Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 32/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2005-04-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Anna Szymańska Sędzia WSA Małgorzata Miron Sędzia NSA Teresa Kobylecka (spr.) Protokolant Anna Nader po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 kwietnia 2005 r. sprawy ze skargi D. H. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2004 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej I. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji; II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz D. H. 440 (czterysta czterdzieści) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2004 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2004 r. stwierdzającą, że majątek [...] o łącznej powierzchni 364,9905 ha, (z wyłączeniem części nieruchomości, na której znajdowały się budynki gorzelni, płatkarni oraz dwór) należący przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa do I. G., zapisany w księdze wieczystej Tom I Dobra [...], podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., nr 3, poz. 13 ze zm.).

W uzasadnieniu organ administracji podał, że D. H. - jedyna spadkobierczyni I. G. wnosiła o: l)ustalenie decyzją administracyjną, że nieruchomość ziemska o powierzchni 365,90 ha nie podlegała przepisom dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w części nie przekraczającej 100 ha powierzchni ogólnej, 2)ustalenie decyzją administracyjną, że wywłaszczenie I. G., dokonane w myśl przepisów w/w dekretu dotyczyło wyłącznie gruntów służących gospodarce rolnej, 3)ustalenie decyzją administracyjną, że w/w wywłaszczenie nie dotyczy innych, niż wymienione w pkt 2 części składowych i przynależności dawnego gospodarstwa rolnego I. G., składających się na majątek ziemski w rozumieniu zachowanych w mocy przepisów niemieckiego kodeksu cywilnego, 4)ustalenie decyzją administracyjną, że wywłaszczenie to nie dotyczyło także pozostałych ruchomości I. G. znajdujących się w obrębie majątku [...], w tym związanych z nim jedynie dla przemijającego użytku.

Przejęty majątek ziemski przekraczał normy obszarowe wynikające z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, gdyż jego powierzchnia wynosiła 365,90 ha, zaś w jego skład wchodziły: grunty orne i leśne, pastwiska, łąki, zabudowania gospodarcze oraz dworek. Na terenie majątku znajdowały się również dwa małe przedsiębiorstwa: płatkarnia oraz gorzelnia. Majątek ten był objęty jedną księgą wieczystą. Organ odwoławczy podzielił stanowisko Wojewody, że z uwagi na to, iż majątek ziemski [...] przewyższał górną granicę określoną dekretem - 100 ha powierzchni ogólnej podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dn. 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] września 2002 r. umorzył postępowanie w części dotyczącej dworu, płatkarni oraz gorzelni, bowiem w odniesieniu do tych części nieruchomości objętych wnioskiem kwestia zasadności ich przejęcia na rzecz Skarbu Państwa została rozstrzygnięta prawomocną decyzją Wojewody [...] z dnia [...] lutego 1999 r.

Organ podkreśli! ponadto, że § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. nie daje uprawnienia do orzekania co do ruchomości, a jedynie co do niemchomości.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję złożyła D. H., wnosząc o jej uchylenie. Zdaniem skarżącej działający w ramach Konstytucji z dnia 17 marca 1921 r. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, wyznaczając górną granicę 100 ha powierzchni nieruchomości ziemskich, które nie podlegały wywłaszczeniu, postanowił na cele reformy rolnej przeznaczyć tylko te części niemchomości, które wykraczały ponad w/w limit. W ten bowiem sposób, likwidując gospodarstwa tzw. obszarnicze (tj. większe niż 100 ha), pozostawał w zgodzie z podstawowymi założeniami reformy rolnej, tj. stworzeniem silnych, zdrowych i zdolnych do wydatnej produkcji gospodarstw, stanowiących prywatną własność ich posiadaczy. Należy zatem uznać, że jedynie grunty rolne I. G., części składowe tych gruntów oraz ich przynależności, z uwzględnieniem tego zastrzeżenia ( w części przekraczającej 100 ha ), podlegały wywłaszczeniu i parcelacji w myśl Dekretu PKWN. Wywłaszczenie na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e ) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie mogło być eo ipso skierowane do gospodarstw rolnych (przedsiębiorstw rolnych), lecz wyłącznie do oznaczonych kwotowo areałów gruntów mogących podlegać parcelacji. Tym samym gospodarstwo rolne I. G. - w znaczeniu przedsiębiorstwa rolnego, a ponadto wszelkie należące do niego przynależności nie podlegały wywłaszczeniu w oparciu o przepisy Dekretu PKWN.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e ) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele tej reformy przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Niemchomości te bezzwłocznie przechodziły na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944r. Ustawodawca zarówno w samym dekrecie, jak i w przepisach wykonawczych nie wprowadził uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art. 2 ust 1 lit. e) dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Nie zawarł również uregulowań, które odraczałyby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, odnośnie nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust. 1 lit. e), wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex legę. Zaistnienie tych skutków rzeczowych nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 39, poz. 233 ze zm.).

Przepisy wykonawcze tego dekretu - rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. - w § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Wniosek taki w myśl § 5 tego rozporządzania był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym, czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w § 6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani do dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wywoływało skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenie Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został on uprzednio wpisany.

Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia na wniosek strony organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych na terenie określonych województw. Wprawdzie § 5 rozporządzenia posługuje się zwrotem orzekania "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust,l lit. e" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten stanowi podstawę do rozstrzygnięcia również o tym, czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekietu, z, uwagi na swój charakter, czy społeczno gospodarcze przeznaczenie. Jednakże zestawienie treści tego uregulowania z § 6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekietu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona łącznie obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę, składającą wniosek wszczynający postępowanie, obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym, czy nieruchomość ziemska jako całość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 pkt lit. e dekietu, z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany § 6, podobnie jak i § 5 rozporządzenia posługuje się określeniem "dana nieruchomość", a zestawienie treści obu tych uregulowań i odniesienie ich do treści art. 2 ust. 1 lit. e) dekietu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu, z uwagi na jej areał gruntów.

Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje, wbrew stanowisku zawartemu w skardze, że przewidziana w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym, czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z uwagi na łączną wielkość jej areału. Wskazana w przepisie art. 2 ust. 1 lit. e ) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej powierzchnia ogólna wskazuje do jakich nieruchomości ziemskich dekret ten ma zastosowanie, nie oznacza natomiast, że wskazuje ona dolną granicę, ponad którą nieruchomość ziemska przechodzi na własność Skarbu Państwa.

W tym miejscu należy zauważyć, że stanowisko takie wynika z uzasadnienia decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, który stwierdził, iż łączna powierzchnia majątku ziemskiego przejętego na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o uregulowanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, należącego do I. G. wynosiła 365,90 ha, a zatem majątek ten niewątpliwie podpadał pod działanie dekretu. To stwierdzenie, jakkolwiek słuszne i bezsporne w sprawie nie odpowiada jednak treści żądania strony. Wniosek skarżącej, skierowany do organu administracji dotyczył wyłącznie stwierdzenia, że część gruntów - "w części nie przekraczającej 100 ha" nie podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej. Treść wniosku skarżącej jednoznacznie wskazuje, że skarżąca nie domagała się stwierdzenia, że cały majątek ziemski [...] nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Należy bowiem mieć na względzie, że organ I instancji -Wojewoda [...] orzekł w powołaniu na § 5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej o "podpadaniu" całości przejętego majątku, do czego nie miał wniosku. O czym była mowa wyżej § 5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie stanowi podstawy do wydania orzeczenia w przedmiocie nie podpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu określonej części danej nieruchomości ziemskiej, a wyłączenie podstawę od orzekania co do całego majątku ziemskiego. Oznacza to, że decyzja organu I instancji w części, w której orzeka o stwierdzeniu, że nieruchomość o powierzchni 364,9905 ha podpada pod działanie art. 2 ust.l lit. e) dekretu została wydana bez podstawy prawnej. I wobec tego jest ona dotknięta wadą przewidzianą w art. 156 § ł pkt 2 kpa. Wydanie orzeczenia w przedmiocie podpadania danej nieruchomości ziemskiej jako całości pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e), stosownie do treści § 6 uprzednio omawianego rozporządzenia mogło być wydane na wniosek strony i organ administracji nie byłby uprawniony do wszczynania w tym zakresie postępowania z urzędu.

Utrzymanie w mocy przez organ II instancji decyzji dotkniętej wadą nieważności stanowi rażące naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 kpa i w rozpoznanej sprawie prowadzi do oceny, że również decyzja zaskarżona wydana została z rażącym naruszeniem wymienionego przepisu i wobec tego podlega również stwierdzeniu nieważności.

Należy zauważyć, że w ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania przepisu § 5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość, z uwagi na swój charakter, nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym na art. 2 ust. 1 łit. e zostały faktycznie przejęte przez państwo, bowiem ani dekret, ani wydane na jego postawie przepisy wykonawcze, nie wykluczały dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnym na właściwej dla nich drodze, to jest w postępowaniu przed sądem powszechnym.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) stwierdził nieważność decyzji obu instancji.