Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 558/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2011-06-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 15, art. 77, art. 86, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 1 ust. 2, art. 2 ust. 1 lit. e, art. 6
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: § 5
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c, art. 200, art, 205 § 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Danuta Kania, Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak, Protokolant st. ref. Marcin Lesner, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 czerwca 2011 r. sprawy ze skargi J. R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2011 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej I. uchyla: 1. zaskarżoną decyzję, 2. decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...], 3. decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...]; II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącego J. R. kwotę 457 (słownie: czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Sądu Administracyjnego decyzją z dnia [...] lutego 2011 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, na zasadzie art. 54 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) uchylił swoja decyzje z dnia [...] grudnia 2010 r. (w pkt 1) oraz na zasadzie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2009 r. (w pkt 2), którą stwierdzono, że zespół dworsko-parkowy obejmujący działki o oznaczonych numerach geodezyjnych, wchodzące w skład majątku "G.", powiat Z. stanowiące byłą własność p. S. S. podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz.13 ze zm.).

Uzasadniając zaskarżoną decyzję Minister odnotował, iż w sprawie orzekał już Wojewódzki Sąd Administracyjny, który wyrokiem z dnia 25 czerwca 2005 r. (sygn. akt IV SA/Wa 585/08) uchylił uprzednie orzeczenia w tej sprawie (decyzje organów obu instancji z dnia [...] grudnia 2007 r. i [...] lutego 2008 r.), wskazując potrzebę sprecyzowania wniosku, w kontekście wskazania, co do jakich nieruchomości toczy się postępowanie. Wymaganiu temu uczyniono zadość, bowiem wnioskodawca (p. J. R.) wskazał numery działek ewidencyjnych, gdzie w jego ocenie znajdowała się cześć dworsko – parkowa majątku. Uzasadniając orzeczenie merytorycznie organ zamieścił wywody dotyczące właściwej wykładni dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, co do zasad ustalenia, jakie nieruchomości przechodziły z mocy dekretu na własność Skarbu Państwa. Podkreślił, iż w świetle tez prezentowanych w orzecznictwie kryterium przesądzającym jest związek funkcjonalny określonej części nieruchomości z produkcją rolną. Wskazano, iż w świetle zgromadzonej dokumentacji przedmiotem przejęcia na cel reformy był majątek o powierzchni około 1109 ha. Jak wynika z protokołu z 1 lutego 1945 r. wśród budynków na cele reformy przejęto czworaki, dwór, oficynę, kaplice, dwie obory, studnie, stajnię, kuźnię, spichlerz i chlewy. Z kolei z protokołu z 6 marca 1945 r. wynika, iż część majątku rozparcelowana a dla przyszłej szkoły rolniczej wydzielono stawy rybne (ok. 40 ha), podwórza, park, sad owocowy i ogród warzywny o pow. ok. 12,5 ha i przyłączono do tego ośrodka ok. 5 ha ziemi ornej i ok. 1 ha łąki. Z gruntów majątku została wydzielona tzw. resztówka - oznaczoną, jako działka ew. nr [...] - położna po obu stronach drogi z miejscowości R. do W. Pierworys rozparcelowanych gruntów z 1948 r. wskazuje, iż powierzchnia działki wynosiła 4,32 ha w tym pow. stawu 0,19 ha, parku i podwórka 4,13 ha. Na tych gruntach znajdował się budynek dworu a na pozostałej części działki inne budynki.

W ocenie organu administracji ze zgromadzonego materiału dowodowego wynikało, iż dwór jak również park i zabudowania gospodarcze były integralnymi składnikami nieruchomości ziemskiej. Przedmiotowy zespół dworsko-parkowy w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej stanowił nieruchomość o charakterze rolniczym i był funkcjonalnie powiązany z pozostałym majątkiem ziemskim jego właściciela. Żaden spośród zebranych dowodów, poza twierdzeniem samego wnioskodawcy, nie wskazują na brak związków funkcjonalnych pomiędzy częścią rezydencjalną a resztą majątku ziemskiego. W ocenie organu miedzy nimi istniały związki:

- terytorialny - gdyż dwór był usytuowany centralnie względem pozostałych ziem majątku, nie był wydzieloną enklawą wśród innych gruntów, był otoczony kompleksem użytków rolnych należących do tego samego właściciela, o nierozerwalnym związku terytorialnym świadczy charakter otaczających go zabudowań oraz sąsiedztwo użytków rolnych, z uwagi na usytuowanie należy go traktować, jako ośrodek gospodarczy, typowe siedlisko, pełniące funkcje mieszkalno-gospodarcze;

- organizacyjno-decyzyjny - dwór nie tylko był miejscem zamieszkania, lecz także stanowił ośrodek zarządzania;

- finansowy - na terenie nieruchomości nie prowadzono działalności niezwiązanej z produkcją rolną, która mogłaby być źródłem utrzymania dworu, skoro zasadnicza część majątku stanowiły grunty orne i łąki działalność rolnicza stanowiła zasadnicze źródło utrzymania dworu, majątek rolny dostarczał środki finansowe na utrzymanie części rezydencjalnej i żywność dla jej mieszkańców.

Wskazano również, że zespół rezydencjalny nie był fizycznie i prawnie wyodrębnioną jednostka, nie wykazywał z tego powodu odrębności od pozostałej części nieruchomości o charakterze rolniczym.

Przywołano także szereg orzeczeń, w których prezentowany był pogląd, iż niewyodrębniona prawnie część nieruchomość ziemskiej o charakterze rezydencjalnym przechodziła na rzecz Skarbu Państwa wraz z resztą majątku ziemskiego na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Wyjaśniono, iż swoją, decyzje z dnia [...] grudnia 2010 r. organ uchylił uwzględniając pogląd wyrażony w uchwale składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r. sygn. akt I OPS 3/10 (opubl. ONSAiWSA 2011/2 poz. 23).

Skargę na powyższą decyzję wniósł p. J. R. – jeden ze spadkobierców p. S. S. Zarzucił on naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przez przyjęcie, iż zespół dworsko-parkowy majątku "G." podlegał nacjonalizacji na cele reformy rolnej, jako funkcjonalnie związany z resztą majątku, oraz przepisów postępowania tj. art. 6, 7, 77 i 107 § 3 K.p.a. w zakresie właściwego wyjaśnienia sprawy i uzasadnienia decyzji.

W kontekście błędnego uznania, iż część rezydencjalna była funkcjonalnie związana z resztą majątku zwrócono uwagę na następujące uwarunkowania faktyczne sprawy:

- budynek dworu nie był częścią kompleksu gospodarczego;

- istniał rozdział funkcji mieszkalnych i administracyjnych – oddzielne budynki dla tych celów i jednoznaczne odrębności poszczególnych części majątku w terenie z wykorzystaniem elementów naturalnych,

- zespół rezydencjalny był położony po jednej stronie drogi R., otoczony murem z bramą wjazdową od strony drogi,

- majątkiem zajmował się rządca, który mieszkał po drugiej stornie drogi, gdzie znajdowały się również budynki gospodarcze,

- właściciel mieszkał w dworze w okresie letnim, utrzymywał posiadłość z dochodów uzyskiwanych z nieruchomości w W.,

- budynek dworu nie mógł być wykorzystany z przylegającym parkiem przez podmioty wywłaszczone przez reformę rolną na jakiekolwiek cele związane z rolnictwem.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Na rozprawie ustanowiony w sprawie pełnomocnik – adwokat – podniósł, iż orzeczenia organu II. instancji są dotknięte wadą nieważności, jako skierowane do osób niebędących stroną w sprawie – wskazano, iż K. G. zmarła dnia 14 stycznia 2010 r. Wniósł o zwrot kosztów postępowania sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi została wydana z naruszeniem prawa.

Sąd rozpoznając sprawę, miał na uwadze następujące uwarunkowania prawne i faktyczne.

Zgodnie z art. 2 ust 1 lit. e dekretu, na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e, przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu, część druga.

Jak trafnie odnotował orzekający w niniejszej sprawie organ administracji, w orzecznictwie sądowym wyrażany był pogląd, iż w myśl art. 2 ust. 1 lit e dekretu, także rezydencje właścicieli nieruchomości ziemskich, przechodziły na rzecz Państwa, jako część składowa przejmowanej nieruchomości ziemskiej, przy czym bez znaczenia była kwestia czy pozostawały one w tzw. "związku funkcjonalnym" z resztą nieruchomości. W orzecznictwie wyrażany bywał także pogląd, iż związek tego rodzaju istniał, co do zasady zawsze (rezydencja przeznaczona dla właściciela majątku ziemskiego, jako jego integralna część), gdy część neiruchomości nie była prawnie wyodrębniona. Poglądy takie prezentowane były zarówno w orzecznictwie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (patrz np. orzeczenia sygn. akt IV SA/Wa 1923/06, SA/Wa 1927/06, SA/Wa 2076/06, SA/Wa 843/07, SA/Wa 1213/07 SA/Wa 2299/07 SA/Wa 2304/07, SA/Wa 2453/07, SA/Wa 153/08, SA/Wa 1001/08 – dostępne w CBOSA) jak i we wcześniejszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (patrz w szczególności wyroki sygn. akt II SA 2832/95, IV SA 1658/96, IV SA 1146/97, IV SA 2724/98, IV SA 2039/98, OSK 473/04, I OSK 210/05 – dwa ostatnie dostępne w CBOSA). Podpadanie części rezydencjalnych pod działanie dekretu nie było początkowo także kwestionowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (patrz wyrok sygn. akt III CK 36/02, czy sygn. akt III CK 393/97 - opubl. OSP nr 10 z 1998 r. poz. 171 - gdzie podnoszono brak zasady konfiskaty ruchomości a contrario przejęcia siedziby właściciela nieruchomości ziemskiej). Jednak w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po podjęciu uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt OPS 2/06 (opubl. ONSAiWSA 2006/5 poz. 123), jednolicie prezentowany jest pogląd odmienny. Uwypukla się znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa, w myśl dekretu. Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wskazanej wcześniej uchwały o sygn. akt I OPS 3/10.

Wobec powyższych uwarunkowań Sąd uznał za zasadne dokonanie oceny legalności zaskarżonej decyzji w świetle oceny prawnej wyrażonej w jednolitym obecnie orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W jego świetle zasadne jest badanie istnienia wskazanego "związku funkcjonalnego" pomiędzy rezydencją a resztą nieruchomości, jako warunku podpadania zespołu dworsko-parkowego pod działanie dekretu.

Pojęcie "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu nie jest normatywnie definiowane. W judykaturze, gdy wiąże się z tym pojęciem określone skutki, wyrażany jest pogląd, iż "związek funkcjonalny" zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. W istocie, więc ugruntowane w judykaturze pojęcie nie dotyczy metodologicznie związku funkcjonalnego (relacji jednostronnej zależności) lecz stanu interakcji (relacje dwustronne) pomiędzy obiema częściami majątku. Wobec stosunkowo ogólnikowo formułowanej w judykaturze definicji "związku funkcjonalnego", przy braku konsekwencji terminologicznej, ustalenie, co do występowania takiej zależności, w kontekście rozpatrzenia określonej sprawy jest możliwe jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez ukształtowanych w orzecznictwie sądowym. Trzeba mieć przy tym na uwadze, iż orzecznictwo to uległo w przeciągu kilku lat znaczącej ewolucji (patrz przywoływane wcześniejsze orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego), wobec czego istotne znaczenie z punktu widzenia poszukiwania właściwej wykładni, tego normatywnie niedefiniowanego pojęcia, może odgrywać wyłącznie analiza aktualnej praktyki orzeczniczej. Jako nieprzydatne do tego rodzaju analizy w niniejszej sprawie trzeba pozostawić przy tym tezy sformułowane w orzeczeniach, gdzie wyrażany był pogląd, iż "związek funkcjonalny" pomiędzy nieruchomością ziemską a terytorialnie przyległą rezydencją właściciela zachodzi, co do zasady zawsze.

Analiza aktualnego orzecznictwa, w którym uwypuklane jest znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego", prowadzi do wniosku, iż dla oceny jego istnienia decydujące znaczenie mogą odgrywać następujące sformułowane w judykaturze tezy:

- rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarcza, co było specyfiką rozplanowania zabudowy na ziemiach polskich - dwory pałace stanowiły integralną część parku, nie były związane z produkcja rolną (patrz wyrok o sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08 – wszystkie przywołane – także niżej –orzeczenia wydane po 1 stycznia 2004 r. ogólnodostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych prowadzonej przez NSA), dwór, pałac były dla produkcji rolnej zbędne, nieużyteczne (wyrok sygn. akt I OSK 1014/08),

- o "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować:

- powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (patrz wyrok NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, I OSK 906/08);

- brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, (patrz NSA wyroki sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09);

- nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08);

- źródła dochodów właściciela (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08, I OSK 27/09, I OSK 302/10);

- zamieszkiwania właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08);

- korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 1014/08),

- istotne znaczenie dla istnienia "związku funkcjonalnego" może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza (patrz wyrok NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 1014/08, I OSK 27/09),

- dla uznania wyodrębnienia nieruchomości, jako przeznaczonej na inne cele niż rolne (iż nie należą one do części folwarcznej, lecz stanowią integralna część parku) wystarczają granice wyznaczone na mapach lub mogące być ustalone w terenie na innej podstawie (patrz wyroki NSA IV SA 2582/98, IV SA 1593/02, I OSK1697/07, I OSK 302/10),

- rezydencje właściciela nie miały charakteru nieruchomości rolnych a wyłącznie takie przechodziły, w myśl dekretu na rzecz Państwa (patrz wyrok NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07).

W orzeczeniach, gdzie nawiązuje się do kryterium "związku funkcjonalnego" podkreślane jest, iż rezydencja właściciela majątku, co do zasady nie przechodzi na cele reformy rolnej, jako nieprzydatna do realizacji celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Jak się wywodzi, nie były one przydane dla celów wskazanych w lit a-c, natomiast cele wskazane pod lit. d i e mogły być realizowane jedynie poprzez przejęcie nieruchomości niezabudowanych (patrz tak uchwała NSA sygn. akt I OPS 2/06, wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07, I OSK 1116/07, I OSK 287/08). Wywodzi się, iż zmiana dekretu, dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 9), w ramach której m.in. usunięto w art. 2 ust. 1 zd. wstępne wyrazy "o charakterze rolnym" nie spowodowała skutków prawnych, a więc przejęciu podlegają wyłącznie nieruchomości o charakterze stricte rolniczym (patrz tak wyrok NSA sygn. akt I OSK 851/05, I OSK 287/08, I OSK 906/08, uchwała sygn. akt I OPS 3/10).

Odnosząc powyższą ocenę do uwarunkowań niemniejszej sprawy należy uznać, iż organ bezpodstawnie uznał, jakoby zespół dworsko-parkowy majątku "G." pozostawał w "związku funkcjonalnym" z pozostałą częścią nieruchomości wykorzystywanej do produkcji rolnej, w znaczeniu jakie nadano temu pojęciu w judykaturze.

W tym kontekście bez znaczenia jest okoliczność, czy części majątku o różnym charakterze funkcjonalnym (mieszkalna i gospodarcza) pozostawały w bezpośredniej bliskości. Istotne, czy możliwe jest wskazanie istniejącej na dzień wejścia w życie dekretu faktycznej granicy. Skarżący w tym kontekście podnosi istnienie granic naturalnych, jak droga czy mur z bramą wjazdowa, czemu organ administracji przeciwstawia ogólnikowe stwierdzenie w rodzaju "nie był enklawą" z uwagi na bliskość, otoczenie użytkami rolnymi i obiektami gospodarczymi, "pełnił rolę mieszkalno-gospdoarczą" itp.

Ze wskazanych wcześniej tez orzeczeń wynika, że o "związku funkcjonalnym" nie świadczy powiązanie terytorialne (rezydencja w pobliżu części gospodarczej) podmiotowe (czy w dworze zamieszkiwał właściciel majątku) czy finansowe - Skarżący wywodzi, nie przedkładając na te okoliczność dowodów, iż majątek był utrzymywany z dochodów z kamienic, co kwestionuje organ administracji wywodząc, iż istotne znaczenie miały tu dochody z produkcji rolnej.

Kluczowego znaczenia nie ma także okoliczność, gdzie faktycznie zamieszkiwał i przyjmował interesantów rządca (Skarżący twierdzi, iż po drugiej strony drogi w stosunku do usytuowania zespołu rezydencjalnego). Kluczowe mogłoby być jedynie ustalenie, iż w części mieszkalnej dworu znajdowała się także np. kantor czy biuro, z którego wykonywany był stały zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej (znajdowały się tam księgi rachunkowe, dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom itp.). Funkcjonalne architektoniczne dostosowanie części rezydencjalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nie istnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca prowadziłoby, do wniosku, iż cześć rezydencjalna jest "funkcjonalnie związana" z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, iż nie może on bez niej prawidłowo funkcjonować. Dla prowadzenia gospodarstwa rolnego w znaczniejszych rozmiarach przydatne było ówcześnie istnienie obiektów nadających się do wykorzystywania, jako centrum do sprawowania bieżącego zarządu. Z kolei istnienie tego rodzaju ośrodka zarządu (pełniącego również funkcje mieszkalną) bez części folwarcznej byłoby nie racjonalne gospodarczo (patrz realizacja wskazanej na wstępie relacji dwustronnej zależności). Organy obu instancji nie wykazały, oceniając gromadzony materiał dowodowy, aby okoliczności tego rodzaju w niniejszej sprawie miały miejsce.

Żadnego znaczenia dla wykazania istnienia bądź nie "związku funkcjonalnego" nie ma z kolei okoliczność czy część rezydencjalna był utrzymywana z dochodów pochodzących z majątku rolnego. Kwestia ta nie jest związana z obiektywnymi cechami określone nieruchomości ziemskiej, lecz jest następstwem utrzymywania pewnych zwyczajów lub przyjmowania konkretnych rozwiązań organizacyjnych w następstwie bieżącymi decyzji osób sprawujących zarząd właścicielski całym majątkiem. Zakres zależności finansowych poszczególnych części majątku, według stanu na konkretna datę, może być związany z bieżącą koniunkturą na produkty rolne, aktualnym stanem dochodów właściciela z innych źródeł w tym statusem zatrudnienia, oraz podejmowanymi decyzjami gospodarczymi, np. w zakresie inwestycji itp. Przeciwko przyjęciu normatywnego (w świetle regulacji dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej) znaczenia tej kwestii w kontekście ustalenia, czy określona część majątku ziemskiego podlega nacjonalizacji, przemawia także to, iż jej wyjaśnienie wymagałoby także przesądzenia, według stanu faktycznego, na jaki dzień należałoby dokonywać oceny. Pod uwagę możnaby brać zarówno datę 31 sierpnia czy 1 września 1939 r. (ostatnie dni, gdy można domniemywać funkcjonowanie majątków ziemskich zgodnie z typowymi zwyczajami - patrz tak wyroki NSA II SA 250-251/94, I OSK 824/06) czy też dzień wejścia w życie dekretu bądź z kolei datę dokonywania czynności przejęcia w zarząd Państwa. Dekret mógł być bowiem dopiero ze wskazaną na końcu datą skutecznie wykonywany na terenach niebędących jeszcze pod jurysdykcją ówczesnego prawodawcy - zarówno w dniu wejścia w życie dekretu w wersji pierwotnej jak i po jego nowelizacji z dnia 17 stycznia 1945 r. generalnie tereny na zachód od Wisły pozostawały pod okupacją niemiecką. W rachubę może wchodzić potencjalnie także zupełnie inna data. Należy mieć przy tym na uwadze, iż warunki faktycznego funkcjonowania majątków ziemskich na dzień wejścia w życie dekretu (ewentualnie jego faktycznego wykonania) miały się z reguły nijak do zwyczajów panujących wcześniej w majątkach ziemskich (w okresie międzywojennym) z uwagi na ich objęcie kilkuletnią administracją przez zarządców ustanowionych przez okupanta. Wskazać należy, iż żadnych wytycznych, co do sposobu dokonywania ustaleń faktycznych w kwestii zasad funkcjonowania nieruchomości ziemskich (gdy chodzi o wskazanie konkretnej daty) nie dał ówczesny prawodawca, co potwierdza konkluzję, iż funkcjonujących w poszczególnych majątkach rozwiązań organizacyjno-finansowych nie uznał za istotne w kontekście zakresu nacjonalizacji nieruchomości ziemskich.

Na gruncie niniejszej sprawy należy jedynie odnotować, iż zarówno twierdzenia organu administracji jak i Stron, co do okoliczności związanych z finansowaniem części rezydencjalnej są wyłącznie gołosłowne – co jednak nie ma istotnego znaczenia w sprawie. W końcu należy podkreślić jeszcze raz, iż o ile kwestia ta mogłaby mieć jakiekolwiek znaczenie, należałoby najpierw określić według stanu, na jaki dzień okoliczności te są wyjaśniane (patrz uwagi wyżej).

W tym samym kontekście nie może mieć istotnego znaczenia podnoszona wcześniej kwestia, gdzie zamieszkiwał faktycznie np. rządca majątku (wówczas, na jaką datę ?) lecz, jak wskazano, obiektywne cechy nieruchomości ziemskiej (czy bieżący zarząd mógł być skutecznie sprawowany inaczej niż z wykorzystaniem części rezydencjalnej). Tak samo istotnego znaczenia nie ma wskazywana okoliczność, iż właściciel nieruchomości ziemskiej "G." mieszkał w majątku tylko w okresie letnim. Zagadnienie jak faktycznie zarządzany był majątek nie może być istotna w sprawie, jako zależna w dużym stopniu od konkretnych zwyczajów i praktyki preferowanej przez konkretnego właściciela, a nie od obiektywnych cech nieruchomości rolnej. Jak w uprzednio wskazanych kwestiach problemem byłoby również przesądzenie, według jakiej daty należałoby oceniać stan faktyczny. Wskazana wyżej okoliczność (jedynie okresowe w roku przebywanie właściciela) może stanowić jednak pewną poszlakę - o ile bieżący zarząd nie był faktycznie sprawowany z części rezydencjalnej (tak w niniejszej sprawie wywodzi Strona) to prawdopodobnie nie była ona przydatna dla prawidłowego funkcjonowania majątku ziemskiego. Dodatkowo, w świetle przywołanych tez orzecznictwa, reprezentacyjna siedziba właściciela - o ile był to obiekt wyłącznie mieszkalny - nie służyła, co do zasady produkcji rolnej. Inny natomiast status miały z natury obiekty funkcjonalnie dostosowane do zamieszkiwania przez pracowników gospodarstwa rolnego (np. tzw. czworaki).

Odnosząc się do argumentacji organu orzekającego, iż nie istniał podział pomiędzy częścią gospodarczą, a rezydencjalną nieruchomości, wobec braku prawnego wydzielenia stosownych działek, należy odwołać się do tez wskazanego wcześniej orzecznictwa, w świetle których okoliczność ta nie może mieć istnego znaczenia (w szczególności wskazanie w uchwale o sygn. akt OPS 2/06, iż orzeczenie administracyjne może dotyczyć kwestii, czy część nieruchomości ziemskiej podlega pod działanie dekretu). Wobec sformułowanej tezy, iż przejęciu na cele reformy może podlegać wyłącznie cześć nieruchomości (w tym zakresie, w jakim ma ona charakter stricte rolny – patrz także uzasadnienie uchwały sygn. akt I OPS 3/10), nie ma znaczenia, czy nastąpiło prawne wydzielenie działek. Istotną rolę odgrywa natomiast, czy możliwe jest faktyczne określenie granic części nieruchomości ziemskiej, która nie służyła ze swej natury produkcji rolnej. W orzecznictwie wskazuje się, iż celowi temu nie służyła z reguły część rezydencjalna.

Nie ma istotnego znaczenia przywołana w uzasadnieniu orzeczenia przez organ administracji okoliczność, co do późniejszego wykorzystywania części rezydencjalnej nieruchomości, jako szkoły rolniczej. Orzeczenie dotyczy ustalenia stanu prawnego (przejście bądź nie na rzecz Państwa części nieruchomości ziemskiej) na dzień wejścia w życie stosownych regulacji dekretu. Dlatego późniejsze zdarzenia faktyczne nie mają w przedmiotowej sprawie znaczenia. Możliwość wykorzystania części rezydencjalnej na inne cele np. organizacje szkoły rolniczej, co oczywiście wymagało stosownej adaptacji budynku, nawet gdyby uznać, iż w związku z działalnością dydaktyczną prowadzona była produkcja rolna, nie oznaczało, że nieruchomości te podpadały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W świetle bowiem tez przywołanego orzecznictwa nacjonalizacji podlegała jedynie ta cześć nieruchomości, która była przeznaczona do produkcji rolnej (nie zależnie, czy była ona faktycznie prowadzona), lecz nie ten jej fragment, który do tego celu nie był funkcjonalnie przeznaczony, lecz tylko mógł potencjalnie zostać użyty. Przeciwne rozumienie przepisów dekretu oznaczałoby, iż o zakresie nacjonalizacji, gdy chodzi o poszczególne nieruchomości i obiekty, przesądzałoby w istocie np. to, na jakie cele planuje je przeznaczyć potencjalny nowy właściciel (tu Państwo). Takie rozumienie dekretu wyklucza w pierwszym rzędzie okoliczność, iż w jego świetle nacjonalizacja następowała z mocy prawa (wykładnia systemowa). Konkluzje taka potwierdzają również względy wykładni celowościowej. Nawet w realiach systemowych wydania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, trudno przypisać ówczesnemu prawodawcy wolę objęcia nacjonalizacją nieokreślonej listy fragmentów nieruchomości ziemskich (niesłużących produkcji rolnej, lecz mających być do niej przeznaczonych – dostosowanych np. przez adaptację pomieszczeń mieszkalnych na inne cele) bez wskazania jakiegokolwiek, nawet ocennego, kryterium ich doboru.

Wobec powyższego należy uznać, iż przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia argumenty nie mogą przemawiać za uznaniem, iż wskazana część nieruchomości ziemskiej (określana mianem zespołu dworsko-parkowego majątku "G.") podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, mając przede wszystkim na uwadze, iż w świetle tez przywołanego orzecznictwa "związku funkcjonalnego" nie można domniemywać, a generalnie przyjmuje się, iż cześć rezydencjalna nie podpada pod działanie dekretu.

Ocena przez organ administracji występowania tzw. "związku funkcjonalnego", jako kryterium ustalenia zakresu skutków przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, z pominięciem znaczenia, jakie nadano temu pojęciu w aktualnej judykaturze, czyni zasadnym zarzut naruszenia art. 2 ust. 1 pkt 1 lit e i art. 6 dekretu.

Trafny jest również zarzut skargi naruszenia przepisów postępowania w zakresie obowiązku właściwego wyjaśnienia sprawy (art., 7, 77 K.p.a.) oraz art. 107 § 3 K.p.a. w kontekście stosownej szczegółowości i konkretności uzasadnienia. Poza przywołaniem dwu protokołów z 1945 roku oraz pierworysu z 1948 roku, z których zaczerpnięto informacje, co do powierzchni gruntów majątku "G." oraz listy nacjonalizowanych zabudowań, nie wskazano, na których dokumentach oparł się organ administracji formułując kategoryczne opinie, co do braku wydzielenia zespołu rezydencjonalnego w kontekście np. bliskiego usytuowania obiektów folwarcznych. Z treści orzeczenia organu I. instancji można wnosić z kolei, iż ustalenie stanu faktycznego, jaki istniał na gruncie napotykało określone trudności (przywołano numery działek ewidencyjnych stwierdzając, iż "prawdopodobnie" stanowiły one zespół dworsko – parkowy – str. 3 ak. 4). Nie widomo stąd w ogóle, na jakich dowodach oparł swe poglądy organ odwoławczy formułując wniosek o braku faktycznego wydzielenia części dworsko-parkowej (stwierdzenie "nie był enklawą"), oraz pełnieniu funkcji mieszkalno-gospodarczej przez rezydencję właściciela. Jak wskazano wcześniej, podnoszona natomiast przez organ administracji kwestia ewentualnego prawnego wydzielenia części rezydencjalnej nie ma znaczenia w sprawie. Nie wskazano również, na podstawie jakiego materiału dowodowego organ administracji, kwestionuje twierdzenia Strony, jako niemające odzwierciedlenia w materiale dowodowym, zważywszy podnoszenie przez nią w środkach odwoławczych okoliczności tożsamych do wskazanych w skardze (kwestia faktycznego wydzielenia zespołu drogą i murem, odrębnego od dworu miejsca z którego sprawowano zarząd itp.). Formułując replikę organ zdawał się nie dostrzegać, iż czym innym jest ustalenie okoliczności faktycznych, jak usytuowanie obiektów i ich rodzaj, powierzchnie działek, warunki terenowe (istnienie bądź nie sztucznych lub naturalnych linii wydzielenia), miejsca z którego sprawowany był bieżący zarząd, od ich oceny w kontekście istnienia tzw. "związku funkcjonalnego". Pominął też, iż same twierdzenia Strony mogą stanowić dowód w sprawie, co do faktów (art. 86 K.p.a.). Nie odniesiono się tym samym do części podnoszonych w odwołaniu okoliczności, które jak wyżej wskazano, mają znaczeni dla sprawy.

Nierozważenie przez organy obu instancji, co do poszczególnych działek ujętych we wniosku, z uwzględnieniem aktualnego rozumienia pojęcia tzw. "związku funkcjonalnego", czy poszczególne z nich podlegały przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na mocy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, skoro okoliczność ta ma kluczowe znaczenie w sprawie przesądza, w związku z zasadą dwuinstancyjności postępowania (art. 15 K.p.a.), o konieczności uchylenia przez Sąd nie tylko zaskarżonego orzeczenia w pkt 2, lecz także decyzji Wojewody [...]. Potrzeba wyeliminowania z obrotu prawnego obu orzeczeń, w których co do meritum rozważano kwestię podpadania części majątku "G." pod działanie dekretu, czyniła zasadnym, z powodów procesowych, uchylenie również zaskarżonej decyzji w pkt 1 i orzeczenia z dnia [...] grudnia 2010 r., jako wydanych w granicach tej samej sprawy.

Organy obu instancji, orzekając ponownie w sprawie dokonają szczegółowych ustaleń, jaki był sposób wykorzystania poszczególnych działek ewidencyjnych ujętych we wniosku, czy służyły one stricte prowadzeniu działalności w zakresie produkcji rolnej (w tym były niezbędne dla funkcjonowania części folwarcznej majątku) oraz czy poszczególne wydzielone aktualnie działki, o ile nie służyły tym celom, można uznać za wydzielone od reszty majątku na dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej - istnienie naturalnych granic jak droga, ogrodzenia, założenia roślinne (np. żywopłoty) itp.

Dokonując ustaleń w szczególności organ administracji I. instancji będzie miał na uwadze, o ile pozostająca w jego dyspozycji dokumentacja kartograficzna nie pozwalałaby na dokonanie wystarczająco precyzyjnych ustaleń, treść § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 stycznia 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 4, poz. 16). Wynika z niego, iż generalnie na stronie zainteresowanej spoczywa obowiązek sporządzenia i przedłożenia dokumentacji (bądź poniesienia kosztów jej wykonania), na co zwrócono uwagę w prawomocnym wyroku wydanym w przedmiotowej sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 585/08. Okoliczność ta nie wyklucza oczywiście przeprowadzenia stosownych dowodów z urzędu np. celem weryfikacji uzyskanych informacji.

Przy dokonywaniu ustaleń faktycznych (przeznaczenie działek, umiejscowienie obiektów i ich funkcja, istnienie np. faktycznych granic) organ administracji uwzględni, iż w przypadku braku innych dowodów ustalenia mogą być dokonywane także na podstawie zeznań strony (art. 86 K.p.a.). Wynika stąd wprost, iż nie mogą być uznane za pozbawione mocy dowodowej także np. opracowania oparte wyłącznie na wskazaniach strony (oczywiście w przypadku braku innych dowodów – np. źródłowych opracowań geodezyjnych zawierających istotne informacje).

Odnosząc się do wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia Sąd miał na uwadze co następuje. W judykaturze prezentowany jest trafny pogląd, iż o ile wśród Stron postępowania wskazano także osobę nieżyjąca, decyzja, jako skierowana do podmiotu, w stosunku, do którego nie może wywrzeć żadnych skutków prawnych, obarczona jest wadą nieważności jedynie w części, w jakiej dotyczy zmarłego (patrz tak np. orzeczenie NSA sygn. akt II OSK 44/09 dostępne w CBOSA). Mając na uwadze zasadność uchylenie orzeczeń obu instancji (jak i orzeczenia reformatoryjnego) w całości, oraz okoliczność, iż skierowanie orzeczenia do osoby nieżyjącej nie mogło wywołać dla niej żadnych ujemnych skutków prawnych, Sąd uznał za niecelowe orzekania w przedmiocie nieważności uchylanych orzeczeń nawet w części, w jakie dotyczyły tej osoby. Procedując ponownie w sprawie organy administracji obowiązane będą zapewnić udział w postępowaniu wszystkim jego stronom.

Z przytoczonych wyżej przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 135 i 145 § 1 pkt 1 lit a i c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w I pkt sentencji. Orzekając w punkcie II wyroku Sąd miał na względzie, iż zgodnie z art. 200 wskazanej ustawy w przypadku uwzględnienia skargi, skarżącemu należy się od organu administracji publicznej, który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Na podstawie tego przepisu w zw. z art. 205 § 2 ustawy zasądzono na rzecz Skarżącego koszty postępowania sądowego, na które składają się: wpisy sądowe od skarg – 200 zł., opłata od pełnomocnictwa –17 zł., oraz wynagrodzenie dla adwokata – 240 zł. Wysokość wynagrodzenia ustalono zgodnie z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).

Orzekając ponownie w sprawie organy administracji uwzględnią ocenę prawną i wskazówki, co do dalszego postępowania sformułowane w niniejszym orzeczeniu.