Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 461/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-08-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Józef Maleszewski (spr.) Sędzia WSA Tomasz Grossmann Asesor sądowy WSA Jacek Rejman po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 8 sierpnia 2024 r. sprawy ze skarg A. S. na decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - z dnia 28 marca 2024 r. znak sprawy [...] (postępowanie nr [...]) oraz - z dnia 28 marca 2024 r. znak sprawy [...] (postępowanie nr [...]) w przedmiocie świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję z dnia 28 marca 2024 r. znak sprawy [...] (postępowanie nr [...]) oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 lipca 2023 r. znak sprawy [...] (postępowanie nr [...]); 2. uchyla zaskarżoną decyzję z dnia 28 marca 2024 r. znak sprawy [...] (postępowanie nr [...]) oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 lipca 2023 r. znak sprawy [...] (postępowanie nr [...]).


UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako ZUS) decyzjami wydanymi w dniu 28.07.2023 r. uchylił przyznane A. S. (dalej jako skarżąca) prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko H. K. (postępowanie nr [...]) oraz na dziecko G. K. (postępowanie nr [...]) od 1.06.2023 r. do 31.05.2024 r., wyjaśniając, że skarżąca nie dostarczyła wymaganych dokumentów oraz nie złożyła wyjaśnień dotyczących sprawowania opieki nad ww. dziećmi. Ponadto organ I instancji orzekł o nienależnie pobranych świadczeniach wychowawczych w obu ww. postępowaniach za okres od 1.06.2023 r. do 31.08.2023 r. oraz zobowiązał skarżącą do ich zwrotu.

Odwołanie od powyższych decyzji wywiodła skarżąca podnosząc, że się z nią nie zgadza. Skarżąca wyjaśniła, że Sąd Okręgowy w P. w wyroku rozwodowym powierzył opiekę nad dziećmi ojcu, jednak dzieci nigdy z nim nie zamieszkiwały i postanowienia wyroku w tym zakresie nie były realizowane. Skarżąca wskazała, że to ona na co dzień sprawuje opiekę nad dziećmi, mieszka z nimi i zapewnia im wszystkie potrzeby życiowe. Następnie skarżąca przesłała do organu pisma, do których dołączyła postanowienie Sądu Rejonowego w O. z dnia 16.01.2024 r., sygn. akt [...], w którym sąd, na czas trwania postępowania z wniosku ojca dzieci o wydanie dzieci udzielił zabezpieczenia w ten sposób, że zmienił pkt. 2 wyroku rozwodowego z 15.09.2022 r. i powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom ze wskazaniem, że miejsce zamieszkania dzieci będzie przy matce.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzjami z dnia 28.03.2024 r. częściowo uchylił zaskarżone decyzje organu I instancji i przyznał prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko H. K. (postępowanie nr [...]) oraz na dziecko G. K. (postępowanie nr [...]) na okres od 1.02.2024 r. do 31.05.2024 r. w kwocie [...]zł miesięcznie.

Uzasadniając obie decyzje organ odwoławczy wyjaśnił, że dokumentem potwierdzając sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem może być orzeczenie sądu w sprawie rozwodowej (lub ugoda sądowa), w którym sąd rozstrzyga o wykonywaniu władzy rodzicielskiej i kontaktach rodziców z dzieckiem, ustala miejsce zamieszkania dziecka oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków zobowiązany jest do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Wyjaśniono, że w oparciu o ww. dokument uznaje się, że jeżeli władza rodzicielska została powierzona obojgu rodzicom, faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje ten rodzic, przy którym sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka. W przypadku skarżącej takim dokumentem jest postanowienie Sądu Rejonowego w O. z dnia 16.01.2024 r., sygn. akt [...], w którym sąd ustalił, że miejscem zamieszkania obojga dzieci będzie miejsce zamieszkania ich matki. W konsekwencji organ odwoławczy uznał, że brak jest podstaw do przyznania świadczenia za okres od 1.06.2023 r. do 31.01.2024 r.

Pismem dnia 30.04.2024 r. skargi na powyższe decyzje organu odwoławczego wywiodła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżąca podnosząc, że nie zgadza się z wydanymi decyzjami.

Skarżąca podkreśliła, że choć ojciec dzieci otrzymał w wyroku rozwodowym prawo do opieki i zamieszkania z dziećmi, to jednak z tego prawa nigdy nie skorzystał. Następnie wyjaśniła, że dzieci faktycznie i nieprzerwanie zamieszkiwały z nią i to właśnie skarżąca cały czas sprawuje nad nimi opiekę, ponosi ich koszty utrzymania i zaspokaja wszystkie bieżące potrzeby - od bytowych, po edukacyjne, rozwojowe, zdrowotne i emocjonalne. Dalej skarżąca argumentowała, że to ona w rzeczywistości wykonuje władzę rodzicielską i pełni obowiązki, dzięki którym dzieci są wychowywane w sposób zapewniający im prawidłowy rozwój fizyczny i psychiczny, a jej miejsce zamieszkania jest stałym miejscem zamieszkania dzieci. Ponadto skarżąca podkreśliła, że, aby prawnie uregulować sytuację małoletnich dzieci, złożyła w dniu 14.10.2022 r. w Sądzie Rejonowym w O. wniosek o powierzenie sprawowania pieczy nad dziećmi (sygn. akt [...]).

W odpowiedzi na skargi Prezes ZUS wniósł o ich oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Następnie organ odwoławczy wskazał na stan faktyczny sprawy wyjaśniając, że skarżąca złożyła w dniu 1.02.2023 r. wniosek o świadczenie wychowawcze na dzieci: G. K. i H. K. na okres świadczeniowy [...]. W wyniku automatycznego rozpatrzenia tego wniosku w dniu 20.02.2023 r. przyznano skarżącej prawo do świadczenia na dzieci, na cały okres świadczeniowy w kwocie po [...] zł miesięcznie na każde z dzieci. Następnie w dniu 14.04.2023 r. z wnioskiem o świadczenie wystąpił W. K., ojciec dzieci. Do wniosku dołączył wyrok rozwodowy Sądu Okręgowego w P. z 15.09.2022 r. sygn. akt [...], w którym sąd powierzył mu wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dziećmi przy jednoczesnym zapewnieniu skarżącej prawa do współdecydowania o istotnych sprawach dzieci, jednocześnie uregulował jej kontakty z dziećmi.

Kolejno organ wskazał, że w związku z wpływem wniosku ojca dzieci wszczęto postępowanie wyjaśniające. Skarżąca została wezwana do przedłożenia orzeczeń sądowych na okoliczność miejsca zamieszkania dzieci oraz wyjaśnień jak sprawowana jest opieka nad dziećmi, gdzie dzieci zamieszkują i kto ponosi koszty ich utrzymania. Wobec braku reakcji skarżącej w dniu 28.07.2023 r. organ I instancji wydał decyzję uchylającą prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci oraz stwierdzającą, że wypłacone świadczenie za okres od 1.06.2023 r. do 31.08.2023 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie i podlega zwrotowi. Również w dniu 28.07.2023 r. organ przyznał ojcu dzieci prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci, na cały okres świadczeniowy w kwocie po [...] zł miesięcznie na każde z dzieci. Następnie od 1.01.2024 r. podniesiono ww. kwotę do [...] zł miesięcznie na każde z dzieci. Kolejno, jak uzasadnił Prezes ZUS, na skutek rozpatrzenia odwołania skarżącej, organ II instancji częściowo uchylił decyzje organu I instancji i przyznał prawo do świadczenia wychowawczego na okres od 1.02.2024 r. do 31.05.2024 r.

Odnosząc się do argumentacji podniesionej w skardze, organ odwoławczy wyjaśnił, że skarżąca nie przedłożyła żadnego dokumentu potwierdzającego sprawowanie faktycznej opieki nad dziećmi. Wobec tego – zdaniem Prezesa ZUS – brak było podstaw do innych ustaleń niż te wynikające z orzeczeń sądu. W konsekwencji należało przyjąć, iż świadczenie wychowawcze przysługuje temu rodzicowi, któremu powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej i ustalono u niego miejsce zamieszkania dziecka.

Dalej organ odwoławczy uzasadnił, że ciążąca na organach powinność zbadania wszystkich okoliczności istotnych w sprawie nie może usprawiedliwiać bierności strony i nie zwalnia jej z obowiązku współdziałania z organem. Jeżeli organ wyprowadził określone ustalenia dotyczące stanu faktycznego np. z posiadanych, nienasuwających zastrzeżeń dokumentów, to skuteczne zakwestionowanie tych ustaleń wymaga przedłożenia stosownego dowodu przez stronę, zwłaszcza gdy z określonych faktów chce ona wyprowadzić korzystne dla siebie skutki prawne (wyrok NSA z 16.04.1919 r., sygn. I OSK 1711/17). Strona powinna przekazać dowody dotyczące okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych. Dotyczy to w szczególności przypadku, gdy strona, mimo wezwania, nie przedstawia określonych dowodów, choć ich brak może prowadzić do niekorzystnych dla niej konsekwencji.

Kolejno organ wskazał, że nie jest jednostką właściwą do weryfikacji, czy rodzice stosują się do postanowienia sądu. Natomiast jako jednostka administracyjna, przy rozpatrywaniu uprawnień do świadczeń rodzinnych ma obowiązek uwzględnić prawomocne postanowienie sądu, w którym sąd rozstrzyga co do kwestii opieki nad dzieckiem. Uznano wobec tego, iż dokumentem potwierdzającym zmianę w zakresie sprawowanej faktycznej opieki nad dziećmi jest postanowienie sądu z dnia 16.01.2024 r., w którym sąd ustalił, że miejscem zamieszkania dzieci będzie każdorazowe miejsce zamieszkania matki, w związku z tym należy uznać, że to ona od tej daty matka faktyczną opiekę nad dziećmi.

Postanowieniem z dnia 18.06.2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu na podstawie art. 111 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) orzekł o połączeniu spraw ze skargi na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28.03.2024 r. (postępowanie nr [...]) oznaczonej sygn. akt IV SA/Po 461/24 oraz skargi na decyzję z dnia 28.03.2024 r. (postępowanie nr [...]) oznaczonej sygn. akt IV SA/Po 462/24 w celu ich łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia i tak połączone sprawy postanowił prowadzić pod wspólną sygnaturą akt IV SA/Po 461/24.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa na wniosek organu została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) - dalej: p.p.s.a.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Ponadto Sąd zauważa, że zgodnie z art. 133 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej: p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka na podstawie akt sprawy. Analiza i ocena prawna okoliczności niniejszej sprawy nastąpiła na gruncie faktów znajdujących odzwierciedlenie w aktach tejże sprawy (por. np. orzecznictwo powołane w wyroku NSA z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt III OSK 2678/21, dostępnym w bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W wyniku przeprowadzenia tak rozumianej kontroli Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, stwierdzając, że zakwestionowane w przedmiotowej sprawie decyzje organów ZUS zostały wydane z istotnym naruszeniem prawa, w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Motywując taki wniosek, należy w pierwszej kolejności podkreślić, że w sprawach o świadczenie wychowawcze organy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych działają jako organy administracji publicznej, w sposób władczy rozstrzygając o prawach i obowiązkach obywatela. Odmowa przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenie lub zmiana prawa do świadczenia wychowawczego oraz rozstrzygnięcie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wymaga przeprowadzenia postępowania administracyjnego i wydania decyzji administracyjnej. W przypadku gdy przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci nie regulują określonej kwestii procesowej związanej z postępowaniem w sprawach o świadczenie wychowawcze stosuje się wprost przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (aktualnie: Dz. U. z 2024 r., poz. 572). Jeśli zaś jakaś kwestia procesowa została w ustawie szczególnej uregulowana w sposób odmienny niż w Kodeksie pierwszeństwo mają przepisy tejże ustawy szczególnej.

W postępowaniu administracyjnym podstawowym zadaniem organu administracji publicznej jest prawidłowe ustalenie przedmiotu postępowania. Przy czym przedmiotem postępowania jest konkretna sprawa indywidualnego podmiotu rozstrzygana przez organ administracji publicznej w drodze decyzji administracyjnej. O przedmiocie postępowania prowadzonego w trybie zwyczajnym przesądza regulacja zawarta w przepisach materialnego prawa administracyjnego. Z tego też względu w pierwszej kolejności omówione zostaną uchybienia organów obu instancji dotyczące błędnego zastosowania przepisów prawa materialnego, tj. art. 25 i art. 27 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 421 dalej: u.p.p.w.d.)

Regulacja art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. wskazuje na możliwość zmiany lub uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego, zaś art. 25 tej ustawy na możliwość wydania decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Są to zasadniczo różne instytucje, oparte na odmiennych przesłankach, wobec czego w zasadzie powinny być rozstrzygane w odrębnych decyzjach. Trzeba mieć bowiem na uwadze, że decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc, tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji. Decyzja taka powoduje zmianę bądź uchylenie dotychczasowych uprawnień podmiotu (por. wyroki NSA z dnia 15 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 2390/19 i 14 września 2022 r. sygn. akt I OSK 2157/21, dostępne jw.). Analiza art. 27 ust. 1 tej ustawy w kontekście systemowym a także celowościowym, nie daje podstaw do twierdzenia, że decyzja wydawana na podstawie tego przepisu może dotyczyć także zmiany lub uchylenia decyzji przyznającej świadczenie z mocą wsteczną, w szczególności za okres, za jaki świadczenie zostało już wypłacone (patrz: wyroki NSA z dnia 24 maja 2018 r., sygn. akt I OSK 2842/17 i 28 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1465/21, dostępne jw.).

Dlatego też należy w pełni zgodzić się z Naczelnym Sądem Administracyjnym, który wyrokach z dnia z dnia 28 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1014/21 i 30 listopada 2023 r., sygn. akt I OSK 172/22 (dostępnych jw.) stwierdził, że z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. w brzmieniu obowiązującym po dniu 1 lipca 2019 r. nie wynika, by przepis ten miał zastosowanie wyłącznie do decyzji, którymi przyznano prawo do świadczeń wychowawczych, a przepis ten ma zastosowanie również do świadczeń wychowawczych przyznanych na podstawie informacji, o których mowa w art. 13a ust. 1 zd. 1 przywołanej ustawy. Odrębną kwestią od rozstrzygnięcia podjętego w trybie art. 27 u.p.p.w.d. jest zaś możliwość domagania się przez organ zwrotu świadczeń nienależnie pobranych w trybie art. 25 tej ustawy, co może mieć miejsce niezależnie od uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego w trybie art. 27 ustawy. NSA wyjaśnił w przywołanym orzeczeniu, że jakkolwiek w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie będzie podlegało uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego, które zostało już skonsumowane, to nie stoi na przeszkodzie, aby organ administracji wdrożył, na podstawie art. 25 ust. 1 tej ustawy, postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i doprowadził do orzeczenia o jego zwrocie decyzją administracyjną. Powyższe rozumienie relacji przywołanych przepisów istotnie ogranicza prawną doniosłość rozstrzygnięcia podejmowanego w trybie art. 27 u.p.p.w.d., przewidując możliwość jego wydania jedynie w okresie, gdy "jeszcze nie ekspirowało rozstrzygnięcie przyznające prawo do świadczenia wychowawczego, a tym samym prawo to nie zostało całkowicie skonsumowane, a ujawnione zostały okoliczności wskazujące na odpadnięcie materialnych podstaw przyznania tegoż prawa wskazanych w treści tegoż przepisu".

Dlatego też, jakkolwiek nie można wykluczyć, że w zależności od okoliczności faktycznych konkretnego przypadku, można uznać za dopuszczalne ujęcie tych rodzajowo odmiennych rozstrzygnięć w jednej decyzji, to jednak taka ewentualność zachodziłaby wyłącznie wtedy, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane (por. wyrok NSA z dnia z 15 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 2390/19, dostępne jw.). Obydwa te rozstrzygnięcia w takiej sytuacji obejmować muszą różne okresy, tj. w odniesieniu do nienależnie pobranych świadczeń okres, w którym świadczenie to zostało pobrane (wypłacone), a zmiana lub uchylenie prawa do świadczenia - okres wyłącznie na przyszłość. Jak już jednak to zostało wyjaśnione, w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega jednak uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane (patrz: wyrok NSA z dnia 29 listopada 2022 r., sygn. akt I OSK 173/22, dostępny jw.). W tej ostatniej sytuacji, jeżeli wyjdą na jaw okoliczności wskazujące na to, że przyznane świadczenie jest nienależne, stanowi to podstawę do rozstrzygnięcia w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia za okres, w jakim zostało ono wypłacone.

W rozpoznawanej sprawie – jak to wynika z decyzji Zakładu (organu I instancji) – nie zawiadomiono skarżącej o wszczęciu z urzędu postępowania zgodnie z wymogami art. 61 § 4 k.p.a., a tym samym nie określono, w jakiej sprawie, tj. w jakim przedmiocie organ prowadzi postępowanie. Z decyzji organu I instancji wynika, że przedmiotem postępowania uczyniono przede wszystkim sprawę uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego, mimo że nie powołano w tych decyzji żadnego przepisu u.p.p.w.d. Decyzje te zawierają rozstrzygnięcie w przedmiocie uchylenia prawa do świadczeń wychowawczych przyznanych w informacjach z dnia 20 lutego 2023 r. Natomiast w dalszej części decyzji Zakład umieścił informację, że wypłacone świadczenia wychowawcze za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 sierpnia 2023 r. stanowią nienależnie pobrane świadczenie, o którym mowa w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d., i wskazał na obowiązek wpłacenia go na rachunek bankowy ZUS, z którego świadczenie zostało wypłacone. Organ nie wskazał przy tym żadnej kwoty świadczeń, które miałyby podlegać zwrotowi (wpłaceniu na rachunek ZUS).

Analizując rozstrzygnięcia decyzji z dnia 28 lipca 2023 r. należy zatem podkreślić, że wbrew przedstawionym wyżej wymogom uchylono w nich prawo do świadczeń od dnia 1 czerwca 2023 r., a więc z mocą wsteczną. Decyzje te nie zawierają również żadnego uzasadnienia faktycznego ani prawnego, co sprawia, że nie mogą się ostać w obrocie prawnym.

Decyzje Prezesa ZUS, jakie zapadły po rozpatrzeniu odwołań skarżącej obarczone są również istotnymi wadami.

Przede wszystkim Prezes ZUS nie dostrzegł uchybień w decyzjach z dnia 28 lipca 2023 r. polegających na uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego z mocą wsteczną. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie może być wydane jedynie na przyszłość, sprawa nienależnie pobranego, czyli skonsumowanego prawa do świadczenia wychowawczego, może być procedowana w trybie art. 25 u.p.p.w.d.

Ponadto powołana przez Prezesa ZUS podstawa prawna rozstrzygnięcia (art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.) nie odpowiada treści podjętych przezeń rozstrzygnięć. Na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. organ odwoławczy utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję, a takiego sformułowania próżno szukać w decyzjach Prezesa ZUS. Treścią jego rozstrzygnięcia jest natomiast zmiana w części zaskarżonych decyzji, a więc forma rozstrzygnięcia nieprzewidziana w art. 138 k.p.a. Co więcej: zmiana ta polega na przyznaniu świadczeń wychowawczych za okres od 1 lutego 2024 r. do 31 maja 2024 r. w sytuacji, gdy podstawy do przyznania świadczeń za ten okres (informacje z dnia 20 lutego 2023 r.) nie zostały jeszcze ostatecznie wyeliminowane z obrotu prawnego (tj. decyzje z dnia 28 lipca 2023 r. nie były ostateczne). Choć z rozstrzygnięć tych odczytać można intencję organu II instancji, by ograniczyć okres uchylenia prawa do świadczeń, sposób sformułowania decyzji z dnia 28 marca 2024 r. nie może być zaaprobowany, tym bardziej, że decyzje te nie zawierają rozstrzygnięć co do tych części decyzji z dnia 28 lipca 2023 r., które nie są "zmieniane".

Niezależnie od powyższego zauważyć należy, że zaskarżone decyzje Prezesa ZUS nie zawierają żadnych rozważań co do okoliczności uzasadniających przyjęcie nienależnie pobranych świadczeń, brak jest zakwalifikowania ich do odpowiedniego punktu ustępu drugiego art. 25 u.p.p.w.d., a w ich podstawach prawnych art. 25 u.p.p.w.d. w ogóle nie powołano. Powołano natomiast art. 5a u.p.p.w.d., bez wyjaśnienia jaki jest związek tej regulacji ustawowej z treścią rozstrzygnięć. W zaskarżonych decyzjach zasadnie natomiast powołano jako podstawę prawną art. 22 u.p.p.w.d., brak jest jednak w nich szerszej analizy skutków tej regulacji prawnej dla rozstrzygnięcia konkretnych spraw. W szczególności organ nie rozważył, jaką wagę – w aspekcie zaistnienia nienależnie pobranych świadczeń – nadać należy formalnemu uregulowaniu wykonywania władzy rodzicielskiej w wyroku rozwodowym, a jaką – faktycznie sprawowanej opiece nad dziećmi do czasu zmiany tego uregulowania (zauważyć tu należy, że postanowienie Sądu Rejonowego w O. w sprawie [...] z dnia 16 stycznia 2024 r. zapadło w sprawie z wniosku o zmianę wyroku rozwodowego oraz z wniosku o wydanie małoletnich).

Należy w tym miejscu przywołać także wyrok NSA z dnia 20 października 2023 r., sygn. akt I OSK 2056/21 (dostępny jw.), gdzie podkreślono, że: "wyłączona jest (...) prawna możliwość ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego rodzicowi dziecka w warunkach, gdy w obrocie prawnym funkcjonuje już decyzja przyznająca drugiemu rodzicowi prawo do tego świadczenia na to samo dziecko i na ten sam okres. WSA zaznaczył, iż orzekanie o prawie do świadczenia wychowawczego na rzecz tego rodzica, możliwe będzie jedynie pod warunkiem uprzedniej eliminacji z obrotu prawnego decyzji o wcześniej przyznanym prawie do świadczenia wychowawczego drugiego rodzica, względnie uznaniu, że wypłacone temu drugiemu świadczenie było nienależnie pobrane, co z kolei stosownie do art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wiąże się z obowiązkiem jego zwrotu."

Organy powinny mieć na uwadze, że jakkolwiek "technicznie wnioskodawcą oraz stroną postępowania administracyjnego są osoby wymienione w art. 4 ust. 2 pkt 1-4 u.p.p.w.d., to faktycznie uprawnionym do tego świadczenia wychowawczego oraz jego beneficjentem jest dziecko" (tak NSA w wyroku z dnia 15 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2342/22, dostępnym jw.). Świadczenie wychowawcze ma na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego podstawowych potrzeb życiowych. Charakter i cel tego świadczenia powinny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Służy ono bowiem zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę, a co za tym idzie skierowane jest do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem sprawują (patrz: wyroki WSA w Gliwicach z dnia 15 marca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1736/23 i II SA/Gl 1737/23, dostępne jw.).

Organy obu instancji naruszyły zatem w istotnym zakresie przepisy k.p.a.. Analiza akt postępowania administracyjnego prowadzi do wniosku, że sposób prowadzenia postępowania uchybia zasadom ogólnym postępowania administracyjnego, wyrażonym zwłaszcza w art. 7-11 k.p.a. Zasady te są integralną częścią przepisów regulujących procedurę administracyjną i są dla organów administracji wiążące na równi z innymi przepisami tej procedury (por. wyrok NSA z dnia 4 czerwca 1982 r., sygn. akt I SA 258/82, ONSA 1982, nr 1, poz. 54, dostępny jw.). Naruszone zostały również przepisy postępowania art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 w związku z art. 8 i art. 11 k.p.a.

Ponadto organ I instancji w istocie nie wyjaśnił motywów swojego rozstrzygnięcia, a organ odwoławczy uczynił to lakonicznie, bez odpowiedniego odniesienia się do argumentacji strony oraz bez analizy regulacji prawnych. Tymczasem strona ma prawo znać argumenty i przesłanki podejmowanych decyzji, bowiem w przeciwnym wypadku nie ma ona możliwości obrony swoich słusznych interesów przed organem odwoławczym, jak i przed sądem administracyjnym (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 4 października 2017 r., sygn. akt IV SA/Po 650/17, dostępny jw.). Podkreślić również należy, że osnowa (rozstrzygnięcie) decyzji winna zostać sformułowana w sposób jasny, precyzyjny i czytelny dla jej adresata. Powinna być sformułowana w taki sposób, aby możliwe było wykonanie decyzji. Rozstrzygnięcia decyzji nie można domniemywać czy też wyprowadzać z treści uzasadnienia, ponieważ powinno być wyrażone expressis verbis w osnowie decyzji (por. wyrok NSA z dnia 15 maja 1996 r., sygn. akt III SA 663/95, dostępny jw.). Decyzje organu I instancji –szczególnie w kontekście ich uzasadnień – wymogów tych nie spełniają. Organ odwoławczy tylko w niewielkim stopniu usunął te niedostatki rozstrzygnięć Zakładu.

Wszystkie przedstawione przez Sąd okoliczności wskazywały na istotne uchybienia w zakresie prawa materialnego i przepisów postępowania, które nie tylko mogło mieć, ale w gruncie rzeczy miało istotny wpływ na wynik sprawy. Uzasadniało to uchylenie nie tylko zaskarżonych decyzji Prezesa ZUS, ale i poprzedzających je decyzji organu I instancji.

Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organy uwzględnią wskazania wynikające z rozważań przedstawionych w niniejszym uzasadnieniu.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.