Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1253/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-10-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas (spr.), Sędziowie sędzia WSA Magdalena Durzyńska, sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, Protokolant referent Agata Szczepanik, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 października 2023 r. sprawy ze skargi M. T. i T. T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 24 kwietnia 2023 r. nr DNI.rn.625.49.2022 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 24 kwietnia 2023 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody Podkarpackiego z dnia 23 lutego 2022 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej.

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:

Wnioskiem z 28 lutego 2018 r. M. T. i T. T. wystąpiły do Wojewody Podkarpackiego o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość położona w województwie podkarpackim, powiecie [...], gminie N., obręb N., stanowiąca niegdyś majątek ziemski "N.", której właścicielem był J. H., nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3 poz. 13, z późn. zm.), zwanego dalej "dekretem".

Wnioskodawczynie przedłożyły dokumenty potwierdzające, że są spadkobierczyniami byłego właściciela objętej wnioskiem nieruchomości. Spadek po J. H. nabyła jego przysposobiona córka M. ze S. T. Spadkobierczyniami M. T. są jej córki: T. T. i M. T.

Pismem z 28 kwietnia 2018 r. wnioskodawczynie sprecyzowały wniosek z 28 lutego 2018 r., wskazując, że obejmuje on część pałacowo-parkową majątku ziemskiego "N.", tj. parcele, na których znajdowały się dwór, stajnia, spichlerz, oficyna, studnia oraz park - obecnie stanowiące działki ewidencyjne nr [...] (dwór, część pałacowo-parkowa), [...] (spichlerz na paszę dla koni, z których korzystali mieszkańcy dworu), [...] oraz [...] i [...] (dalsza część zespołu parkowego) i [...] (oficyna).

W zakresie przedmiotu wniosku, wnioskodawczynie wskazały, że pałac majątku ziemskiego N. był przede wszystkim siedzibą rodu ziemskiego, a nie ośrodkiem administrowania gospodarstwem. Zabudowania gospodarskie związane z funkcjonowaniem majątku ziemskiego nie przylegały bezpośrednio do ścian dworu, lecz były położone nieopodal. Przede wszystkim jednak dobra J. H. były zarządzane nie przez niego osobiście, ale przez zatrudnionego przez niego administratora.

Decyzją z 23 lutego 2022 r., nr [...], Wojewoda Podkarpacki odmówił stwierdzenia, że nieruchomości położone w obrębie N., gm. N., oznaczone jw. operacie ewidencji gruntów jako działki nr: [...], [...] oraz [...], na których usytuowany jest zespół dworsko-parkowy, a także działki nr [...],[...] oraz [...], powstałe z parcel wchodzących w skład dawnego majątku ziemskiego N., będące przed przejęciem na rzecz Państwa własnością dr J. H., nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

W uzasadnieniu ww. decyzji Wojewoda wskazał, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności zeznań świadków, wynika, ze zarząd nad rolniczą częścią majątku sprawował zarządca, który mieszkał w oficynie, na terenie zespołu dworsko-parkowego, w bliskiej odległości od budynku dworu, a ponadto w budynku dworu wypłacano wynagrodzenia pracownikom majątku. Tym samym w ocenie organu I instancji pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a rolniczą częścią majątku, istniał związek funkcjonalny, przez co nie można było stwierdzić, że objęte wnioskiem działki nie podpadały pod działanie art 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Odwołanie od ww. decyzji złożyły M. T. i T. T.

Minister rozpatrując niniejszą sprawę wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (w pierwotnym brzmieniu), na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych w ramach tej powierzchni. Zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały Siedmiu Sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, wskazał, że na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadały celom, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d i e dekretu. Biorąc zatem także pod uwagę przedmiot dekretu, jakim jest reforma rolna, należy uznać, że nieruchomość ziemska w rozumieniu dekretu to taka, która ma charakter rolniczy (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 21 grudnia 2006 r., sygn. akt I OSK 851/05,4 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 287/08, 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08 oraz uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r" sygn. akt I OPS 3/10). Można więc określić, jakie przesłanki musiała spełniać nieruchomość, aby na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogła być przejęta na cele reformy rolnej, i tak była to nieruchomość: ziemska o charakterze rolniczym; stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych; spełniająca normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu; nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Wniosek złożony został na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zgodnie z jego treścią dotyczy on oceny podpadania pod działanie art. 2 ust 1 lit. e dekretu części majątku ziemskiego "N.", stanowiącego byłą własność J. H., obecnie stanowiącej działki ewidencyjne nr [...],[...],[...],[...],[...] i [...].

Z Wykazu nieruchomości ziemskich podlegających na podstawie liter b\, c\, d\, e\ ust. 1 art. 2 dekretu P.K.W.N. z dnia 6.IX.1944 /Dz.U.R.P. Nr [...] poz. [...] z 1945/ przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na cele reformy rolnej (...), przekazanym przez Archiwum Państwowe w R. przy piśmie z 8 października 2018 r., wynika, że nieruchomość ziemska N., Lwh [...], której właścicielem był J. H., została przejęta na rzecz Skarbu Państwa na postawie art. 2 ust 1 lit. e dekretu. Tę podstawę przejęcia nieruchomości ziemskiej wskazano również w załączonej do wniosku z 28 lutego 2018 r. decyzji Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w R. z dnia 28 lutego 1946 r. Nr [...], przyznającej J. H. zaopatrzenie miesięczne w wysokości uposażenia urzędnika państwowego VI grupy. W decyzji tej wśród dokumentów złożonych przez Dr J. H. wymieniono zaświadczenie Powiatowego Urzędu Ziemskiego w K. z dnia 12.XI.1945 r. L: [...], stwierdzające, że majątek N. o obszarze około 158 ha został na podstawie punktu e art 2 Dekretu P.K.W.N. z dnia 6.IX.1944 r. rozparcelowany, a także zaświadczenie ww. Urzędu z dnia 11.1.1946 r. L: [...], potwierdzające, że nieruchomość ta została przejęta na rzecz Skarbu Państwa w dniu 17 września 1944 r.

Zebrane w sprawie dokumenty wskazują różną powierzchnię nieruchomości ziemskiej N. We wskazanym wyżej zaświadczeniu z 12 listopada 1945 r., wymienionym w decyzji Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w R. z dnia 28 lutego 1946 r., podano powierzchnię majątku 158 ha. Przekazany przez Archiwum Państwowe w R. Protokół w sprawie przejęcia na cele Reformy Rolnej (...) majątku N., własność Dr J. H., spisany 4 października 1944 r., podaje ogólną powierzchnię majątku 699 ha, z czego powierzchnia gruntów ornych wynosiła 115 ha, łąk jednokośnych 57 ha, sadów i ogrodów 14 ha, lasów 513 ha. Z kolei Oświadczenie o stanie majątkowym gospodarstwa rolnego, nazwa majątku N., gmina K., z 1 września 1944 r. podaje powierzchnię ogólną majątku 715,01 ha, w tym gruntów ornych 171 ha, łąk 14,82 ha, pastwisk naturalnych 1,42 ha, wód naturalnych 0,15 ha, dróg 2,28 ha, ogrodów 5,70 ha, pod budynkami 4,56 ha, lasów 513 ha, nieużytków 2,08 ha.

Z kolei w przekazanych przez Archiwum Akt Nowych przy piśmie z 9 lipca 2019r. ewidencjach nieruchomości ziemskich podlegających Dekretowi z dnia 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej dla powiatu K. podano dla majątku N. następującą powierzchnię ogólną - 829,6940 ha (w pierwszej ewidencji) i 837,1940 ha (w drugiej ewidencji), oraz (odpowiednio) następującą powierzchnię poszczególnych użytków: gruntów ornych 137,4440 ha/114,4440 ha, łąk 18,2500 ha/19,7500 ha, pastwisk brak, ogrodów warzywnych 2,5000 ha, sadów owocowych 2,5000 ha, pod zabudowaniami 0,6500 ha/3,0000 ha, wód brak, nieużytków 4,3500 ha/2,5000 ha, dróg 1,5000 ha/ brak, parków brak, lasów 654,0000 ha, wikliny 8,5000 ha. W obydwu wskazanych wyżej ewidencjach wskazano, że lasy należące do nieruchomości ziemskiej N. w całości zostały przejęte na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa.

Pomimo istotnych różnic dotyczących powierzchni ogólnej, jak również powierzchni poszczególnych użytków, nie ulega wątpliwości, że majątek N., z wyłączeniem lasów, stanowił nieruchomość ziemską, z uwagi na dużą powierzchnię użytków rolnych - w szczególności gruntów ornych i łąk, tym samym spełniał warunki wynikające z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Wojewoda Podkarpacki przeprowadził wyczerpujące postępowanie wyjaśniające mające na celu ustalenie charakteru objętej wnioskiem z 28 lutego 2018 r. części nieruchomości ziemskiej N. W dużej mierze do pozyskania materiału dowodowego przyczyniła się Gmina N., która przedłożyła dokumentację dot. rewitalizacji historycznego parku w N., której tom II stanowi studium historyczno-kompozycyjne, analizę historyczną dokumentacji archiwalnej dot. funkcjonowania własności ziemskiej w N. wraz z analizą cyfrowych zobrazowań przestrzennego podziału katastralnego wsi N. w drugiej połowie XIX wieku oraz w I połowie XX wieku, fragmenty pamiętnika J. H. z zaznaczonymi fragmentami dotyczącymi funkcjonowania gospodarstwa w N., jak również pomogła odnaleźć świadków posiadających wiedzę o funkcjonowaniu majątku przed II wojną światową.

We wskazanym wyżej studium historyczno-kompozycyjnym, stanowiącym tom II projektu rewaloryzacji historycznego parku w N., opracowanego przez architekta krajobrazu M. L., znajduje się rozbudowany opis założenia dworsko- parkowego oraz otaczającego go terenu, potwierdzony licznymi archiwalnymi fotografiami, w tym zdjęciami lotniczymi z okresu zbliżonego do daty wejścia w życie dekretu. Z dokumentacji tej wynika, że na północ od parku znajdowały się ogrody warzywne o znacznej powierzchni, a od strony wschodniej sad otoczony "wiatrołapem" ze szpalerów grabowych. Na południe od parku znajdowała się zmeliorowana łąka, zaś na wschód, po drugiej stronie drogi znajdował się folwark, z dużym okrągłym stawem oraz zabudowaniami gospodarczymi. Jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego, do zabudowań tych należały spichlerz, budynek gospodarczy oraz stajnia, w której trzymane były zarówno konie pod wierzch, jak i konie wykorzystywane do prac w rolniczej części majątku. W bardzo bliskim sąsiedztwie dworu, na terenie parku, znajdowała się oficyna, w której znajdowało się mieszkanie zarządcy. Za oficyną usytuowane były inspekty.

Minister podkreślił, że ogrody warzywne i sady stanowiły - zgodnie z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - użytki rolne, podlegały zatem przejęciu na cele reformy rolnej, niezależnie od tego, czy płody rolne z nich uzyskane były wykorzystywane na cele własne właściciela majątku, czy też przeznaczone były na sprzedaż. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że część płodów rolnych była sprzedawana.

Do ustalenia sposobu funkcjonowania majątku N. w okresie przed wybuchem II wojny światowej w dużym stopniu przyczyniły się zeznania świadków wskazanych przez Wójta Gminy N.

J S, urodzona w 1922 r., zeznała w dniu 27 sierpnia 2019 r., że przed wojną jako dziecko chodziła wraz z mamą, siostrą i bratem do pracy, tj. do pomocy przy plewieniu buraków. Jak wynika z ww. zeznań, zapłatę za pracę, również w produktach rolnych, ludzie odbierali na terenie zespołu dworsko-parkowego, przy czym J. S. nie pamiętała, czy odbywało się to w samym budynku dworu. Świadek pamięta również, że można było przechodzić obok budynku dworu, nie był odgrodzony od pozostałej części majątku, sama chodziła do kuchni dworskiej po mleko, jednak w "pokojach" nigdy nie była, jak wskazała, do pana H. pracownicy nie przychodzili, miał on swoich gości. Stajnia była wspólna dla koni do pracy i koni pod wierzch. Jednocześnie J. S. wskazała, że J. H. zatrudniał rządcę i nie zajmował się osobiście zarządzaniem majątkiem (chociaż objeżdżał konno rolniczą część majątku) lub wypłaceniem wynagrodzeń.

A. A., urodzony w 1931 r., złożył zeznania 28 sierpnia 2019 r. W zeznaniach tych świadek wskazał, że urodził się i wychowywał w otoczeniu dworu, jego ojciec (H. A.) zarządzał leśną częścią majątku, natomiast rządcą był pan C., który mieszkał w oficynie koło pałacu. Ogrodnik mieszkał blisko wjazdu do dworu. A. A. pamięta, że pracownicy gospodarstwa mogli chodzić na pole bezpośrednio przy dworze. Na pytanie, czy część dworsko-parkowa była odgrodzona od części rolnej, wskazał, że częściowo na pewno była odgrodzona, z pewnością ogrodzony był sad, aby chronić owoce przed chłopcami, którzy je strącali z drzew. A. A. pamięta, że dziewczyny ze wsi przychodziły do ogrodu, aby plewić, były tam duże inspekty, część płodów rolnych była sprzedawana. Na północ od dworu znajdowała się lodownia, w której przechowywano upolowaną zwierzynę, czy ziemniaki. Lodownia znajdowała się blisko kuchennego wejścia do budynku dworu. Oprócz tego wejścia, dwór posiadał jeszcze wejście frontowe i wejście ze wschodniej strony - kolumnowe. Chociaż świadek przyznał, że w dzieciństwie nie interesowały go sprawy związane z zarządzaniem majątkiem, na pytanie, gdzie były podejmowane decyzje z tym związane, wskazał dwór, chociaż rozmowy dotyczące zarządzania lasem i polowaniami odbywały się również w domu, w którym mieszkał.

W dniu 28 sierpnia 2019 r. zeznania złożyła również E. C., urodzona w 1929 r., córka H. A. Świadek pamięta zarządcę – W. C., który mieszkał w dużej oficynie obok pałacu i ogrodnika M. P. E. C. wskazała, że jej rodzice czasem bywali we dworze (gościnnie, od święta), dzieci nie, chociaż kiedy przyjeżdżała kuzynka pana H., dawała dzieciom prezenty. Świadek wskazał, że nie można było swobodnie przechodzić koło dworu, aczkolwiek nie pamięta dokładnie, czy zespół dworsko-parkowy był odgrodzony od rolniczej części majątku, pamięta ozdobną bramę w pobliżu wjazdu do oficyny. Na terenie parku znajdowały się spichlerz i lodownia, w której przechowywano żywność, upolowaną zwierzynę. Za oficyną znajdowały się inspekty, którymi zajmował się M. P. Świadek pamięta również staw z rybami.

W dniu 28 września 2020 r. zeznania złożyła Z. J., urodzona w 1946 r., zatem po wejściu w życie dekretu. Wiedzę o funkcjonowaniu majątku w N. posiada od swojego ojca, który pracował w nim od 16 roku życia, jako fornal i furman. Z. J. wskazała, że jej ojciec wynagrodzenie pobierał w kancelarii u pana H., mieszczącej się w pałacu od zachodniej strony. Świadek wskazał również, że pieniądze wypłacał specjalny zarządca, w obecności pana H., a ustalanie wynagrodzenia odbywało się we wskazanej wyżej kancelarii, z panem H. bezpośrednio. Pan H. spotykał się z pracownikami, na przykład na zakończenie roku, aby podziękować za pracę. Z. J. wskazała, że na terenie parku obok oficyny znajdowały się chłodnie. Pałac otoczony był murem, aby drób nie wchodził na teren parku. Ogród warzywny znajdował się około 300-400 metrów od dworu, a sad pomiędzy parkiem, a drogą prowadzącą do szkoły. Dwór, park i sad były ogrodzone murem. Rodzina pana H. korzystała z sadu na własne potrzeby, jednak część produktów z sadu i warzywnika była sprzedawana na jarmarku w M. Lodownia znajdowała się w wygrodzonej części parku, przechowywano w niej mięso na potrzeby dworu, warzywa były kopcowane, jednak świadek nie pamięta, gdzie dokładnie. Z. J. nie wskazała dokładnie usytuowania spichlerza, stwierdziła, że znajdował się tam, gdzie stajnie, "bo to wszystko stanowiło całość". Czworaki natomiast znajdowały się po drugiej stronie drogi, naprzeciwko bramy wjazdowej do parku. Świadek nie pamięta, czy to pan C. wypłacał pracownikom wynagrodzenie. Z. J. wskazała, że gdy to pan H. zajmował się majątkiem, to on decydował o wysokości wynagrodzenia dla pracowników i ich doglądał. W trakcie roku pracownicy mogli się spotkać z panem H., spotkania te odbywał się na podwórku, ale również w budynku dworu. Dworek był odgrodzony płotem.

Ponadto Wójt Gminy N. przekazał informacje uzyskane od H. J., urodzonej w 1955 r., której ojciec pracował u pana H. od dziecka. Minister zauważył, że informacje te nie zostały pozyskane w ramach przesłuchania świadka, a zatem nie mają takiej mocy dowodowej jak przywołane wyżej zeznania (przede wszystkim brak informacji o pouczeniu H. J. o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań). H. J. wskazała, że "wszystkie decyzje podejmował samodzielnie pan H., był wyłącznym zarządcą całego majątku" oraz że "zarządca Pan H. spotykał się ze swoimi pracownikami, miał też pomocnika w osobie Pana C. Spotkania odbywały się w polu i we dworze, różnie", co jedynie częściowo pokrywa się z przywołanymi wyżej zeznaniami świadków, w których wskazywano zdecydowanie większą rolę zarządcy.

Zdaniem Ministra ze złożonych przez świadków zeznań, jak również z dokumentacji przekazanej przez Wójta Gminy N. wynika, że zespół dworsko-parkowy stanowił centrum zarządzania majątkiem. Na terenie tego zespołu, w oficynie zlokalizowanej w bliskim sąsiedztwie dworu mieszkał zarządca, za oficyną usytuowane były inspekty (zgodnie z definicją zawartą na stronie https://sjp.pwn.pl inspekt jest to płytka skrzynia bez dna, z góry oszklona, służąca w okresie wiosny i późnej jesieni do uprawy roślin). W kuchni dworu wydawano mleko pracownikom rolnym, jako część wynagrodzenia za pracę. Przynajmniej część pracowników folwarku spotykała się we dworze z właścicielem majątku. W odwołaniu wskazano, że okoliczność ta nie stanowiła czynności zarządczej, lecz wynikała z dobroczynności i opiekuńczości J. H. wobec pracowników rolnych. Niezależnie od motywacji byłego właściciela majątku N., zebrane w sprawie dowody potwierdzają, że chociaż w majątku był zatrudniony zarządca, J. H. również aktywnie uczestniczył w zarządzaniu jego działalnością i podejmował decyzje związane z codziennym, zwykłym funkcjonowaniem majątku, bezpośrednio kontaktował się przynajmniej z częścią robotników rolnych, w budynku dworu wypłacane było wynagrodzenie (przynajmniej części robotników rolnych), wydawane było mleko jako część wynagrodzenia w naturze. Wskazane wyżej okoliczności wskazują jednoznacznie, że dwór nie był miejscem odizolowanym od części rolniczej majątku, lecz był niezbędny do jej prawidłowego funkcjonowania.

Na tę okoliczność wskazał również Wójt Gminy N. w piśmie z 27 sierpnia 2021 r., w którym odwołał się m.in. do pamiętnika J. H. "Z czasów wielkiej wojny. Pamiętnik nie kombatanta", wydanego w 1937 r., w którym autor sam określił się mianem rolnika, a także wskazywał na aktualne w momencie pisania ww. pamiętnika problemy związane z prowadzeniem gospodarstwa. We wskazanym wyżej piśmie Wójt Gminy N. zwrócił również uwagę na okoliczność, że zatrudnienie W. C. na stanowisko zarządcy rolniczej części majątku wiązało się z koniecznością wygospodarowania dla niego mieszkania w oficynie, które wymagało przeprowadzenia jej remontu i doprowadzenia do warunków użyteczności, co świadczy o tym, że wcześniej zarząd odbywał się w innym budynku. W ocenie Wójta Gminy N. okoliczność ta oznacza, że wcześniej J. H. zarządzał majątkiem osobiście, z budynku dworu, w którym miał kancelarię. Zauważyć należy, że zeznania złożone przez Z. J. potwierdzają, że przed oddaniem folwarku w zarząd panu C., J. H. osobiście zarządzał rolniczą częścią majątku. Zgodzić się przy tym należy z zawartym w odwołaniu argumentem, że umowa spisana 5 kwietnia 1934 r. przez W. C. potwierdza, że przed wybuchem II wojny światowej J. H. nie sprawował co do zasady osobiście zarządu nad rolniczą częścią majątku. Nie oznacza to jednak, że nie przejawiał już wówczas żadnego zainteresowania folwarkiem i jego pracownikami, takiej konkluzji przeczą zeznania złożone w przedmiotowej sprawie przez świadków, z których wynika, że J. H. nadal był zaangażowany w sprawy związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

Odnosząc się do zawartych w odwołaniu zarzutów dotyczących nieuwzględnienia przez organ I instancji informacji zawartych w spisanych ustaleniach umowy zawartej przez J. H. z W. C., Minister podkreślił, że okoliczność, że część nieruchomości, takich jak dwór, część oficyn, czy ogrody, były wyłączone z układu o poręczoną administrację, nie dowodzi, że nie stanowiły one terenów o charakterze rolnym lub niezwiązanych z rolniczą częścią majątku - oznacza to jedynie, że W. C. nie sprawował nad tymi terenami zarządu. Z zeznań świadków wynika, że J. H. zatrudniał ogrodnika, który odpowiadał za ogród warzywny i inspekty, w tym decydował, jakie płody rolne zostaną sprzedane. Sam również prowadził ustalenia z pracownikami majątku, często na terenie zespołu dworsko-parkowego.

W ocenie organu II instancji zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdza silne powiązanie zarówno oficyny, jak i dworu (a w związku z tym również otaczającego je parku), jak również sąsiednich nieruchomości, na których znajdowały się zabudowania gospodarcze, z rolniczą częścią majątku - stanowiły centrum administracyjne gospodarstwa rolnego. Tym samym uznać należy, że podpadały one pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Okoliczność, że część pomieszczeń oficyny oraz część mieszkalna dworu nie były wykorzystywane do prowadzenia działalności rolniczej, nie stanowi argumentu za przyjęciem innego stanowiska, nie byłoby bowiem możliwe wyznaczenie takiej części objętej wnioskiem nieruchomości, która w żaden sposób nie była wykorzystywana do celów związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym park stanowił integralną część zespołu dworsko-parkowego, przez co dzielił los dworu. W przypadku uznania, że dwór podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, to także pozostała część działki, na której znajduje się dworski park, także podpadała pod działanie tego przepisu (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 października 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 1048/16).

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności planu sytuacyjnego zespołu dworsko-parkowego znajdującego się w dokumentacji konserwatorskiej, przekazanej przez Podkarpackiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, wynika, że wskazane we wniosku M. T. i T. T. spichlerz i stajnia nie znajdowały się na działkach objętych wnioskiem, ponieważ usytuowane były na zachód, a nie na wschód od dworu. Z analizy zdjęć lotniczych zawartych w przywołanym wyżej Studium historyczno-kompozycyjnym wynika, że teren obecnych działek nr [...], [...] i [...] nie był zabudowany - znajdował się tam sad. Z. J. w swoich zeznaniach wskazała, że za czasów pana H. nie istniał jeszcze budynek ośrodka zdrowia, który obecnie znajduje się na działce [...].

Oznacza to, że w istocie jedynie działki nr ew. [...] i [...] odpowiadają dawnemu założeniu dworskiemu. Ich łączna powierzchnia wynosi niecałe 2 ha i jest zbliżona do powierzchni parku wskazanej w Ewidencji zabytkowego parku dworskiego w N. Pozostałe nieruchomości objęte postępowaniem usytuowane były poza zespołem dworsko- parkowym i ze swej natury nadawały się do wykorzystania na cele związane z reformą rolną. Dwór oraz oficyna, ze względu na funkcję jaką pełniły, były w związku funkcjonalnym z rolniczą częścią majątku, w związku z czym teren parku wraz z tymi budynkami również podpadał pod działanie dekretu.

Skargę na decyzję Ministra do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosły M. T. i T. T. zarzucając jej:

1. naruszenie przepisu prawa materialnego, to jest art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej ("Dekret Rolny") w zw. z § 5 ust. 2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia i marca 1945 n-w-sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 wrześnią 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 z późn. zm.) poprzez jego błędną wykładnię, co doprowadziło do błędnego utrzymania w mocy decyzji organu I instancji, którą odmówiono stwierdzenia, że nieruchomości położone w obrębie N., gm. N. oznaczone w ewidencji gruntów jako działki o numerach [...], [...], [...] na których usytuowany jest dwór oraz oficyna a także działki nr [...], [...] oraz [...], powstałe z gruntów dawnego majątku ziemskiego N., stanowiącego przez nacjonalizacją własność dr J. H., nie podpadały pod działanie przepisu art.2 ust.1 lit e) dekretu PKWN z 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej.

2. naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy, to jest art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) ("kpa") kpa poprzez niewłaściwe ustalenie stanu faktycznego w zakresie sposobu zarządzania majątkiem ziemskim N., oraz niewłaściwe, wybiórcze i nielogiczne rozpatrzenie materiału dowodowego, które doprowadziło do błędnego uznania, że bliskość położenia oficyny w której mieszkał zarządca powoduje, że dwór mieszkalny, w którym mieszkał dr H. z rodziną również była funkcjonalnie związana z majątkiem ziemski oraz uznaniu, że czynności związane z prowadzeniem majątku ziemskiego w dacie zastosowania przepisów Dekretu Rolnego były dokonywane we dworze, a wreszcie bardzo nielogiczną ocenę materiału dowodowego i pominięcie całkowicie rangi umowy o zarządzanie majątkiem jako dowodu nadrzędnego nad zeznaniami świadków i pominięcie dowodów z niej wynikających, co doprowadziło do wadliwego utrzymania w mocy decyzji Wojewody Podkarpackiego.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżące wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji i o zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za niezasadną.

Postępowanie w przedmiotowej sprawie prowadzone było w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) – dalej: rozporządzenie wykonawcze. Powołany przepis rozporządzenia w dalszym ciągu może stanowić podstawę do orzekania przez właściwe organy o tym, czy nieruchomość lub jej część, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (zob. uchwałę NSA z 10 stycznia 2011, I OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2/23).

Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 10 stycznia 2011 r.,

I OPS 3/10, zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (Dz. U. z 1944 r. Nr 4, poz. 17) "Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (...)". Przepis ten został zmieniony przez art. 1 ust. 5 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9). Zmiana polegała na wykreśleniu ze zdania pierwszego art. 2 ust. 1 wyrazów "o charakterze rolniczym". "Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego [wyrażonym w powyższej uchwale], należy uwzględnić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z tym dniem nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu, przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret zatem nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Nie można również przyjąć, że z dniem 13 września 1944 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym, a z dniem 19 stycznia 1945 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Takie rozumowanie jest niedopuszczalne, gdyż prowadzi do wniosku, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości na cele reformy rolnej (...). Należy zatem dojść do wniosku, że zmiana dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r., nie zmieniała istoty postanowień tego dekretu co do tego, jakie nieruchomości przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r."

Sąd w niniejszej sprawie w całości powyższe stanowisko podziela. Reasumując stwierdzić należy, że z dniem wejścia w życie dekretu o reformie rolnej (13 września 1944r.) przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, przeznaczone na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret nie obejmował jednak (co do zasady) nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego, mogły przejść na własność państwa w trybie dekretu tylko wówczas, gdy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym.

W podobny sposób pojęcie "nieruchomości ziemskiej" zdefiniował po raz pierwszy Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Według stanowiska TK pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomość ziemską, która jest lub może być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru. Uchwała ta znalazła aprobatę w orzecznictwie sądowym. Odwołują się do niej liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991 r., III CZP 90/91, OSNC 1992/5/72; wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, LEX nr 78867; wyrok NSA z 18 października 2005 r., OSK 1518/04, LEX nr 201351; wyrok NSA z 22 kwietnia 2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20; wyrok NSA z 8 czerwca 2001 r., IV SA 2724/98, LEX nr 75563).

Skarżące stawiają tezę, że zespół dworsko-parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego "N.", w którym znajdowały się dwór, stajnia, spichlerz, oficyna, studnia oraz park zlokalizowany na działkach nr [...], [...], [...], [...], [...] i [...] , nie stanowił nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym i nie był funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią majątku ziemskiego.

W ocenie Sądu tak stawianej tezy skarżące nie potrafiły jednak udokumentować w trakcie postępowania administracyjnego. Zauważyć bowiem należy, że zgodnie z § 6 rozporządzenia wykonawczego do dekretu o reformie rolnej "Strona, ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. (1) pkt e), winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt." Tak więc przedstawienie dowodów na okoliczność obszaru użytków, których kwalifikacja mogłaby uzasadniać wyłączenie spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, spoczywa głównie na stronie postępowania prowadzonego w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r.

Zestawiając twierdzenia skarżących z dowodami archiwalnymi zgromadzonymi przez organ administracji oraz z zeznaniami świadków w żaden sposób nie można potwierdzić tezy skarżących, że zabudowania typu oficyna, spichlerz czy stajnia – znajdowały się poza zespołem dworsko – parkowym. Szkic sytuacyjny znajdujący się w dokumentach wskazuje, że zabudowania i park mogły wchodzić w skład zespołu. Skarżące nie potrafiły wykazać, że ww. zabudowania gospodarcze pozostawały poza obszarem, który uznają za zespół dworsko – parkowy i wnoszą o uznanie, że nie podpadał on pod działanie przepisów o reformie rolnej. W takiej sytuacji nawet założenie, że sam dwór oraz część zajęta pod park, nie miały charakteru rolniczego, to jednak nie pozwala na przyjęcie, że nie pozostawały w związku funkcjonalnym z resztą majątku ziemskiego, skoro pozostawały w otoczeniu zabudowań (gospodarczych oraz służących pracownikom majątku), inspektów i sadu, które ewidentnie służyły produkcji rolnej. Braku takiego otoczenia (gospodarczego o charakterze rolniczym), które nie pozwalało na samodzielne funkcjonowanie dworu skarżące nie były w stanie zaprzeczyć, a więc nie wykazały tym samym braku związku funkcjonalnego z pozostałą częścią nieruchomości rolnej.

Podzielić należy zatem stanowisko organów obydwu instancji, że zespół dworsko-parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego "N.", stanowiący byłą własność J. H., podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, jako że pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią majątku ziemskiego o charakterze rolniczym lub też jego poszczególne użytki (ogród warzywny, sad, których istnienia skarżące nie zaprzeczają) mogły być przeznaczone do produkcji rolniczej przez inne osoby. Część majątku objęta wnioskiem stanowiła bowiem zorganizowaną całość gospodarczo-mieszkalną. Jak zeznała świadek J. S. budynek dworu nie był oddzielony od pozostałej części majątku, pracownicy mogli przechodzić obok budynku dworu, sama chodziła do kuchni dworskiej po mleko. Zeznała ponadto, że stajnia była wspólna dla koni do pracy i dla koni pod wierzch. Biorąc pod uwagę wiek świadka (ur. w 1922 r.) brak jest podstaw do zakwestionowania wiarygodności jej zeznań. Również świadek A. A. zeznał, że pracownicy gospodarstwa mogli chodzić na pole bezpośrednio przy dworze, położony w pobliżu sad był ogrodzony. Świadek E. C. zeznała, że na terenie parku znajdowały się spichlerz i lodownia, w której przechowywano żywność, upolowaną zwierzynę. Za oficyną zaś znajdowały się inspekty. Istnienie dużych inspektów potwierdził także świadek A. A. Brak jest podstaw w ocenie Sądu by zakwestionować wiarygodność powyższych zeznań.

Jak słusznie podkreślił Minister, ogrody warzywne i sady stanowiły - zgodnie z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - użytki rolne, co oznacza, że podlegały zatem przejęciu na cele reformy rolnej, niezależnie od tego, czy płody rolne z nich uzyskane były wykorzystywane na cele własne właściciela majątku, czy też przeznaczone były na sprzedaż.

Odnosząc się do zarzutów skargi dotyczących nie odniesienia się przez Ministra do umowy zawartej przez J. H. z W. C. (zarządcą), Sąd uznał je za chybione. Jak zasadnie bowiem podniósł Minister, okoliczność, że część nieruchomości takich jak dwór, część oficyny, czy ogrody były wyłączone z umowy o poręczoną administrację nie dowodzi, że nie stanowiły one terenów o charakterze rolnym lub nie związanych z rolniczą częścią majątku, a oznacza jedynie, że W. C. nie sprawował nad nimi zarządu.

Reasumując, Sąd uznał, że w sprawie nie doszło naruszenia ani przepisów prawa procesowego, ani przepisów prawa materialnego wskazanych w skardze.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.