Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt II SA/Ke 769/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2021-11-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 5, art. 27,
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 75 ust. 1,
journal: Dz.U. 2021 poz 291
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.
article: art. 5 pkt 1 i 1a,
journal: Dz.U. 2016 poz 573
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1996 r.o gospodarce komunalnej - tekst jedn.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Armański Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka (spr.) Sędzia WSA Jacek Kuza Protokolant Starszy sekretarz sądowy Joanna Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 listopada 2021 r. sprawy ze skargi I. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2021 r. [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz I. B. kwotę [...](czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z 23 lipca 2021 r., [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania I. B. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza [...] i Gminy P. z 11 marca 2021 r., w sprawie odmowy przyznania I. B. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką – A. W., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na okres od 1 lutego 2021 r. "do bezterminowo".

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że w odwołaniu od ww. decyzji organu

I instancji I. B. zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K [...] Trybunału Konstytucyjnego doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osoby sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Wyjaśniła także, iż sprawuje stałą opiekę nad matką.

Rozpatrując sprawę w trybie odwoławczym SKO wskazało na art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i podniosło, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że I. B. jest córką osoby wymagającej opieki - A. W., która jest zamężna.

Zgodnie z załączonym do akt sprawy orzeczeniem z dnia 25 października

2016 r. Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w P. A. [...] jest osobą zaliczoną do znacznego stopnia niepełnosprawności.

W orzeczeniu wskazano, iż niepełnosprawność istnieje od 59-go roku życia.

Kolegium wskazało, że istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy organ I instancji zasadnie odmówił przyznania odwołującej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ wyjaśnił, odnosząc się do odwołania i uzasadnienia decyzji organu

I instancji, że wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K [...], Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r.

o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

SKO podniosło, że z ugruntowanej linii orzeczniczej sądów administracyjnych wynika, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest zgodny

z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W związku z powyższym, zdaniem Kolegium, organ I instancji odmawiając przyznania stronie prawa do wnioskowanego świadczenia ze względu na fakt, iż niepełnosprawność A. W. istnieje od 59 - go roku życia, dopuścił się uchybienia prawa materialnego, gdyż nie wziął pod uwagę treści ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. i wydał decyzję w oparciu

o niekonstytucyjną normę prawną.

Kolegium wskazało, iż kwestią wymagającą wyjaśnienia jest możliwość uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez córkę, w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a jak ustalił organ, taka sytuacja zachodzi w sprawie.

W ocenie Kolegium, pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy

i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli.

Nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 k.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.

Podnoszona przez odwołującą w oświadczeniu z dnia 26 lutego 2021 r. okoliczność zaistnienia rzeczywistej całodobowej stale sprawowanej przez odwołującą opieki nad niepełnosprawną matką, nie znosi obowiązków określonych w art. 23 k.r.o. ciążących na małżonku A. W..

W związku z powyższym, ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 ustawy

o świadczeniach rodzinnych ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Kolegium podkreśliło także, że realizacja obowiązku alimentacyjnego może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem. Zdaniem Kolegium, inna interpretacja powołanych przepisów nie znajduje uzasadnienia prawnego.

W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze I. B. wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji, zobowiązanie do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych

w orzeczeniu sądu wydanym w niniejszej sprawie oraz zasądzenie kosztów postępowania, zarzucając:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

1) art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 2 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r) poprzez jego błędną wykładnię, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji, gdy ze względu na stan zdrowotny i podeszły wiek męża, osobą zdolną do świadczenia opieki na rzecz matki jest jedynie jej córka (skarżąca),

2) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacji wobec matki;

II. naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.

3) art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, że sam fakt zwrócenia się przez skarżącego z wnioskiem w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki posiada małżonka nielegitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające sprawę

z podejmowania działań zmierzających do ustalenia, czy wymieniona osoba może sprawować opiekę.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że z numeru PESEL [...] wynika, że jej ojciec – mąż niepełnosprawnej w stopniu znacznym, ma ponad 82 lata oraz, że sam cierpi na wiele schorzeń, mimo tego, że nie ma orzeczonego stopnia niepełnosprawności. Z tych powodów nie jest w stanie zajmować się żoną.

Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych skarżąca wskazała, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego, nie wyklucza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Możliwe jest to również w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki sam nie legitymuje się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tę – niejako w zastępstwie małżonka, sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki.

W ocenie skarżącej, błędna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. doprowadziła do odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo, że SKO nie kwestionowało wynikających ze zgromadzonych materiałów okoliczności, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką w sposób trwały, stały i ciągły oraz że nie podjęła zatrudnienia lub innej pracy zawodowej właśnie

z powodu sprawowania opieki.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego

i przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Materialnoprawną podstawę orzekania przez organy administracji w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy stanowi natomiast, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności

Wykładnia tego ostatniego przepisu stała się osią sporu pomiędzy stronami, gdyż niekwestionowaną okolicznością pozostaje to, że wymagająca opieki matka skarżącej A. W. pozostaje w związku małżeńskim.

W rozpatrywanej sprawie organ II instancji stwierdził, że obowiązek alimentacyjny, ciążący w pierwszej kolejności na małżonku osoby niepełnosprawnej, nie przeszedł na skarżącą, albowiem z akt sprawy wynika, że S. W. (współmałżonek A. W.) nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Formułując taki wniosek organ II instancji oparł się na literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy dochodząc do wniosku, że skoro mąż osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to w stosunku do skarżącej zachodzą normatywne przeszkody do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego. Prezentując taki pogląd organ odwoławczy oparł się na stanowisku wyrażonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego m.in. w wyrokach z dnia: 24 lutego 2021 r., I OSK [...]; 23 stycznia 2020 r., I OSK [...] i 14 grudnia 2018 r., I OSK [...].

Odnosząc się do istoty kontrolowanej sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że w judykaturze i w doktrynie nie budzi wątpliwości pogląd co do prymatu wykładni językowej przepisów prawa. Nie ulega przy tym wątpliwości, że językowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy prowadzi do wniosku, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy małżonek osoby wymagającej opieki - jako zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności - jest w stanie wywiązać się z tego obowiązku ze względu na stan zdrowia, dokonywana była na podstawie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, przy czym jedynie znaczny stopień niepełnosprawności małżonka powoduje, że obowiązek alimentacyjny przechodzi na inne osoby, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne po spełnieniu warunków określonych w art. 17 ustawy. Podkreślić jednak należy, że granice wykładni językowej nie mają charakteru bezwzględnego. Jeżeli więc wyniku wykładni językowej nie da się zaakceptować ze względu na konsekwencje

o charakterze systemowym i sprzeczność z wartościami konstytucyjnymi, należy się posiłkować innymi metodami wykładni, np. wykładnią funkcjonalną i celowościową.

Taki zabieg interpretacyjny okazuje się konieczny zwłaszcza wówczas, gdy skonfrontuje się sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, z innymi przepisami lub weźmie pod uwagę cel regulacji prawnej. Nie da się również pominąć tego, że wątpliwości, jakie wzbudza formalistyczna wykładnia językowa, ujawniane są często na bazie konkretnych, zindywidualizowanych stanów faktycznych, w których zastosowanie takiej wykładni budzi sprzeciw oparty na aksjologii wywodzonej z zasad konstytucyjnych.

W ocenie Sądu, wykładnia celowościowa przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji osoby niepełnosprawnej w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Może to jednak mieć miejsce wyjątkowo i tylko wówczas, gdy drugi małżonek – nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Przy czym te "obiektywne przyczyny" powinny być przede wszystkim związane z wiekiem lub stanem zdrowia współmałżonka, a nie z innymi okolicznościami (zob. np. wyroki WSA w Gliwicach z 25 sierpnia 2021 r., II SA/Gl [...]; WSA w Białymstoku z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt II SA/Bk [...] i z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Bk [...]; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. IV SA/Wr [...]; wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 4 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Bd [...]; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl [...], dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych). Chodzi o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a opiekę tę – niejako w zastępstwie małżonka – sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki (por. wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK [...]; dostępny j.w.).

Za powyższą wykładnią przemawia dodatkowo treść przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.), z których wynika, że obowiązek alimentacyjny może być w niektórych sytuacjach ograniczony. Zgodnie z art. 27 k.r.o. zd. pierwsze, oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Ustawodawca przewidział w tym przepisie, że obowiązek przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny jest uzależniony od sił i możliwości małżonka, co oznacza, że w przypadku obiektywnego braku tych przymiotów, małżonek jest zwolniony z tego obowiązku lub obowiązek ten jest co najmniej ograniczony. Z kolei art. 132 k.r.o. stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Tu również konsekwentnie ustawodawca przewidział sytuację, w której zobowiązany w bliższej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi. Z obu powołanych przepisów wynika zatem, że obowiązki jednego małżonka względem drugiego nie mają charakteru bezwzględnego i uzależnione są od obiektywnych możliwości ich spełnienia.

Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie podziela dokonanej przez organ odwoławczy wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a) ustawy, prowadzącego

w konsekwencji do uznania, że niedopuszczalne jest przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że mąż jej niepełnosprawnej matki,

a ojciec skarżącej, nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, pomimo, że żadnych ustaleń co do jego stanu zdrowia organ nie poczynił, a winien był w tym zakresie dołożyć minimum staranności. Matka skarżącej A. W. ma 73 lata i już ta okoliczność winna była skłonić organ chociażby do ustalenia wieku jej małżonka i związanego z tym stanu jego zdrowia, a nie do poprzestania na stwierdzeniu, że nie posiada on orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym.

Z treści skargi wynika, że ojciec skarżącej ma 82 lata i sam cierpi na wiele schorzeń, mimo tego, że nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności. Podkreślenia wymaga, że w orzecznictwie sądowym trafnie wskazuje się, iż ustawodawca niejako z góry zakłada, że każda osoba, która ukończyła 75 lat, wymaga zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. W związku z tym domniemaniem wprowadził dwa różne świadczenia adresowane do tych osób mając na celu wsparcie ich w ponoszeniu wydatków związanych z koniecznością korzystania z takiej pomocy. Pierwszym świadczeniem jest zasiłek pielęgnacyjny, który zgodnie z art. 16 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 ustawy przysługuje osobie, która ukończyła 75 lat. Drugim świadczeniem jest dodatek pielęgnacyjny, który przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia - art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291; dalej: ustawa

o emeryturach i rentach). Uzyskanie prawa do dodatku pielęgnacyjnego wyklucza prawo do zasiłku pielęgnacyjnego (art. 16 ust. 6 ustawy).

Oba te świadczenia mają ten sam cel jako dodatkowe wsparcie dla osób zaawansowanych wiekiem. Zauważenia wymaga, że w zakresie tego wsparcia ustawodawca zrównał sam fakt ukończenia 75 roku życia z uznaniem przez lekarza orzecznika, że dana osoba jest całkowicie niezdolna do pracy oraz do samodzielnej egzystencji. Z kolei z treści art. 5 pkt 1 i 1a ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r.

o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 573) wynika, że orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych:

- o całkowitej niezdolności do pracy, ustalone na podstawie art. 12 ust. 2 tej ustawy, i niezdolności do samodzielnej egzystencji, ustalone na podstawie art. 13 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach, a także

- o niezdolności do samodzielnej egzystencji, ustalone na podstawie art. 13 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach,

traktowane jest na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Skoro zatem ustawodawca przyjmuje domniemanie, że osoba w wieku 75 lat sama co do zasady może wymagać opieki ze strony osób trzecich i w tym celu państwo udziela jej wsparcia, to nie sposób przyjąć, by ten sam racjonalny ustawodawca jednocześnie zakładał, że osoba ta (nielegitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności) jest zdolna do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym małżonkiem (zob. również wyrok WSA

w P. z dnia 23 kwietnia 2015 r., sygn. akt II SA/Po [...]).

Stąd też automatyczne wyłączenie możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie spełniającej kryteria z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki ukończył 75 rok życia i nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, bez zbadania i wyjaśnienia, czy z przyczyn obiektywnych i oczywistych jest on w stanie taką opiekę sprawować, narusza konstytucyjne zasady równości, sprawiedliwości społecznej i ochrony rodziny (art. 2, art. 18, art. 32 ust. 1 oraz art. 71 ust. 1 Konstytucji RP). Formalistyczna wykładnia tego przepisu może w efekcie końcowym doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (por. wyroki NSA: z 15 listopada 2015 r., I OSK [...]; z 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK [...]; z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK [...] i z 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK [...]; WSA w Gorzowie Wlkp. z 6 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Go [...]; z 25 lutego 2021 r., sygn. akt II SA/Go [...]; z 9 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Go [...]; dostępne jak wyżej; orzeczenia te zostały wprawdzie podjęte w oparciu o art. 17 ust. 1a ustawy, jednak z uwagi na tożsamość komentowanej treści normatywnej tego przepisu, zaprezentowane w nich poglądy odnoszą się także do wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a).

Wykładnia art.17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy uwzględniająca wskazane zasady konstytucyjne ma także oparcie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. Wypada jedynie przypomnieć, że w wyroku z 15 listopada 2006 r., sygn. P [...] (pub. OTK ZU nr [...], poz. 151) Trybunał stwierdził, że: "Choć zasiłek stały nominalnie przysługiwał opiekunowi, to korzyść czerpał z niego podopieczny, który dzięki zasiłkowi miał zapewnioną opiekę osoby bliskiej. Takie rozwiązanie było też korzystne dla państwa, które zapewniając osobie potrzebującej pomocy opiekę członka rodziny, nie musiało organizować tejże opieki w innych formach. Skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków wobec chorego krewnego, a wymaga to od niego rezygnacji z zarobkowania, to powinien w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Przyznanie tylko rodzicom naturalnym prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej (pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym), lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji)" Trzeba mieć przy tym na uwadze, że świadczenie pielęgnacyjne zastąpiło zasiłek stały przewidziany w ustawie o pomocy społecznej z 1990 r. (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. P [...], pub. OTK-A [...]/107 oraz z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. P [...], pub. OTK-A [...]/109). Wyrażony wyżej pogląd i wskazany przez TK kierunek wykładni przepisów o świadczeniu pielęgnacyjnym można zatem odnieść do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy, podkreślając dodatkowo, że obowiązek alimentacyjny rodziców, o jakim mowa wyżej, wyprzedza obowiązek innych krewnych, tak jak obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek zstępnych.

Przenosząc te rozważania i zaprezentowaną wykładnię na realia rozpatrywanej sprawy podkreślić należy, że w celu rozstrzygnięcia wniosku skarżącej koniecznym było ustalenie zakresu czynności związanych z opieką nad A. W. i ocena, czy z uwagi na zaawansowany wiek i związaną z tym kondycję zdrowotną mąż osoby wymagającej opieki jest obiektywnie zdolny do jej sprawowania. Ustaleń takich organy orzekające w sprawie nie poczyniły, a tym samym co najmniej przedwczesna jest stwierdzenie, że skarżąca nie spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a) ustawy. Brak pogłębionej analizy faktycznej możliwości sprawowania opieki nad A. W. przez jej małżonka doprowadził do naruszenia przez organy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i powodowało konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji uwzględni stanowisko prawne dotyczące wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a) ustawy i ustali istotne dla sprawy okoliczności, odnoszące się do faktycznych możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego przez osobę zobowiązaną w pierwszej kolejności, a konkretnie przez S. W..

Orzeczenie zawarte w pkt II wyroku znajduje oparcie w treści art. 200 w zw.

z art. 205 § 2 p.p.s.a. Na zasądzone koszty składa się wynagrodzenie pełnomocnika procesowego, obliczone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit.c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 z późn. zm.).