Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1155/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2019-12-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2017 poz 1383
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.
article: art. 141 par. 4, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i lit. c, 184
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie Sędzia NSA Marian Wolanin del. Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej M. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 stycznia 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 2070/17 w sprawie ze skargi M. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 stycznia 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 2070/17 oddalił skargę M. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2017 r. nr [...] wydaną w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wyrok ten został wydany w poniżej przedstawionym stanie sprawy.

Po rozpoznaniu wniosku M. D. (dalej również: wnioskodawca; skarżący) z dnia [...] lipca 2017 r., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS; organ) decyzją z dnia [...] września 2017 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1383) – dalej: ustawa o emeryturach i rentach z FUS, odmówił skarżącemu przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że w rozpoznawanej sprawie skarżący na przestrzeni 54 lat życia, udokumentował tylko 18 lat i 22 dni łącznych okresów składkowych. Ponadto zarówno w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy jak i w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentował jedynie 1 rok 3 miesiące i 3 dni okresów składkowych. Organ wskazał również na również fakt, że z dniem [...] września 2004 r. zaprzestał opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej i do dnia [...] czerwca 2013 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, a więc przez prawie 9 lat nie został udokumentowany żaden okres zatrudnienia oraz innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie Prezesa ZUS nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionej przerwie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy, która został ustalona dopiero od dnia [...] czerwca 2013 r. Organ dodał, że w sprawie była również oceniana sytuacja materialna, lecz wykazany dochód przypadający na jednego członka w rodzinie nie wskazuje, aby skarżący pozostawał bez niezbędnych środków utrzymania.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podniósł, że zostały w jego sytuacji spełnione przesłanki do przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. Co do swojej sytuacji materialnej wyjaśnił, że otrzymuje 153 zł tytułem zasiłku pielęgnacyjnego, zaś [...]-letnia matka, na utrzymaniu której pozostaje, otrzymuje emeryturę wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym w kwocie łącznej [...] zł. Dodał również, że w jego sprawie prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, a on sam przeszedł zabieg kardiochirurgiczny.

Prezes ZUS, utrzymując w mocy decyzję własną z dnia [...] września 2017 r., w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] października 2017 r. odwołał się do dotychczasowej argumentacji i ustalonego stanu faktycznego i uzupełniająco zwrócił uwagę na to, że skarżący od [...] lutego 1999 r. do [...] lutego 1999 r., od [...] lipca 1999 r. do [...] września 1999 r. oraz od [...] września 2004 r. do [...] grudnia 2005 r. prowadził działalność gospodarczą bez odprowadzania składek na obowiązkowe ubezpieczenie z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej.

W skardze M. D. zarzucił organowi błąd w ustaleniach faktycznych polegający na uznaniu, że nie spełnia warunków do przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu, powołując się na zarzuty i argumentację przedstawione wcześniej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, podał, że pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA w Warszawie; Sąd wojewódzki; Sąd I instancji), motywując swoje rozstrzygnięcie, wyjaśnił, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przedstawiając wykładnię tego przepisu, Sąd wojewódzki wyjaśnił, że z przepisu tego wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego: po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie; po czwarte, brak niezbędnych środków utrzymania osoby ubiegającej się o świadczenie. Sąd zaznaczył, że przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Ponadto Sąd I instancji zwrócił uwagę na szczególność tej regulacji, pozwalającej na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Zaznaczył też, że świadczenia przyznawane na podstawie tego wyjątkowego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ są finansowane z budżetu państwa (art. 84 powołanej ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS.

Zdaniem Sądu I instancji zarówno z akt sprawy, jak i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes ZUS zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny. Sąd uznał, że w rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, że nie została spełniona przesłanka szczególnej okoliczności uniemożliwiającej spełnienia przez skarżącego warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, gdyż miał on udokumentowany łączny okres ubezpieczenia wynoszący jedynie 18 lat oraz 22 dni i – w ocenie Sądu – jest on nieadekwatny do wieku strony wynoszącego przeszło 54 lata do chwili orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, tj. do dnia 5 czerwca 2013 r. Sąd dodał, że tym bardziej stanowisko to jest zasadne, jeśli się zważy na to, że okres aktywności zawodowej wnioskodawcy wynosił 36 lat, a zatem przez połowę tego okresu, tj. przez 18 lat nie został udokumentowany żaden okres zatrudnienia oraz innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, a w tym czasie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy.

Ponadto w ocenie Sądu wojewódzkiego nie bez znaczenia pozostawała również inna okoliczność stanowiąca kolejną przesłankę uniemożliwiającą przyznanie świadczenia w drodze wyjątku; a mianowicie to, że łączny dochód w rodzinie skarżącego wynosi [...] zł (na który składają się przyznany wnioskodawcy dodatek pielęgnacyjny i emerytura jego matki, z którą wspólnie prowadzi gospodarstwo domowe), zatem po [...] zł na jedną osobę w rodzinie, podczas gdy kwota najniższej emerytury i renty, która stanowi utrwalone już w orzecznictwie kryterium niezbędności środków, wynosi 1000 zł.

Sąd podkreślił również, że sama trudna sytuacja wnioskodawcy nie jest wystarczającą podstawą do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego – co do zasady – od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną, gdyż świadczenie z art. 83 ust. 1 przywołanej ustawy nie jest świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione, a potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej.

W tych warunkach WSA w Warszawie nie dopatrzył się po stronie organu naruszenia przepisów art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: k.p.a.) oraz art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wobec czego uznał należy, że postępowanie administracyjne było prowadzone rzetelnie i nie został przekroczony zakres uznania administracyjnego. W konsekwencji Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302, z późn. zm.) – dalej: p.p.s.a.

W skardze kasacyjnej, kwestionującej wyrok WSA w Warszawie w całości, M. D. zarzucił:

1. w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez niezastosowanie i przyjęcie, że nie zostały spełnione wszystkie przesłanki wskazane w tym przepisie do uzyskania przez skarżącego świadczenia w drodze wyjątku;

2. w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

- art. 145 par 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. poprzez błędne zastosowanie tego przepisu i oddalenie skargi w sytuacji, gdy wniesiona skarga jest uzasadniona,

- art. 3 § 1 i art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez niepoczynienie przez Sąd szczegółowej analizy stanu faktycznego, co wpłynęło w sposób istotny na wynik sprawy,

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. polegające na nieuwzględnieniu skargi mimo naruszenia przez organ przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez odstąpienie od dokładnego wyjaśnienia sprawy, pominięcie istotnych okoliczności i nieprawidłowe ustalenie, że skarżący posiada niezbędne środki do utrzymania i że nie zaszły szczególne okoliczności uniemożliwiające stronie uzyskanie emerytury lub renty.

Wskazując na takie podstawy kasacyjne, które zostały umotywowane w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, skarżący wniósł o:

1. dopuszczenie i przeprowadzenie na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. "dowodu z wyciągu z banku załączonego do skargi" na okoliczność braku niezbędnych środków utrzymania skarżącego;

2. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie skargi poprzez uchylenie decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] października 2017 r. i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] września 2017 r.

3. ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w Warszawie.

Jednocześnie pełnomocnik skarżącego oświadczył, że zrzeka się prawa do rozpoznania skargi na rozprawie i wnosi o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach i z tej przyczyny podlegała oddaleniu.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. [wersja na dzień orzekania: Dz.U. z 2019 r., poz. 2325, z późn. zm.] Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny (dalej również: Sąd kasacyjny) nie stwierdził, że zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego skontrolował zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem – w granicach określonych podstawami skargi kasacyjnej.

Skarga kasacyjna została w niniejszym przypadku oparta na obu podstawach kasacyjnych, wymienionych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. i obie te podstawy były ze sobą ściśle powiązane, co też uzasadnia ich łączne rozpoznanie. W pierwszej kolejności należało jednakże wyjaśnić zasadność zarzutu naruszenia art. 3 § 1 i art. 141 § 4 p.p.s.a.

Otóż naruszenie tych przepisów może usprawiedliwiać uchylenie zaskarżonego wyroku wówczas, gdy uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera lub zawiera istotnie niepełne stanowisko co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia, czego skutkiem jest nieprzeprowadzenie, w granicach sprawy, prawidłowej kontroli działania organu lub niezastosowanie odpowiednich środków określony w ustawie. Sąd administracyjny co do zasady nie ustala stanu faktycznego, lecz jedynie przyjmuje go na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.) w ramach kontroli prawidłowości postępowania wyjaśniającego prowadzonego przez organ. Rezultat tych ustaleń powinien znaleźć się w uzasadnieniu wyroku poprzez zwięzłe przedstawienie stanu sprawy (art. 141 § 4 p.p.s.a.). Tak też było w niniejszej sprawie. Sąd I instancji odpowiednio przedstawił swoje stanowisko co do wszystkich istotnych okoliczności faktycznych i prawnych, umożliwiając Sądowi kasacyjnemu przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku.

Odnosząc się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej, należy podkreślić, że – jak już wyjaśnił to Sąd I instancji – aby Prezes ZUS mógł przyznać przedmiotowe świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS [wersja w dacie orzekania przez Sąd I instancji: Dz.U.2018.1270, z późn. zm.] konieczne jest kumulatywne spełnienie warunków przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Brak choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Każda z przesłanek podlega osobnej ocenie przez odniesienie hipotezy normy prawnej do okoliczności faktycznych istniejących w danej sprawie. Decyzja o przyznaniu bądź odmowie przyznania świadczenia w omawianym trybie podejmowana jest dopiero po ustaleniu, że okoliczności faktyczne odniesione do wymagań normatywnych mogą skutkować przyznaniem uprawnienia w sposób zgodny z celem tego przepisu. Świadczenie to niewątpliwie finansowane jest z budżetu państwa, ale ma charakter ubezpieczeniowy, a nie socjalny, adresowane jest zaś tylko do ubezpieczonych lub pozostałych po nich członków rodziny. Innymi słowy, świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy.

Poza wyjściową przesłanką bycia ubezpieczonym, z omawianego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. W świetle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nade wszystko konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca (działalność zarobkowa) stanowiła źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, na skutek szczególnych okoliczności nie wypracował prawa do "zwykłego" świadczenia ubezpieczeniowego. Ocena, czy w sprawie zaistniały szczególne okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do organu, który musi ustalić i zbadać stan faktyczny danej sprawy, czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego. Niemniej jednak nie budzi wątpliwości, że w postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku to podmiot domagający się jego przyznania powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem, które następnie organ powinien uwzględnić przy ustalaniu stanu faktycznego, a dalej przedstawić ich odpowiednią ocenę w uzasadnieniu decyzji, jak tego wymagają przepisy zgodzie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 1 i 3 k.p.a. (por. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2010 r. sygn. akt I OSK 1282/10 i 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 2399/15, przywołane w wyroku z dnia 12 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 3667/18, dostępnym w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W niniejszej sprawie całokształt tych okoliczności został należycie rozpatrzony przez Prezesa ZUS, zaś próba kontynuacji postępowania dowodowego na etapie skargi kasacyjnej okazała się całkowicie chybiona. Jak już zostało wyjaśnione, to wnioskodawca miał obowiązek wskazać dowody świadczące, że zostały spełnione przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W sprawie sądowej, na etapie odwoławczym, nie zachodziły zaś żadne tego rodzaju wątpliwości, które stanowiłyby przeszkodę dla rozpoznania sprawy w instancji odwoławczej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Należy stanowczo podkreślić, że celem postępowania dowodowego, o którym stanowi art. 106 § 3 p.p.s.a., nie jest ponowne ustalenie stanu faktycznego sprawy administracyjnej, lecz ocena, czy właściwe w sprawie organy ustaliły ten stan zgodnie z regułami obowiązującymi w procedurze administracyjnej. Żądanie to było zatem z gruntu bezprzedmiotowe ze względu na ograniczenia dowodowe wynikające z art. 106 § 3 p.p.s.a. i brak jakichkolwiek wątpliwości co do prawidłowości działania Prezesa ZUS.

W ocenie Sądu kasacyjnego w niniejszej sprawie nie można było skutecznie czynić Prezesowi ZUS - a w ślad za nim Sądowi I instancji - zarzutu, że ten w swych rozważaniach nie uwzględnił istotnych okoliczności, które miałyby przemawiać za uznaniem, iż po stronie skarżącego miały miejsce szczególne okoliczności uniemożliwiające stronie uzyskanie emerytury lub renty oraz że nie posiada on niezbędnych środków utrzymania.

Po pierwsze, kwestia posiadania niezbędnych środków utrzymania jest tylko jednym z kilku warunków wymienionych w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ponadto trzeba mieć na uwadze, że zwiększenie wydatków na określne niezbędne cele bytowe związane z wiekiem lub stanem zdrowia skarżącego bądź członka rodziny może być podstawą wystąpienia o przyznanie odpowiednich świadczeń (zasiłków) na gruncie ustawy o pomocy społecznej. Trafnie na to zwrócił uwagę Sąd I instancji. Z kolei ustalenia co do samej wysokości dochodu na osobę w rodzinie skarżącego, jak i składowe tego dochodu nie zostały w żaden sposób zakwestionowane przez stronę.

Po drugie, w odniesieniu do ubezpieczonego, który ubiega się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, badaniu podlegają powody niespełnienia wymagań uprawniających do emerytury lub renty na zasadach ogólnych, czyli szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak wymaganych okresów w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnieniem których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi zatem tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby, niemożliwe lub obiektywnie trudne do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Użyty w omawianym przepisie termin "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku lub sytuacji życiowej podmiotu ubiegającego się o to świadczenie. Innymi słowy, musi zostać stwierdzony nie jakikolwiek przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń stawić powinno usprawiedliwienie dla braku wymaganego stażu ubezpieczeniowego. W rozpatrywanej sprawie, jak zasadnie wywiódł to Sąd I instancji, taka sytuacja nie wystąpiła.

W niniejszej sprawie poza sporem jest, że skarżący na dzień orzekania przez organ administracyjny w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie mógł podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy orzeczonej w 2013 r. Nawet przy uznaniu, że problemy ze wzrokiem skarżący miał już od 2011 r. (jak podnosił w skardze kasacyjnej) i stanowiło to czasową przeszkodę do podjęcia zatrudnienia, nadal niezakwestionowany pozostaje ten podstawowy fakt, że na przestrzeni 54 lat do chwili orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, tj. do dnia 5 czerwca 2013 r., przez 18 lat, a zatem połowę z całego 36-letniego okresu aktywności zawodowej wnioskodawcy, nie został udokumentowany żaden okres zatrudnienia oraz innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Ponadto, jak to wyjaśnił Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, zarówno w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, skarżący udokumentował jedynie 1 rok, 3 miesiące i 3 dni okresów składkowych. Co więcej, z dniem 7 września 2004 r. skarżący zaprzestał opłacania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej i do dnia 5 czerwca 2013 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, a więc przez prawie 9 lat nie został udokumentowany żaden okres zatrudnienia oraz innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe.

Wbrew zarzutom podnoszonym przez skarżącego, jego sprawa została rozpatrzona indywidualnie. Przywołane w skardze kasacyjnej okoliczności dotyczące konsekwencji popadnięcia w długi w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą i podlegania egzekucji komorniczej, w tym stanu psychicznego i ogólnie stanu zdrowia, jakkolwiek mogły być rzeczywistym powodem braku nabycia uprawnień emerytalno-rentowych, to w okolicznościach niniejszej sprawy nie stanowiły nadzwyczajnych okoliczności świadczących o niezawinionym braku uprawnień do świadczeń w trybie zwykłym. Przenoszenie na Skarb Państwa negatywnych konsekwencji prowadzenia działalności gospodarczej, która jest działalnością na własny rachunek i ryzyko przedsiębiorcy, nie znajduje uzasadnienia w treści przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ani w stanie faktycznym, w którym nie zostały przedstawione żadne okoliczności mogące świadczyć o nadzwyczajnych i niezawinionych przez stronę przyczynach popadnięcia w długi i zaprzestania opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, jak i innych przeszkód do podjęcia zatrudnienia występujących w okresie przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy. Jak to już zostało wyjaśnione, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania tego przepisu uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.

Okres pozostawania przez wnioskodawcę w zatrudnieniu lub innej działalności zarobkowej (prowadzenia działalności gospodarczej) był zdecydowanie nieadekwatny (zbyt krótki) w stosunku do jego wieku i innych okoliczności sprawy związanych z podleganiem ubezpieczeniom społecznym. Natomiast strona nie wykazała, aby niespełnienie warunków do przyznania jej świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu, jak również aby nie posiadała niezbędnych środków utrzymania.

Podsumowując całość dotychczas poczynionych rozważań, stwierdzić należy, że stan sprawy został przez organ prawidłowo ustalony na podstawie kompletnie zebranego materiału dowodowego i należycie przedstawiony w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, a dalej zaaprobowany przez Sąd wojewódzki. Okoliczności sprawy zostały rozpatrzone i ocenione na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego. Oznacza to, że podniesiony w tym względzie zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. powiązany z art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. nie mógł odnieść zamierzonego skutku. W konsekwencji za niezasadny musiał być uznany zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego niezastosowanie. Sąd wojewódzki nie naruszył prawa materialnego, skoro wszystkie okoliczności sprawy, składające się na ustalony stan faktyczny, zostały prawidłowo ocenione pod kątem spełnienia wymaganych warunków do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie właściwie zinterpretowanego przepisu. Wobec tego niezasadny okazał się również podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.

W świetle przedstawionych argumentów należało uznać, że w rozpatrywanej sprawie nie doszło do naruszenia przepisów prawa powołanych w skardze kasacyjnej, a w szczególności w sposób, który mógłby mieć jakikolwiek wpływ na ocenę zgodności zaskarżonego wyroku z prawem.

Końcowo Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że skoro podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty okazały się niezasadne, to wniesiony środek odwoławczy – jako pozbawiony usprawiedliwionych podstaw – podlegał oddaleniu na podstawie art. 184 p.p.s.a.

W tym stanie rzeczy Sąd kasacyjny orzekł, jak w sentencji wyroku.