Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 982/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-09-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6172 Notariusze i aplikanci notarialni
Hasła tematyczne: Aplikacje prawnicze
Skarżony organ: Rada Notarialna
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 141 § 4, art. 151, art. 174 pkt 1 i 2, art. 183 § 1-2, art. 188, art. 203 pkt 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 40 § 1 pkt 9, art. 72 § 1 i 2, art. 74 § 3,
journal: Dz.U. 2008 nr 189 poz 1158
law: Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie - tekst jednolity
article: art. 217 § 2, art. 219
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: § 2 pkt 3, § 11, § 12, § 13,
journal: Dz.U. 2005 nr 258 poz 2169
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r.  w sprawie organizacji aplikacji notarialnej.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Kuba Sędzia NSA Dariusz Dudra Sędzia del. WSA Zbigniew Czarnik (spr.) Protokolant Kacper Tybuszewski po rozpoznaniu w dniu 18 września 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Krajowej Rady Notarialnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 22 stycznia 2013 r. sygn. akt VI SA/Wa 2064/12 w sprawie ze skargi K. B. na uchwałę Krajowej Rady Notarialnej z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. oddala skargę; 3. zasądza od K. B. na rzecz Krajowej Rady Notarialnej kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. (dalej: WSA w W. lub Sąd I instancji) wyrokiem z dnia 22 stycznia 2013 r. o sygn. akt VI SA/Wa 2064/12, po rozpoznaniu sprawy ze skargi K. B. na uchwałę Krajowej Rady Notarialnej (dalej: KRN) z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr [...] o odmowie wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej, uchylił zaskarżoną uchwałę i uchwałę organu I instancji, orzekł o niewykonywaniu uchylonych uchwał i zasądził od organu na rzecz skarżącej koszty postępowania.

Wyrok ten wydano w następującym stanie sprawy:

K. B. zwróciła się do Rady Izby Notarialnej w W. z podaniem o wydanie zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej.

Uchwałą z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...] Rada Izby Notarialnej w W. odmówiła stronie wydania żądanego zaświadczenia. Ustalono, że wnioskodawczyni przez wymagany przepisami ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (t.j.: Dz. U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.), dalej: p.n. okres 2 lat i 6 miesięcy pozostawała wpisana na listę aplikantów notarialnych. W tym czasie odbywała praktyczną naukę zawodu pod patronatem notariusza, który wydał jej pisemną opinię, odbyła również wymaganą 6-miesięczną praktykę sądową, a sędziowie patroni wydali jej pozytywne pisemne opinie. Uczestniczyła także w organizowanych przez Radę zajęciach seminaryjnych, a łączny czas nieobecności w tych zajęciach nie przekroczył w każdym roku aplikacji określonej liczby dni. Jednak otrzymała niedostateczne oceny z dwóch kolokwiów tj. z pierwszego terminu drugiego kolokwium i kolokwium poprawkowego. Ocenę dostateczną otrzymała tylko z pierwszego kolokwium. Strona byłaby zatem uprawniona do otrzymania wnioskowanego zaświadczenia tylko wtedy, gdyby uzyskała ocenę pozytywną ze wszystkich przeprowadzonych kolokwiów. Tylko takie wyniki pozwalałyby uznać, że zrealizowała program i cel aplikacji tj. zaznajomiła się z całokształtem pracy notariusza oraz czynnościami sądów, do czego nawiązuje dyspozycja art. 72 § 1 p.n.

Uchwałą z dnia [...] sierpnia 2012 r. KRN, po rozpatrzeniu zażalenia wnioskodawczyni, utrzymała zaskarżoną uchwałę w mocy. W uzasadnieniu uchwały podkreślono, że w ramach sprawowanej pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu notariusza rady izb notarialnych sprawują nadzór nad prawidłową organizacją i przebiegiem aplikacji notarialnej. Przesłanką otrzymania zaświadczenia na podstawie art. 72 § 2 p.n. powinno być zatem jej ukończenie, czyli wywiązanie się przez aplikanta z obowiązków przewidzianych programem aplikacji, stosownie do postanowień uchwały KRN z dnia 18 września 2009 r., Nr VII/48/2009 w sprawie programu aplikacji notarialnej, w tym złożenie z pozytywnym wynikiem kolokwiów, które potwierdzają osiągnięcie odpowiedniego poziomu wiedzy. Skoro wnioskodawczyni nie wypełniła obowiązku stałego podnoszenia swojej wiedzy zawodowej, którego potwierdzeniem byłyby pozytywne wyniki z kolokwiów, a więc nie zaznajomiła się z całokształtem pracy notariusza, to nie było możliwe uznanie, że odbyła aplikację notarialną. To zaś uniemożliwiło wydanie żądanego zaświadczenia.

W skardze na wskazaną uchwałę K. B., domagając się uchylenia obu wydanych w sprawie rozstrzygnięć, zarzuciła naruszenie art. 72 § 1 i 2 w zw. z art. 73 i art. 74 § 2 p.n. oraz art. 217 § 1 i 2, art. 218 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej: k.p.a. oraz w zw. z art. 72 § 1 i 2 p.n. i w zw. z art. 6 i 7 k.p.a.

Według skarżącej odbycie aplikacji było determinowane wyłącznie okolicznościami faktycznymi ujętymi w art. 72 § 1 p.n. Domagała się potwierdzenia w trybie art. 217 k.p.a. jedynie takich faktów, a nie stanu prawnego. Zakres treściowy żądanego zaświadczenia wyznaczał w jej ocenie art. 72 § 2 p.n., a organ był w posiadaniu wszystkich niezbędnych informacji do jego wydania. Ona zaś spełniła wszystkie wymagania do jego otrzymania, ponieważ p.n. ani rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej (Dz. U. Nr 258, poz. 2169 ze zm.), dalej: rozporządzenie MS z dnia 22 grudnia 2005 r. nie przewidują odmowy wydania zaświadczenia wskutek niezaliczenia kolokwium.

W odpowiedzi na skargę KRN wniosła o jej oddalenie.

Wyrokiem z dnia 22 stycznia 2013 r. WSA w W. uchylił wydane w sprawie uchwały uznając, że wydano je z naruszeniem prawa materialnego i procesowego tj. art. 72 § 2 i art. 74 § 2 p.n. oraz art. 217 § 2 pkt 2 k.p.a.

Decydujący wpływ na treść wyroku miało w ocenie Sądu naruszenie przez organy przepisów art. 72 p.n. poprzez uzależnienie wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej od złożenia z pozytywnym wynikiem kolokwiów, ponieważ zależność taka nie wynika z ustawy, jak też rozporządzenia MS z dnia 22 grudnia 2005 r. Wymóg taki został wprowadzony tylko przez KRN w uchwale z dnia 18 września 2009 r. w sprawie programu aplikacji notarialnej, która w ten sposób wykroczyła poza przyznane jej kompetencje.

Sąd I instancji za bezsporne uznał, że skarżąca pozostawała wpisana na listę aplikantów notarialnych przez okres 2 lat i 6 miesięcy. Odbyła też praktyczną naukę zawodu pod patronatem notariusza i wymaganą 6 miesięczną praktykę sądową. Uczestniczyła w zajęciach seminaryjnych, a łączny czas nieobecności w nich nie przekroczył w każdym roku aplikacji liczby dni określonej w § 4 i § 5 rozporządzenia MS z dnia 22 grudnia 2005 r. Organy nie miały więc podstawy do odmowy wydania zaświadczenia, ponieważ przepisy ustawy i rozporządzenia nie przewidują odmowy jego wydania osobie, która nie zaliczyła kolokwium. Przesłanki wydania zaświadczenia, o których mowa w art. 72 § 1 p.n., mają charakter enumeratywny i w wypadku ich spełnienia organ ma obowiązek wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej. Odbycie aplikacji notarialnej determinowane było wyłącznie okolicznościami faktycznymi ujętymi w powołanym przepisie. Nie było konieczne do tego uzyskanie pozytywnych wyników ze wszystkich kolokwiów przeprowadzanych w trakcie aplikacji. Istotą aplikacji notarialnej jest przygotowanie aplikanta do egzaminu notarialnego i to w trakcie tego egzaminu dochodzi do weryfikacji wiedzy aplikanta, a nie podczas kolokwiów. Tak więc w ocenie Sądu I instancji skarżąca niewątpliwie spełniła wszystkie prawem przewidziane warunki wymagane do uzyskania zaświadczenia.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła KRN, zaskarżając go w całości i domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasadzenia kosztów postępowania. Powołując się na art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej:

p.p.s.a. wyrokowi temu zarzuciła:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię:

1) art. 72 § 1 p.n. poprzez faktyczne zaprzeczenie, że aplikacja notarialna polega na zaznajomieniu się aplikanta z całokształtem pracy notariusza;

2) art. 72 § 2 p.n. poprzez uznanie, że należy wydać zaświadczenie o odbyciu aplikacji notarialnej aplikantowi, który nie zaznajomił się z całokształtem pracy notariusza i w konsekwencji nie odbył aplikacji notarialnej;

II. naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy:

1) art. 141 § 4 zdanie drugie p.p.s.a. poprzez brak zawarcia w uzasadnieniu wyroku wskazań dla Rady Izby Notarialnej w W. co do dalszego postępowania w sprawie;

2) art. 141 § 4 zdanie pierwsze w zw. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez brak należytego wskazania powodów uchylenia zaskarżonego stanowiska KRN oraz uchwały Rady Izby Notarialnej w W.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że aplikacja notarialna to nie jedynie okres uczestniczenia w szkoleniu, lecz także proces szkolenia, który ma przynieść określony rezultat w postaci zaznajomienia się osoby z całokształtem wiedzy notariusza oraz czynnościami określonych sądów. Rezultat ten wymaga weryfikacji, w przeciwnym bowiem wypadku nie jest możliwe ustalenie przesłanek warunkujących wydanie zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej. Wobec tego KRN posiada ustawową kompetencję do ustalenia programu aplikacji notarialnej i sprawowania nadzoru nad szkoleniem aplikantów (art. 40 § 1 pkt 9 p.n.). Działając w ramach tych kompetencji w uchwale z dnia 18 września 2009 r., Nr VII/48/2009 ustalono program aplikacji, w którym przewidziano obowiązek przeprowadzenia dwóch kolokwiów sprawdzających poziom wiedzy aplikantów, jako środek weryfikacji nabytych zdolności. Tymczasem w ocenie Sądu I instancji wiedza aplikanta jest weryfikowana dopiero podczas egzaminu notarialnego, o którym mowa w art. 74 § 1 ustawy. Jest to jednak, w ocenie organu, odrębne zdarzenie od weryfikacji, czy aplikant zaznajomił się z całokształtem pracy notariusza i czynnościami sądów. Natomiast interpretacja przyjęta przez WSA w W. powoduje brak faktycznej możliwości stwierdzenia, czy dana osoba wnosząca o wydanie zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej rzeczywiście spełnia przesłanki odbycia aplikacji notarialnej. Kolokwia nie są jednak traktowane jako dodatkowe przesłanki, od których uzależnione jest wydanie zaświadczenia, lecz stanowią formę weryfikacji spełnienia przez aplikanta przesłanek określonych w art. 72 § 1 p.n. Ponadto, poza brakiem wskazań co do dalszego postępowania, Sąd I instancji nie podał, jakie fakty mają świadczyć o spełnieniu przez skarżącą przesłanek, o których mowa w art. 72 § 1 ustawy tj. zaznajomienie się z całokształtem pracy notariusza oraz z czynnościami sądów. Tym samym organ jest na mocy tego wyroku zobowiązany do wydania zaświadczenia, jednak nie zna powodów, dla których Sąd uznał takie rozwiązanie za zgodne z prawem i stanem faktycznym w sprawie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną K. B. wniosła o jej oddalenie i orzeczenie o kosztach postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: NSA lub Sąd II instancji) rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach w niej określonych, biorąc z urzędu pod uwagę przyczyny nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły okoliczności skutkujące nieważnością postępowania sądowego, zatem spełnione zostały warunki do rozpoznania skargi kasacyjnej.

Zgodnie z art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu prawa materialnego, które może polegać na błędnej jego wykładni lub niewłaściwym zastosowaniu, albo na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Skarga kasacyjna KRN została oparta na obu podstawach kasacyjnych wskazanych w art. 174 p.p.s.a. W takiej sytuacji NSA jest zobowiązany w pierwszej kolejności odnieść się do naruszeń prawa procesowego, gdyż ich wykluczenie pozwala Sądowi II instancji dokonać oceny poprawności wyroku Sądu I instancji w zakresie sposobu stosowania przepisów materialnych.

W ocenie NSA skarga kasacyjna KRN ma usprawiedliwione podstawy, z tego też względu zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek nie wszystkie podniesione w niej zarzuty są prawnie uzasadnione. Zdaniem Sądu II instancji nie ma oparcia w przepisach prawa zarzut naruszenia przepisów postępowania. Strona skarżąca kasacyjnie wskazuje w nim naruszenie przez Sąd I instancji treści art. 141 § 4 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Naruszenie tych przepisów miało polegać na braku wskazania powodów, które legły u podstaw uwzględnienia skargi oraz niewskazaniu wytycznych dla KRN co do dalszego postępowania. Tak postawiony zarzut nie spełnia prawem przewidzianych wymagań. W pierwszej kolejności należy podkreślić, że skarga kasacyjna jako środek prawny wyznaczający granice kontroli kasacyjnej musi być sformułowana precyzyjnie, ilekroć chodzi o zarzut i jego uzasadnienie. Sąd II instancji nie może domniemywać ani zakresu i rodzaju zarzutu, jak również argumentacji wspierającej jego trafność, gdyż takie działanie sądu odwoławczego byłoby wyjściem poza granice kognicji wyznaczonej przepisami prawa. Zatem kwestionowanie poprawności stosowania art. 141 § 4 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. wymagało wyraźnego określenia, który z przepisów art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. został naruszony. Brak tego wskazania jest brakiem skargi kasacyjnej, który nie może prowadzić do jej uwzględnienia.

W ocenie NSA nietrafny jest również zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. polegający na niewskazaniu wytycznych dla KRN. Wprawdzie uzasadnienie wyroku nie konkluduje stanowiska WSA w W., ale z jego treści jednoznacznie wynika dalszy tryb działania organu. Inną rzeczą jest, że KRN wyraża odmienną ocenę, co do koniecznych działań w ponownym postępowaniu, ale odmienność oceny nie może być utożsamiana z brakiem określonym w art. 141 § 4 p.p.s.a. Ten przepis, jeżeli ma być samodzielną podstawą do uwzględnienia skargi kasacyjnej, to może być odnoszony do uzasadnienia wyroku tylko w sytuacji, gdy z jego treści nie da się ustalić podstaw i argumentacji przemawiającej na rzecz przyjętego rozstrzygnięcia. W rozpoznawanej sprawie taka wadliwość nie ma miejsca, zatem ten zarzut również musi być uznany za nieskuteczny.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego NSA stwierdza, że mają one usprawiedliwienie prawne. Uwzględnienie ich musi skutkować przyjęciem zasadności skargi kasacyjnej, co w konsekwencji prowadzi do uchylenia wyroku nią objętego. W zakresie zarzutów naruszenia prawa materialnego NSA podziela pogląd wyrażony we wcześniejszym, własnym orzecznictwie, zwłaszcza w wyroku z dnia 4 listopada 2013 r. o sygn. akt II GSK 990/13 (publik. LEX nr 1415154).

Aplikacja notarialna jest rodzajem kształcenia zawodowego, nie tylko przyuczeniem do wykonywania czynności notariusza. Obowiązki aplikanta notarialnego nie sprowadzają się wyłącznie do uczestniczenia w szkoleniach. W § 2 pkt 3 rozporządzenia MS z dnia 22 grudnia 2005 r. nałożono na aplikanta obowiązek stałego podnoszenia poziomu jego wiedzy zawodowej. Jeszcze wyraźniej ten aspekt aplikacji notarialnej podkreśla obecnie obowiązujący art. 72c p.n., stanowiąc, że do obowiązków aplikanta należy:

1) sumienne wykonywanie powierzonych obowiązków, w tym poleceń przełożonego lub patrona;

2) uczestniczenie w przewidzianych programem aplikacji zajęciach seminaryjnych oraz w praktykach;

3) samodzielne pogłębianie wiedzy prawniczej i praktycznych umiejętności niezbędnych do zajmowania stanowiska notariusza.

Formą ogólnego, prawniczego przygotowania aplikanta notarialnego są zajęcia seminaryjne, organizowane w sposób określony w § 11 rozporządzenia MS z dnia 22 grudnia 2005 r., obejmujące program nauczania przewidziany w § 12 tego aktu. Stałe pogłębianie czy podnoszenie wiedzy prawniczej, objętej programem zajęć seminaryjnych jest niewątpliwie elementem kształcenia aplikanta w toku aplikacji i ten obowiązek ma taką wagę i znaczenie, jak pozostałe obowiązki związane z odbywaniem aplikacji. Stanowisko takie znajduje potwierdzenie w treści art. 74 § 3 ustawy określającej cel egzaminu notarialnego. Aplikant przystępując do egzaminu notarialnego, po odbyciu aplikacji notarialnej powinien wykazać się przygotowaniem prawniczym, które zdobywa podczas odbywania aplikacji.

NSA stwierdza, że o odbyciu aplikacji notarialnej można mówić dopiero w razie wypełnienia przez aplikanta wszystkich obowiązków wynikających z programu szkolenia, w tym wypełnienia obowiązku kształcenia ogólnego (w ramach zajęć seminaryjnych), potwierdzonego w sposób przewidziany w programie aplikacji. Tym samym NSA nie podziela stanowiska Sądu I instancji, według którego odbycie aplikacji to nic innego, jak spełnienie wymagań określonych w art. 72 § 1 p.n., a więc zamknięcie aplikacji w ustalonym ustawą okresie i zaznajomienie się w ramach szkolenia z czynnościami notariusza i z czynnościami wskazanych sądów.

Obowiązujący w czasie podejmowania przez KRN uchwały o odmowie wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji przepis § 13 rozporządzenia MS z dnia 22 grudnia 2005 r. stanowił, że rada izby notarialnej może dla sprawdzenia stopnia opanowania przez aplikantów notarialnych dziedzin prawa, z których prowadzone jest szkolenie, przeprowadzać kolokwia i sprawdziany. Dopuszczał więc możliwość weryfikowania postępów aplikantów w zakresie wypełniania obowiązku określonego w § 2 pkt 3 tego aktu. Przyznane organom samorządu notarialnego kompetencje do sprawdzania wiedzy aplikantów mają umocowanie ustawowe. Według art. 40 § 1 pkt 9 p.n. do zakresu działania Krajowej Rady Notarialnej należy m.in. ustalanie programu aplikacji notarialnej oraz nadzór nad szkoleniem aplikantów.

Wpływ korporacji notarialnej na przebieg aplikacji, a tym samym na wypełnianie przez aplikantów obowiązków związanych ze zdobywaniem wiedzy i umiejętności niezbędnych do wykonywania tego zawodu, należy również rozpatrywać w kontekście wynikającego z art. 17 ust. 1 Konstytucji RP obowiązku sprawowania przez korporację osób wykonujących zawód zaufania publicznego pieczy nad wykonywaniem tego zawodu. Na ten temat wypowiadał się wielokrotnie Trybunał Konstytucyjny. Podkreślał w swych orzeczeniach m.in., że sprawowanie pieczy nad wykonywaniem zawodu zaufania publicznego zakłada pewien udział samorządu zawodowego w procesie przygotowania i naboru do zawodu (wyrok TK z dnia 19 kwietnia 2006 r. o sygn. akt K 6/06, publik. OTK-A z 2006 r. nr 4, poz. 45).

Interpretacja art. 72 § 1 i 2 p.n. powinna uwzględniać przytoczone wyżej wytyczne, powinna mieć zatem na uwadze zapewnienie samorządowi notarialnemu wpływu na przebieg szkolenia aplikantów. Trudno taki wpływ zapewnić, jeżeli rola samorządu ograniczałaby się tylko do ustalenia programu aplikacji bez możliwości sprawdzenia, czy aplikant ten program zrealizował, a więc czy rzeczywiście nabył umiejętności i wiedzę niezbędną do właściwego wykonywania zawodu notariusza.

Sąd I instancji nie kwestionuje dopuszczalności przeprowadzenia przez organy korporacji notarialnej, w toku aplikacji, kolokwiów i sprawdzianów wiedzy aplikantów z zakresu dziedzin prawa objętych szkoleniem. Popada tym samym w sprzeczność, ponieważ zaakceptowanie dopuszczalności sprawdzania, w drodze kolokwium, wiedzy aplikanta nie koresponduje z tezą, że odbycie aplikacji polega jedynie na uczestniczeniu w szkoleniach objętych programem aplikacji. Starając się uniknąć sprzeczności Sąd stwierdza, że żaden przepis prawa nie daje podstawy do odmowy wydania zaświadczenia o dobyciu aplikacji w razie niezaliczenia takiego kolokwium (kolokwiów). Zdaniem Sądu, negatywny wynik kolokwium rodzi jedynie określony w § 6 ust. 16 uchwały KRN z dnia 18 września 2009 r., Nr VII/48/2009 w sprawie programu aplikacji notarialnej obowiązek powtórzenia kolokwium. Niestety Sąd nie poświęcił chwili uwagi wyjaśnieniu, czemu zatem służą te kolokwia i jaki ma sens zobowiązanie aplikanta do powtarzania kolokwium w sytuacji, gdy negatywny wynik kolokwium nie ma żadnego znaczenia. Nie jest żadną przeszkodą dla ukończenia aplikacji, bo pomimo takiego wyniku aplikantowi należy wydać zaświadczenie o dobyciu aplikacji.

Zdaniem NSA aplikant odbył aplikację notarialną, jeżeli nabył wiedzę i umiejętności niezbędne dla wykonywania zawodu notariusza. Zaświadczenie o odbyciu aplikacji notarialnej służy urzędowemu potwierdzeniu tego faktu rozumianego w sposób wyżej przedstawiony. Zaświadczenie ze swej istoty jest urzędowym potwierdzeniem określonych faktów lub stanu prawnego (art. 217 § 2 k.p.a.). Jeżeli więc określone fakty nie zaistniały, nie ma podstaw do wydania zaświadczenia potwierdzającego te fakty. Można zatem przyjąć, że żądanie wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej, której aplikant w istocie nie odbył, ponieważ nie wypełnił wszystkich obowiązków z aplikacją związanych, nie może być uwzględnione. Prawną podstawą odmowy wydania takiego zaświadczenia będzie zarówno art. 72 § 1 i 2 p.n., jak i mające w tym przypadku zastosowanie przepisy art. 217 § 2 i art. 219 k.p.a. To nie względy słusznościowe, ale przepisy ustaw stoją za odmową wydania zaświadczenia o dobyciu aplikacji notarialnej aplikantowi, który nie uzyskał zaliczenia kolokwium przewidzianego w programie szkolenia.

Przedstawione wywody znajdują wsparcie w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2013 r. o sygn. akt III ZS 5/13 (publik. LEX nr 1318425), którym SN utrzymał w mocy zaskarżoną przez Ministra Sprawiedliwości uchwałę Krajowej Rady Notarialnej Nr VIII/196/2012 w sprawie programu aplikacji notarialnej, wydaną na podstawie art. 40 § 1 pkt 9 p.n., która przewiduje możliwość przeprowadzania sprawdzianów wiedzy aplikanta (§ 6) i kolokwiów na zasadach przez Radę ustalonych (§ 7). Według SN w konsekwencji uzasadniona jest odmowa wydania zaświadczenia, jeżeli te warunki (obowiązki) nie zostaną spełnione. Sąd Najwyższy zaakceptował również dopuszczalność przeprowadzania w toku aplikacji kolokwiów i sprawdzianów wiedzy aplikantów, podkreślając że jest to obiektywny sposób weryfikacji "stałego podnoszenia poziomu wiedzy zawodowej", czyli wypełniania przez aplikantów obowiązku określonego w § 2 pkt 3 rozporządzenia MS z dnia 22 grudnia 2005 r.

Uchwała KRN Nr VIII/196/2012 zastąpiła uchwałę Nr VII/48/2009 z dnia 18 września 2009 r. w sprawie programu aplikacji notarialnej, obowiązującą w chwili podjęcia uchwały o odmowie wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej w rozpatrywanej sprawie. Postanowienia nowej uchwały stanowią w dużej mierze powtórzenie postanowień uchwały z 2009 r., w szczególności dotyczy to § 1 ust. 2. Dlatego wypowiedzi Sądu Najwyższego na temat legalności postanowień uchwały Nr VIII/196/2012 można odnieść do postanowień uchwały Nr VII/48/2009.

Zaprezentowane przez NSA stanowisko, że odbycie aplikacji notarialnej nie polega wyłącznie na zaznajomieniu się z programem szkolenia przez samo uczestniczenie w zajęciach szkoleniowych, lecz oznacza obowiązek przyswojenia sobie określonej wiedzy i umiejętności tym programem objętych, jest zgodne z ustawowo przypisaną aplikacji notarialnej funkcją podstawowego sposobu przygotowania do wykonywania tego zawodu. NSA nie podziela poglądu, że ostatecznym kryterium przydatności do zawodu notariusza jest egzamin notarialny. Nie można bowiem mylić dwóch rzeczy: przygotowania do zawodu i sprawdzenia tego przygotowania. Tak więc, jak nie można zastąpić egzaminu notarialnego samą aplikacją notarialną, nie można aplikacji zastąpić egzaminem notarialnym. Ustawodawca wprowadzając dla kandydata na notariusza obowiązek odbycia aplikacji notarialnej i przewidując jedynie na zasadzie wyjątków odstępstwa od tego sposobu uzyskania kwalifikacji zawodowych, podkreśla, że zarówno ważny jest stan przygotowania prawniczego do wykonywania zawodu notariusza w chwili przystąpienia do egzaminu notarialnego, jak i sposób dochodzenia do tej wiedzy.

W świetle powyższego należy uznać trafność stanowiska KRN, która w skardze kasacyjnej zarzuca Sądowi I instancji błędną wykładnię art. 72 § 1 i 2 p.n. Przede wszystkim uzasadnione jest stanowisko KRN, że aplikacja to nie tylko samo uczestniczenie w szkoleniu przez okres trwania aplikacji, ale również proces szkolenia, który ma przynieść określony efekt w postaci zaznajomienia się aplikanta z całokształtem pracy notariusza oraz czynnościami określonych sądów. Konieczność ustalenia, że ten efekt został osiągnięty, wymaga weryfikacji wiedzy i umiejętności aplikanta. Rada słusznie zauważa, że ustawową podstawę do takiej weryfikacji daje art. 40 § 1 pkt 9 p.n. Kolokwia i sprawdziany służące weryfikacji postępów w szkoleniu nie stanowią więc osobnej, nie przewidzianej w ustawie przesłanki odbycia aplikacji notarialnej lecz są jedynie środkiem dowodowym, umożliwiającym stwierdzenie, że aplikant zaznajomił się z całokształtem pracy notariusza i z czynnościami sądów.

Dodatkowo wskazać należy, że postępowanie zaświadczeniowe rządzi się własnymi regułami. Jego istotą jest stwierdzenie określonych faktów lub stanu prawnego, zatem wydanie zaświadczenia może mieć miejsce tylko wówczas, gdy stan prawny lub fakty mogą być urzędowo potwierdzone przez organ zobowiązany do wydania zaświadczenia. Podkreślić należy, że w tym postępowaniu nie rozstrzyga się o prawach i faktach, ale tylko się je potwierdza. W sprawie będącej przedmiotem rozpoznania przez Sąd II instancji niewątpliwe jest to, że w chwili odmowy wydania zaświadczenia obowiązywały przepisy p.n., rozporządzenia MS z dnia 22 grudnia 2005 r. i uchwała KRN. Z tych aktów w sposób jednoznaczny wynikało, że aplikant ma zaliczyć przewidziane prawem kolokwia. Niespełnienie tego warunku nie dawało podstaw do wydania zaświadczenia. Inną rzeczą jest to, na ile obowiązujące w sprawie przepisy były zgodne wewnętrznie i pozostawały w zgodzie z Konstytucją RP. Tych kwestii nie rozstrzyga się w postępowaniu zaświadczeniowym, które ma realizować zupełne inne cele, niż kontrolę legalności podstaw prawnych wydania zaświadczenia.

Mając to wszystko na uwadze NSA uznał skargę kasacyjną za uzasadnioną, a skargę za nieuzasadnioną i na podstawie art. 188, art. 151 i art. 203 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.