Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 361/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-06-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2009 nr 153 poz 1227
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras, Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk, Waldemar Śledzik (spr.), Protokolant Sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi A. K. - przedstawicielki ustawowej małoletniego N. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę -


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2010 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. K. z dnia 12 listopada 2009 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego syna N. K. (ur. [...]) po jego zmarłym w dniu [...] czerwca 2008 r. ojcu R. K. (ur. [...]).

W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie ojciec skarżącego na przestrzeni 35 lat życia, posiadał udokumentowane okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 5 lat, 1 miesiąc i 12 dni. Natomiast w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych dla świadczenia w trybie zwykłym, udowodniono tylko 2 lata, 4 miesiące i 17 dni tych okresów.

Organ podkreślił również, że w latach 1997-2000 oraz 2002-2008 ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi.

Stąd też - w ocenie organu - nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające zmarłemu przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabycie uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy.

W sprawie była również oceniana sytuacja wnioskodawcy – A. K. Organ podniósł, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że nie osiągnęła ona wieku emerytalnego wynoszącego dla kobiety 60 lat oraz, że nie ma ona orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym w celu zapewnienia sobie niezbędnych środków utrzymania. Ponadto z dokumentacji sprawy wynika, że osiąga dochód z tytułu zatrudnienia i nie pozostaje bez środków utrzymania.

We wniosku z dnia 21 października 2010 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy skierowanym do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, A. K., działając w imieniu małoletniego N. K. jako jego przedstawiciel ustawowy, nie zgodziła się ze stanowiskiem organu i podniosła, że zmarły ojciec – R. K. pracował dorywczo w latach 1997-2000 oraz 2002-2008, gdyż żaden z pracodawców nie chciał go zatrudnić na umowę o pracę z powodu nadużywania alkoholu. Wniosła też zastrzeżenie do przekazanego przez pracodawcę organowi zaświadczenia o zarobkach, gdyż obejmuje ono dochód łączny z nadgodzinami, a nie wynagrodzenie zasadnicze. Podniosła też, że oczekuje na orzeczenie lekarza orzecznika ZUS w celu przyznania świadczenia rehabilitacyjnego. Wymienione okoliczności winny przemawiać, w jej ocenie, za przyznaniem wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] października 2010 r., powołując się na argumentację podaną w zaskarżonej decyzji.

Decyzja ta wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 sierpnia 2011 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Wa 255/11 została uchylona, gdyż rozpoznając wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy organ naruszył przepisy postępowania administracyjnego, a w szczególności art. 24 § 1 pkt 5 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. albowiem zaskarżoną decyzję z dnia [...] listopada 2010 r. wydała ta sama osoba, która brała udział w wydaniu decyzji pierwszej instancji z dnia [...] października 2010 r.

Rozpoznając ponownie sprawę po uchyleniu decyzji z dnia [...] listopada 2010 r., Prezes ZUS decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r. po raz kolejny utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] października 2010 r. odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego N. K., powołując się w swoim uzasadnieniu, w większości, na dotychczasowe ustalenia w sprawie. Odnosząc się zaś do okoliczności zawartej w "odwołaniu" Skarżącej ( tj. wniosku z dnia 21 października 2010 r. o ponowne rozpoznanie sprawy) a dotyczącej choroby alkoholowej zmarłego ojca małoletniego podał, że mogłaby być wzięta pod uwagę jako okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ustawy wyłącznie wtedy, gdyby podjęte leczenie miało charakter nieprzerwany. Z przeprowadzonego postępowania i informacji uzyskanych z Gminnej Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w R. wynika jednak, że zmarły ojciec dziecka uczęszczał na rozmowy z konsultantem uzależnień nieregularnie, w związku z tym działania te miały niewielki wpływ na postępy leczenia. Podkreślił też, że uzależnienie alkoholowe jako takie nie jest zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i nie może by uznane za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 ustawy. Mimo, iż przedstawiona sytuacja materialna Skarżącego jest bardzo trudna, organ nie znalazł podstaw do zmiany stanowiska i utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] października 2010 r. wyjaśniając, że świadczenie przewidziane w art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, Skarżący N. K., reprezentowany przez matkę A. K., jako przedstawicielkę ustawową małoletniego, nie zgodził się z zaskarżoną decyzją i wniósł o jej uchylenie oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu, w szczególności, podał że - jako osoba małoletnia - nie może ponosić odpowiedzialności za swojego ojca, że ten nadużywał alkoholu. Jest on uczniem pierwszej klasy Liceum Ogólnokształcącego w R., nie ma żadnych ulg z tytułu, że jest półsierotą i ponosi wszelkie pełnopłatne świadczenia. W roku szkolnym 2011 - 2012 otrzymuje z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w R. jedynie świadczenie rodzinne w kwocie 311 zł, co nie wystarcza na jego utrzymanie i jego matki. Podkreślił, że praktycznie biorąc pozostaje na utrzymaniu babci z jej renty wynoszącej 706,05 zł.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie.

Wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że choroba o charakterze uzależnienia od alkoholu sama w sobie nie stanowi szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy, podobnie jak trudna sytuacja materialna, gdyż omawiane świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym.

Wyraził też opinię, że zmarły był osobą nieodpowiedzialną, nadużywającą alkoholu i niezainteresowaną leczeniem nałogu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania.

Jednocześnie podkreślenia wymaga, zwłaszcza na tle rozpoznawanej sprawy o niewątpliwie trudnej sytuacji życiowej i materialnej Skarżącego, że sądy administracyjne nie orzekają pod kątem zasad współżycia społecznego, lecz badają rozstrzygnięcia organów administracji jedynie pod kątem ich legalności.

Skarga analizowana w świetle powyższych kryteriów, w ocenie Sądu, podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że jej podstawą materialnoprawną jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), w myśl którego ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie.

Na tle przedmiotowej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, stwierdzić należy, że przyznawanie świadczenia w drodze wyjątku, stanowi regulację szczególną. Pozwala ona bowiem na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.

Powyższe oznacza, że świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ według art. 84 ustawy, są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracyjnym prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego.

Z analizy akt sprawy i z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że Prezes ZUS - zdaniem Sądu - zbadał wyczerpująco wszystkie istotne okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny.

Z przywołanego art. 83 ust. 1 wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie ma możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Co również istotne, przyznanie przedmiotowego świadczenia jest uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech przesłanek. Powyższe oznacza, że niespełnienie choćby jednej z nich, wyklucza możliwość przyznania świadczenia.

W pierwszej kolejności rozważyć zatem należy kwestię zaistnienia przesłanki szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej zmarłego. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00, publ. LEX nr 53784).

W niniejszej sprawie nie można, w ocenie Sądu, mówić o zaistnieniu tak zdefiniowanych szczególnych okoliczności.

Skarżący podnosi w skardze, że okolicznością szczególną, powodującą brak wystarczającej aktywności zawodowej zmarłego ojca do wypracowania właściwego okresu uprawniającego do przyznania renty rodzinnej stanowiła choroba alkoholowa i nie może ponosić odpowiedzialności za swojego ojca, który nadużywał alkoholu.

Badając tę kwestię organ ustalił, że ojciec Skarżącego na przestrzeni 35 lat życia posiadał łącznie udokumentowane okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 5 lat, 1 miesiąc i 12 dni. Podkreślić jednak należy, że okres, w którym ojciec dziecka pozostawał poza ubezpieczeniem, przypada w znacznej części w dziesięcioleciu przed dniem śmierci, obejmującym okres od [...] czerwca 1998 r. do [...] czerwca 2008 r., w którym powinien zostać udowodniony co najmniej 5 - letni okres ubezpieczenia uprawniający do renty w trybie zwykłym. W przypadku ojca Skarżącego okres ten wynosi zaledwie 2 lata, 4 miesiące i 17 dni. Tymczasem przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe wówczas, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok NSA z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt I OSK 378/08).

Jak już podano wcześniej, jako okoliczność szczególną, uniemożliwiającą wypracowanie odpowiednich okresów ubezpieczenia, Skarżący wskazuje chorobę alkoholową swego ojca – R. K. Analizując ten aspekt sprawy podnieść należy, że w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych - co do zasady - sama choroba alkoholowa nie stanowi okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy (por. dla przykładu wyrok NSA z 21 lutego 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02). Dopiero podejmowanie prób leczenia choroby alkoholowej mogłoby zostać wzięte pod uwagę jako okoliczność szczególna, ale wyłącznie wtedy, gdyby leczenie takie miało charakter nieprzerwany, wskazujący na rzeczywistą wolę wyleczenia się z nałogu. Z akt sprawy wynika jednakże, że taka sytuacja nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie. Co prawda ojciec Skarżącego podjął próbę leczenia choroby alkoholowej, jednak z informacji Gminnej Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w R. wynika, że R. K. uczęszczał na rozmowy z konsultantem ds. uzależnień nieregularnie, w związku z tym spotkania te miały niewielki wpływ na postępy leczenia.

Nie bez znaczenia dla sprawy pozostaje również fakt, że - zgodnie z oświadczeniem matki skarżącego - w latach 1997-2000 oraz 2002-2008 ojciec dziecka podejmował różnorakie prace dorywcze (prace te miały taki charakter dlatego, że pracodawcy nie chcieli go zatrudniać na stałe ze względu na nadużywanie alkoholu).

Odnosząc się do powyższego, Sąd podziela pogląd organu, że świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie tylko nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu komentowanego art. 83 ustawy, ale okoliczność ta wskazuje, że ojciec małoletniego mając świadomość choroby alkoholowej i implikacji wynikających z tego tytułu w relacjach z pracodawcami, nie podjął skutecznego leczenia odwykowego, co z kolei spowodowało określone negatywne konsekwencje w sferze ubezpieczeń społecznych.

Podkreślić przy tym trzeba, że w okresach niewykonywania pracy (zatrudnienia w ramach umowy o pracę) ani też innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, R. K. nie miał orzeczonej niezdolności do pracy przez lekarza orzecznika ZUS, a zatem uprawnione jest także twierdzenie, że brak zatrudnienia nie był spowodowany stanem jego zdrowia.

W świetle powyższych rozważań stwierdzić także należy, iż choroba alkoholowa ojca Skarżącego nie spowodowała jego całkowitej niezdolności do pracy. Fakt ten potwierdzają przywołane wcześniej okresy pracy dorywczej oraz, w szczególności, fakt pracy za granicą. Z analizy akt administracyjnych sprawy wynika bowiem, że ojciec Skarżącego w okresie od [...] kwietnia 2008 r. do [...] czerwca 2008 r. przepracował w [...] 7 tygodni, tj. 2 miesiące (k. 40 akt admin.).

Reasumując, stwierdzić należy, że wobec niespełnienia przesłanki zaistnienia przesłanki szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej zmarłego, Prezes ZUS nie miał możliwości przyznania Skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej - także "szczególna okoliczność", o której mowa w art. 83 ustawy, odnosi się do osoby zmarłej.

Biorąc pod uwagę powyższe, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie na dzień wydania zaskarżonej decyzji dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego, a nadto przestrzegał wskazanych reguł procesowych, zaś swoje rozstrzygnięcie uzasadnił w sposób należyty.

W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), należało orzec jak w sentencji wyroku.