Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 1428/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2022-03-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Grzegorz Saniewski Sędziowie: sędzia WSA Joanna Janiszewska-Ziołek (spr.) sędzia WSA Katarzyna Korycka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 marca 2022 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] Wójt Gminy S. odmówił M. M. ("Skarżącemu") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką I. M., wskazując że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki warunkujące przyznanie ww. świadczenia, określone w art. 17 ust. 1b oraz w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej powoływanej jako "u.ś.r."). W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił w szczególności, że z przedłożonego orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, którym legitymuje się matka Skarżącego wynika, że jest ona trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, a niezdolność ta powstała przed [...] października 2019r., a z żadnego dowodu zgromadzonego w sprawie nie wynika, aby ta niepełnosprawność powstała nie później niż przed 18 lub 25 rokiem życia I. M.. Okoliczności te świadczą o niespełnieniu w sprawie warunku dotyczącego wieku, w którym powstała niepełnosprawność, określonego w ww. art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ I instancji, powołując się na treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. podniósł ponadto, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane Skarżącemu, ponieważ I. M. pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Na powyższą decyzje Skarżący wniósł odwołanie, nie formułując jakichkolwiek zarzutów.

Po rozpoznaniu powyższego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze ("SKO") decyzją z dnia [...] września 2021 r. znak: [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy w pierwszej kolejności wskazał, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., na którym to swoją decyzję oparł organ I instancji, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji, a tym samym argumentacja organu I instancji pomijająca utratę konstytucyjności części ww. przepisu jest wadliwa i nie może uzasadniać odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niemniej jednak, SKO stwierdziło, że jak wynika z przedłożonych akt, w sprawie zaistniały podstawy do odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia z uwagi na to, że osoba wymagająca opieki – I. M. pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż J. M. aktualnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec tego Kolegium stwierdziło, że z uwagi na treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Skarżącej nie można przyznać prawa do wnioskowanego świadczenia. Organ podkreślił przy tym, że w pierwszej kolejności to na J. M. ciąży obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnego małżonka.

Powyższe rozstrzygnięcie Skarżący, reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika, zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, wnosząc o uchylenie decyzji wydanych przez organy I i II instancji oraz o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania.

Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:

- art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez dokonanie błędnej wykładni tego przepisu i zaniechanie wykładni systemowej, funkcjonalnej i celowościowej, a w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że pozostawanie w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego;

- art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i błędne przyjęcie, że tylko posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności małżonka umożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie zobowiązanej do opieki – co w konsekwencji doprowadziło do zaniechania dalszych ustaleń w sprawie, w szczególności w odniesieniu do stanu zdrowia J. M. oraz jego możliwości sprawowania opieki nad małżonką

Na poparcie sformułowanych zarzutów Skarżący w uzasadnieniu odwołania przytoczył orzecznictwo sądów administracyjnych, dotyczące m.in. wykładni systemowej i celowościowej mających zastosowanie w sprawie przepisów, a także podniósł, że jego ojciec z uwagi na wiek (73 lata) oraz zły stan zdrowia (chorobę nowotworową) nie jest w stanie zapewnić żonie opieki.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 15 zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842), zwanej ustawą covidową, znowelizowanym na mocy art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1090), z dniem 3 lipca 2021 r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Na tle tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, wyraził pogląd, iż ‘prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19. Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego".

Zważywszy na treść powyższej regulacji zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z 16 listopada 2021 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej, ziściły się bowiem warunki określone w tym przepisie. Rozpoznanie tej sprawy jest konieczne, co znajduje potwierdzenie ww. zarządzeniu o możliwości przeprowadzenia rozprawie zdalnej, jednakże rozprawy tej nie można było przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku z uwagi na fakt, że strony postępowania nie złożyły oświadczeń o możliwościach technicznych w zakresie uczestniczenia w tej rozprawie - co skutkowało skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie tego przepisu, o czym strony zostały zawiadomione i pouczone o możliwości pisemnego zaprezentowania stanowiska w sprawie.

Wymagany przy tym przywołaną wyżej uchwałą NSA standard ochrony praw stron w niniejszej sprawie został zachowany, skoro wskazanym powyżej zarządzeniem strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji.

W następnej kolejności wskazać należy, że sądy administracyjne zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a., sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami prawa procesowego normującymi podstawowe standardy postępowania przed organami administracji publicznej.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy S. w przedmiocie odmowy przyznania M. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w wyżej zakreślonych granicach Sąd uznał, że wniesiona skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W niniejszej sprawie przyczyną odmowy przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego przez organy obu instancji było stwierdzenie zaistnienia przesłanki negatywnej określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., z uwagi na to, że osoba niepełnosprawna wymagająca opieki, ma męża, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dodatkowo organ I instancji, uzasadniając odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia, wskazał na nieziszczenie się w sprawie przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., co zakwestionowane zostało jednak przez SKO. Organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji wskazał bowiem, że argumentacja organu I instancji, pomijająca okoliczność utraty konstytucyjności części art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest wadliwa i nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Przechodząc zatem do oceny zasadności wydanych w sprawie rozstrzygnięć, w pierwszej kolejności za prawidłowe Sąd uznał stanowisko Kolegium w zakresie dotyczącym braku możliwości odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że z przedłożonego w sprawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] grudnia 2019 r. (zał. nr 3 do wniosku - akta administracyjne organu I instancji, nie numerowane), którym legitymuje się I. M., wynika, że jej niezdolność do samodzielnej egzystencji powstała przed [...] października 2019r. W związku z wydanym dnia 21 października 2014 r. wyrokiem TK o sygn. akt K 38/13, w orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości, że przy ocenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego związanego z opieką nad dorosłą osobą niepełnosprawną należy pominąć kryterium daty powstania niepełnosprawności (niezdolności do samodzielnej egzystencji). Wniosek taki wyprowadza się zaś z brzmienia art. 190 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji RP, z którego wynika, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, wchodząc w życie z dniem ogłoszenia, o ile Trybunał nie określi innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego - co w przypadku istotnej w sprawie regulacji nie miało miejsca. Jeżeli więc Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, to znaczy, że od dnia 23 października 2014 r., w którym weszło w życie przedmiotowe orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, powołany art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści zakwestionowanej przez Trybunał Konstytucyjny (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1079/17, z 11 lipca 2017r. sygn. akt I OSK 1600/16 – dostępne na stronie https://cbois.nsa.gov.pl/cbois/query). W związku z tym za wadliwą uznać należało podstawę odmowy wnioskowanego świadczenia, przez organ I instancji we wskazanym wyżej zakresie – co też prawidłowo na gruncie zaskarżonej decyzji uczynił organ II instancji.

Jeżeli zaś chodzi o wskazaną przez organy obu instancji podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, związaną z zaistnieniem w sprawie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wskazać należy, że Sąd podzielił wyrażone w tej kwestii stanowisko organów.

Podstawę materialnoprawną kontrolowanej decyzji stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jednocześnie w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z powyższych unormowań wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny, który stosowanie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2086 ze zm., dalej powoływanej jako "k.r.o.") obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepisy k.r.o. ustalają przy tym kolejność zobowiązanych, a obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Nie można ponadto pomijać, że w świetle przepisów k.r.o., obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 23, art. 27 art. 60 § 1-3, art. 61, art. 130 k.r.o. Dopóki bowiem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są określonym rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Przy czym rygory te nie są wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Z powyższym koresponduje właśnie art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Tym samym uznać należy, iż przepisy k.r.o. w konfrontacji z mającymi zastosowanie w przedmiotowej sprawie przepisami u.ś.r., jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania. Nie budzi przy tym wątpliwości, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, dopiero wtedy, gdy zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć (por. wyrok NSA z dnia 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 3804/18 – dostępny jw.).

W sprawie, bezspornym jest, iż wymagająca opieki matka Skarżącego na dzień wydania zaskarżonej decyzji legitymowała się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji i pozostawała w związku małżeńskim z J. M., nie legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wątpliwości nie budzi również to, że Skarżący nie podejmuje pracy zarobkowej oraz, że jako syn osoby wymagającej opieki spełnia warunek wymieniony w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r, bowiem jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wynikający z k.r.o. Rozważenia w okolicznościach przedmiotowej sprawy wymaga zatem wyłącznie kwestia zasadności stwierdzenia przez organy, że Skarżącemu nie przysługuje wnioskowane świadczenie z uwagi na zaistnienie w sprawie przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., związanej z nielegitymowaniem się przez współmałżonka I. M. aktualnym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a tym samym przyjęcie, że ojciec Skarżącego jest osobą zobowiązaną do alimentacji w pierwszej kolejności, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącemu. Przy czym, stanowisko to zakwestionowała Skarżący, wskazując, że jego ojciec z uwagi na wiek i zły stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną - w związku z czym organy winny zgodnie z wykładnią funkcjonalną, systemową i celowościową przepisu wynikającego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. uwzględnić te okoliczności i przyznać jemu wnioskowane świadczenie.

Oś sporu sprowadza się zatem w istocie do wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.. oraz odniesienia tejże regulacji do okoliczności rozpatrywanej sprawy. W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, podziela w tym zakresie pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 24 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2391, 20 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2031/20, z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20 oraz z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2463/19 (dostępne jw.), w których to oparto się na literalnym rozumieniu ww. przepisu. Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w ww. wyrokach ocena czy współmałżonek nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia winna być zgodnie z wolą ustawodawcy rozstrzygana orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organy ani sądy nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm tego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. W związku z powyższym przyjąć należy, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, co również wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Podkreślić przy tym należy, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę sprawowania osobistej opieki lub też może mieć wymiar finansowy, czyli sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem (zob. wyroki NSA: z [...] grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18, z [...] stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 3283/14, z [...] listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 1219/13, z [...] listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 251/14, z [...] września 2013 r., sygn. akt I OSK 2623/12 – dostępne j.w.).

Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe z przyczyn obiektywnych dotyczących stanu zdrowia i sprawności małżonka, wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy. Kryterium, które ustawodawca wskazał bezpośrednio w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., jako świadczące o braku możliwości sprawowania opieki przez współmałżonka, jest orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności współmałżonka osoby wymagającej opieki. Orzeczenie to stanowi obiektywne kryterium oceny stanu zdrowia współmałżonka, które jest wydawane przez wyspecjalizowany w tym zakresie podmiot, posiadający wiadomości specjalne z zakresu medycyny, których to wiadomości nie posiada ani Sąd, ani organy orzekające w sprawie przyznania przedmiotowego świadczenia.

Wobec tego, wskazać należy, że skoro wymagająca opieki I. M. pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - to tym samym w sprawie niewątpliwie zaszły okoliczności uniemożliwiające przyznanie Skarżącemu, jako zobowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ustalony przez organy stan faktyczny pozwala bowiem jednoznacznie stwierdzić, że w sprawie zaistniała negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Podkreślić ponownie też należy, że organy nie były zobligowane do badania kwestii stanu zdrowia J. M.. Zgodnie z wolą ustawodawcy, wyłączną rolą organu w zakresie badania stanu zdrowia oraz możliwości sprawowania opieki przez współmałżonka w kontekście art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest bowiem, co do zasady, weryfikacja tego, czy dana osoba legitymuje się stosownym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.

W sprawie nie mogła odnieść zamierzonego skutku załączona dopiero do skargi dokumentacja medyczna J. M., czy też samo oświadczenie Skarżącego, że ojciec nie jest w stanie opiekować się żoną, gdyż w rozpatrywanym przypadku, dla stwierdzenia obiektywnego braku możliwości sprawowania opieki z uwagi na stan zdrowia, przepisy u.ś.r. nie przyznają mocy dowodowej środkom innym niż orzeczenie o stopniu niepełnosprawności - na co wskazano powyżej. Podkreślić należy w tym miejscu po raz kolejny, że spowodowane jest to zwłaszcza tym, iż organy nie posiadają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby im prawidłowo ocenić na podstawie środków dowodowych, takich jak np. wyniki badań czy karty informacyjne dot. wykonanych u pacjentki zabiegów, czy stan zdrowia osoby zobowiązanej do alimentacji w nich wskazany rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Podjęcie się przez organy pomocowe oceny dokumentacji medycznej, na podstawie której Skarżący wywodzi, że ojciec nie jest w stanie opiekować się matką, niewątpliwie stanowiłoby przekroczenie ich kompetencji, a tym samym istotne uchybienie procesowe.

Jednocześnie za pozostający bez jakiegokolwiek wpływu na wynik sprawy, uznać należało również fakt rzeczywistego sprawowania opieki przez Skarżącego nad niepełnosprawną matką - na co w toku postępowania i na gruncie wniesionej skargi Skarżący się powoływał. Okoliczność ta nie znosi jednak obowiązków, określonych w art. 23 k.r.o., ciążących na ojcu Skarżącego. Sam brak realnego wypełniania obowiązków małżeńskich pomiędzy mężem i żoną nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Dopóki więc współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, okoliczności w zakresie oceny możliwości sprawowania opieki przez tego małżonka oraz faktycznego sprawowania tej opieki przez dziecko osoby wymagającej opieki, tracą na znaczeniu (zob. wyrok NSA z dnia 25 września 2020 r. sygn. akt I OSK 960/20 – dostępny j.w.).

Dodać należy, że Sąd rozpoznający niniejszą sprawę posiada wiedzę o orzeczeniach sądów administracyjnych, w których przesłanka pozostawania niepełnosprawnego w związku małżeńskim, przy braku posiadania przez jego małżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie była traktowana jak okoliczność wykluczająca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego u zstępnego ubiegającego się o to świadczenie. Są to jednak sytuacje wyjątkowe, gdy stan zdrowotny małżonka osoby niepełnosprawnej jest na tyle zły, że obiektywnie wyklucza sprawowanie opieki, a nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnoprawności (np. gdy nastąpiło znaczne pogorszenie się stanu zdrowia u osoby posiadającej już orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, czy z uwagi na znacznie podeszły wiek (co najmniej 75 lat i konieczność uzyskiwania pomocy innych osób przy codziennych podstawowych czynnościach). Należy jednak podkreślić, że są to sytuacje wyjątkowe, szczególne, a z taką – jak wynika z akt sprawy - nie mamy do czynienia w sprawie niniejszej. Złożone dopiero wraz ze skargą dokumenty nie mogły z przyczyn oczywistych stanowić podstawy ustaleń organów administracji państwowej. Złożenie ich w czasie prowadzenia postępowania przed organami nie miałoby zresztą wpływu na wynik tego postępowania. Kompetencje do oceny przedłożonej dokumentacji medycznej pod kątem możliwości sprawowania przez daną osobę opieki, jak również oceny jej stopnia niepełnosprawności, mają bowiem wyłącznie powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, a więc wyspecjalizowane w tym zakresie organy, które są w stanie zagwarantować rzetelną ocenę stanu zdrowia. Jeżeli Skarżący uważa, że ojciec powinien być uznany za osobę niezdolną do sprawowania opieki nad żoną, to należałoby zwrócić się do wyspecjalizowanych organów orzekających o stopniu niepełnosprawności lub organów orzeczniczych ZUS o ustalenie znacznego stopnia jego niepełnosprawności lub jego niezdolności do samodzielnej egzystencji Powoływanie się jedynie na oświadczenie Skarżącego co do jego subiektywnego przekonania o niemożności sprawowania opieki nad matką przez jej męża nie mogło stanowić zatem podstawy do uznania, że okoliczności sprawy są na tyle wyjątkowe, aby odstąpić od wyrażonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. woli ustawodawcy i nie respektować wymogu legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez współmałżonka osoby wymagającej opieki. Tu na marginesie Sąd zauważa, że w sprawie nie został przeprowadzony wywiad środowiskowy, a jedynie do wniosku dołączone zostało oświadczenie Skarżącego, w którym wskazał on, że "ojciec J. M. nie posiada żadnego orzeczenia o niepełnosprawności, z racji wieku nie może sprawować osobistej opieki nad żoną". Skarżący w toku postepowania przed organami nie powoływał się zatem na zły stan zdrowia ojca.

Za niezasadne uznać należało tym samym zarzuty skargi dotyczące naruszenia w sprawie przepisów postępowania, tj. art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie wydanie zakwestionowanej decyzji poprzedzone było ustaleniem wszystkich istotnych okoliczności mających znaczenie dla podejmowanego w sprawie rozstrzygnięcia, oraz prawidłową oceną tych okoliczności - w takim zakresie, w jakim organy orzekające w sprawie władne były tego dokonać. W przedmiotowej sprawie – w zakresie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. – organy zobligowane były do zbadania szczegółowo określonej przepisami okoliczności, której zaistnienie lub nie, zgodnie z wolą ustawodawcy, determinuje rozstrzygnięcie w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą pozostającą w związku małżeńskim - a co w niniejszej sprawie organy poprawnie zweryfikowały. Ponadto w zaskarżonej decyzji organ II instancji należycie uzasadnił rozstrzygnięcie, odwołując się przy tym do obowiązujących regulacji prawnych i wyjaśniając stronom zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Wskazać należy jednocześnie, że organy orzekające w sprawie nie były związane odmienną praktyką orzeczniczą powstałą na gruncie stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., w tym również orzeczeniami powołanymi przez skarżącą w skardze, które w ocenie Sądu w okolicznościach przedmiotowej sprawy nie znajdują zastosowania z przedstawionych wyżej powodów.

W tym stanie rzeczy, Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniesionej w sprawie skargi i działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł o jej oddaleniu.