Postanowienie NSA, sygn. akt I OZ 1469/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-11-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6143 Sprawy kandydatów na studia i studentów
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Rektor Uniwersytetu/Politechniki/Akademii
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1 pkt 2, art. 165
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wiesław Morys po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2015 na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 3 września 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 59/15 o odmowie zmiany postanowienia z dnia 4 marca 2015 r. w sprawie ze skargi B. M. na postanowienie Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. [...] w K. z dnia [...] listopada 2014 r. w przedmiocie odmowy przyznania stypendium na kierunkach zamawianych postanawia: oddalić zażalenie. 2


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 3 września 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 59/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił B. M. zmiany postanowienia tego Sądu z dnia 4 marca 2015 r., mocą którego zwolniono B. M. od opłat sądowych w całości i odmówiono jej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Jak wskazał Sąd w jego uzasadnieniu z przedstawionych przez skarżącą we wniosku PPF informacji wynikało, że jest ona studentką Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. [...] w K. i tam też mieszka. Jej dotychczasowym dochodem było jedynie stypendium rektora oraz stypendium zamawiane, których nie przyznano jej w aktualnym roku akademickim. Pozostaje wobec tego na utrzymaniu rodziców, wraz ze studiującą w K. siostrą. Wydatki na ich utrzymanie wynoszą miesięcznie po około 800 zł. Ojciec choruje przewlekle, z czym związane są znaczne koszty leczenia. Siostra od dzieciństwa leczy się na schorzenia nerek, z tym że obecnie nastąpiła przerwa w leczeniu. Dochód rodziców wynosi łącznie 4300 zł. Rodzice mieszkają w domu o powierzchni 140 m kw. Ponoszą koszty własnego utrzymania, jak również utrzymania córek w K. i w K. Wydatkują m.in. 615 zł na spłatę raty kredytu, 200 zł na lekarstwa, 300 zł na dojazdy do pracy, 1500 zł – na własne utrzymanie. W oparciu o tak ustalony stan majątkowy rodziców skarżącej Sąd I instancji uznał, iż kwalifikuje ją to do otrzymania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskiem z dnia 20 maja 2015 r. skarżąca zwróciła się o ustanowienie adwokata z urzędu celem sporządzenia skargi kasacyjnej od zapadłego w sprawie postanowienia z dnia 21 kwietnia 2015 r. odrzucającego jej skargę. W załączonym formularzu PPF zaznaczyła, iż wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Postanowieniem z dnia 29 maja 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił skarżącej zmiany postanowienia z dnia 4 marca 2015 r., dochodząc do przekonania, iż skarżąca nie wykazała zmian okoliczności, które miałyby wpływ na inną ocenę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy niż miało to miejsce w poprzednim orzeczeniu w tej materii. Na skutek wniesionego zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 29 lipca 2015 r., sygn. akt I OZ 869/15, uchylił to postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W jego uzasadnieniu podkreślił, iż z uwagi na zamiar skarżącej wniesienia skargi kasacyjnej, którą skutecznie może sporządzić tylko profesjonalny pełnomocnik, Sąd I instancji winien jeszcze raz wnikliwie rozważyć, czy w sprawie nie nastąpiła zmiana okoliczności, o których mowa w art. 165 P.p.s.a. mając na uwadze całokształt okoliczności sprawy, w tym także kwestię różnicy w wysokości kosztów sądowych i kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, które to koszty z reguły są o wiele wyższe. Ponadto w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego interpretacja przepisów prawa winna być dokonywana w taki sposób, by nie zamykać stronie możliwości dochodzenia swoich praw na drodze sądowej, co wynika z treści art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP.

Zaskarżone obecnie postanowienie zapadło na skutek ponownego rozpoznania sprawy. Jak wskazał Sąd I instancji w jego motywach zarządzeniem z dnia 18 sierpnia 2015 r. wezwano skarżącą do dołączenia dodatkowych informacji o aktualnej sytuacji materialnej jej i rodziny. Z nadesłanych dokumentów wynika, że rodzina posiada trzy samochody, w tym [...] z 1997 r., [...] z 2002r. oraz [...] z 2002 r. Rodzice dojeżdżają do pracy osobnymi samochodami, skarżąca do K. na studia oraz ze stancji na uczelnię również korzysta z prywatnego samochodu, studiująca w K. siostra dojeżdża autobusem i na miejscu ponosi wydatki na bilet miesięczny. Z wyciągów z rachunków bankowych strony wynika m.in., że saldo na koniec sierpnia 2015 r. wynosiło niespełna 200 zł, a uznanie z rachunku rodziców z dnia [...] lipca w kwocie 3500 zł zostało w dniu [...] lipca w kwocie 3400 zł przelane na rachunek S. M. pod tytułem "zwrot majątku". Natomiast na rachunkach bankowych rodziców na dzień [...] czerwca 2015 r. stan lokat wynosił 16000 zł, a na [...] lipca 2015 r. - 7500 zł; saldo na rachunku w [...] na dzień [...] sierpnia 2015 r. wynosiło 3509,81 zł. W zestawieniach operacji znajdują się dowody transakcji w placówkach handlowych o różnych profilach, w tym spożywczym, kosmetycznym, aptecznym, odzieżowym i motoryzacyjnym, ponoszenia opłat za telefon, internet i telewizję cyfrową, a także prenumeratę czasopisma "[...]". W czerwcu matka skarżącej otrzymała nagrodę jubileuszową w kwocie 4193,33 zł., zrealizowano też przelew za B. M. na kwotę 300 zł "za bilety 6xosób". Czynsz za stancję skarżącej w K. do czerwca 2015 r. wynosił 280 zł miesięcznie, a w K. za wynajem dwupokojowego mieszkania o pow. 40 m kw. (z prawem podnajmu osobom trzecim) wynosił 1300 zł miesięcznie, choć za okres wakacyjny 900 zł za trzy miesiące. Na rachunku rodziców skarżącej widnieje także uznanie tytułem "czynsz" z czerwca na kwotę 410 zł za maj. Wnioskodawczyni dołączyła również kopię umowy pożyczki zaciągniętej przez matkę z funduszu mieszkaniowego w zakładzie pracy na kwotę 30000 zł, spłacaną w ratach po 612,75 zł (potrącanych z wynagrodzenia). Pozostałe dotychczas ujawnione dane nie uległy zmianie. W ocenie Sądu I instancji ustalona w niniejszej sprawie sytuacja materialna rodziców skarżącej nie daje podstaw do zmiany postanowienia z dnia 4 marca 2015r. i udzielenia jej wsparcia w większym wymiarze, niż dotychczas. Jego zdaniem rodzina skarżącej posiada oszczędności, z których możliwe jest pokrycie wydatków związanych z ustanowieniem pełnomocnika z wyboru bez uszczerbku dla podstawowego utrzymania. Sąd ten zwrócił również uwagę, że w okresie wakacyjnym skarżąca nie ponosi wydatków związanych ze studiami, a pokrywany przez rodziców czynsz najmu całego mieszkania w K. (z prawem podnajmu osobom trzecim, jak wynika z umowy) wynosił po 300 zł na miesiąc. Zdaniem Sądu meriti trudno również uznać za wydatek niezbędny utrzymywanie trzech samochodów. Przyjął zatem, że od czasu wydania postanowienia z dnia 4 marca 2015 r. nie nastąpiły takie zmiany okoliczności faktycznych lub prawnych, jakie w sytuacji materialnej skarżącej i rodziny, na utrzymaniu której pozostaje, uniemożliwiałyby poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, bądź że wydatkowanie na wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru oraz ewentualne pozostałe poza opłatami sądowymi koszty sądowe pozbawiłoby rodzinę środków koniecznego utrzymania.

Zażalenie na to postanowienie złożyła B. M., domagając się zwolnienia ze wszystkich opłat sądowych i kosztów procesu oraz przyznania pomocy prawnej w postaci adwokata. W jego uzasadnieniu wskazała na trudną sytuację majątkową swojej rodziny.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zmiana postanowienia niekończącego postępowania w sprawie - a takim jest postanowienie w przedmiocie prawa pomocy - jest w postępowaniu sądowoadministracyjnym możliwa wówczas, gdy zmienią się okoliczności sprawy (art. 165 P.p.s.a.). Innymi słowy, warunkiem bezwzględnym weryfikacji takiego orzeczenia, nawet prawomocnego, jest wykazanie przez zainteresowanego, że okoliczności dla rozstrzygnięcia istotne - a więc tu jego sytuacja materialna – uległy modyfikacji na tyle ważkiej, że uzasadniają one jego zmianę.

W niniejszej sprawie skarżąca przedstawiła praktycznie tożsamy stan faktyczny, jak w poprzednim postępowaniu dotyczącym prawa pomocy, to zaś wyklucza zmianę postanowienia z dnia 4 marca 2015 r., gdyż jest sprzeczne z brzmieniem przywołanego przepisu i podważałoby zasadność poprzedniego orzeczenia. W postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sądy nie zajmują się już ponowną oceną tych samych okoliczności i argumentów, jak przy rozpatrywaniu pierwszego. Ich zadanie sprowadza się do porównania sytuacji przedstawionej w dwóch wnioskach i następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie do zdecydowania, czy aktualne okoliczności uzasadniają zmianę pierwotnego rozstrzygnięcia w sprawie. Podkreślić również należy, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowane jest stanowisko, że jeżeli osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy nie osiąga własnych dochodów, ponieważ uczy się i pozostaje na utrzymaniu rodziców lub opiekunów, o przyznaniu prawa pomocy decydują możliwości zarobkowe i majątkowe osób zobowiązanych do alimentacji. Obowiązek ten obciąża rodziców, których dzieci nie są zdolne do samodzielnego utrzymania. Skarżąca – jak sama deklaruje – nadal się uczy. Zatem w sytuacji, gdy sama nie jest w stanie się utrzymać, mimo że jest pełnoletnia, to obowiązek alimentacji spoczywa na jej rodzicach. Do obowiązku tego zalicza się, zarówno w orzecznictwie sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych, nie tylko utrzymanie, ale także pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (p. postanowienia: Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, LEX nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn. akt I CZ 37/67, LEX nr 6155, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, opubl. ONSAiWSA z 2005 r., nr 1, poz. 8). Ze znajdujących się w sprawie dokumentów nadesłanych przez samą skarżącą nie wynika, aby jej rodzice byli na tyle ubodzy, że ich rzeczywiste zdolności płatnicze uniemożliwiałyby skorzystanie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika przy sporządzeniu skargi kasacyjnej, tym bardziej iż skarżąca została wcześniej zwolniona od ponoszenia opłat sądowych. Należy mieć przy tym na uwadze, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym, czy to w zakresie zwolnienia od kosztów, czy też ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Dlatego też może być stosowane w takich sytuacjach, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucania ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą w większości dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Ponadto obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności bezwarunkowego prawa do uzyskania pomocy w formie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Instytucja ta zastrzeżona jest jedynie dla tych osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów skorzystania z usług takiego pełnomocnika, bo często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych.

Przy stwierdzeniu zatem braku istotnej zmiany okoliczności faktycznych sprawy Sąd meriti nie był władny do dokonania innej oceny tych okoliczności, niż uczynił to w uprzednich postanowieniach w przedmiocie prawa pomocy. W konsekwencji czego zaskarżone postanowienie okazało się trafne.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji niniejszego postanowienia.

-----------------------

2