Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt V SA/Wa 1730/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-02-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c), art. 153
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 7, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Jarosław Stopczyński, Sędzia WSA - Arkadiusz Tomczak, Sędzia WSA - Tomasz Zawiślak (spr.), Protokolant spec. - Anna Szaruch, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lutego 2019 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek: uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi [...] (dalej: skarżący lub strona) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS, Zakład lub organ) z [...] sierpnia 2018 r., nr [...] utrzymująca w mocy decyzję własną z [...] kwietnia 2017 r., nr [...] odmawiającą umorzenia należności na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskiem z 10 lutego 2017 r. skarżący zwrócił się o umorzenie zaległości. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że obecnie znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej; z uwagi na stan zdrowia jest pod nadzorem lekarzy, przyjmuje leki. Żona skarżącego nie pracuje, również jest chora, czeka na operację.

Skarżący uzyskuje dochód w kwocie miesięcznej 902,29 zł netto (1/2 etatu). Nie pobiera świadczeń, nie posiada dochodów z innych źródeł, nie pobiera zasiłku z urzędu pracy ani pomocy społecznej oraz nie korzysta z innych form pomocy.

Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 559,10 zł. Oprócz zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek nie posiada innych zobowiązań finansowych. Nie posiada żadnego majątku, mieszka z żoną w mieszkaniu komunalnym o powierzchni 12 m2.

Decyzją z [...] kwietnia 2017 r. Zakład odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.

W uzasadnieniu decyzji organ, powołując art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz. U. z 2017 r., poz. 1778 ze zm., dalej: "usus", uznał, że w przypadku strony nie występuje żadna z przesłanek umorzenia wymienionych w ust. 3 tego przepisu.

Organ ocenił możliwość umorzenia należności również w oparciu o treść przepisów art. 28 ust. 3a usus i rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. U. nr 141, poz. 1365) w szczególności jego § 3 - czyli pomimo braku ich całkowitej nieściągalności i uznał, że sytuacja skarżącego nie dowodzi, że jest niemożliwe wywiązanie się przez niego ze zobowiązań wobec ZUS.

Zdaniem organu, analiza całości zgromadzonego materiału dowodowego oraz powyższe ustalenia nie dają podstaw do uznania, że w tym przypadku zachodzą okoliczności pozwalające na umorzenie, z uwagi na indywidualną sytuację rodzinną, majątkową i zdrowotną. Organ nadmienił, że gdyby skarżący znajdował się w trudnej sytuacji materialnej, to zapewne miałby przyznaną pomoc, np. z opieki społecznej.

W wyniku rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy ZUS decyzję z [...] czerwca 2017 r., nr [...] utrzymał w mocy rozstrzygnięcie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi strony, wyrokiem z 15 marca 2018 r., V SA/Wa 1455/17 uchylił ww. decyzję Zakładu z [...] czerwca 2017 r.

W ocenie sądu, okoliczność, że strona poza dochodami z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 902,29 zł netto nie ma innego majątku, z którego ZUS mógłby wyegzekwować zaległe należności, a wysokość uzyskiwanego przez skarżącego wynagrodzenia pozwala na stwierdzenie, że w sytuacji strony mógł zaistnieć przypadek uzasadnionych okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3a usus i w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Sąd przypomniał, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 559,10 zł. Nie posiada żadnego majątku, mieszka z żoną w mieszkaniu komunalnym o powierzchni 12 m2. Zdaniem sądu, egzekwowanie zadłużenia pogłębi u skarżącego brak zabezpieczenia minimum socjalnego, pozwalającego na zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych.

Sąd podkreślił powołując się na orzecznictwo, że w sytuacji wykazania przez stronę ustawowej przesłanki umorzenia wnioskowanej należności składkowej, uznaniowy charakter decyzji ZUS mógłby tylko wówczas prowadzić do odmowy uwzględnienia wniosku, gdyby żądaniu strony organ przeciwstawił i należycie umotywował zaistnienie ważnego interesu społecznego, który przemawia za odmową uwzględnienia wniosku strony, mimo wykazania przez nią ustawowej przesłanki dla umorzenia wnioskowanej należności. Bez wykazania przez organ ważnego interesu, który przemawiałby za odmową uwzględnienia należycie umotywowanego wniosku strony o umorzenie należności składkowej, obarczone dowolnością jest powoływanie się przez ZUS jedynie na uznaniowy charakter omawianej decyzji, jako podstawę odmowy uwzględnienia wniosku strony o umorzenie należności składkowych. Dodatkowo zwrócił uwagę, że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym.

W ocenie WSA w Warszawie organ w istocie nie zbadał, czy w sprawie zaistniał ważny interes publiczny przemawiający za odmową uwzględnienia umotywowanego wniosku skarżącego o umorzenie należności składkowych. ZUS także naruszył przepisy postępowania, a w szczególności art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm., dalej: "kpa"), gdyż nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący zebranego w sprawie materiału dowodowego, a ocena dowodów nosi cechy dowolności. Zdaniem sądu analiza bezspornego w sprawie stanu faktycznego prowadzi do wniosku, że skarżący wraz z żoną żyje w bardzo skromnych warunkach, w mieszkaniu komunalnym o powierzchni 12 m2. Brak dochodów żony strony i niskie dochody skarżącego nie mogą pokryć potrzeb życiowych strony i rodziny, a tym bardziej - wbrew twierdzeniom organu, te niskie dochody nie mogą zostać przeznaczone na rozliczenie się z Zakładem. W zaistniałej sytuacji niezrozumiałe jest stanowisko ZUS, iż opłacenie należności nie pozbawi skarżącego możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Jeżeli stałe wydatki strony wynoszą 559,10 zł, to przy dochodzie 902,29 zł zostaje jemu 343,19 zł, co wydaje się sumą bardzo małą, całkowicie niewystarczającą na zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych dwóch dorosłych osób.

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy ZUS decyzją z [...] sierpnia 2018 r. utrzymał w mocy decyzję własną z [....] kwietnia 2017 r., stwierdzając brak podstaw do umorzenia składek i zaznaczając, że w przypadku strony nie zachodzą przesłanki pozwalające uznać całkowitą nieściągalność, co dawałoby organowi potencjalną możliwość umorzenia należności. Organ ocenił także sytuację skarżącego w zakresie jego słusznego interesu i dokonując ponownej analizy treści § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. uznał, że strona nie znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej jej spłaty należnych organowi składek. Organ wyjaśnił, że z akt sprawy wynika, że źródłem dochodu strony jest wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia na ½ etatu z wynagrodzeniem 902,29 zł netto. Z wynagrodzenia prowadzone jest postępowanie egzekucyjne z którego potrącana jest kwota 95,50 zł. ZUS stwierdził, że skarżący przedstawił rachunki potwierdzające ponoszenie opłat w wysokości 399,95 zł. Zauważył również, że uzyskiwany miesięczny dochód gospodarstwa jest niższy od minimum socjalnego, które dla dwuosobowego gospodarstwa wynosi 1.876,64 zł.

Zakład wskazał, że żona skarżącego nie pracuje od ponad 5 lat. Mimo, iż skarżący podaje, że czeka ona na operację, to jednak strona nie przedstawiła żadnych dokumentów potwierdzających ten fakt. W ocenie ZUS podjęcie przez żonę zatrudnienia przyczyniłoby się do wzrostu dochodu rodziny, a tym samym do lepszej sytuacji finansowo-materialnej.

Zakład dodatkowo zwrócił uwagę na aktualną sytuację na rynku pracy. W jego ocenie bezrobocie jest na bardzo niskim poziomie, firmy zgłaszają zapotrzebowanie na nowych pracowników. Rosnąca liczba nowych miejsc pracy wpływa również na wzrost wynagrodzeń. Można więc mówić o tzw. rynku pracowniczym. Zakład stwierdził, że biorąc pod uwagę dochody strony jak i wskazane wydatki, dochód miesięczny gospodarstwa to kwota 406,84 zł na 2 osoby, co daje około 13 zł na dzień i w takich okolicznościach skarżący nie korzysta ze środków pomocy społecznej. Zatem pojawia się wątpliwość czy przedstawiona przez skarżącego sytuacja finansowa obrazuje rzeczywiste dochody gospodarstwa domowego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję ZUS z [...] sierpnia 2018 r. strona zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art.83 ust. 1 pkt 3, art. 28, art. 31 i 32 usus, a także art. 7 kpa, poprzez ich błędną interpretacje i niewłaściwe zastosowanie, które skutkowało wydaniem zaskarżonej decyzji.

W ocenie strony organ dokonał nieprawidłowej oceny jej sytuacji i bezzasadnie uznał, iż nie zostały spełnione przesłanki umorzenia należności. Skarżący w tym zakresie wskazał na wyrok WSA w Warszawie, który w sposób jednoznaczny ocenił sytuację strony, a do której to oceny zawartej w wyroku organ się nie zastosował. Zdaniem skarżącego, dokumentacja zgromadzona w sprawie tj.: zeznania podatkowe, oświadczenie o stanie majątkowym, dokumentacja medyczna, zaświadczenia lekarskie jednoznacznie świadczy, że spełnione zostały wszelkie przesłanki do uwzględnienia jego wniosku o umorzenie zaległości w ZUS. Dokumentacja ta wskazuje również na fakt, że jego sytuacja zdrowotna (przebyta operacja kolana i zaplanowana rehabilitacja) nie pozwala mu na podjęcie zatrudnienia w większym wymiarze niż ½ etatu.

Strona wyjaśniła, że obecnie nie jest wstanie spłacić zadłużenia nawet w formie układu ratalnego.

Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez uwzględnienie wniosku o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja narusza prawo.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2017r., poz. 2188 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Natomiast, w myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2018r., poz. 1302 ze zm., dalej: "ppsa"), sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie:

1) uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi:

a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy;

2) stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach;

3) stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach.

Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu administracyjnego pod kątem zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Jednocześnie, zgodnie z przepisem art. 134 § 1 ppsa, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Oznacza to między innymi, że sąd administracyjny nie musi w ocenie legalności zaskarżonego postanowienia ograniczać się tylko do zarzutów sformułowanych w skardze, ale może wadliwości kontrolowanego aktu podnosić z urzędu (patrz: T. Woś - Postępowanie sądowo-administracyjne, Warszawa 1996 r., str. 224). W tym celu sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszeń prawa w stosunku do aktów i czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do końcowego jej załatwienia (art. 135 ppsa).

W tym miejscu sąd wyjaśnia, że nie mógł uwzględnić wniosku skarżącego o zmianę decyzji i umorzenie należności składkowych, gdyż do zmiany w taki sposób decyzji administracyjnej sąd nie jest upoważniony. Sąd jedynie kontroluje legalność decyzji. To organ jest jedynie władczo umorzyć należności, a nie sąd. Dlatego też sąd nie mógł uwzględnić wniosku strony.

Na wstępie należy zwrócić uwagę, że zaskarżona decyzja została wydana w szczególnych warunkach prawnych. Mianowicie decyzja została wydana na skutek uchylenie poprzedniej decyzji ZUS przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.

Zgodnie z art. 153 ppsa, w brzmieniu od 15 sierpnia 2015 r., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

Należy podnieść, że przepis art. 153 ppsa ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sądy, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane. Związanie sądu administracyjnego oceną prawną oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, które byłyby sprzeczne z wyrażonym wcześniej poglądem (por. wyrok NSA z 1 września 2010 r., w sprawie o sygn. akt II OSK 518/09, LEX nr 746901). Pojęcie "ocena prawna" w rozumieniu przepisu art. 153 ppsa oznacza wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku w związku z rozpoznawaną sprawą. Ocena ta może się odnosić zarówno do przepisów prawa materialnego jak i procesowego. Musi ponadto pozostawać w logicznym związku z treścią orzeczenia sądu administracyjnego, w którym została sformułowana (por. wyrok NSA z 30 listopada 2010 r., w sprawie o sygn. akt II OSK 1929/09, LEX nr 795206). Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych. W przypadku zaskarżenia do sądu administracyjnego decyzji zapadłej w wyniku uprzedniego wydania przez sąd wyroku kasacyjnego i wyrażeniu w nim wiążącej oceny prawnej, ponownie rozpoznając sprawę sąd administracyjny obowiązany jest do dokonania kontroli, czy organ administracji prawidłowo uwzględnił wytyczne zawarte w poprzednim wyroku. Podporządkowanie się wytycznym sądu i wyrażonej przezeń ocenie prawnej jest bowiem głównym kryterium poprawności nowowydanej decyzji (por. wyrok NSA z 13 stycznia 2009 r., w sprawie o sygn. akt II GSK 614/08, LEX nr 528074). Naruszenie przez organ administracji publicznej art. 153 ppsa powoduje konieczność uchylenia zaskarżonego aktu.

Jak też wskazano w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 października 2015 r. (sygn. akt II GSK 2530/14, LEX nr 1942634) ocena prawna o charakterze wiążącym musi dotyczyć właściwego zastosowania konkretnego przepisu czy też prawidłowej jego wykładni w odniesieniu do ściśle określonego rozstrzygnięcia podjętego w konkretnej sprawie. Musi ponadto pozostawać w logicznym związku z treścią orzeczenia sądu administracyjnego, w którym została sformułowana. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych. Wskazania nie mogą z góry narzucać sposobu rozstrzygnięcia konkretnych kwestii związanych z treścią przyszłego rozstrzygnięcia sprawy.

Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że pomiędzy dniem złożenia przez skarżącego wniosku, a dniem wydania zaskarżonej decyzji nie zaszły żadne zmiany stanu prawnego, mające zastosowanie w sprawie.

W tym miejscu trzeba zwrócić uwagę, że w sprawie z wniosku skarżącego o umorzenie nieopłaconych składek, zapadł prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 15 marca 2018 r., V SA/Wa 1455/17. Tym samym rozpoznając niniejszą sprawę zarówno Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, jak też wcześniej ZUS związani byli wykładnią prawa zawartą w ww. wyroku.

Podkreślenia wymaga, że w prawomocnym wyroku z 15 marca 2018 r., V SA/Wa 1455/17 sąd jednoznacznie stwierdził, że wysokość uzyskiwanego przez skarżącego wynagrodzenia (902,29 zł netto miesięcznie) oraz brak innego majątku, z którego ZUS mógłby wyegzekwować zaległe należności pozwala na stwierdzenie, iż w sytuacji skarżącego mógł zaistnieć przypadek uzasadnionych okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3a usus i w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Sąd wskazał, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 559,10 zł. Nie posiada żadnego majątku, mieszka z żoną w mieszkaniu komunalnym o powierzchni 12 m2. W ocenie WSA w Warszawie zawartym w ww. wyroku egzekwowanie zadłużenia pogłębi u skarżącego brak zabezpieczenia minimum socjalnego, pozwalającego na zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych. Sąd zaznaczył, że brak dochodów żony strony i niskie dochody skarżącego nie mogą pokryć potrzeb życiowych strony i rodziny, a tym bardziej - wbrew twierdzeniom organu, te niskie dochody nie mogą zostać przeznaczone na rozliczenie się z Zakładem. W zaistniałej sytuacji niezrozumiałe jest stanowisko ZUS, iż opłacenie należności nie pozbawi skarżącego możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Jeżeli stałe wydatki skarżącego wynoszą 559,10 zł, to przy dochodzie 902,29 zł zostaje jemu 343,19 zł, co wydaje się sumą bardzo małą, całkowicie niewystarczającą na zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych dwóch dorosłych osób.

Zatem w pierwszej kolejności należy dokonać analizy sprawy pod kątem zastosowania się przez organ do wiążącej go oceny prawnej zawartej w ww. wyroku.

Sąd rozpoznając sprawę stwierdza, że w sprawie wyrażona ocena prawna nie została zastosowana przez ZUS. Zanim jednakże sąd wskaże błędy poczynione przez Zakład, to stwierdza, że część poczynionych ustaleń jest prawidłowa.

Za prawidłowe sąd bowiem uznaje ustalenia organu i dokonane analizy związane z brakiem występowania w sprawie całkowitej nieściągalności. Zgodnie bowiem z art. 28 ust. 2 usus należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność zgodnie z art. 28 ust. 3 usus, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r. poz. 2171, 2260 i 2261 oraz z 2017 r. poz. 791);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Przechodząc do analizy sprawy, należy zauważyć, że wyliczenie zawarte w art. 28 ust. 3 usus stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. Trzeba bowiem zauważyć, że art. 28 ust. 2 usus oparty jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo ZUS, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 usus, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Użycie przez ustawodawcę w art. 28 ust. 1 usus słów "mogą być umarzane" wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Natomiast w wypadku ustalenia przez Zakład braku całkowitej nieściągalności (ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 usus), organ na podstawie art. 28 ust. 2 usus pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek. Innymi słowy zobowiązany będzie do odmowy umorzenia należności.

ZUS orzekając w sprawie prawidłowo ustalił, że przesłanki wskazane w art. 28 ust. 3 usus nie wystąpiły. Wysokość nieopłaconej składki przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Zgodnie z § 1 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 11 września 2015 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia skierowanego przez wierzyciela do zobowiązanego przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz. U. z 2015 r., poz. 1526) koszty upomnienia, o którym mowa w art. 15 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, wynoszą 11,60 zł. Natomiast nie umorzona zaległość jest znacznie wyższa. Mimo, że skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, to z jego świadczenia rentowego skutecznie prowadzona jest egzekucja. Strona otrzymuje świadczenie w wysokości netto 902,29 zł, z tej kwoty organ egzekucyjny miesięcznie potrąca w ramach prowadzonego postępowania egzekucyjnego w kwotę 95,50 zł. Tym samym skoro organ egzekucyjny (Dyrektor Oddziału ZUS lub Naczelnik Urzędu Skarbowego) nie stwierdził nieściągalności, a wręcz przeciwnie egzekucja jest skuteczna, to w żaden sposób nie można wykazać, że strona nie posiada majątku z którego można by było prowadzić egzekucję (strona posiada prawo do świadczenia rentowego).

W związku z powyższym, w ocenie sądu, organ prawidłowo stwierdził, że w sprawie nie występują przesłanki umożliwiające umorzenie należności z art. 28 ust. 3 usus.

W sprawie natomiast organ nie zastosował się do oceny prawnej i wskazań sądu zawartych w wyroku z 15 marca 2018 r. odnoszących się do rozważań w zakresie możliwości umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a usus w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Za dowolne bowiem ponownie należało uznać twierdzenie organu, że w sytuacji skarżącego opłacenie zaległych składek nie pozbawiłoby go możliwości zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych (przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia).

Zgodnie z art. 28 ust. 3a usus należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki dające możliwość umorzenia należności składkowych zostały uregulowane w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W sprawie w ocenie sądu w poprzednio wydanym wyroku WSA w Warszawie w sposób jednoznaczny ocenił materiał dowodowy. Organ po wydaniu wyroku zwracał się do strony o nadesłanie dokumentów i dowodów potwierdzających aktualny stan majątkowy strony i w odpowiedzi na wezwanie strona ponownie przedstawiła dowody, które co do zasady potwierdziły poprzednio oceniany stan fatyczny. Mianowicie skarżący potwierdził stronę dochodową, tj. ok. 900 zł netto miesięcznie z tytułu wynagrodzenia za pracę na ½ etatu oraz udokumentował wydatki w wysokości ok. 400 zł. Tym samym uzyskiwane dochody dla dwuosobowej rodziny są zdecydowanie poniżej minimum socjalnego, którego wysokość organ ustalił na kwotę 1.876,64 zł. Kwota minimum socjalnego uwzględnia określone wydatki w tym wydatki związane z edukacją, zakupem odzieży i obuwia, ochrony zdrowia higieny osobistej, transport i łączność. Dlatego też w ocenie sądu aktualna jest ocena zawarta w prawomocnym wyroku z 15 marca 2018 r., V SA/Wa 1455/17, że wysokość uzyskiwanego przez skarżącego wynagrodzenia (902,29 zł netto miesięcznie) oraz brak innego majątku, z którego ZUS mógłby wyegzekwować zaległe należności pozwala na stwierdzenie, iż w sytuacji skarżącego mógł zaistnieć przypadek uzasadnionych okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3a usus i w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Egzekwowanie zadłużenia pogłębi u skarżącego brak zabezpieczenia minimum socjalnego, pozwalającego na zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych.

Sąd zaznacza, że zupełnie gołosłowna jest ocena organu wskazująca na możliwość podjęcia dodatkowego zatrudnienia, czy też zatrudnienia w większym wymiarze czasu. Skarżący bowiem jednoznacznie wskazał na przyczyny dla których jest zatrudniony na ½ etatu. Powołał się na swój stan zdrowia, przebytą operację kolana oraz konieczność rehabilitacji. Organ z jednej strony nie kwestionuje tych okoliczności a z drugiej strony wskazuje, że skarżący nie powołał się na swój poziom wykształcenia i doświadczenia zawodowego, które ograniczałoby lub uniemożliwiałoby znalezienie lepiej płatnej pracy. Podniesienie tego argumentu wobec braku jakiegokolwiek przeprowadzenia postepowania w tym zakresie jest zupełnie niewystarczające.

Podobnie pozostała argumentacja organu opiera się na przypuszczeniach a nie faktach. Mianowicie organ wskazuje na fakt, że żona strony od 5 lat jest osobą bezrobotną i wg strony jest osobą schorowaną. Jednakże organ zauważa, że skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających fakt choroby. Ponadto organ zakwestionował stronę dochodową rodziny skarżącego i uznał, że kwota 13 złotych dziennie na utrzymanie jest kwotą wątpliwą, gdyż w takich okolicznościach skarżący winien korzystać ze środków pomocy społecznej. W ocenie ZUS obecna sytuacja skarżącego nie jest łatwa, jednakże organ nie stwierdził, że jest ona stanem trwałym, a ponadto w toku analizy dokumentacji organ powziął wątpliwości co do rzetelności przedstawionej sytuacji finansowej.

Odnosząc się do powyższej argumentacji należy stwierdzić, że jest ona na tym etapie postępowania nie zasadna lub co najmniej przedwczesna. Przede wszystkim ZUS na podstawie zebranego materiału dowodowego nie miał uprawnień do kwestionowania wiarygodności oświadczenia strony odnośnie uzyskiwanych przez skarżącego dochodów. W ocenie sądu powyższa kwestia skoro budziła wątpliwości organu to winna zostać przez organ wyjaśniona. Zauważyć bowiem trzeba, że to organ jest gospodarzem postępowania i to na organie spoczywa obowiązek dokładnego wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy i podejmowania z urzędu wszelkich działań zmierzających do wszechstronnego zebrania materiału dowodowego. Strona oczywiście nie jest zwolniona z obowiązku współpracy z organem w celu realizacji zasady prawdy obiektywnej. Strona nie jest tym samym zwolniona z obowiązku wykazywania okoliczności z zakresu jej sytuacji i podstaw rzutujących na możliwość ubiegania się o skorzystanie z ulgi w postaci umorzenia wskazanej należności. Jednakże to organ prowadzi postępowanie i to on w przypadku powstania określonych wątpliwości winien zwracać się do strony o stosowne wyjaśnienia i w wypadku nie udzielenia odpowiedzi, bądź też udzielenia odpowiedzi wymijającej, niepełnej może z takiego faktu dopiero wyciągać niekorzystne konsekwencje. Niedopuszczalne natomiast jest wskazywanie na wątpliwości, co do których organ nie zwracał się do strony o wyjaśnienie. Podobnie rzecz się ma z chorobą żony skarżącego. W wypadku bowiem stwierdzenia, że ta okoliczność może mieć istotne znaczenie dla sprawy, to organ winien wprost wezwać skarżącego do ustosunkowanie się do tego faktu.

Zakład jednakże nie zwrócił się o konkretna wyjaśnienia do skarżącego. Jedynie wystosował standardowe, ogólne wezwanie do nadesłania dowodów poświadczających sytuację życiową strony. W ocenie sądu, w wypadku gdy w sprawie pojawiają się określone wątpliwości, to obowiązkiem organu jest próba wyjaśniania tych wątpliwości. W wypadku nieudzielenia odpowiedzi lub też udzielenia odpowiedzi nie konkretnej, bardzo ogólnej do zaakceptowania byłoby powyższe twierdzenie organu. Zatem wobec braku wezwania skarżącego do wyjaśnienia powstałych wątpliwości przedwczesne są twierdzenia Zakładu o posiadaniu przez skarżącego dodatkowych źródeł dochodów, czy też możliwości podjęcia lepiej płatnego zatrudnienia przez stronę lub zatrudnienia żony skarżącego. A więc organ powinien zwrócić się do strony z zapytaniem o przyczyny dla których nie poszukuje lepiej płatnego zajęcia. Powinien również wprost wezwać skarżącego do nadesłania dowodów potwierdzających niemożność podjęcia pracy zarobkowej przez żonę skarżącego, a także o złożenie wyjaśnienie przez stronę w jaki sposób udaje się rodzinie skarżącego przeżyć za 13 złotych dziennie oraz czy też może otrzymują oni dodatkową pomoc. Sam także fakt niekorzystania z pomocy opieki społecznej, czy też instytucji charytatywnych w żaden sposób nie daje podstaw do stwierdzenia, że opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawiłoby zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych rodziny. Nie wszyscy obywatele bowiem znajdujący się w niedostatku korzystają z takiej pomocy i nie można uznawać, że skoro ktoś nie korzysta z takiej pomocy, to automatycznie jego sytuacja materialna jest lepsza od osób które z tej pomocy korzystają. Z różnych bowiem przyczyn obywatele nie chcą korzystać z takiej formy pomocy. Tym samym z faktu niekorzystania z pomocy społecznej nie można stronie czynić zarzutu.

Mając powyższe na względzie w ocenie sądu ZUS naruszył art. 153 ppsa, gdyż nie zastosował się do oceny prawnej wskazanej w ww. wyroku. W postępowaniu Zakładu zabrakło należytego zastosowania art. 7 i 77 § 1 kpa. Organ winien, po dokładnym wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy, rozważyć i wyważyć interes społeczny i słuszny interes strony, w sposób nakazany prawomocnym wyrokiem WSA w Warszawie z 15 marca 2018 r.

Dokonanie przez organ analizy możliwości płatniczych skarżącego bez szczególnego zwrócenia uwagi na chorobę skarżącego, pozwala sądowi także na postawienie zaskarżonej decyzji zarzutu naruszenia sformułowanej w art. 80 kpa zasady swobodnej oceny dowodów. Organ bowiem winien ocenić sytuację skarżącego wg rzeczywistych możliwości zapłaty należności.

W związku z powyższym ZUS nie dokonał wszechstronnej analizy sprawy. Ograniczył się jedynie do pobieżnych twierdzeń bez odniesienia się do konkretnej sprawy. Nie uwzględnił zarówno wieku skarżącego, możliwości zarobkowych oraz choroby.

ZUS ponownie wydając decyzję winien uwzględnić przedstawioną w wyroku ocenę i w wypadku powstania określonych wątpliwości organ zwróci się do skarżącego o informację w tym zakresie. Organ każdą sprawę winien traktować odrębnie. Tym samym wysyłając do skarżącego określone pisma winien zwracać się wprost o wyjaśnienie konkretnych okoliczności, a nie wysyłać pisma ogólne pasujące do każdej z rozpatrywanych przez ZUS spraw dotyczących umorzenia należności składkowych. Pełne przedstawienie toku rozumowania organu wydającego decyzję powinno być zawarte w uzasadnieniu decyzji zgodnym z art. 107 § 3 kpa i realizującym zasadę przekonywania wyrażoną w art. 11 kpa. Uchybienia w tym zakresie - zależnie od ich stopnia - mogą skutkować nawet uchyleniem decyzji obarczonej taką wadą, zwłaszcza, gdy decyzja ma charakter uznaniowy, a z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszym przypadku.

Organ orzekający, kierując się regułami postępowania wskazanymi w art. 77 § 1 i art. 80 kpa, ma obowiązek rozpatrzyć i ocenić całokształt zebranego materiału dowodowego, zwłaszcza w kontekście przesłanek umorzenia ujętych w przepisach rozporządzenia. Przed wydaniem decyzji Zakład powinien również, respektując postanowienia zawarte w art. 10 § 1 kpa, umożliwić stronie wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, realizując w ten sposób jej prawo do czynnego udziału w postępowaniu i dając tym samym możliwość zajęcia końcowego stanowiska w sprawie będącej przedmiotem rozstrzygnięcia.

Z uwagi na powyższe ustalenia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stanął na stanowisku, iż wskazane nieprawidłowości dają podstawę do uchylenia zaskarżonej decyzji z mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ppsa.