Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 78/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-05-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 3 pkt 22
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magdalena Dobek - Rak Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 10 maja 2023 r. w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 28 listopada 2022 roku, nr SKO Gd/3851/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

A. B. (dalej: strona, wnioskodawczyni, skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej: organ II instancji, organ odwoławczy, Kolegium) z 28 listopada 2022 r., utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy Pszczółki z 13 czerwca 2022 r., którą odmówiono skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad bliską osobą niepełnosprawną – mężem S. B..

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z dnia 10 maja 2022 r. skarżąca zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Pszczółkach – działającego z upoważnienia Wójta Gminy Pszczółki (dalej: "organ I instancji") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem S. B..

Po przeprowadzeniu postępowania, Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Pszczółkach - decyzją z dnia 13 czerwca 2022 r. odmówił przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ I instancji skonstatował, że na tle ustalonego stanu faktycznego brak jest związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, czy też niepodejmowaniem dalszej aktywności zawodowej przez skarżącą, a sprawowaniem rzeczywistej opieki nad mężem. Strona przez całe dorosłe życie była osobą nieaktywną zawodowo. Podczas wywiadu środowiskowego nie wspomniała o żadnych schorzeniach, które uniemożliwiają jej podjęcie zatrudnienia. Niepełnosprawność męża istnieje od 2002 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datowany jest na 5 września 2007 r. Przez ten okres skarżąca była osobą niepracującą. Ponadto opis czynności opiekuńczych nad niepełnosprawnym mężem ma w większości charakter związany z prowadzeniem gospodarstwa domowego.

Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku - decyzją z 28 listopada 2022 r. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium wskazało, że z przekazanych akt wynika, że ostatnia aktywność zawodowa strony miała miejsce w 2019 r. w Irlandii, do której udała się, aby pracować jako sprzątaczka. Umowa została skrócona do 9 miesięcy. Wcześniej z kolei strona pracowała u męża w zakładzie, ale bez umowy. Od momentu ostatniej aktywności zawodowej strona nie jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna, nie pracuje, ani też nie poszukuje pracy. Zatem pod względem czasowym nie zachodzi związek pomiędzy zaprzestaniem pracy zawodowej wnioskodawczyni, czy też jej niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania opieki nad mężem, jako osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.

Dokonując zestawienia podanych przez stronę okoliczności co do własnej aktywności zawodowej ze znajdującym się w aktach sprawy orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności jej męża, organ uznał, iż skarżąca w okresie obejmującym zakwalifikowanie małżonka do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności nie wypełniała warunków wymaganych prawem, by uznać ją za osobę aktywną zawodowo. Wbrew temu co strona oświadczyła, zdaniem organu - wykonywanie pracy (w zakładzie męża) bez zawartej umowy i zgłoszenia tego faktu do ubezpieczeń społecznych jak i organów podatkowych nie stanowi aktywności zawodowej. Aktywności takiej nie będą także stanowiły jakiekolwiek prace, w tym dorywcze, sezonowe, zwłaszcza w sytuacji nieprzedstawienia na tę okoliczność żadnych dokumentów. Kolegium podkreśliło, że zarówno we wcześniejszych okresach, ale i też po powrocie do kraju, strona nie czyniła żadnych kroków, by na rynku pracy zafunkcjonować, czy potencjalnie na niego powrócić, ale jako pracownik z zawartą umową o pracę. Brak jest dowodów na to aby odwołująca się aktywnie poszukiwała zatrudnienia. Strona nie podejmowała czynności, nie zabiegała o podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, wręcz - jak sama stwierdziła, po rezygnacji z pracy zajęła się domem. Wcześniej również prowadziła dom, a mąż pracował. Strona postępowania w związku z tym jednoznacznie określiła swoją pozycję jako nieposzukującą pracy. Kolegium zaś zaprezentowane postępowanie strony odczytało jako jej świadomy wybór, przejawiający się w zaniechaniu wykonywania pracy.

Reasumując, organ II instancji stwierdził, że w sprawie zachodzą uzasadnione wątpliwości, by skarżąca w ogóle chciała podjąć jakąkolwiek aktywność zawodową, lecz jej nie podejmuje z uwagi na sprawowanie opieki. Pozostawanie biernym, brak wykazania konkretnych aktywnych działań skierowanych na poszukiwanie pracy, czy wreszcie przyczyna rozwiązania ostatniego ewentualnego zatrudnienia, potwierdzają, iż strona nie wykazuje gotowości do podjęcia pracy nawet w częściowym wymiarze czasu pracy. W związku z czym, w przedstawionych okolicznościach strona nie wypełnia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej, a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem. Z przedstawionych akt sprawy, w tym i wywiadu środowiskowego, nie wynika także, by charakter, częstotliwość oraz zakres opieki wymuszał na wnioskodawczyni niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W zaskarżonej decyzji stwierdzono bowiem, że S. B.i nie jest osobą leżącą, wymagającą karmienia, w tym karmienia przez sondę, leczenia odleżyn. Jest osobą poruszającą się na wózku inwalidzkim. Wśród wskazań orzeczenia o niepełnosprawności jest wymóg zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, bowiem ułatwiają one funkcjonowanie danej osoby. Wspomagają one również usamodzielnienie osoby niepełnosprawnej, czy podtrzymanie jej samodzielności w czynnościach dnia codziennego. W realiach sprawy osoba podopiecznego porusza się na wózku inwalidzkim i może przemieszczać się w zakresie w jakim umożliwia jej to urządzenie. Jak wynika z materiału dowodowego, małżonek strony w wielu aspektach życia codziennego stara się być samodzielny (sam się ubiera, myje i je posiłki). To czego aktualnie wymaga, to wcześniejszego przygotowania wskazanych rzeczy. Skarżąca sama przyznała, że mężem zajmuje się w 50 %, gdyż mąż radzi sobie jeszcze sam. Zdaniem Kolegium, rozmiar pomocy świadczonej wobec osoby podopiecznego nie wypełnia skarżącej całego dnia. Tym samym nie uniemożliwia on stronie podjęcia zatrudnienia w jakimkolwiek rozmiarze czasu pracy. Wymienione bowiem czynności związane z osobistą opieką nad chorym mężem są realizowane w odstępach czasu (rano, w południe, wieczorem). Należą do nich czynności higieniczne, pomoc przy kąpieli, przygotowywanie i podanie posiłków, leków, pomoc w ubieraniu, w razie potrzeby i zmianie pieluch. Stąd ich realizacja nie świadczy o ciągłym, długotrwałym i tak dużym zaangażowaniu wnioskodawczyni wykonującej opiekę nad niepełnosprawnym, by nie mogła ona podjąć zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Wręcz przeciwnie, jak wynika z czasowego opisu czynności (przedstawionego przez stronę do akt), wymienione czynności przy właściwej organizacji tj. przygotowanie posiłków i leków z odpowiednim wyprzedzeniem dla męża, pomoc przy kąpieli, czy nawet ubieraniu garderoby, umożliwiają podjęcie zatrudnienia i to choćby w częściowym zakresie czasowym. Jest to tym bardziej uzasadnione, że - jak strona podawała - wykonywała pracę na stanowisku sprzątaczki, a tego typu praca odbywa się w różnych godzinach dnia, najczęściej w godzinach popołudniowych.

Ponadto wątpliwości organu wzbudził opisany przez stronę czasowy przebieg czynności takich jak: zmywanie, który według strony wynosi od godz. 9.00 do godz. 11.00, czy wykonywania z mężem ćwiczeń nóg, a potem rąk łącznie od 13.00 - 17.00 (co wynosi 4 godziny). Do dyspozycji strony pozostają środki higieniczne typu: pielucho-majtki i pampersy dla dorosłych. Osoby aktywne zawodowo, które łączą pracę z opieką nad osobą dorosłą i jednocześnie niepełnosprawną, w tym także w stopniu znacznym, korzystają z tego typu możliwości. Świadczona pomoc w zakresie prania, sprzątania, załatwiania spraw urzędowych, wizyt u lekarza, opłacania rachunków, robienia zakupów, wykupywania recept, zasadniczo sprowadzają się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują.

Dodatkowo, z materiału dowodowego nie wynika, by podopieczny korzystał z rehabilitacji, mimo takich wskazań zawartych w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności. Wręcz przeciwnie - strona wprost podała, że z niej nie korzysta, gdyż nie widzi sensu. W ocenie Kolegium zaniechanie tego typu powoduje, że świadczoną pomoc wobec osoby niepełnosprawnej należy ocenić jako niedostateczną, gdyż jest ona wymagana, a nie prowadzona. Pracownik socjalny przeprowadzając wywiad środowiskowy, przy którym obecna była zarówno strona jak i jej mąż, zaoferował wsparcie psychiatry lub psychologa w tym zakresie.

Poza tym, na tle sprawy uwadze organu nie uszła okoliczność, że strona posiada dwóch dorosłych synów, na których również ciąży obowiązek alimentacyjny wobec rodzica. Zdaniem Kolegium, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego, ale i też na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego, czyli finansowym jego wsparciu. Uprzedzając argumentację, że organ odwoławczy nie ma uprawnienia do wyboru pomiędzy osobami sprawującymi opiekę nad niepełnosprawnym, organ wyjaśnił, iż zaprezentowana wyżej argumentacja, co do osób zobowiązanych alimentacyjnie wobec chorego, nie jest uczynieniem wyboru, o którym mowa wyżej, lecz przedstawieniem możliwości rodziny we wspólnym wsparciu, tak by umożliwić wnioskodawczyni powrót na rynek pracy. Na tle sprawy ustalono, że wnioskodawczyni korzysta w opiece przy mężu z pomocy najstarszego syna, który zamieszkuje z rodzicami i jest osobą niepracującą, co także świadczy, że sprawowana pomoc małżonkowi nie wypełnia cech stałości, długotrwałości i osobistej opieki.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku strona zaskarżyła w całości decyzję SKO w Gdańsku, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy Pszczółki z dnia 13 czerwca 2022 r. oraz o zasądzenie od organu zwrotu kosztów procesu w tym kosztów zastępstwa procesowego. Skarżąca podniosła zarzut naruszenia:

1. prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą;

2. prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnie i uznanie, że wnioskodawcy nie przysługuje prawo do świadczenie pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że żyją jeszcze inne osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny w stopniu pierwszym, które jednak są osobami nie dającymi rękojmi sprawowania należytej opieki nad osobą niepełnosprawną z uwagi na własny stan zdrowia i inne obowiązki oraz żaden przepis prawa nie przewiduje kryteriów wyboru opiekuna z grupy osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w tym samym stopniu.

Zdaniem skarżącej organ - formułując wskazane w decyzji tezy, nie wziął w ogóle pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki, jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez samą skarżącą w złożonym oświadczeniu. Organ dokonał nadto pobieżnej oceny oświadczenia wnioskodawcy odnoszącego się do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. Okoliczność, że mąż skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ, zaliczający osobę niepełnosprawną do grupy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

Nie było także podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia osobie niepełnosprawnej niezbędnej opieki poprzez weryfikację sytuacji rodzinnej i finansowej pozostałych osób zobowiązanych względem niej do alimentacji, tj. synów, w sytuacji, gdy do sprawowania opieki zobowiązała się skarżąca.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sad Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu z normami prawnymi - proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania zaskarżonego aktu i na podstawie ustalonego przez organy stanu faktycznego. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych rozstrzygnięć administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd - jak stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.) dalej jako "p.p.s.a." - nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną, z wyjątkiem skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie, opinię zabezpieczającą i odmowę wydania opinii zabezpieczającej.

Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615), zwanej dalej "u.ś.r." lub "ustawą", a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.

- Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z powołanych wyżej unormowań wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18).

Omawiane świadczenie, co należy podkreślić, nie jest jednak przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowanych koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza aby opiekun miał możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

W tym miejscu należy wskazać, że bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje odnotowany przez organy fakt, że ostatnie zatrudnienie skarżącej ustało w 2019 r. Istotne znaczenie ma bowiem to, czy aktualnie skarżąca nie podejmuje zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek, od wnioskodawcy zależy więc, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia o nie wystąpi. Nie wyklucza przyznania świadczenia rezygnacja z zatrudnienia z powodu konieczności opieki nad niepełnosprawnym, która miała miejsce miesiąc, rok, czy kilka lat przed złożeniem wniosku, pod warunkiem oczywiście, że ten stan w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwa (tak WSA w Poznaniu w wyroku

z 28 listopada 2019 r. II SA/Po 827/19). Nie ma zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce ona wystąpić z wnioskiem o przyznanie świadczenia. Nie można również podważać prawa do uzyskania świadczenia w sytuacji, gdy strona wnioskująca wcześniej nie podejmowała aktywności zawodowej z innych przyczyn niż opieka, jednak u podstaw rezygnacji z zatrudnienia bądź jego niepodejmowania (przy obiektywnej zdolności do podjęcia zatrudnienia) jest na dzień składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną.

Również w wyroku z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że przesłanką świadczenia pielęgnacyjnego jest aktualne niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy. Z tego też powodu organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn uprzedniego braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną obecnej rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Taka sytuacja ma miejsce w tej sprawie. Nieuprawnione są zatem uwagi orzekających w sprawie organów odwołujące się do dotychczasowej aktywności zawodowej skarżącej, sugerujące w istocie, iż skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia, bowiem wcześniej była bezrobotna i nie podejmowała żadnej aktywności w celu podjęcia zatrudnienia. W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych wyraźnie wskazuje się, iż przesłanką świadczenia pielęgnacyjnego jest niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy, bez względu na okoliczności tego stanu rzeczy (zob. wyroki NSA z 2 lipca 2008 r., I OSK 1364/07; z 24 października 2008 r., I OSK 1758/07). W sytuacji, jaka ma miejsce w niniejszej sprawie, czynienie zatem rozważań na temat bierności zawodowej skarżącej jawi się jako całkowicie zbędne i noszące zmaniona niedopuszczalnego poszerzania katalogu przesłanek uzależniających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyroki: WSA w Gliwicach z 21 lipca 2021 r. II SA/Gl 504/21, WSA w Rzeszowie z 6 kwietnia 2022 r., III SA/Rz 1781/21). Świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane nawet osobom, które nigdy wcześniej nie pracowały. Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy jest natomiast to, czy aktualnie skarżąca nie podejmuje zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem.

W takiej sytuacji zadaniem organów była jedynie ocena, czy zakres sprawowanej opieki stanowi w niniejszej sprawie oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, powodując faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia w celu jej sprawowania. Do oceny w tym zakresie konieczne było stwierdzenie, czy istotnie powodem (celem) rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą była konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, tj. rozważenie tego, czy wymiar faktycznie sprawowanej przez skarżącą i koniecznej w związku ze specyfiką niepełnosprawności jej męża opieki rzeczywiście stoi na przeszkodzie możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia. Jedną z podstawowych bowiem przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.

Tym samym analiza istnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) wymaga oceny i zbadania kilku obszarów. Po pierwsze, istotny jest stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w tym w szczególności ocena zakresu czynności, które jest w stanie wykonać samodzielnie, a w jakim wymaga stałej i długotrwałej opieki. Przy czym ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza w żadnej mierze kwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może jednak wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21).

Zdaniem Sądu, ocena dokonana przez Kolegium w zaskarżonej decyzji dotycząca sprawowanej przez skarżącą opieki i braku związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a zakresem niezbędnej sprawowanej przez nią opieki i pomocy mężowi jest prawidłowa.

W niniejszej sprawie bezsporne jest, że mąż skarżącej posiada orzeczenie wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Pruszczu Gdańskim z dnia 30 października 2007 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności z uwzględnieniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Zarówno organy, jak i Sąd, nie są uprawnieni w niniejszym postępowaniu do kwestionowania orzeczenia o niepełnosprawności. Z dokonanych przez organ odwoławczy ustalań, na podstawie zgromadzonych dokumentów, wynika, że mąż skarżącej choruje na stwardnienie rozsiane. Porusza się przy pomocy wózka inwalidzkiego. Leczony jest w poradniach specjalistycznych, ale nie jest rehabilitowany.

Treść orzeczenia o niepełnosprawności determinuje charakter i zakres opieki, jakiej wymaga dana osoba legitymująca się takim orzeczeniem. Natomiast do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności. Dla ustalenia, czy w danym przypadku sprawowana opieka nad osobą niepełnosprawną spełnia wymogi z art. 17 ust. 1 tej ustawy, zasadnicze znaczenie ma jej faktyczne sprawowanie w zestawieniu z treścią orzeczenia o niepełnosprawności osoby, której dotyczy opieka (por. zob. wyroki NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1334/21 oraz z dnia 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21).

Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej (por. wyrok NSA

z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15). Równie istotnym czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13).

W trakcie prowadzonego postępowania skarżąca składała oświadczenia dotyczące zakresu opieki sprawowanej nad mężem.

Z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżąca: częściowo pomaga mężowi przy porannej toalecie i czynnościach związanych z higieną, pomaga mu się ubrać, przygotowuje śniadanie i lekarstwa, przygotowuje czyste pieluchy, sprząta, przygotowuje i podaje obiad, po obiedzie wykonuje z mężem ćwiczenia rąk i nóg, następnie przygotowuje kolację i podaje lekarstwa, pomaga przy wieczornej toalecie. Skarżąca pomaga również przy wizytach u lekarza (raz w roku u neurologa), załatwianiu spraw urzędowych, robieniu zakupów i realizacji recept. Jak wynika z oświadczenia skarżącej zawartego w wywiadzie środowiskowym, mąż jest osobą samodzielną, ma sprawne ręce. Samodzielnie spożywa posiłki i samodzielnie się ubiera oraz myje. Wymagają podkreślenia te ustalenia wywiadu środowiskowego, w których wykonujący go pracownik socjalny stwierdził, że "Pan B. () w miarę jest samodzielny. Pani B. zajmuje się nim w 50 % - pomaga w niektórych sprawach", a także oświadczenie samej skarżącej, która podczas tego wywiadu stwierdziła, że mąż "ogólnie radzi sobie jeszcze sam".

Zdaniem Sądu, wykonywane przez skarżącą czynności, rozpatrywane kompleksowo, nie są - jak zasadnie uznał organ odwoławczy - czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie przez skarżącą jakiejkolwiek pracy. Nie można bowiem uznać wykonywanych przez skarżącą czynności za wymagające takiej dyspozycyjności skarżącej, która stanowiłaby przeszkodę wykonywania pracy, choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Zakres oraz rozmiar czasowy opieki w świetle zasad doświadczenia życiowego, jest jak najbardziej do pogodzenia z możliwością równoczesnego podjęcia pracy, co najmniej w niepełnym wymiarze czasowym, co wyklucza przyznanie wnioskowanego świadczenia.

W ocenie Sądu prawidłowe są wnioski organu administracji, wyprowadzane z zebranego materiału dowodowego, stwierdzające, że znaczna część z opisanych przez stronę czynności jakie wykonuje w związku z opieką nad mężem wpisuje się w normalne działania związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Są one charakterystyczne dla większości osób, które są aktywne zawodowo, prowadzą gospodarstwo domowe i mają pod opieką osoby wymagające wsparcia, a nie legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności. Pranie, sprzątanie, gotowanie, prasowanie, podawanie posiłków, ścielenie łóżka, robienie zakupów, opłacanie rachunków są czynnościami, które mogą być przy odpowiedniej organizacji wykonywane przed lub po pracy. Pozostałe zaś czynności opisane przez skarżącą nie absorbują jej w takim zakresie, aby wykluczało to podjęcie zatrudnienia. Pomoc świadczona mężowi dotyczy czynności, które zasadniczo podejmowane są rano i wieczorem (podanie leków, przypilnowanie aby mąż się umył) lub też nie są wykonywane codziennie (umawianie wizyt lekarskich). Z akt sprawy nie wynika, aby S. B.i wymagał stałego nadzoru osoby drugiej i pozostawiony sam był narażony na zagrożenie życia, zdrowia czy dyskomfort związany z niemożnością zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb.

W realiach rozpoznawanej sprawy zasadnie wywodzi organ II instancji, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki uzasadniające ustalenie prawa do wnioskowanego przez stronę skarżącą świadczenia. Zebrany materiał dowodowy nie potwierdza, że zakres czynności podejmowanych przez skarżącą względem męża wpisuje się w zakres stałej lub długotrwałej opieki, która spowodowała, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia (nie podejmuje pracy). Przypomnieć bowiem trzeba, że ustawodawca nie wymaga, aby możliwość zatrudnienia odnosiła się do pracy w pełnym jej wymiarze. W tym zakresie istnieje możliwość dostosowania warunków i czasu pracy do potrzeb własnych i rodziny. Definicja zawarta w art. 3 pkt 22 u.ś.r. (obejmująca zatrudnienie i inną pracę zarobkową) jest szeroka - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

Nie kwestionując złego stanu zdrowia męża skarżącej i konieczności jego wsparcia, do czego skarżąca jest zobowiązana zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinno-opiekuńczego, należy wskazać, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Takiej podstawy nie stanowi również deklarowana gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych.

W tej sytuacji nie można zatem skutecznie zarzucić Kolegium naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Zdaniem Sądu zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na szczegółowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad mężem. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które, w ocenie Sądu, w całości odpowiada prawu.

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę zaaprobował wyrażony w zaskarżonej decyzji pogląd, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, bowiem sprawowana przez nią opieka, jej zakres i natężenie nie wyklucza rezygnacji czy niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która - jak już wskazano, nie musi być realizowana w pełnym wymiarze czasu pracy.

Świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane w sytuacji, gdy czas poświęcany na czynności opiekuńcze nad niepełnosprawnym członkiem rodziny absorbuje jedynie część dnia, gdyż stan taki umożliwia podjęcie zatrudnienia. Nie zachodzi bowiem wówczas wymagana ustawą przesłanka przyznania świadczenia, jaką jest rezygnacja z pracy lub niepodejmowanie pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a jej zakres wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, tak więc związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być rzeczywisty. W niniejszej sprawie organ odwoławczy prawidłowo ocenił, że zakres deklarowanych przez skarżącą czynności związanych ze sprawowaną, wymaganą i konieczną – z uwagi na niepełnosprawność męża – opieką nie stanowi sam w sobie podstawy do powstrzymywania się od aktywności zawodowej przez skarżącą.

Końcowo, z uwagi na argumentację zawartą w skardze, należy podnieść, że organ odwoławczy nie badał alternatywnych sposobów zapewnienia S. B. niezbędnej opieki przez pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji. Skarżąca, w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., jako żona niepełnosprawnego w stopniu znacznym jest w pierwszej kolejności zobowiązana do opieki nad nim, a więc i uprawniona do uzyskania w związku z tym świadczenia pielęgnacyjnego (w razie, gdy spełnia wszystkie niezbędne warunki w tym zakresie). Tylko bowiem orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wykluczałoby skarżącą z kręgu podmiotów mogących sprawować opiekę nad niepełnosprawnym mężem. Stanowisko to potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 14 listopada 2022 r.,

sygn. I OPS 2/22, stwierdzając, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w przepisie

art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku - na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę jako niezasadną.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 p.p.s.a., wobec wniosku stron o rozpoznanie sprawy w tym trybie.

Powołane wyżej orzeczenia są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl.