Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1463/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-05-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Gospodarka mieniem
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargi
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Przemysław Żmich sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska - Jaroszewicz sędzia WSA Bożena Marciniak (spr.) Protokolant specjalista Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 maja 2023 r. sprawy ze skarg J. N. i K. N. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 marca 2022 r. nr DAP-WOSR-7280-28/2022/AM w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargi.


UZASADNIENIE

Decyzją z 29 marca 2022 r., nr DAP-WOSRFR-7280-28/2022/AM, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, po rozpoznaniu odwołań K.N. i J.N., utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego nr 2479/2021 z 27 sierpnia 2021 r. o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskiem z 23 grudnia 2008 r. A.N. wystąpiła o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K.N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości [...].

Pismami z 29 grudnia 2008 r. J.N. oraz K.N. wystąpili o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K.N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości [...].

Decyzją z 27 sierpnia 2021 r. Wojewoda Mazowiecki odmówił K.N. i J.N. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K.N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości [...], pow. [...], woj. [...]. Zdaniem Wojewody, zebrany materiał dowodowy nie potwierdził aby właściciel pozostawionej nieruchomości zamieszkiwał na Kresach, gdyż jak ustalono zamieszkiwał w [...], a tym samym nie można uznać, że opuścił byłe terytorium RP w celu osiedlenia się w Polsce w jej powojennych granicach.

Odwołania od powyższej decyzji złożyli J.N. i K.N..

Decyzją z 4 listopada 2021 r., nr DAP-WOSR-7280-140/2021/AM, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Decyzją z 13 grudnia 2021 r., nr DAP-WOSR-7280-163/20121/AM, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdził nieważność własnej decyzji z 4 listopada 2021 r., znak:, DAP-WOSR-7280-140/2021/AM, wskazując na naruszenie zasady dwuinstancyjności wobec nierozpoznania odwołania jednej ze stron.

Decyzją z 29 marca 2022 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z 27 sierpnia 2021 r.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy przywołał treść art. 2 i 3 ustawy z 8 lipca 2005 r. i wskazał, że miejscem zamieszkiwania obywatela polskiego jest miejscowość, w której mieszka on z zamiarem stałego pobytu. Przepisy przedwojenne, pozwalały na posiadanie kilku miejsc zamieszkania. W takiej sytuacji ważne było jednak ustalenie, gdzie skupia się główny i przeważający zakres działalności. Pod tym pojęciem mieści się czasowo najdłuższy pobyt, wykonywanie pracy, prowadzenie bieżących spraw codziennych, nie mieści się zaś czasowy pobyt w celu załatwiania konkretnych spraw. Chodzi bowiem o rzeczywiste zamieszkiwanie. Za miejsce zamieszkania osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach, będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność albo - o ile chodzi o małoletnich i niewłasnowolnych - gdzie znajduje się ich prawne miejsce zamieszkania (§ 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r.).

Minister podniósł, że z postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z 5 maja 2009 r., sygn. akt [...], wynika że K.N. miał ostatnie miejsce zamieszkania w [...] przy ul. [...]. Powyższe potwierdzają kserokopie stron z książki meldunkowej domu przy ul. [...]. Co istotne, wraz z K.N. pod powyższym adresem zameldowani byli również jego żona M. oraz dzieci A. i J.. W ocenie organu odwoławczego, powyższe potwierdza, że [...] stanowiła centrum życiowe właściciela pozostawionej nieruchomości. Ponadto, zdaniem organu, na miejsce zamieszkania właściciela przedmiotowej nieruchomości w [...] wskazuje dowód w postaci "Wniosku nominacyjnego na podporucznika rezerwy", w którym znajduje się informacja, że K.N. miał ostatnie miejsce zamieszkania w [...] przy ul. [...], a także pismo Komisariatu Rządu na [...] z 25 stycznia 1937 r., zawierające opinię skierowaną do [...] Szpitala Okręgowego im. [...] w/m, z której wynika, że do dnia wydania powyższej opinii K.N. zamieszkiwał w [...].

Zdaniem organu odwoławczego, treść powyższych dowodów jednoznacznie potwierdza, źe K.N. zamieszkiwał w [...] i tam koncentrowało się jego centrum życiowe (jak choćby praca zawodowa). Zatem nie mógł on opuścić byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić.

Minister podniósł, że skarżący nie przedłożyli żadnych dokumentów wskazujących na nieprawdziwość powyższych ustaleń, jak również potwierdzających, że były właściciel zamieszkiwał również w miejscowości [...].

Wobec powyższego, zdaniem organu, w sprawie nie została spełniona przesłanka zamieszkiwania na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. W konsekwencji K.N. nie mógł tego terytorium opuścić ani na nie powrócić w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Jak bowiem wynika z akt sprawy przed wybuchem II wojny światowej całość życia K.N. koncentrowała się w [...]. Samo zaś posiadanie majątku w [...] nie stanowi wystarczającej przesłanki do uznania tego miejsca za jego drugie miejsce zamieszkania.

Zdaniem organu, zebrany materiał dowodowy nie potwierdza również aby właściciel nieruchomości powrócił na obecne terytorium RP. Powołując się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego oraz sądów administracyjnych organ podniósł, że dla uzyskania prawa do rekompensaty konieczne jest spełnienie warunku przesiedlenia osoby uprawnionej na obecne terytorium RP. W niniejszej sprawie również ten warunek nie został spełniony.

Odnosząc się do zarzutu nieprawidłowego doręczenia decyzji Wojewody Mazowieckiego bezpośrednio K.N. zamiast jego pełnomocnikowi Minister wskazał, że uchybienie to nie spowodowało negatywnych konsekwencji procesowych dla strony, która w terminie wniosła skutecznie odwołanie, a z odwołania nie wynika aby stronie nieznana była treść decyzji.

Ponadto, organ nie podzielił zarzutu naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. poprzez niedoręczenie stronom w postępowaniu przed organem pierwszej instancji zawiadomienia o zgromadzeniu materiału dowodowego i możliwości zapoznania się z aktami sprawy. Zdaniem Ministra, przedmiotowy zarzut mógłby odnieść skutek wówczas, gdyby wykazano, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło stronie dokonanie konkretnych czynności procesowych, przykładowo zgłoszenie wniosków dowodowych o przesłuchanie w charakterze świadka danej osoby. W niniejszej sprawie strony takich okoliczności nie wykazały.

Skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji złożyli J.N. oraz K.N..

W skardze J.N. zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie:

1) przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy i polegające na naruszeniu art. 101 § 1 k.p.a. poprzez brak uznania, że postępowanie przed organem pierwszej instancji było wadliwe z uwagi na brak doręczenia postanowienia o podjęciu (uprzednio zawieszonego) postępowania przed organem wojewódzkim na aktualny (i wskazany organowi pierwszej instancji) adres skarżącego, co uprawnia do wniosku, że powyższe postępowanie w rzeczywistości nie zostało skutecznie podjęte,

2) przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy i polegające na naruszeniu art. 102 k.p.a. poprzez brak uznania, że postępowanie przed organem pierwszej instancji było wadliwe z uwagi na wydanie zaskarżonej decyzji na etapie postępowania, gdy pozostawało ono w stanie zawieszenia (z uwagi na brak jego skutecznego podjęcia),

3) przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy i polegające na naruszeniu art. 10 § 1 k.p.a. poprzez brak uznania, że postępowanie przed organem pierwszej instancji było wadliwe z uwagi na niedoręczenie zawiadomienia o zgromadzeniu materiału dowodowego i możliwości zapoznania się z aktami sprawy na aktualny (i wskazany organowi pierwszej instancji) adres skarżącego,

4) przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy i polegające na naruszeniu art. 7 k.p.a. i art. 8 k.p.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej art. 1 pkt 3 ustawy z 7 kwietnia 2017 r. o zmianie k.p.a., jak też art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. poprzez błędne i niepełne ustalenie stanu faktycznego sprawy, dopuszczenie do zaistnienia braków w materiale dowodowym, brak rozpatrzenia materiału dowodowego w sposób wnikliwy, prawidłowy i wyczerpujący oraz wyprowadzenie z tych dowodów wniosków, które z niego nie wynikają, tj. poprzez:

a) błąd logicznego rozumowania polegający na przyjęciu, że w niniejszej sprawie (teoretycznie) było możliwe opuszczenie przez K.N. (s. I.) byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., w sytuacji gdy został on w dniu 15 kwietnia 1940 r. zamordowany w Katyniu, będąc więzionym przez rosyjskiego (sowieckiego) okupanta, i w związku z tym nie miał jakiejkolwiek możliwości fizycznego opuszczenia byłego terytorium RP (repatriowania się na obecne terytorium RP),

b) przyjęcie, że w dniu 1 września 1939 r. K.N. nie posiadał miejsca zamieszkania, a w każdym razie "dodatkowego" miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, a to w rozumieniu przepisów wymienionych w art 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r., w sytuacji gdy posiadał on majątek na byłym terytorium RP (nieruchomości), co jest podstawą do uznania go za miejsce zamieszkania zgodnie z § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności,

5) przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy i polegające na naruszeniu art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. poprzez zastosowanie przesłanki opuszczenia byłego terytorium RP w stosunku do K.N. (s. I.) - w sytuacji gdy:

a) K. N. został w dniu 15 kwietnia 1940 r. zamordowany w Katyniu będąc więzionym przez rosyjskiego (sowieckiego) okupanta i w związku z tym nie miał jakiejkolwiek możliwości fizycznego opuszczenia byłego terytorium RP (repatriowania się na obecne terytorium RP),

b) powyższy przepis w zakresie przesłanki opuszczenia byłego terytorium RP jest niezgodny z konstytucyjną zasadą demokratycznego państwa prawa określoną w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz zasadą ochrony własności wyrażonej w art. 21 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji,

6) przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy i polegające na naruszeniu art. 2 pkt 1 lit. c) ustawy zabużańskiej poprzez uznanie, że K.N. (s. I.) w dniu 1 września 1939 r. nie posiadał miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP w sytuacji gdy:

a) sam fakt posiadania majątku na byłym terytorium RP (nieruchomości) jest podstawą do uznania go za miejsce zamieszkania zgodnie z § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r.,

b) powyższy przepis, tj. art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r., w zakresie przesłanki posiadania w dniu 1 września 1939 r. miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP jako przesłanki przysługiwania prawa do rekompensaty jest niezgodny z konstytucyjną zasadą demokratycznego państwa prawa wyrażoną w art. 2 Konstytucji oraz zasadą ochrony własności wyrażoną w art. 21 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji,

7) przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy i polegające na naruszeniu art. 2 w zw. z art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. poprzez przyjęcie, że w niniejszej sprawie spadkobiercom właściciela nieruchomości pozostawionej nie przysługuje prawo do rekompensaty,

8) przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy i polegające na naruszeniu art. 7 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. poprzez uznanie, że w niniejszej sprawie zaistniały podstawy do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty i w konsekwencji organ pierwszej instancji wydał prawidłową decyzję w sytuacji gdy w rzeczywistości spełnione zostały w niniejszej sprawie warunki przysługiwania spadkobiercom właściciela nieruchomości pozostawionej prawa do rekompensaty,

9) mogące mieć i mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie art. 7 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. poprzez brak uznania, że organ pierwszej instancji naruszył ten przepis nie wydając w niniejszej sprawie wskazanego tam postanowienia będącego wynikiem pozytywnej oceny spełnienia w niniejszej sprawie ustawowych wymogów przywołanych w tym przepisie,

10) przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy i polegające na naruszeniu art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez zastosowanie tego przepisu i utrzymanie w mocy decyzji z 27 sierpnia 2021 r., w sytuacji gdy w świetle wskazanych powyżej zarzutów decyzja ta była wadliwa i nie zasługiwała na utrzymanie jej w mocy,

11) przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy i polegające na naruszeniu art. 138 § 2 k.p.a. poprzez brak zastosowania tego przepisu i brak uchylenia decyzji organu pierwszej instancji w całości wraz z przekazaniem temu organowi sprawy do ponownego rozpatrzenia w sytuacji gdy decyzja organu pierwszej instancji została wydana z naruszeniem przepisów postępowania (co potwierdzają powyższe zarzuty), a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy miał istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie.

Powołując się na powyższe J.N. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania sądowego.

W obszernym uzasadnieniu skargi rozwinięto argumentację na poparcie podniesionych w niej zarzutów.

W skardze K. N. zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 1, art. 3 ust. 2 i art. 6 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez uznanie, że w okolicznościach niniejszej sprawy do wydania decyzji przyznającej prawo do rekompensaty niezbędne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości i jego spadkobierców warunku przesiedlenia na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i potwierdzenie tego dowodem wskazującym na miejsce zamieszkania na tym terytorium, jak również ustalenie przez organ odwoławczy, że K.N. (syn I. i A.) nie miał miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, podczas gdy taka interpretacja przepisów prawa zawęża w sposób nieuzasadniony krąg osób uprawnionych do rekompensaty.

Powołując się na powyższe K.N. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego w przypadku zgłoszenia się do sprawy pełnomocnika, według norm przepisanych.

W obszernym uzasadnieniu skargi rozwinięto argumentację na poparcie podniesionych w niej zarzutów.

W odpowiedzi na skargi Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o ich oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem z 28 lipca 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 1463/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowił połączyć do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy z powyższych skarg i prowadzić je pod sygnaturą akt I SA/Wa 1463/22.

Na rozprawie w dniu 11 maja 2023 r. pełnomocnik J.N. wniósł o przeprowadzenie dowodu z oświadczeń świadków z 25 marca 1999 r. oraz 4 maja 1999 r. na okoliczność tego, że gdyby strona została zawiadomiona o podjęciu postępowania administracyjnego w trybie art. 10 k.p.a. i zebraniu materiału dowodowego przed wydaniem decyzji organu wojewódzkiego, to podjęłaby działania, które dokumentują złożone oświadczenia oraz tego, że spełniona została przesłanka zamieszkiwania K.N. i członków jego rodziny w dodatkowym miejscu zamieszkania na byłym terytorium RP w majątku [...].

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:

Skargi okazały się niezasadne.

Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie przepisów ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, (Dz.U. z 2017 r., poz. 2097), dalej zwanej "ustawą" lub "ustawą z 8 lipca 2005 r".

Przesłanki przysługiwania prawa do rekompensaty określa art. 2 ustawy. W myśl tego przepisu, prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wymienionych przez ustawodawcę enumeratywnie przedwojennych przepisów oraz opuścił byłe terytorium RP z przyczyn, o których mowa w art. 1 (w wyniku wypędzenia z tego terytorium lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wymienionych w ustawie tzw. układów republikańskich; w związku z regulacja granicy wschodniej, na podstawie umowy granicznej pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a ZSRR z 15 lutego 1951 r.; a także na skutek innych okoliczności związanych z wojną), lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić oraz posiada obywatelstwo polskie. W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych prawo to, w myśl art. 3 ust. 2 ustawy, przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (posiadają obywatelstwo polskie). Przy tym wskazane wyżej przesłanki muszą być spełnione łącznie aby osoba ubiegająca się o rekompensatę mogła zrealizować swoje prawo. Brak spełnienia choćby jednej z powołanych przesłanek skutkować będzie wydaniem przez organ decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty (art. 7 ust. 2 ustawy).

W niniejszej sprawie organy odmówiły skarżącym potwierdzenia prawa do rekompensaty, gdyż uznały, że ich poprzednik prawny nie spełnił przesłanki zamieszkiwania na byłym terytorium RP w rozumieniu określonych w art. 2 ustawy przedwojennych przepisów, a także przesłanki powrotu na obecne terytorium państwa polskiego. Powyższe stanowisko organu kwestionują skarżący wskazując, że okoliczność zameldowania K.N. w [...] nie oznacza, że nie miał on drugiego miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP w majątku [...]. Mieszkanie w [...] było przez ich poprzednika prawnego wynajmowane, a pobyt w [...] nie był traktowany jako stały, ale na dłuższy czas. Drugim miejscem zamieszkania był [...], gdzie posiadał majątek, co jest podstawą do uznania go za miejsce zamieszkania zgodnie z § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. o meldunkach i księgach ludności. Z majątku [...] K.N. pobierał dochody i regularnie w nim bywał. Skarżący podnieśli również, że ich poprzednik prawny, będąc zamordowany w dniu 15 kwietnia 1940 r. w Katyniu przez sowieckiego okupanta, nie miał jakiejkolwiek możliwości opuszczenia byłego terytorium RP (repatriowania się na obecne terytorium RP).

Odnosząc się do powyższego Sąd wskazuje, że w zakresie rozumienia użytego w ustawie z 8 lipca 2005 r. pojęcia "zamieszkiwania" art. 2 ustawy odsyła do przepisów obowiązujących w okresie międzywojennym, to jest do art. 3 ustawy z 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz.U. Nr 101, poz. 580) lub art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz.U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz.U. Nr 54, poz. 489).

Stosownie do art. 3 ustawy z 2 sierpnia 1926 r., miejscem zamieszkania jest miejsce na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszka z zamiarem stałego pobytu, jeżeli ma kilka miejsc zamieszkania - właściwe jest prawo miejsca, w którym skupia się główny i przeważający zakres jego działalności. Z kolei w myśl art. 24 k.p.c. powództwo wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma zamieszkanie. Miejscem zamieszkania jest miejscowość, w której pozwany przebywa z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli pozwany ma zamieszkanie w kilku miejscach, powód może wytoczyć powództwo według któregokolwiek z tych miejsc. Z kolei zgodnie zaś z § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. o meldunkach i księgach ludności, za miejsce zamieszkania osoby zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność albo - o ile chodzi o małoletnich i niewłasnowolnych - gdzie znajduje się ich prawne miejsce zamieszkania.

W rozumieniu powyższych przepisów nie budzi sporu, że możliwa była sytuacja, w której dana osoba posiadała więcej niż jedno miejsce zamieszkania. Tym samym fakt, że właściciel nieruchomości pozostawionej zamieszkiwał przez wybuchem drugiej wojny światowej na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej sam w sobie nie wykluczał, że właściciel taki posiadał "dodatkowe" miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP. Należy jednak podkreślić, że niezależnie od liczby posiadanych miejsc zamieszkania każde z nich powinno spełniać kryteria określone w przedwojennych przepisach, to jest być miejscem na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszkał z zamiarem stałego pobytu (art. 3 ustawy z 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych) lub miejscowością, w której pozwany przebywał z zamiarem stałego pobytu (art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego) lub zajmowaniem w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych (§ 3 pkt 2 rozporządzenia z 23 maja 1934 r.).

W niniejszej sprawie organy ustaliły na podstawie zebranej w sprawie dokumentacji, to jest postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z 5 maja 2009 r., sygn. akt [...], kserokopii stron z książki meldunkowej domu przy ul. [...] potwierdzających zameldowanie pod tym adresem K.N., jego żony i dzieci, wniosku nominacyjnego na podporucznika rezerwy oraz pisma Komisariatu Rządu na [...] z 25 stycznia 1937 r., zawierającego opinię skierowaną do [...] Szpitala Okręgowego im. [...] w/m, że miejscem, gdzie koncentrowało się centrum życiowe K.N. w okresie poprzedzającym wybuch drugiej wojny światowej była [...]. Stanowisko to Sąd uznaje za prawidłowe. Zebrany materiał dowodowy potwierdza bowiem ocenę organów, że w [...] poprzednik prawny skarżących realizował swoją aktywność zawodową, tam również mieszkała jego rodzina: żona i małoletnie dzieci. W [...] był również wraz z rodziną zameldowany. Oznacza to, że K.N. nie tylko faktycznie przebywał w [...], ale również w tym miejscu skoncentrował swoje centrum życiowe.

Odnosząc się do zawartej w skargach argumentacji dotyczącej posiadania w [...] przez poprzednika prawnego skarżących drugiego miejsca zamieszkania Sąd wskazuje, że zgodnie z § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. "za miejsce zamieszkania osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach, będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność albo - o ile chodzi o małoletnich i niewłasnowolnych – gdzie znajduje się ich prawne miejsce zamieszkania". Z powołanej normy jednoznacznie wynika, że warunkiem jej zastosowania było w pierwszej kolejności ustalenie, że dana osoba "zwykle mieszka w dwóch lub więcej miejscowościach". Jak już wskazano wyżej, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy taka sytuacja jednak nie miała miejsca. Ponadto, wskazane w § 9 ww. rozporządzenia kryteria "siedziby głównej", "wykonywania zawodu lub urzędu", "znajdowania się majętności" dla ustalenia miejsca zamieszkania osoby interesowanej przyjmowane były "stosownie do okoliczności". Nie można uznawać ich więc jako równorzędnych i przyjmować, jak czynią to skarżący, że to fakt posiadania majątku w danej miejscowości (kryterium miejsca położenia majętności) świadczy o posiadaniu tam miejsca zamieszkania. Podstawowym kryterium w rozumieniu przedwojennych przepisów dalej pozostaje bowiem fakt zamieszkiwania, a więc stałego pobytu (art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych wewnętrznych, Dz. U. Nr 101, poz. 580), którego istnienie w odniesieniu do zamieszkiwania K.N. w [...] nie zostało jednak w sprawie wykazane. Formułując bowiem twierdzenia o drugim miejscu zamieszkania wyżej wymienionego w przedmiotowym majątku skarżący nie przedstawili bowiem, ani nie wskazali na żadne dowody, które potwierdzałyby fakt jego jeszcze innego miejsca zamieszkiwania niż w [...]. Wbrew twierdzeniu skarżących, powyższej okoliczności nie mogą dowodzić przedłożone na rozprawie przed sądem oświadczenia świadków z 25 marca 1999 r. oraz 4 maja 1999 r. Zauważyć trzeba, że konstrukcja ustawy z 8 lipca 2005 r., w tym jej art. 6, potwierdza, że to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa do rekompensaty ciąży obowiązek udowodnienia okoliczności dotyczących pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP. W orzecznictwie sądów administracyjnych trafnie podnosi się bowiem, że postępowanie w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczynane jest na wniosek strony (art. 5 ust. 1 ustawy), a ciężar udowodnienia spełnienia przesłanek nabycia prawa do rekompensaty spoczywa na jednostce ubiegającej się o to prawo (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 17 października 2017 r., I OSK 3458/15 oraz 12 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1890/16). W art. 6 ust 5 ustawy dopuszczono możliwość dowodzenia przez wnioskodawcę okoliczności dotyczących pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP oświadczeniami świadków. Jednakże aby takie oświadczenia mogły stanowić dowód w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty muszą zostać złożone w odpowiedniej formie, a sami świadkowie muszą spełniać ustalone przez ustawodawcę wymagania. Tak więc, stosownie do art. 6 ust. 5 pkt 1 i 2 ustawy, oświadczenia świadków muszą zostać złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, natomiast świadek musi być osobą, która zamieszkiwała w miejscowości, w której znajduje się pozostawiona nieruchomość lub w miejscowości sąsiedniej, a także nie może być w stosunku do dawnego właściciela (jego spadkobiercy) osobą bliską w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Sąd wskazuje, że przedłożone przez skarżących oświadczenia powyższych wymogów formalnych nie spełniają. Nie opatrzono ich klauzulą o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Ponadto, nie zostały złożone przed notariuszem, lecz zawierają jedynie poświadczenie własnoręczności podpisu, a także brak w nich informacji o stopniu pokrewieństwa. Z podanych wyżej przyczyn powyższe oświadczenia nie mogą stanowić dowodu na potwierdzenie okoliczności wskazywanych przez skarżących.

Wobec powyższego, prawidłowo uznały organy, że w sprawie nie została spełniona przesłanka zamieszkiwania właściciela nieruchomości pozostawionej na byłym terytorium RP w rozumieniu przedwojennych przepisów wskazanych w art. 2 ustawy, co musiało skutkować odmową potwierdzenia prawa do rekompensaty. Tym samym niezasadne okazały się podniesione w tym zakresie przez skarżących zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego. Przy tym skoro, jak już wskazano wyżej, regulacja ustawy wymaga kumulatywnego spełnienia przesłanek określonych w jej art. 1 i art. 2, a jedna z nich nie została w niniejszej sprawie spełniona, to traci na znaczeniu podniesiona przez organy kwestia braku repatriacji poprzednika prawnego skarżących na obecne terytorium RP.

Prawidłowości zaskarżonego rozstrzygnięcia nie zdołał również podważyć podniesiony w skardze J.N. zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. Naruszenia powołanej normy skarżący upatruje w niepowiadomieniu go przez organ wojewódzki o możliwości wyrażenia końcowego stanowiska w sprawie, co uniemożliwiło skarżącemu przedłożenie, przed wydaniem decyzji organu pierwszej instancji, istotnych dowodów, w tym dowodów dokumentujących dodatkowe miejsce zamieszkania K.N. w miejscowości [...]. Z akt sprawy wynika jednak, że żadnych dowodów dotyczących spełnienia przesłanek ustawowych skarżący nie przedłożył nie tylko w postępowaniu przed organem pierwszej instancji, ale również w postępowaniu odwoławczym, a uczynił to dopiero na rozprawie przed sądem. W tych okolicznościach nie można podzielić stanowiska skarżącego aby zarzucane organowi pierwszej instancji uchybienie uniemożliwiło stronie realizację w postępowaniu administracyjnym jej uprawnień procesowych w postaci przedłożenia, przed wydaniem zaskarżonej decyzji, istotnych dowodów w sprawie. W konsekwencji Sąd nie uwzględnił twierdzenia skarżącego, że wskazane uchybienie organu pierwszej instancji miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Zdaniem Sądu, w sprawie nie doszło również do naruszenia art. 7 k.p.a. i art. 8 k.p.a., jak też art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ poddał wnikliwej analizie wszystkie zebrane w postępowaniu administracyjnym dowody oraz w sposób wyczerpujący wyjaśnił, z zachowaniem reguł swobodnej oceny dowodów, dlaczego w jego ocenie na podstawie zebranego materiału dowodowego nie można potwierdzić spełnienia przesłanek uprawniających do przyznania prawa do rekompensaty. Podkreślić trzeba, że za uzasadniony nie można uznać zarzutu naruszenia swobodnej oceny dowodów tylko dlatego, że wnioski organu oparte o materiał dowodowy zgromadzony w aktach są inne, niż twierdzenia strony, przy zachowaniu przez organ reguł logiki prawniczej, jednoznacznego uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia a także oparcia się na całości materiału dowodowego rozpatrywanego we wzajemnej łączności ze sobą.

Niezasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 101 § 1 i 102 k.p.a. Analiza akt sprawy potwierdza bowiem, że postanowienie z 15 lutego 2021 r. o podjęciu postępowania administracyjnego zostało J. N. skutecznie doręczone przez organ wojewódzki na adres wskazany przez skarżącego w piśmie z 7 grudnia 2020 r. (tj. ul. [...], [...]), co wprost wynika ze znajdującego się w aktach sprawy zwrotnego potwierdzenia odbioru opatrzonego własnoręcznym podpisem skarżącego (k. 170 akt administracyjnych).

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.) orzekł jak w sentencji.