrodnienie stawów, stan po złamaniu kręgu odcinka lędźwiowego kręgosłupa. W związku z urazem kręgosłupa nie pracuje i nie posiada żadnego źródła dochodu. Na podstawie decyzji Starosty Monieckiego nr ZE.6120.1.32.2023.EK z 20 stycznia 2023 r. utracił status osoby bezrobotnej z dniem 9 stycznia 2023 r.

W przedłożonym oświadczeniu majątkowym z 30 marca 2023 r. wnioskodawca wskazał, że utrzymuje się z odpowiednika polskiego "500+" i oczekuje na ubezpieczenie zdrowotne w celu podjęcia dalszego leczenia.

Pracownicy GOPS ustalili także, że wnioskodawca ma przyznane "niemieckie zasiłki rodzinne" tzw. Kindergeld na syna na okres od czerwca 2021 r. do sierpnia 2025 r. wypłacane bezpośrednio na jego rachunek bankowy. W styczniu 2023 r. otrzymał z tego tytułu 219 euro. W styczniu 2023 r. matka syna strony uiściła także na jego konto alimenty w kwocie 50 euro.

Do akt sprawy włączono wyliczenie dochodu strony za styczeń 2023 r., z którego wynika, że dochód ten wyniósł 1255,16 zł, co daje na osobę 627,58 zł. W dokumencie z 12 kwietnia 2023 r. zatytułowanym "Ustalenie dochodu rodziny" obliczono wartość dochodów uzyskiwanych przez rodzinę wnioskodawcy posługując się kursem walut obcych NPB dotyczącym waluty euro z 12 kwietnia 2023 r.

3. Decyzją z 12 kwietnia 2023 r. znak GOPS 5012.11.2023.PG Wójt Gminy T. odmówił udzielenia pomocy w formie zasiłku celowego. Zdaniem organu, rodzina wnioskodawcy w styczniu 2023 r. osiągnęła dochód wyższy od kwoty kryterium dochodowego ustalonego zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 2268 z późn. zm.), dalej: u.p.s., tj. od kwoty 1 200 zł, w związku z czym prawo do pomocy w formie zasiłku celowego nie przysługuje. W ocenie organu nie zaszła również przesłanka zastosowania art. 41 pkt 1 u.p.s. Wnioskodawca nie wykazał, że jego sytuacja życiowa wypełnia znamiona "przypadku szczególnie uzasadnionego". Mimo twierdzeń o stanie zdrowia uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia, nie przedstawił on dokumentacji medycznej potwierdzającej tę sytuację zdrowotną (np. karty leczenia szpitalnego, zaświadczenia lekarskiego, kosztów poniesionych w związku z leczeniem etc.).

4. Odwołanie wniósł M. L. Wskazał, że niemieckie świadczenie Kindergeld oraz polskie świadczenie wychowawcze tzw. "500+" są świadczeniami tożsamymi. Świadczy o tym wskazanie przez Wojewodę Podlaskiego w piśmie z 21 marca 2023 r. nr PS-IX.9471.356.2023.JJ, iż nie ma możliwości pobierania świadczeń rodzinnych w pełnej wysokości za ten sam okres, na to samo dziecko z dwóch krajów. Stwierdził, że uprzednie zobowiązanie go do zwrotu zasiłku rodzinnego i świadczenia wychowawczego jako nienależnie pobranych wskazuje na tożsamość świadczeń polskich z niemieckim Kindergeld, w związku z tym podobnie jak polskie świadczenie wychowawcze niemiecki Kindergeld nie powinien być brany pod uwagę przy obliczaniu dochodu rodziny.

5. Zaskarżoną decyzją z 24 maja 2023 r. SKO utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Zdaniem Kolegium, według art. 8 ust. 3 u.p.s. przychodem w rozumieniu ustawy jest każdy rodzaj dochodu, każda suma uzyskana przez beneficjenta, bez względu na źródło uzyskania. Odliczeniu od dochodu podlegają jedynie te przychody, które zostały enumeratywnie wyliczone w art. 8 ust. 4 u.p.s. Nieuzasadniony jest więc argument strony o konieczności zaprzestania wliczania świadczenia Kindergeld do dochodu rodziny. W zakresie odstąpienia przez organ pierwszej instancji od zastosowania wyjątku przewidzianego w art. 41 pkt 1 u.p.s. SKO poparło argumentację przedstawioną w decyzji pierwszej instancji. Jak wskazało, wnioskodawca w żaden sposób nie udowodnił, że brak źródła dochodu wynika z jego sytuacji zdrowotnej.

6. Skargę do sądu administracyjnego wywiódł M. L. Wniósł o uchylenie decyzji SKO w całości ze względu na naruszenie przepisów prawa. Skarżący przedstawił sytuację rodzinną i majątkową w jakiej się znalazł, w tym wskazał, że wskutek udzielania informacji o nim i jego rodzinie osobom trzecim, sąd niemiecki w Krefeld próbował odebrać mu syna. Nie zgodził się z kwalifikacją wypłacanej synowi przez jego matkę kwoty 50 euro jako alimentów. Zarzucił MOPS działanie będące zaprzeczeniem celów, do realizacji których powołano tę jednostkę. Wskazał, że gdy mieszkał wraz z synem w piwnicy domu jednorodzinnego, chcąc poprawić warunki bytowe systematycznie w miarę możliwości wykańczał pomieszczenia na parterze - urzędnicy MOPS mieli nawiązać kontakt ze współwłaścicielami nieruchomości i na ich wniosek zabronili dalszych prac remontowych. Wyjaśnił również, że uległ wypadkowi, którego skutkiem było złamanie kręgosłupa w odcinku lędźwiowym. Mimo wnioskowania w MOPS o pomoc, nigdy nie została mu udzielona. Funkcjonował wyłącznie dzięki pomocy rodziny i osób życzliwych. Z powodu braku środków finansowych nie jest w stanie poddać się rehabilitacji, a uznanie przez GOPS, że jego dochód przekracza kryterium dochodowe sprawia, iż nie otrzymał pomocy w postaci ubezpieczenia społecznego ze środków państwowych. Skarżący zakwestionował również działania pracowników MOPS w zakresie informowania Urzędu Skarbowego o majątku, którego nie posiada.

7. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie.

III. 1. Wyrokiem z 19 września 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Wójta Gminy T. z 12 kwietnia 2023 r. Zdaniem sądu organy obydwu instancji nie zrealizowały należycie zasady przekonywania i zasady prawdy obiektywnej (art. 11 i 7 k.p.a.), a nadto błędnie wyliczyły dochód skarżącego. Uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

2. Spór w sprawie dotyczył głównie tego, czy otrzymywane przez skarżącego świadczenie niemieckie Kindergeld powinno się odliczać od dochodu na podstawie art. 8 ust. 4 pkt 7 u.p.s.

Sąd zaprezentował stanowisko, zgodnie z którym organy nie wskazały czym w istocie niemieckie świadczenie Kindergeld jest i dlaczego nie można odliczyć go od dochodu na zasadzie wynikającej z przepisu art. 8 ust. 4 pkt 7 u.p.s., tj. jako świadczenia podobnego do polskiego świadczenia wychowawczego nazywanego potocznie "500+". Uznał, że wyjaśnienie tej kwestii ma kluczowe znaczenie dla ustalenia dochodu skarżącego i jego prawa do świadczeń z pomocy społecznej. Sąd zwrócił uwagę na treść dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, w tym: oświadczenia skarżącego z 30 marca 2023 r., zgodnie z którym utrzymuje się on z "odpowiednika 500+" czyli Kindergeld; wydanych w sprawie decyzji, w których organy posługują się określeniem "niemieckie zasiłki rodzinne" (pierwsza instancja) oraz "zasiłek rodzinny z Niemiec" (druga instancja), co mogłoby sugerować ich tożsamość z polskimi zasiłkami rodzinnymi, jednak jak stwierdził sąd "nie jest to do końca jasne, bowiem brak jest wypowiedzi organów czy chodzi im stricte o zasiłek rodzinny na podobieństwo zasiłku rodzinnego polskiego, czy raczej o szerzej rozumianą kategorię wspólnotowych "świadczeń rodzinnych". Zaakcentował sąd, że w znajdujących się w aktach sprawy dokumentach wskazuje się jedynie, iż "polskie zasiłki rodzinne i świadczenie wychowawcze stanowią element tzw. koszyka świadczeń klasycznych w rozumieniu systemu zabezpieczenia społecznego opartego o rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. Urz. UE, nr L 166 z 30.04.2004 r. ze zm., dalej: rozporządzenie PE i Rady) – vide pismo Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 13 marca 2020 r., pismo z Podlaskiego Urzędu Wojewódzkiego w Białymstoku z 21 marca 2023 r. nr PS-IX.9471.356.2023.JJ, decyzje Wojewody Podlaskiego z 4 sierpnia 2022 r. nr PS-IX.9471.969.2021.AS.ZR5-NP oraz nr PS-IX.9471.696.2021.AS.ŚW3-NP – ale organy obydwu instancji do powyższego się nie odniosły. Zdaniem sądu, wątpliwości pogłębiła jeszcze wypowiedź Wojewody Podlaskiego zawarta w pismach z 14 kwietnia 2023 r. i z 20 czerwca 2023 r., który wskazał skarżącemu, że "świadczenie wychowawcze jest świadczeniem porównywanym do niemieckiego zasiłku rodzinnego Kindergeld" (k. 5 i 27). Z wyżej wskazanych powodów sąd uznał, że "brak jakiejkolwiek wypowiedzi wykładniczej odnośnie charakteru Kindergeld w decyzjach wydanych w sprawie niniejszej wyklucza możliwość uznania, że organy wyjaśniły sprawę w sposób dostateczny do rozstrzygnięcia oraz że została zrealizowana zasada przekonywania". Brak wyjaśnienia dotyczy tego, czy organy w ogóle rozważyły podobieństwo Kindergeld do polskiego świadczenia nazywanego potocznie "500+", czy też nazywając je "niemieckim zasiłkiem rodzinnym" jednoznacznie wykluczyły odliczanie go od dochodu (z uwagi na to, że zasiłki rodzinne nie podlegają odliczeniu od dochodu na zasadzie art. 8 ust. 4 u.p.s.). W związku z tym sąd skonkludował, że nie jest jasne czy nazwanie w zaskarżonych decyzjach Kindergeld zasiłkiem rodzinnym było wynikiem ustalenia jego tożsamości z polskimi zasiłkami rodzinnymi oraz czy wiązało się w związku z tym z wykluczeniem podobieństwa do polskiego świadczenia wychowawczego. O ile bowiem, jak wywiódł, świadczenie wychowawcze nie wlicza się do dochodu ustalanego na potrzeby orzeczenia o prawie do świadczenia z pomocy społecznej (art. 8 ust. 4 pkt 7 u.p.s.), o tyle już zasiłki rodzinne i dodatki do zasiłków rodzinnych podlegają wliczeniu jako niewymienione w art. 8 ust. 4 u.p.s. Kwalifikację Kindergeld i wyjaśnienie jego charakteru sąd uznał zatem za niezbędne w sprawie niniejszej, a brak w tym zakresie ocenił jako istotne naruszenie zasady przekonywania. Sąd powołał się na wyrok WSA w Gdańsku z 18 października 2018 r. w sprawie III SA/Gd 278/18 oraz regulacje unijne zawierające definicję "świadczeń rodzinnych" (art. 1 lit. "z" rozporządzenia PE i Rady), a także rozważył zakaz kumulacji świadczeń na gruncie prawodawstwa i orzecznictwa unijnego (TSUE w wyroku z 8 maja 2014 r., sygn. C-347/12, nr w lex: 1455340; punkt 1 preambuły i art. 10 rozporządzenia PE i Rady). Doszedł do wniosku, że "organy ustalając dochód rodziny skarżącego obowiązane były w pierwszej kolejności rozważyć czy Kindergeld jest świadczeniem tego samego rodzaju co świadczenie wychowawcze, czy też jest odpowiednikiem zasiłku rodzinnego" (orzeczenia.nsa.gov.pl). Jest to istota rozstrzygnięcia w sprawie niniejszej z uwagi na treść art. 8 ust. 4 u.p.s., w szczególności punktu 7 tego przepisu, do której organy się nie odniosły z istotnym, uniemożliwiającym weryfikację decyzji naruszeniem art. 107 § 3 i art. 11 k.p.a. i wspomnianego art. 8 ust. 4 u.p.s. Bez wypowiedzi w tym zakresie nie można uznać, że sprawa została dostatecznie wyjaśniona do rozstrzygnięcia.

3. Sąd zakwestionował również sposób przeliczenia ustalonego przez organy dochodu ze stycznia 2023 r. (219 euro Kindergeld, 50 euro alimentów). Posługując się kursem euro/pln NBP z 12 kwietnia 2023r. (z dnia wydania decyzji w pierwszej instancji) wyliczyły bowiem łączny dochód rodziny skarżącego w styczniu 2023 r. w kwocie 1 255,16 zł, co stanowi przekroczenie progu dochodu rodziny o 55,16 zł. Daje to kwotę dochodu na osobę w rodzinie 627,58 zł, co z kolei stanowi przekroczenie progu dochodu przewidzianego na jedną osobę pozostającą w rodzinie o 27,58 zł. Tymczasem, jak wskazał sąd, organy powinny były wyliczyć dochód na zasadzie art. 8 ust. 3 u.p.s., tj. z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku o zasiłek celowy a więc według średniego kursu polskiego złotego w NBP ze stycznia 2023 r.

Podsumowująco sąd wskazał, że niewątpliwie katalog zawarty w art. 8 ust. 4 u.p.s. ma charakter zamknięty, tak więc w sferze świadczeń obowiązujących na gruncie prawa polskiego nie ma wątpliwości, które świadczenia podlegają pominięciu na etapie ustalania dochodu na mocy art. 8 u.p.s. Zważając jednak na skomplikowane realia prawne dotyczące prawa UE, w które wpisuje się sytuacja skarżącego, organy administracji publicznej winny co najmniej wyjaśnić powody wydania decyzji odmownej, mając na uwadze że ustawodawca wymaga od nich uzasadnienia prawnego zawierającego nie tylko wskazanie podstawy prawnej ale i jej wyjaśnienie (art. 107 § 3 k.p.a.). Dopiero wszechstronne wyjaśnienie w tym zakresie (charakter Kindergeld) umożliwi weryfikację legalności zaskarżonej decyzji.

4. Sąd stwierdził również uchybienie procesowe (tj. uchybienie normie wynikającej z art. 8 k.p.a.) polegające na niewyjaśnieniu odmiennego potraktowania sytuacji zdrowotnej skarżącego związanej z urazem kręgosłupa – w sprawie niniejszej o zasiłek celowy (zakwestionowanie przez organy jakoby sytuacja skarżącego odpowiadała "szczególnie uzasadnionemu przypadkowi" uzasadniającemu przyznanie, na zasadzie uznaniowości, zasiłku celowego na podstawie art. 41 pkt 1 u.p.s., tj. w wypadku przekroczenia kryterium dochodowego) oraz w postępowaniu o zasiłek okresowy (z akt sprawy II SA/Bk 597/23 wynika bowiem, że zasiłek okresowy przyznano uznając sytuację skarżącego jako przypadek "szczególnie uzasadniony"). Zdaniem sądu odmienność podejścia do obydwu tych spraw nie znalazła odzwierciedlenia w uzasadnieniach wydanych decyzji, co w świetle art. 8 k.p.a. budzi zastrzeżenia z punktu widzenia legalności.

5. Reasumując główne powody uchylenia zaskarżonych decyzji sąd stwierdził, że nie może zweryfikować ich legalności i dokonać subsumcji stanu faktycznego w sytuacji, gdy ten stan faktyczny (w sprawie niniejszej - charakter świadczenia niemieckiego Kindergeld) nie został wyjaśniony przez organy. Sąd administracyjny nie zastępuje organów w ustalaniu stanu faktycznego sprawy, ale kontroluje zastosowanie przepisów prawa w konkretnym, ustalonym przez organy stanie faktycznym. Dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.), dalej: p.p.s.a., sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

IV. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku. Zaskarżyło wyrok w całości. Zarzuciło stosownie do treści art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.:

1) naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.;

a) art. 8 ust. 4 u.p.s. przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że istotnym w sprawie jest wskazanie "(...) czy niemieckie świadczenie Kindergeld jest świadczeniem tego samego rodzaju co świadczenie wychowawcze lub inne wymienione w art. 8 ust. 4 u.p.s. czy też jest tożsame (bądź co najmniej wykazuje podobieństwo) do polskich świadczeń rodzinnych" oraz że "Wyjaśnienie to ma kluczowe znaczenie dla ustalenia dochodu skarżącego i jego prawa do świadczeń z pomocy społecznej";

b) art. 8 ust. 13 u.p.s. przez jego niezastosowanie i w konsekwencji uznanie, że dochód uzyskany w walucie obcej podlega przeliczeniu według kursu obowiązującego w dniu wypłacenia dochodu a nie według kursu waluty z dnia wydania decyzji.

2) naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., gdyż w okolicznościach sprawy organy administracji dokonały właściwej subsumcji przepisów relewantnych z punktu widzenia załatwienia przedmiotowej sprawy, wyjaśniając uprzednio w sposób dokładny wszystkie istotne okoliczności faktyczne sprawy, a następnie wnikliwie rozpatrując zebrany materiał dowodowy i dokonując jego prawidłowej oceny, a tym samym nie naruszyły przepisów z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., co oznacza, że zarzucając organom ich naruszenie sąd błędnie zastosował art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.

Organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku do ponownego rozpatrzenia.

W ocenie Kolegium przyjęta przez sąd interpretacja art. 8 ust. 3 i ust. 4 u.p.s. jest błędna. Skoro przedmiotem sprawy jest przyznanie pomocy społecznej w formie zasiłku celowego na spłatę zadłużenia tytułem nieopłaconych rachunków oraz bieżące wydatki, a zasiłek celowy zgodnie z art. 39 u.p.s. przysługuje co do zasady po spełnieniu kryterium dochodowego określonego w art. 8 ust. 1 pkt 3 u.p.s., to bardzo istotną kwestią jest prawidłowe ustalenie dochodu osoby lub rodziny ubiegającej się o tego rodzaju świadczenie. Osiąganie dochodu na odpowiednio niskim poziomie spowoduje ustalenie prawa do takiego świadczenia w oparciu o art. 39 u.p.s., zaś w przypadku osób lub rodzin o dochodach przekraczających kryterium dochodowe ustalenie prawa do zasiłku celowego winno być rozpatrzone na podstawie art. 41 pkt 1 u.p.s., który umożliwia przyznanie takiej pomocy finansowej jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Dalej Kolegium przytoczyło in extenso treść art. 8 ust. 3 i ust. 4 pkt 1 – 20 u.p.s. i wywiodło, że na potrzeby ustalania dochodu przy stosowaniu ustawy o pomocy społecznej ustala się i wlicza (odpowiednio pomniejszony) przychód z każdego źródła, chyba że został w sposób wyraźny - poprzez zamieszczenie go w katalogu art. 8 ust. 4 u.p.s. - wyłączony. Niemieckie świadczenie Kindergeld nie jest żadnym z wymienionych w tym przepisie przychodów. W żadnym punkcie tego wyliczenia nie podano, aby wyłączeniu z dochodu podlegały także otrzymywane za granicą dochody "tożsame", "o podobnym charakterze" czy "będące odpowiednikiem" dochodu wymienionego w każdym z punktów, wypłacanego na podstawie ustawy polskiej. Dotyczy to także punktu 7, w myśl którego do dochodu ustalonego zgodnie z ust. 3 nie wlicza się świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2022 r. poz. 1577 i 2140).

Kolegium podzieliło stanowisko wyrażone w skarżonym wyroku co do zamkniętego charakteru katalogu wyłączeń zawartych w art. 8 ust. 4 u.p.s., jednak inaczej zapatruje się na skutki takiego uregulowania. Zauważyło, że przepis ten określa w sposób wyczerpujący wyjątki od zasady ustalania dochodu zamieszczonej w art. 8 ust. 3, co oznacza, że katalog wyjątków nie podlega wykładni rozszerzającej. Tym samym wszystkie przychody - poza wymienionymi w tym przepisie - wlicza się do dochodu (wskazało orzeczenia sądów administracyjnych). Niemieckie świadczenie Kindergeld jako niewymienione w katalogu zawartym w art. 8 ust. 4 u.p.s. - wlicza się więc do dochodu. W konsekwencji wskazało, że wyrażone w skarżonym wyroku stanowisko nakazujące wyjaśnianie charakteru niemieckiego świadczenia Kindergeld i badania jego podobieństwa do polskich świadczeń: wychowawczego i rodzinnego, przy podanym wyżej rozumieniu art. 8 ust. 4 u.p.s., jest niezasadne, bowiem wynik takiego postępowania nie wpłynie na wyłączenie tego świadczenia z dochodu strony.

Kolegium nie zgodziło się także z zarzutem sądu dotyczącym nieprawidłowego ustalenia kwoty dochodu strony wypłaconego w euro, przez jego przeliczenie według kursu obowiązującego w dacie wydania decyzji organu pierwszej instancji – wskazało na regulację at. 8 ust. 13 u.p.s.

Konkludując organ wskazał, że wysokość dochodu rodziny strony została ustalona prawidłowo i przekracza ustawowe kryterium z art. 8 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Wniosek strony słusznie został zakwalifikowany jako podlagający rozpatrzeniu na zasadach art. 41 pkt 1 u.p.s. Zdaniem Kolegium, "prawidłowa była również ocena niespełnienia kryterium do przyznania zasiłku celowego na zasadach art. 39 u.p.s.". W tej sytuacji zarzuty i żądania skargi kasacyjnej są – zdaniem organu - uzasadnione.

V. Podczas rozprawy autokontrolnej pełnomocnik skarżącego podtrzymał stanowisko skarżącego oraz wniósł o "oddalenie skargi kasacyjnej".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku,

po ponownym rozpoznaniu sprawy, zważył co następuje.

VI. Skarga kasacyjna jest oczywiście usprawiedliwiona.

Zgodnie z art. 179a p.p.s.a. jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę. Od wydanego orzeczenia przysługuje skarga kasacyjna. Istotą autokontroli jest sprawdzenie przez skład orzekający wydanego przez siebie orzeczenia (naprawienie popełnionych przy wyrokowaniu błędów i wydanie orzeczenia prawidłowego).

Przepis art. 179a p.p.s.a. umożliwia więc wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu dokonanie autokontroli zaskarżonego wyroku lub postanowienia, od którego przysługuje skarga kasacyjna. Przy czym z woli ustawodawcy, uchylenie zaskarżonego orzeczenia i ponowne rozpoznanie sprawy może nastąpić wówczas, gdy sąd ten uzna, że podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione lub w razie stwierdzenia przesłanek nieważności. Podstawy skargi są oczywiście usprawiedliwione, w szczególności jeżeli sąd "od razu", "na pierwszy rzut oka" ocenia jako uzasadnione zarzuty i żądania zawarte w skardze kasacyjnej.

Sąd wojewódzki, w wyniku ponownej analizy akt sprawy, stanowiska skarżącego kasacyjnie Kolegium oraz analizy przepisów prawa doszedł do wniosku, że organy nie dopuściły się nieprawidłowości wskazanych przez sąd w wyroku z 19 września 2023 r., a zatem – po uwzględnieniu skargi kasacyjnej w trybie sądowej autokontroli - skarga powinna podlegać oddaleniu.

VII. W celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy.

Sposób ustalania dochodu na potrzeby przyznawania świadczeń z pomocy społecznej, w zasiłku celowego, uregulowany jest szczegółowo w art. 8 ust. 3 u.p.s. Zgodnie z tym przepisem za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Stosownie do treści art. 8 ust. 4 u.p.s. dochody pozyskiwane ze źródeł wymienionych w tym przepisie (w punktach 1-20) nie podlegają wliczeniu do dochodu ustalanego na potrzeby przyznania świadczeń z u.p.s. Z powyższego wynika więc zasada, że na potrzeby stosowania ustawy o pomocy społecznej ustala się i wlicza dochód z każdego źródła, chyba że został z tego wliczania wyłączony.

W katalogu z art. 8 ust. 4 u.p.s. w punkcie 7 wymienione jest świadczenie wychowawcze, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 oraz z 2021 r. poz. 1162 i 1981). W związku z tym do dochodu nie powinno się wliczać tzw. świadczenia "500+". Do dochodu wliczane są natomiast świadczenia rodzinne w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm.) dalej: u.ś.r., ponieważ nie wymieniono ich w przepisie art. 8 ust. 4 u.p.s.

VIII. Odnosząc powyższe do okoliczności sprawy niniejszej wskazać trzeba, że przy obliczaniu dochodu rodziny skarżącego organy uznały, iż w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku (czyli w styczniu 2023 r.) na dochód ten składały się zarówno pieniądze, które wpłynęły na konto skarżącego w ramach niemieckiego świadczenia Kindergeld w kwocie 219 euro (którego to wpływu skarżący nie kwestionuje) jak i środki, które przelała matka dziecka w kwocie 50 euro, nazwane w tytule przelewu "alimentami". Posługując się kursem euro/pln NBP z 12 kwietnia 2023r. (z dnia wydania decyzji w pierwszej instancji) wyliczono łączny dochód rodziny skarżącego w styczniu 2023 r. na kwotę 1 255,16 zł, co stanowi przekroczenie progu dochodu rodziny o 55,16 zł (art. 8 ust. 1 pkt 3 u.p.s.). Daje to kwotę dochodu na osobę w rodzinie 627,58 zł, co z kolei stanowi przekroczenie progu dochodu przewidzianego na jedną osobę w rodzinie o 27,58 zł (art. 8 ust. 1 pkt 2 u.p.s.).

Katalog zawarty w art. 8 ust. 4 u.p.s. ma charakter zamknięty. Oznacza to, że tylko świadczenia wprost w nim wymienione podlegają pominięciu przy ustalaniu dochodu na mocy art. 8 u.p.s. i na potrzeby przyznawania świadczeń z pomocy społecznej. Skoro zaś nie zostało w tym katalogu wymienione wprost świadczenie niemieckie Kindergeld ani też przepis art. 8 ust. 4 u.p.s. nie zawiera odwołania do innych świadczeń podobnych do świadczenia wychowawczego, jak też nie zawiera sformułowania (co trafnie podkreśliło Kolegium w skardze kasacyjnej), iż podlegają odliczeniu od dochodu świadczenia "podobne" do świadczenia wychowawczego, "o podobnym charakterze" czy "będące jego odpowiednikiem", natomiast zawiera wskazanie, że odliczeniu podlega konkretne świadczenie wychowawcze, tj. to o którym mowa w ustawie o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci – poszukiwanie podobieństwa świadczenia wychowawczego i innych świadczeń otrzymywanych przez skarżącego od zagranicznych instytucji, na zasadzie innych rodzajów wykładni niż wykładnia literalna nie znajduje usprawiedliwienia.

Wskazać trzeba, że przepis art. 8 ust. 4 u.p.s. jest jednoznaczny w swej treści i daje jasne rezultaty w bezpośrednim rozumieniu. Po pierwsze, zawiera zamknięty katalog świadczeń, po drugie, nie zawiera odniesień wskazujących na konieczność czy nawet możliwość poszukiwania innych rodzajów świadczeń odliczanych od dochodu, które powinny się w tym katalogu znaleźć. Oznacza to, że wykładnia literalna ww. przepisu daje jednoznaczne wyniki i czyni zbędnym sięganie do innych rodzajów wykładni dla wyjaśnienia znaczenia przepisu czy potwierdzenia jego brzmienia. W sferze świadczeń obowiązujących na gruncie prawa polskiego nie ma wątpliwości, które świadczenia podlegają odliczeniu od dochodu obliczanego na potrzeby u.p.s. a które nie. Innymi słowy "podobieństwo" czy "porównywalność" świadczeń w tym konkretnym przypadku nie może być podstawą do zaliczenia do katalogu świadczeń odliczanych od dochodu. W tym zakresie stanowisko SKO zawarte w skardze kasacyjnej jest oczywiście usprawiedliwione w rozumieniu art. 179a p.p.s.a. i podlega uwzględnieniu.

Dodać trzeba, że wobec niewątpliwego faktu pobierania przez skarżącego niemieckiego świadczenia Kindergeld oraz wysokości tego świadczenia (219 euro) a także wysokości przesyłanych przez matkę dziecka comiesięcznie alimentów, w tym w styczniu 2023 r. w kwocie 50 euro – spór w sprawie między organem a skarżącym jest w zasadzie wyłącznie sporem o prawo, tj. o wykładnię art. 8 ust. 4 pkt 7 u.p.s. W sporze tym sąd stwierdza po ponownej analizie przepisów oraz akt sprawy, że nie ma podstaw do podważenia stanowiska organów i dokonanej przez nie wykładni literalnej tego przepisu. A jeśli tak, to dochód skarżącego w sprawie niniejszej należało wyliczyć zgodnie z art. 8 ust. 3 u.p.s., tj. według sumy miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku, tj. ze stycznia 2023 r. - jako sumę przeliczonych na walutę polską kwot 219 euro (Kindergeld) i 50 euro (alimenty).

IX. W sposób oczywiście usprawiedliwiony Kolegium w tej mierze zarzuciło, że sąd nieprawidłowo wskazał konieczność wyliczenia wysokości ww. kwot według średniego kursu złotego polskiego w NBP z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku (według zasady z art. 8 ust. 3 u.p.s.) a nie z daty wydania decyzji. Zgodnie z art. 8 ust. 13 u.p.s. w przypadku uzyskiwania dochodu w walucie obcej, wysokość tego dochodu ustala się według średniego kursu Narodowego Banku Polskiego z dnia wydania decyzji administracyjnej w sprawie świadczenia z pomocy społecznej. Prawidłowo więc organy wyliczyły ten dochód, według ww. zasady art. 8 ust. 13 u.p.s., na kwotę 1 255,16 zł, co stanowi przekroczenie progu dochodu rodziny o 55,16 zł. Daje to kwotę dochodu na osobę w rodzinie 627,58 zł, co z kolei stanowi przekroczenie progu dochodu przewidzianego na jedną osobę pozostającą w rodzinie o 27,58 zł (art. 8 ust. 1 pkt 2 i 3 u.p.s.).

X. Po ponownym rozważeniu argumentów stron na skutek zarzutów skargi kasacyjnej sąd również zauważa, że należy przyjąć odmienne niż w dotychczasowym, uchylanym wyroku stanowisko odnośnie znaczenia w sprawie regulacji unijnych, w szczególności odnośnie dopuszczalności porównywania świadczeń rodzinnych i zakazu ich pobierania w sposób skumulowany (art. 1 lit. "z" i art. 10 rozporządzenia nr 883/2004). Jak wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 5 sierpnia 2022 r. w sprawie I SA/Wa 2775/21 "akty normatywne prawa unijnego [...] służą rozwiązaniu występujących przypadków kolizji norm i wyeliminowaniu kumulacji świadczeń, a nie pozbawieniu strony uprawnień do świadczeń. [...] Ustawodawca unijny nie przewiduje prawnej możliwości porównania poszczególnych rodzajów świadczeń rodzinnych, lecz jedynie wysokości, czyli kwot, które można uzyskać w ramach świadczeń rodzinnych w poszczególnych państwach". W związku z tym użyte przez Wojewodę Podlaskiego w piśmie z 14 kwietnia 2023 r. nr PS-IX.9471.356.2023.MK (k. 5) sformułowanie o "porównywalności świadczenia wychowawczego do niemieckiego zasiłku rodzinnego Kindergeld" ma znaczenie tylko takie, że jeśli obydwa należą do tzw. klasycznego koszyka świadczeń rodzinnych w rozumieniu art. 1 lit. "z" rozporządzenia nr 883/2004, to dotyczy ich zakaz kumulacji. Przynależność do tego "koszyka świadczeń" nie jest jednak oparta o tożsamość świadczeń (identyczność ich cech) z uwagi na różnorodność ustawodawstw państw członkowskich. Wystarczy natomiast, że są świadczeniami "odpowiadającymi wydatkom rodziny". Porównuje się więc ich wysokość aby zapobiec kumulacji, zaś różnice wyrównuje się dodatkiem dyferencyjnym.

XI. W związku natomiast z przekroczeniem kryterium dochodowego przez skarżącego organy bez naruszenia prawa rozważyły przyznanie świadczenia z pomocy społecznej na zasadzie tzw. uznania administracyjnego czyli przyznanie specjalnego zasiłku celowego na wymienione we wniosku potrzeby. Dlatego uczyniły podstawą swoich rozstrzygnięć również art. 41 pkt 1 u.p.s., zgodnie z którym w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi.

Jak wynika z orzecznictwa, zasiłek taki może być przyznany w szczególnie uzasadnionych przypadkach w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny. Sformułowanie "może być przyznany" oznacza, że decyzja ma charakter uznaniowy, a brak zdefiniowania "szczególnie uzasadnionych przypadków" wskazuje na uprawnienie organu do oceny w okolicznościach danego przypadku przyczyn wystąpienia z wnioskiem o pomoc w kategoriach szczególnej istotności dla wnioskodawcy. Uznaniowy charakter takiej decyzji obejmuje prawo organu do oceny hierarchii zgłaszanych potrzeb, które należy ustalić w odniesieniu do konkretnej osoby, jak i w kontekście ogólnej liczby osób ubiegających się o pomoc oraz zgłaszanych przez nich żądań, a także wysokości środków finansowych przeznaczonych na świadczenia z zakresu pomocy społecznej.

Zdaniem sądu, organy w dopuszczalnych granicach uznania administracyjnego oceniły, że w przypadku skarżącego nie zachodzi "szczególnie uzasadniony przypadek". Wypada podkreślić, że celem pomocy społecznej jest zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych osób i rodzin oraz umożliwianie im bytowania w warunkach odpowiadających godności człowieka. Pomoc społeczna powinna w miarę możliwości doprowadzić do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem. Rodzaj, forma i rozmiar świadczeń z pomocy społecznej powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy, a potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (art. 3 ust. 3 i 4 u.p.s.). Zauważyć także należy, że świadczenia z pomocy społecznej mają jedynie charakter pomocniczy, tzn. są przyznawane w zakresie, w jakim osoby ubiegające się o ich przyznanie same we własnym zakresie nie są w stanie ich zapewnić. A zatem wsparcie przyznawane na gruncie u.p.s., bez względu na jego rodzaj, ma charakter jedynie przejściowy i zakłada wykształcenie odpowiednich postaw u osób z niej korzystających, w celu pokonania życiowych trudności. Omawiana pomoc nie może zatem zabezpieczać wszystkich potrzeb osób ubiegających się o pomoc, jak również być przyznana w oczekiwanej przez te osoby wysokości. Także regulacja zawarta w art. 41 u.p.s. nie może w żadnym razie prowadzić do zaprzeczenia głównemu celowi pomocy społecznej jakim jest ustanowiona w art. 2 ust. 1 u.p.s. zasada pomocniczości.

Jak wynika z akt sprawy powodem odmowy przyznania specjalnego zasiłku celowego w sprawie niniejszej było nieprzedłożenie przez skarżącego dokumentacji medycznej potwierdzającej sytuację zdrowotną, tj. kart leczenia szpitalnego, zaświadczenia lekarskiego i niewykazanie kosztów poniesionych w związku z podjętym leczeniem. Kolegium w skardze kasacyjnej – nie formułując co prawda expressis verbis zarzutu w części wstępnej tej skargi ale dopiero w uzasadnieniu – wskazało, że z uwagi na niespełnienie ustawowego kryterium prawidłowo wniosek został skierowany do rozpoznania na zasadach art. 41 pkt 1 u.p.s.a. Wniosło o oddalenie skargi podtrzymując w całości uzasadnienie odnośnie odmowy przyznania tej formy pomocy. Z tym stanowiskiem organu w skardze kasacyjnej należy również się zgodzić.

W wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym 30 marca 2023 r. wskazano wprost, iż sytuacja zdrowotna skarżącego to "stan po urazie złamania kręgu odcinka lędźwiowego kręgosłupa", z którego to tytułu został skierowany na zabiegi fizjoterapeutyczne. Pracownik socjalny w dokumencie wywiadu wskazał "ksero skierowania dołączone do akt sprawy". Z kserokopii skierowania wynika, że wystawił je lekarz SP ZOZ w Łapach w Poradni chirurgii urazowo-ortopedycznej. Stwierdził on, iż doszło do "złamania kręgu odcinka lędźwiowego kręgosłupa" w związku z czym skierowanie na rehabilitację zawiera wskazanie "Priorytet: CITO". Nadto, jak wskazał pracownik organu w wywiadzie środowiskowym, z uwagi na spowodowaną ww. urazem niezdolność do pracy skarżący utracił 9 stycznia 2023 r. status osoby bezrobotnej.

Sąd z urzędu też ustalił, że skarżący tuż po urazie kręgosłupa występował do MOPS o pomoc społeczną w postaci zasiłku okresowego i pierwotna decyzja odmowna została uchylona przez Kolegium z uwagi na nierozważenie przyznania tej pomocy na zasadzie "szczególnie uzasadnionego przypadku" z art. 41 pkt 2 u.p.s. Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji taką pomoc w maju 2023 r. przyznał za listopad 2022 r. uznając, iż doznany uraz kręgosłupa jest "szczególnie uzasadnionym przypadkiem" w rozumieniu art. 41 pkt 2 u.p.s., tj. na potrzeby przyznania zasiłku okresowego (vide akta sprawy II SA/Bk 597/23 ze skargi na decyzję SKO w Białymstoku z 3 lipca 2023 r. znak 406.775/E-1/22/2023).

Należy odmiennie ocenić sytuację skarżącego po ponownej analizie akt sprawy i wobec podtrzymania stanowiska Kolegium o oddalenie skargi z powodów wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji – także odnośnie odmowy przyznania specjalnego zasiłku celowego na zasadzie art. 41 pkt 1 u.p.s. Sąd podkreśla, że przyznanie specjalnego zasiłku celowego w warunkach art. 41 pkt 1 u.p.s., a więc w przypadku przekroczenia kryterium dochodowego, podobnie jak przyznanie zasiłku okresowego pod warunkiem zwrotu całości lub części (art. 41 pkt 2 u.p.s.) może nastąpić w obydwu sytuacjach wobec zaistnienia "szczególnie uzasadnionego przypadku". Nadal jednak trzeba mieć na uwadze warunki charakterystyczne dla przyznania każdego z tych świadczeń: "w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego" (art. 38 u.p.s. zasiłek okresowy) oraz "w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej" (art. 39 u.p.s. zasiłek celowy).

Sytuacja skarżącego związana z urazem kręgosłupa, przy posiadaniu stałego dochodu w postaci Kindergeld i alimentów, odpowiada bardziej przesłankom przyznania zasiłku okresowego na podstawie ogólnej bądź szczególnej (art. 38 i art. 41 pkt 2 u.p.s.). Nie może również ujść uwadze, że zasiłek celowy został zawnioskowany na "spłatę zadłużenia na niepłacone rachunki oraz bieżące wydatki", których skarżący nie udowodnił. Skarżący nie wykazał aby – wobec braku możliwości rehabilitowania się i leczenia "na NFZ" – poniósł z tego tytułu jakiekolwiek wydatki, na które musiał się np. zadłużyć. Nie wynika z akt sprawy, na czym w chwili orzekania przez organy polegała szczególność jego sytuacji wymagająca zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej. Dodatkowo na uzasadnienie odmowy w tym zakresie Kolegium sformułowało argument, zgodnie z którym skarżący nie wykazał aby "brak źródła dochodu wynikał z sytuacji zdrowotnej".

XII. Reasumując powyższe stwierdzić trzeba, że całokształt zgromadzonego materiału dowodowego oraz stan prawny potwierdzają ustalenia i ocenę prawną organów. Prowadzą do konieczności uznania zarzutów skargi naruszenia przez organy przepisów u.p.s. i innych za bezskuteczne a tym samym uwzględnienia skargi kasacyjnej. Zaskarżona decyzja została oparta na prawidłowo i wszechstronnie ustalonych okolicznościach sprawy, niezasadne pozostają zatem zarzuty skargi, w szczególności ponowne rozpoznanie sprawy nie daje podstaw do podtrzymania w całości stanowiska sądu zaprezentowanego w wyroku z 19 września 2023 r. wydanego w sprawie niniejszej.

Mając powyższe na uwadze, jak wskazano w punkcie 1 wyroku, uchylono własny wyrok (uchylający zaskarżoną decyzję) na zasadzie art. 179a p.p.s.a. Po ponownym rozpoznaniu sprawy sąd skargę oddalił w całości na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w pkt 2 sentencji wyroku. O kosztach postępowania nie orzekano z uwagi na ustawowe zwolnienie skarżącego z obowiązku ponoszenia tych kosztów oraz korzystanie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika na zasadzie prawa pomocy.