Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1276/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2009-11-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Wójcik, Sędziowie Sędzia WSA Alina Balicka (spr.), Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Protokolant Agnieszka Olszewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 listopada 2009 r. sprawy ze skargi W. P. i B. G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2006 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących W. P. i B. G. kwotę 491 (czterysta dziewięćdziesiąt jeden) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] maja 2006 r. Wojewoda [...] stwierdził, że zespół dworsko-parkowy położony w miejscowości M. gmina B. , powiat S., na działce o aktualnym oznaczeniu nr [...]o powierzchni 8,0071 ha, będący przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własnością Z. P. , zapisany w dniu przejęcia w księdze wieczystej M. tom I obszarów dworskich (obecnie księga wieczysta nr [...]) nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W następstwie odwołania od powyższej decyzji, złożonego przez Agencję Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w P. , Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] kwietnia 2007 r. uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2006 r. i orzekł, że wyżej opisany zespół dworsko-parkowy podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ II instancji wskazał m.in. na to, że sporna nieruchomości jako wchodząca w skład majątku ziemskiego M. o ogólnej powierzchni 352,9087 ha, przejęta została na własność Skarbu Państwa z mocy prawa (na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej). Zgodnie z tym przepisem, pod działanie dekretu podpadały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

W przypadku ustalenia, że dana nieruchomość posiadała w/w cechy przechodziła ona z mocy prawa bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa i była obejmowana zarządem państwowym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Aby nieruchomość ziemska spełniająca przesłanki określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przeszła na własność Skarbu Państwa niepotrzebna była decyzja administracyjna. Nieruchomość taka przechodziła na własność Skarbu Państwa z mocy prawa z dniem 13 września 1944 r. Na podstawie zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego dokonywano jedynie wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa w miejsce dotychczasowych właścicieli.

Organ odwoławczy wskazał, że z treści art. 1 dekretu wynika, że przejmowana na cele reformy rolnej nieruchomość ziemska nie oznaczała tylko i wyłącznie nieruchomości rolnej przeznaczonej na powiększenie istniejących gospodarstw rolnych lub stworzenie nowych gospodarstw indywidualnych w drodze nadania ziemi. W art. 1 ust. 2 lit. a-e dekretu wyliczone zostały różne cele reformy rolnej, których realizacji służyć miały przejmowane majątki ziemskie. Wymienione cele reformy rolnej wskazują na to, że pojęcie nieruchomości ziemskiej "znacjonalizowanej" jest znacznie szersze od pojęcia nieruchomości "parcelowanej" na rzecz rolników. Ustawodawca, za nieruchomość ziemską uznawał więc nie tylko użytki rolne, ale jak wynika z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu również inne użytki, a więc również tereny z zabudowaniami i to nie tylko gospodarczymi wchodzącymi w skład majątku o charakterze rolniczym. Dla stworzenia wymienionych w art. 1 dekretu ośrodków, przejmowane były także zabudowania w tym pałace, dwory czy wille z reguły położne w parku, stanowiące przed przejęciem na własność państwa tzw. ośrodek majątku będący siedzibą jego właściciela. Za taką definicją nieruchomości ziemskiej, w ocenie organu, przemawia również treść art. 6 dekretu, zgodnie z którym Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmował niezwłocznie zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi wymienionymi w art. 2 dekretu wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. W artykule tym mowa jest o zabudowaniach ogólnie, a więc także o zabudowaniach mieszkalnych, do których niewątpliwie zalicza się również pałace czy dwory. Ponadto zgodnie z § 44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. podziałowi między beneficjentów reformy rolnej nie podlegały parki (§ 44 pkt 2) zabudowania dworskie lub przemysłowe (§44 pkt 3) oraz zabytki architektoniczne (§ 44 pkt 4). Oznacza to, że przejęciu na cele reformy rolnej podlegały także i te składniki przejmowanego mienia, choć nie mogły podlegać podziałowi. Poza tym, gdyby przyjąć, że dwory, pałace czy parki były wyłączone z przejęcia na cele reformy rolnej to niezrozumiałym jest w jakim celu właściciele tych nieruchomości musieli je opuszczać.

Organ II instancji przywołał również treść uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. (OTK 1990/1/26) oraz jej uzasadnienie, gdzie podkreślono, że z przepisów dekretu PKWN nie wynika, aby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające charakteru rolnego, a w szczególności nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym. Dokonując oceny czy określona część nieruchomości podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej koniecznym stało się więc ustalenie, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy tą częścią a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. W ocenie organu, związek funkcjonalny pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a majątkiem ziemskim istnieje wówczas, gdy zespół dworsko-parkowy nie może funkcjonować bez majątku ziemskiego i odwrotnie. Zdaniem organu, w niniejszej sprawie taki związek bezspornie istniał, a to m.in. dlatego, że z akt sprawy nie wynika aby zespół dworsko-parkowy w M. był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej wyodrębnioną chociażby w wyniku dokonanego podziału prawnego. Zasadność twierdzenia o braku wyodrębnienia zespołu dworsko-parkowego od reszty przejętej nieruchomości nie może podważać fakt istnienia ogrodzenia, bram wjazdowych, czy drogi wiejskiej.

Istotne znaczenie ma również to, że majątek ziemski położony w M. wpisany był do księgi wieczystej jako jedna zorganizowana jednostka gospodarcza o ogólnej powierzchni 352,9087 ha. Oprócz więzi terytorialnej istniały tu również powiązania organizacyjne i finansowe.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2007 r. złożyli W. P. i B. G.

Skarżący zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit e. dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. Nr 3 z 1945 r, poz. 13 ze zm.) w związku z § 5 ust. 1 i § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. Nr 10 z 1945 r. poz. 51) poprzez niewłaściwe ich zastosowanie polegające na przyjęciu, że zespół dworsko-parkowy położony w M. podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu podczas gdy w świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sadu Administracyjnego część nieruchomości obejmująca sporny zespół dworsko-parkowy nie spełniała przesłanek uznania go za nieruchomość pozostającą w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską.

Jako wyodrębniona fizycznie część nieruchomości od nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym nie pozostawała we wzajemnym związku funkcjonalnym, ani z tą nieruchomością, ani z gospodarstwem rolnym na tej nieruchomości się znajdującym i nie stanowiła centrum zarządzenia tym gospodarstwem oraz całą nieruchomością, gdyż centrum to usytuowane było w odrębnych budynkach znajdujących się poza terenem obejmującym przedmiotowy zespół, a samo zarządzanie sprawowane było przez zatrudnionego w tym celu zarządcę.

Wskazując na powyższe skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 23 października 2007 r. wydanym w sprawie sygn. akt IVSA/Wa 1213/07 oddalił skargę.

Na skutek skargi kasacyjnej wniesionej przez B. G. od wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie z dnia 23 października 2007 r., Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 25 maja 2009 r. wydanym w sprawie sygn. akt I OSK 421/08 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę temuż sądowi do ponownego rozpoznania.

Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku wskazał, że istotą w niniejszej sprawie było to, czy nieruchomość - zespół dworsko-parkowy w M. podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przepis ten wskazuje, że na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Z zapisu tego wynika, że na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie o powierzchni wyraźnie określonej w tym przepisie. Natomiast pojęcia nieruchomości ziemskiej nie można definiować w oderwaniu od innych norm dekretu. Z wykładnią tego pojęcia dokonaną zarówno przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. W3/90, jak i Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r. I OPS 2/06 należy się zgodzić z pełnym przekonaniem, bowiem wypływa ona i znajduje oparcie właśnie w przepisach dekretu.

Dekret miał służyć przeprowadzeniu reformy rolnej, której cele zostały wskazane w art. 1 ust. 2 i nieruchomości wskazane w art. 2 ust. 1 lit. e przechodziły tylko i wyłącznie na te cele, co bezspornie z art. 2 ust. 1 zdanie trzecie wynika. Jeśliby pojęcie nieruchomość ziemska chcieć rozumieć inaczej, aniżeli wynika to z wykładni zaprezentowanej w cytowanych uchwałach Trybunału i Naczelnego Sądu, to któremu z celów wskazanych w art. 1 ust. 2 miałyby służyć zespół dworsko-pałacowy w M. Dalej jeśliby nie zgodzić się z tą wykładnią co do konieczności istnienia związku funkcjonalnego, to któremu celowi reformy rolnej zespół w M. miałby służyć.

Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że z art. 7 dekretu wynika, że zarząd ma się objąć nad nieruchomościami wymienionymi w art. 2 wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz przedsiębiorstwami przemysłu rolnego, ale nie wynika, że muszą to być zespoły dworsko-parkowe. Objęcie zarządu ma być tylko do takich nieruchomości, które mają służyć celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu.

Naczelny Sąd Administracyjny zarzucił sądowi pierwszej instancji, że nie ocenił stanu sprawy, postępowania organów obu instancji, a jedynie zajął się polemiką z poglądami wyrażonymi w cytowanych uchwałach i przedłożył wykładnię przepisów dekretu nie opartą o zasady zapisane w art. 2 Konstytucji RP.

W ponownym postępowaniu Wojewódzki Sąd Administracyjny winien uwzględnić, że nieruchomość ziemska, o której mowa w art. 2 dekretu to taka, która miała charakter rolny, bowiem przeznaczona była na przeprowadzenie reformy rolnej, a nie jakiejkolwiek innej i czy zespól dworsko-parkowy w M. mógł celom takiej reformy służyć, nie będąc funkcjonalnie związany z gospodarstwem rolnym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Sądy administracyjne, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej , przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Ponadto Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) dalej zwanej p.p.s.a.

Podkreślenia wymaga, że przedmiotowe postępowanie sądowoadministracyjne toczy się na skutek wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 maja 2009 r. wydanego w sprawie sygn. akt I OSK 421/08, którym uchylono wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 października 2007 r., sygn. akt IVSA/Wa 1213/07 i sprawę przekazano do ponownego rozpoznania temuż Sądowi. Zgodnie z art. 190 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Rozpoznając skargę w świetle powołanych wyżej kryteriów należy uznać, że zasługuje ona na uwzględnienie.

Przedmiotowa sprawa dotyczy zespołu dworsko-parkowego położonego w M. , stanowiącego część nieruchomości ziemskiej stanowiącej byłą własność Z. P., która przejęta została w całości na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tj. Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13 ze zm.).

Wojewoda [...] , jako organ pierwszoinstancyjny wydający decyzję w sprawie uznał, że przedmiotowy zespół dworsko-parkowy w M. , nie podlegał przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.

Natomiast Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi orzekający jako organ odwoławczy od decyzji Wojewody [...] stanął na stanowisku, iż zespół dworsko-parkowy położony w M. , wchodzący w skład nieruchomości ziemskiej zapisanej w dniu przejęcia na rzecz Skarbu Państwa w księdze wieczystej M. tom I obszarów dworskich, obecnie księga wieczysta nr [...], podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Postępowanie w przedmiotowej sprawie prowadzone było w trybie § 5 i 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) i jego celem było stwierdzenie czy zespół dworsko-parkowy położony w M. podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Po drugiej wojnie światowej, na obszarze, który znalazł się w granicach Państwa Polskiego została przeprowadzona reforma rolna. Podstawą przeprowadzenia reformy rolnej był dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Pierwotna wersja tego dekretu została ogłoszona w Dzienniku Ustaw z 1944 roku Nr 4, poz. 17 z dnia 13 września 1944r. i z dniem tym dekret ten zaczął obowiązywać.

Z dniem 13 września 1944r., zgodnie z art. 2 ust. 1 dekretu wszystkie nieruchomości ziemskie wymienione w punktach b, c, d, i e części pierwszej tego artykułu przeszły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 część druga dekretu.

Pierwsze zmiany dekretu zostały wprowadzone dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 9). Zmiany te weszły w życie z dniem 19 stycznia 1945r. Jednocześnie w art. 2 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. Minister Rolnictwa i Reform Rolnych został upoważniony do wydania jednolitego tekstu dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. R. P. Nr 4, poz. 17) z uwzględnieniem zmian, wynikających z przepisów, wydanych do dnia ogłoszenia jednolitego tekstu z zastosowaniem ciągłej numeracji artykułów i ustępów.

Tekst jednolity dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej został ogłoszony 19 stycznia 1945 r. w Dzienniku Ustaw Nr 3, poz. 13.

W tekście pierwotnym dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, zamieszczonym w Dzienniku Ustaw z 1944 r. art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze miało brzmienie: "Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym". W tekście jednolitym dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej po nowelizacji dokonanej w dniu 17 stycznia 1945 r. w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze zostały skreślone słowa "o charakterze rolniczym".

Tak więc po nowelizacji z dnia 17 stycznia 1945 r. ustawodawca zrezygnował z określenia, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, pozostając przy samym określeniu "nieruchomości ziemskie".

Po ogłoszeniu w dniu 19 stycznia 1945 r. jednolitego tekstu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Jednakże, jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 3 czerwca 2009 r. sygn. akt I OSK 824/08, "zmiana dekretu o reformie rolnej w 1945 r. nie mogła wywrzeć skutków prawnych w postaci przejścia na własność Państwa w dniu 13 września 1944 r. także innych nieruchomości niż wskazanych w dekrecie w jego brzmieniu z tej daty. Zatem dekret o reformie rolnej dotyczył pewnych kategorii nieruchomości ziemskich, a mianowicie nieruchomości o charakterze stricte rolniczym."

Nieruchomości ziemskie, wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu.

Celami, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu, jakie miały być zrealizowane w drodze przeprowadzenia reformy rolnej były:

a) upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych,

b) tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców,

c) tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej,

d) zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego,

e) zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji.

Dopiero nieruchomość ziemska posiadająca takie cechy i mogąca być przeznaczona na takie cele jak wskazano wyżej, podlegała przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Jednakże przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej jak i przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51, ze zm.) nie określały wprost samego pojęcia "nieruchomości ziemskiej". Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 3 czerwca 2009 r. sygn. akt I OSK 824/08, uznał, że "skoro obowiązujące w dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej systemy prawne i sam omawiany dekret, nie definiowały określenia "nieruchomość ziemska", to pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustalał, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej."

Najogólniejszym pojęciem prawnym jest określenie "nieruchomość" bez żadnego przymiotnika. Jeżeli dekret odnosi się do nieruchomości ziemskich, to zawęża pojęcie nieruchomości tylko do tych, które mają charakter ziemski. Tak więc przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczą wszelkiego innego rodzaju nieruchomości. Biorąc pod uwagę przedmiot dekretu, jakim jest reforma rolna, należy uznać, iż nieruchomość ziemska winna ulec zawężeniu do takiej, która ma charakter rolniczy. Wszelkie inne nieruchomości ziemskie, nie mające jednocześnie charakteru rolniczego, przedmiotowo nie mogą podlegać pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zdefiniowania pojęcia "nieruchomości ziemskiej" dla potrzeb dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej dokonał Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. W.3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Według stanowiska przyjętego w tej uchwale pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomość ziemską, która jest lub może być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru.

Wprawdzie uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. zapadła w sprawie o odmiennym stanie faktycznym i prawnym niż stan w niniejszej sprawie, to jednak definicja ta ma charakter uniwersalny w odniesieniu do pojęcia "nieruchomości ziemskiej".

Nie ma również decydującego znaczenia fakt, że uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. została podjęta przed dniem 16 października 1997 r., kiedy weszła w życie Konstytucja z 2 kwietnia 1997 r., która w art. 239 ust. 3 pozbawiła uchwały Trybunału Konstytucyjnego mocy powszechnie obowiązującej w sprawie ustalenia wykładni ustaw. Nie pozbawiło to jednak uchwał Trybunału Konstytucyjnego waloru poznawczego i charakteru ogólnych wskazówek interpretacyjnych w procesie stosowania prawa.

Mając powyższe na uwadze możemy określić, jakie przesłanki musiała spełniać nieruchomość, aby na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogła być przejęta na cele reformy rolnej i tak, była to nieruchomość:

• ziemska o charakterze rolniczym,

• stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych,

• spełniająca normy obszarowe , o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,

• nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Za takim szerokim rozumieniem nieruchomości ziemskiej sklasyfikowanej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu opowiedział się również Naczelny Sądu Administracyjny w uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r. wydanej w sprawie sygn. akt I OPS 2/06.

Tak więc spełnienie nie tylko norm obszarowych decydowało o podpadaniu nieruchomości pod zapis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Spełnienie przez nieruchomość lub jej część wszystkich wyżej wymienionych przesłanek pozwalało dopiero uznać, iż nieruchomość podpadała pod zapis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Wykładnia przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w zakresie pojęcia "nieruchomości ziemskiej" zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. znalazła aprobatę w orzecznictwie sądowym. Odwołują się do niej liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego np. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991r. III CZP 90/91, OSNC 1992, nr 5, poz. 72, wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003 r. III CKN 1492/00 Lex nr 78867, wyrok NSA z 18 października 2005 r. OSK 1518/04 Lex nr 201351, wyrok NSA z 22 kwietnia 2004 r. OSK 46/04 ONSAiWSA 2004/1/20, wyrok NSA z 8 czerwca 2001 r. IVSA 2724/98 Lex nr 75563, wyrok NSA z 6 listopada 2000 r. IVSA 801/99 Lex nr 53402, wyrok NSA z 22 sierpnia 2000 r. IVSA 2582/98 Rejent 2001/12/193.

W przypadku powstania sporu, czy dana nieruchomość lub jej część, przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej podpadała pod ten przepis, spór taki rozstrzygany był w trybie postępowania administracyjnego wszczynanego na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Postępowanie administracyjne prowadzone w trybie § 5 rozporządzenia, reguluje tryb orzekania w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Uchwała NSA z dnia 5 czerwca 2006 r. I OPS 2/06 przesądziła, iż przepis § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r., może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnych o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Tak więc orzekając w trybie § 5 rozporządzenia można wyłączyć spod działania przepisów o reformie rolnej tę część nieruchomości ziemskiej, która nie spełnia przesłanek art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Postępowanie administracyjne w przedmiotowej sprawie toczyło się w trybie § 5 rozporządzenia. Zadaniem tego postępowania było ustalenie i rozstrzygnięcie, czy część majątku ziemskiego w postaci zespołu dworsko-parkowego położonego w M. podpadała pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i tym samym podlegała przejęciu na cele reformy rolnej.

W przedmiotowej sprawie rozstrzygnięcia wymaga kwestia, czy część nieruchomości ziemskiej M. w postaci zespołu dworsko-parkowego podlegała przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Skoro tak zwany zespół dworsko-parkowy położony był w parku, to już to przesądza, że nie miał on charakteru rolnego. Park nie jest miejscem, w którym może być prowadzona działalność rolnicza. Tym samym część nieruchomości stanowiąca przedmiotowy zespół dworsko-parkowy nie mogła być przeznaczona na realizację celów reformy rolnej wyszczególnionych w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d, e dekretu. W szczególności przejęcie zespołu dworsko-parkowego nie mogło realizować celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. d i e, gdyż wyraźnie jest w nich mowa o zarezerwowaniu terenów pod określone cele a nie obiektów.

W orzecznictwie ugruntowany jest już pogląd, że prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, powinno brzmieć, iż na własność Skarbu Państwa w całości przechodzą bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, które jednocześnie mogą być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, ponadto stanowią własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości powierzchni użytków rolnych. I taką definicją powinien był posłużyć się organ odwoławczy rozpatrując odwołanie od decyzji Wojewody [...] ego z dnia [...] maja 2006 r. Szersze rozumienie pojęcia nieruchomości ziemskiej nie znajduje uzasadnienia w przepisach dekretu.

Struktura normatywna dekretu jest taka, ze najpierw w art. 1 ustalone są cele jakie ma zrealizować reforma rolna, następnie art. 2 wskazuje nieruchomości ziemskie jakie w związku z realizacją celów reformy rolnej przechodzą na rzecz Skarbu Państwa.

Te dwa przepisy razem interpretowane wskazują m. in. jakie nieruchomości ziemskie na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu podpadają pod reformę rolną.

Artykuły 6 i 7 dekretu dotyczą nieruchomości ziemskich przejętych na cele reformy rolnej, ale na ich podstawie nie można rozszerzać zakresu przedmiotowego reformy rolnej ponad to, co wynika z interpretacji art. 1 i 2 dekretu, a w szczególności, że reforma rolna obejmuje te nieruchomości lub ich części, które nie nadają się do realizacji celów reformy rolnej.

Zakres przedmiotowy reformy rolnej nie może być również rozszerzany poprzez interpretację przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r., jak to uczynił organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji powołując się na § 44 tegoż rozporządzenia. Zakres nieruchomości ziemskich przejmowanych na cele reformy rolnej może wynikać tylko z samych przepisów dekretu, a nie z aktów wykonawczych do niego niższej rangi. Na etapie wykonywania reformy rolnej jej zakres nie może być rozszerzany, gdyż narusza to przepisy samego dekretu.

Organ administracji publicznej wydając decyzję administracyjną na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. powinien zbadać czy przejęta na cele reformy rolnej nieruchomość spełnia wszystkie przesłanki przesądzające o podpadaniu jej pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W przypadku stwierdzenia, że dana nieruchomość w części nie jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym zbada, czy pozostawała ona w takim związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską, który przesądza o konieczności łącznego ich przejęcia na cele reformy rolnej.

W przedmiotowej sprawie Sąd nie podziela zaprezentowanych w zaskarżonej decyzji wniosków organu odwoławczego, co do istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym.

Należy stwierdzić, że ta część nieruchomości, która stanowiła grunty rolne pełniła funkcję gospodarczą. Natomiast zespół dworsko-parkowy pełnił funkcję mieszkaniową. Obie te funkcje: gospodarcza i mieszkaniowa są funkcjami rozdzielnymi, nie spełniającymi tych samych celów. Dlatego trudno jest mówić o związku funkcjonalnym pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a pozostałą gospodarczą częścią nieruchomości ziemskiej M. nakazującym łączne ich przejęcie na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Wobec powyższego za słuszne należy uznać stanowisko Wojewody [...] ego zaprezentowane w decyzji z dnia [...] maja 2006 r. stwierdzające, że zespół dworsko-parkowy położony w M. nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, bo nie było podstaw do przeznaczenia go na cele reformy rolnej.

Wojewoda [...] w decyzji z dnia [...] maja 2006 r. stwierdził, iż zespół dworsko-parkowy położony w M. , działka o aktualnym oznaczeniu nr [...], o powierzchni 8,0071 ha nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Z akt administracyjnych wynika, że działka aktualnie oznaczona nr [...], o powierzchni 8,0071 ha, na dzień 1 września 1939 r. odpowiadała parcelom: [...]. Z wypisu z rejestru gruntów wynika, że obecna działka nr [...]składa się z gruntów pod wodami powierzchniowymi stojącymi, nieużytków, terenów mieszkaniowych, terenów rekreacyjno-wypoczynkowych oraz rowów.

Mając na uwadze, iż na cele reformy rolnej nie mógł być przejęty dwór wraz z otaczającym go parkiem, jako nie stanowiący nieruchomości o charakterze rolnym, organ winien w uzasadnieniu wyjaśnić, czy cała działka o aktualnym oznaczeniu nr [...], o powierzchni 8,0071 ha, w dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej stanowiła enklawę dworsko-parkową w ramach nieruchomości ziemskiej M. Odniesienia takiego w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji nie ma, co w ocenie Sądu stanowi naruszenie art. 7, 77, 107 § 3 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozpatrzenie niniejszej sprawy.

W celu wyeliminowania tego uchybienia, organ powinien dokonać analizy zgromadzonego materiału dowodowego, ewentualnie uzupełnić dokumentację i wyjaśnić, które przedwojenne parcele stanowiły zabudowania dworskie i park i były tylko na ten cel wykorzystywane.

Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 w/w ustawy.