Postanowienie NSA, sygn. akt II OZ 476/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-06-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6139 Inne o symbolu podstawowym 613
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 183
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Leszek Leszczyński po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 19 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 755/10 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia [...] września 2010 r., nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia postanawia oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 755/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia [...] września 2010 r., nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia.

W uzasadnieniu wskazano, że Stowarzyszenie [...] w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Charakteryzując swoją sytuację finansową strona wskazała, że od kilku lat bilans roczny zamyka stratą: w 2006 r. była to kwota 1.085,71 zł, w 2007 r. - 10.178,47 zł, w 2008 r. – 6.296,18 zł, w 2009 r. i 2010 r. – 1.557,12 zł. Nie posiada środków finansowych na koncie bankowym, które zablokowano w trakcie egzekucji komorniczej kwoty 20.000 – 30.000 zł. Wnioskodawca wskazał, że nie posiada majątku, ruchomości ani nieruchomości, w tym środków trwałych. Wszystkie środki przeznacza na spłatę zadłużenia oraz na prowadzoną korespondencję. Nie zatrudnia również ani nie wynagradza żadnej osoby, członkowie Stowarzyszenia nie otrzymują świadczeń, wszystkie prace wykonywane są nieodpłatnie w ramach wolontariatu, dlatego nie generują wydatków związanych z ubezpieczeniami społecznymi i zdrowotnymi oraz podatkami. Z powodu braku środków strona nie ponosi opłat eksploatacyjnych - korzysta z pomieszczeń użyczonych bezpłatnie do spotkań i przechowywania dokumentów. Telefon Stowarzyszenia z powodu zaległości na kwotę około 300 zł został odłączony. Przejściowy fakt obecności pewnych sum pieniężnych na koncie wynikał z opóźnienia rozliczenia zobowiązań i zadłużenia. Poniesiona strata to nieopłacone faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte pożyczki od członków Stowarzyszenia. Strona skarżąca nie ma możliwości pokrycia narastającego zadłużenia, gdyż dochody i składki członkowskie są od niego niższe. Z powodu braku środków finansowych nie ma również możliwości wysyłania korespondencji pocztowej w wyznaczonych terminach.

W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego o sprecyzowanie sytuacji majątkowej pełnomocnik Stowarzyszenia oświadczył, że z powodu zablokowania rachunków bankowych, na których nie ma żadnych środków, nie jest w stanie nadesłać wymaganych wyciągów. Zgodnie z przepisami prawa bilans za 2011 r. Stowarzyszenie może przedstawić w marcu 2012 r. W pozostałym zakresie strona skarżąca powtórzyła informacje zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Postanowieniem z dnia 22 marca 2012 r. referendarz sądowy tutejszego sądu odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W ocenie referendarza Stowarzyszenie nie udowodniło braku środków, który uzasadniałby przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Przede wszystkim nie nadesłało wyciągów z kont bankowych, aktualnych informacji o wysokości zadłużenia i efektów egzekucji komorniczych, co uniemożliwia pełną ocenę sytuacji majątkowej. Referendarz wskazał, że posiadanie statusu organizacji pożytku publicznego nie zwalnia strony od zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej. Nadto podano, że w niniejszej sprawie kwestia odmowy przyznania prawa pomocy na wcześniejszym etapie postępowania już była prawomocnie przesądzona w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2011 r. w sprawie sygn. akt II OZ 1260/11. Wskazano wówczas m.in. że przedłożony do sprawy bilans i sprawozdanie finansowe za 2010 r. sporządzone przez pełnomocnika stowarzyszenia, nie mają waloru dokumentów księgowych, a zatem nie mogą stanowić podstawy dokonanych ustaleń faktycznych.

Sprzeciw od powyższego postanowienia złożyło skarżące Stowarzyszenie. Wskazało, że termin sporządzenia sprawozdania finansowego upływa w dniu 31 marca 2012 r. Nie jest jeszcze gotowa jego pełna wersja. Natomiast z już zgromadzonych informacji wynika, że w 2011 r. strona nie uzyskała żadnych środków finansowych, natomiast z powodów niezależnych od niej zwiększyło się jej zadłużenie o około 20.000 zł do kwoty łącznej 50.000 zł. Powtórzono informację o braku możliwości uzyskania wyciągu z rachunku bankowego z powodu odpłatności tej czynności. Wskazano, że z wyciągów elektronicznych wynika brak środków na koncie. Strona stwierdziła, że prowadzenie postępowań sądowych nie jest jej głównym celem statutowym i dlatego powinna uzyskać pomoc ze środków publicznych na uiszczenia wpisu od skargi. Natomiast zapisy statutu uniemożliwiają jej prowadzenie działalności gospodarczej, a brak środków finansowych uniemożliwia wywiązywanie się z obowiązków strony w postępowaniu sądowym. W pozostałym zakresie kilkustronicowy sprzeciw zawiera stanowisko strony w kilkudziesięciu postępowaniach sądowych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmawiając Stowarzyszeniu zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2012 r. prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego wskazał, że zgodnie z art. 260 zd. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony sprzeciw, traci moc, a sąd we własnym zakresie rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy.

Zdaniem Sądu znajdujące się w aktach sprawy oświadczenia nie dają podstaw do przyjęcia, że poniesienie kosztów sądowych i ustanowienie we własnym zakresie profesjonalnego pełnomocnika pozostaje poza zasięgiem możliwości finansowych strony. Przede wszystkim nie wywiązała się ona ze swego obowiązku jakim jest wykazanie w sposób wiarygodny swojej sytuacji majątkowej.

Skarżące Stowarzyszenie stale utrzymuje, że nie posiada żadnych znaczących wpływów, natomiast w sposób istotny rośnie jego zadłużenie. Jak wskazało – nastąpił wzrost zadłużenia w stosunku do 2011 r. o około 20.000 zł do aktualnej kwoty 50.000 zł. Tymczasem nie przedstawiło na tę okoliczność jakichkolwiek dokumentów, czy nawet kserokopii takich dokumentów, stąd trudno uznać powyższe oświadczenie za wiarygodne. Wnioskodawca argumentuje, że nie jest w stanie przedłożyć bilansu za 2011 r., bowiem ten sporządza się do końca marca następnego roku. Bilans za ostatni rok powinien być zatem sporządzony do 31 marca 2012 r. Zauważyć jednak należy, że data sporządzenia sprzeciwu naniesiona na ten dokument przez stronę to 30 marca 2012 r., co uprawnia do wniosku o istnieniu choćby projektu bilansu. Tego jednak nie przedłożono.

Dalej podkreślono, że strona wskazuje, iż posiada bilans w niepełnej wersji. Tej także jednak nie przedstawia, co nie przeszkadza jej stwierdzić, że z już zgromadzonych informacji wynika powiększenie się straty o około 20.000 zł. Owych wspomnianych "zgromadzonych informacji" czy nawet kserokopii dokumentów, z których one wynikają, strona nie przedłożyła pozbawiając sąd możliwości choćby częściowego zweryfikowania twierdzeń zawartych w formularzy PPPr, w tym informacji o zadłużeniu, ściągalności długu i wynikach egzekucji administracyjnej. Zauważyć też należy powoływanie się przez stronę na wyciągi elektroniczne z rachunków bankowych, z których ma wynikać brak środków finansowych na jej koncie. Powszechne jest obecnie uzyskiwanie takich wyciągów we własnym zakresie bez konieczności ponoszenia dodatkowych opłat. Mimo powoływania się na przedmiotowe wyciągi, strona również i tych dokumentów nie przedstawia.

Jak wskazano, w tych okolicznościach Sąd nie mógł rzetelnie ocenić sytuacji finansowej skarżącego Stowarzyszenia, bowiem dysponował jedynie jego oświadczeniem niepopartym jakimikolwiek dokumentami uwiarygodniającymi przedstawioną charakterystykę sytuacji finansowej. Uprawnia to do wniosku, że strona nie wykazała braku środków na pokrycie jakichkolwiek kosztów postępowania.

Sąd I instancji podkreślił, że nie mógł odnieść skutku argument o braku możliwości prowadzenia działalności gospodarczej i pozyskiwania w ten sposób środków na działalność. Wyłączenie tej możliwości nie zwalnia organizacji pożytku publicznego od konieczności uzyskiwania pieniędzy na realizowanie statutowych zadań, w tym na występowanie jako strona postępowania przed sądem. Nadto w sprzeciwie strona wskazuje, że wszelkie środki finansowe wydatkuje na pokrycie zadłużenia i na korespondencję. Z jej oświadczeń nie wynika jednak, aby to zadłużenie się zmniejszało w związku z wpłatami dokonywanymi przez stronę (jak deklaruje, a czego nie wykazuje).

Stwierdzono, że niewykazanie przez stronę braku środków koniecznych na pokrycie jakichkolwiek kosztów sądowych wyklucza przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie.

W zażaleniu na powyższe postanowienie Stowarzyszenie [...] w B. podniosło, że z powodów od niego niezależnych zwiększyło się jego zadłużenie do ok. 80.000 zł, tak więc Stowarzyszenie nie posiada żadnych środków na pokrycie opłat sądowych. Jak podano, zwolnienie Stowarzyszenia z opłat służy interesowi społecznemu i przestrzeganiu prawa oraz umożliwia dostęp Stowarzyszenia poszkodowanego przez bezprawne działania na jego szkodę do sądu. Stowarzyszenie podało także, że z powodu blokady komorniczej rachunków bankowych i braku środków na opłaty nie na możliwości nadesłania wyciągów z rachunku bankowego. Stowarzyszenie wskazało też, że dochody i składki członkowskie są niższe niż zadłużenie oraz że nie posiada środków na pokrycie kosztów sądowych i pełnomocnika. Wskazano, że Stowarzyszenie nie zatrudnia pracowników, a praca jest wykonywana przez wolontariuszy nieodpłatnie. Stowarzyszenie występując jako organizacja pożytku publicznego (KRS [...]) ma na w celu realizację swych statutowych zadań użyteczności publicznej, w związku z tym powinno być całkowicie zwolnione z kosztów sądowych opłat.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący.

Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) - dalej p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadajacej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Przez pojęcie "środki" należy rozumieć nie tylko środki finansowe gromadzone na rachunkach bankowych czy wartość środków trwałych. Obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów.

Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Jeżeli zaś oświadczenia i wyjaśnienia strony okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzą wątpliwości, zgodnie z art. 255 p.p.s.a., strona obowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenia i wyjaśnienia lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest przy tym pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zasadnie stwierdził, że analiza oświadczeń składanych przez Stowarzyszenie prowadzi do wniosku, iż brak jest w niniejszej sprawie dokumentacji świadczącej o aktualnej sytuacji majątkowej skarżącego Stowarzyszenia, co w skuteczny sposób uniemożliwia pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W aktach niniejszej sprawy brak jest bilansu i sprawozdania finansowego Stowarzyszenia jako organizacji pożytku publicznego zatwierdzonych przez stosowne organy. Należy zatem podzielić stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, iż na podstawie przedstawionych oświadczeń i dokumentów nie można w sposób jednoznaczny stwierdzić, iż ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie posiada żadnego majątku i wystarczających dochodów na pokrycie kosztów sądowych.

Skarżące Stowarzyszenie nie przedstawiło w sprawie żądanych przez Sąd pierwszej instancji dokumentów i oświadczeń, zatem nie wykazało, że jest uprawnione do skorzystania z prawa pomocy. Ponadto, Stowarzyszenie nie wykazało braku środków finansowych na poniesienie kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z wyboru. Jak stanowi Rozdział V – "Majątek i fundusze" przedłożonego przez Stowarzyszenie statutu, majątek Stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, wpływów z działalności statutowej, wpływów z działalności gospodarczej, nieruchomości i ruchomości będących własnością lub użytkowaniem stowarzyszenia, dotacji, subwencji, ofiarności publicznej, darowizn, spadków i zapisów. Według statutu środki stowarzyszenia są przechowywane na koncie stowarzyszenia.

Stowarzyszenie nie przedłożyło żadnych dokumentów finansowych, ani rachunków bankowych bądź też zaświadczeń o zablokowaniu tych rachunków, czy też dokumentów dotyczących prowadzenia egzekucji przez komornika. Brak stosownych dokumentów oznacza, iż strona nie wykazała, iż zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy.

Odnosząc się stwierdzenia, iż Stowarzyszenie powinno zostać zwolnione od kosztów sądowych, ponieważ jest organizacją pożytku publicznego podać należy, że w obecnym porządku prawnym brak jest normy, która stanowiłaby o zwolnieniu organizacji społecznych posiadających taki status od obowiązku uiszczania opłat sądowych niezależnie od ogólnych warunków.

Dodać należy również, iż fakt, że stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków – chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich – na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe (postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2006 r. II OZ 317/06 i podobnie postanowienie NSA z dnia 6 czerwca 2006 r. II OZ 588/06 – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – orzecznictwo pod red. Bogusława Dautera, str. 438, Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., Warszawa 2007).

Stowarzyszenie nie może przerzucać całości kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych (w zakresie wzmiankowanych kosztów postępowania), to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek.

Mając powyższe na uwadze należy podzielić pogląd wyrażony w zaskarżonym postanowieniu, że nie było w niniejszej sprawie podstaw prawnych do udzielenia Stowarzyszeniu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

W takim stanie rzeczy zasadnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2012 r. odmówił skarżącemu Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy.

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.