Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 502/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2012-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28  ust. 3 i 3a
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Randak (spr.), Sędziowie NSA Eugeniusz Christ, Sędzia WSA Beata Kozicka, Protokolant Karolina Czaplicka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 listopada 2012 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w R. działając na podstawie art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( Dz. U. Nr 205, poz. 1585 z 2009 r. z późn. zm. ) i art. 138 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego ( Dz. U. Nr 98, poz. 1071 z 2000 r. z późn. zm. ) – dalej określany zamiennie skrótem "kpa" – po ponownym rozpatrzeniu sprawy A.M.(M.) w sprawie umorzenia należności z tytułu nieuregulowanych w terminie odsetek od składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenia zdrowotne i Fundusz Pracy powstałych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...].

Uzasadniając rozstrzygnięcie, wskazano, że wnioskiem z dnia 25 sierpnia 2011 r. strona wystąpiła o umorzenie odsetek za zwłokę od nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy powstałych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Decyzją z dnia [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. odmówił umorzenia odsetek za zwłokę od należności na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne oraz Fundusz Pracy.

Decyzję o odmowie umorzenia podjęto w oparciu o art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności.

Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Organ wskazał, że wzięto pod uwagę również przepisy rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141 poz.1365). Jak stanowi w/w przepis, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Dokonując analizy sytuacji finansowo – majątkowej zobowiązanego, organ stwierdził, że nie wystąpiły okoliczności, które pozwoliłyby podjąć decyzję zgodnie z żądaniem strony. W ocenie organu, zasadnie w decyzji z dnia [...] wskazano, że nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności należności, a to z tej przyczyny, że:

– po pierwsze, wnioskodawca posiada status przedsiębiorcy i istnieje możliwość wznowienia działalności gospodarczej,

– po drugie, żona uzyskuje stałe dochody z tytułu zatrudnienia.

Zaznaczono ponadto, że nie zostało zakończone postępowanie egzekucyjne, tym samym ani komornik ani naczelnik urzędu skarbowego nie stwierdzili braku majątku, z którego prowadzić można egzekucję, a więc ZUS nie mógł zakwalifikować należności jako nieściągalnej. Wskazano także, że wnioskodawca posiada majątek ruchomy, samochód, na którym ZUS dokonał zabezpieczenia.

Wnioskiem z dnia 19 grudnia 2011 r. zobowiązany wystąpił o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazując, że:

1. ZUS nie wywiązał się z obowiązku zweryfikowania całości materiału dowodowego, a postępowanie dowodowe przeprowadził w sposób cząstkowy,

2. nie wyrejestrował działalności gospodarczej, gdyż nie miał świadomości, że ten fakt ma wpływ na decyzję o umorzeniu odsetek,

3. po odliczeniu wszystkich wydatków związanych z bieżącymi opłatami oraz spłatami zadłużenia, na jedną osobę w rodzinie przypada niecałe 250,00 zł, a to oznacza, że rodzina żyje w ubóstwie,

4. sytuacja w rodzinie jest naprawdę trudna, co uzasadnia umorzenie w całości odsetek za zwłokę.

Decyzją z dnia [...] podtrzymano decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R. z dnia [...]. Uzasadniając rozstrzygnięcie wskazano, że wystąpiono do wnioskodawcy pismem z dnia 22 grudnia 2011 r. o udokumentowanie okoliczności mających wpływ na wynik sprawy, a także, że pismem z dnia 4 stycznia 2012 r. poinformowano wnioskodawcę o przysługujących mu prawach w ramach prowadzonego postępowania.

Korzystając z uprawnienia do czynnego udziału w postępowaniu, wnioskodawca złożył w dniu 11 stycznia 2012 r. dokumenty, wykazując, że:

- córka jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy,

- córka studiuje zaocznie w Wyższej Szkole Zarządzania Ochrony Pracy w K., za które czesne reguluje ciocia w kwocie 370,00 zł miesięcznie,

Przedłożone dokumenty obejmowały:

- kserokopię wniosku o wykreślenie z ewidencji działalności gospodarczej,

- kserokopię legitymacji studenckiej,

- kserokopie dowodów wpłat na rzecz Polskiej Telefonii Cyfrowej w kwotach 131,01, 130,77 i 131,78 zł, kserokopie dowodów wpłat na rzecz [...] Spółdzielni Mieszkaniowej tytułem czynszu w kwocie 800,00 zł oraz tytułem zaległości w kwocie 1.500,zł, a także z tytułu opłaty za mieszkanie w kwocie 500,00 zł,

- kserokopie dowodów wpłat za gaz na kwotę 140,00 zł, za prąd na kwotę 160,00 zł i 159,37 zł.

Oceniając zgromadzony materiał dowodowy Dyrektor ZUS – u, podniósł, że w niniejszej sprawie nie zaszły przesłanki określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., gdyż:

1) aktualnie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne i w okresie od lutego 2009 r. do marca 2011 r. wyegzekwowano kwotę 4.620,96 zł,

2) wnioskodawca posiada majątek ruchomy w postaci samochodu osobowego, stanowiący przedmiot zabezpieczenia i nie można jednoznacznie stwierdzić, że w ewentualnym postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne,

3) żona wnioskodawcy osiąga stałe dochody z tytułu zatrudnienia.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., organ II instancji podniósł, że wyliczenie zawarte w w/w przepisie stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek a nie prawny obowiązek ich umorzenia. Przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo Zakładowi, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone. Natomiast przy braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., Zakład podejmując decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek, a taka sytuacja – zdaniem organu II instancji – ma miejsce w rozpatrywanej sprawie, gdyż w stosunku do wnioskodawcy jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, co nie pozwala stwierdzić, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Ocena, odnośnie braku możliwości prowadzenia skutecznej egzekucji, czy też wystąpienia trwałej nieściągalności długu należy wyłącznie do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne. Podkreślono ponadto, że Dyrektor ZUS jako organ egzekucyjny może wszcząć i prowadzić postępowanie egzekucyjne w celu przymusowego ściągnięcia należności, a w przypadku bezskutecznej egzekucji dalsze prowadzenie postępowania może być przekazane do właściwego naczelnika urzędu skarbowego. Biorąc pod uwagę powyższe w ocenie Zakładu nie doszło do naruszenia prawa materialnego.

Odnosząc się z kolei do przepisów § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek, organ wskazał, że ZUS wziął pod uwagę aktualną sytuację rodzinną i materialną wnioskodawcy jednak stwierdził, że jego sytuacja nie uzasadnia umorzenia odsetek za zwłokę, gdyż:

- wnioskodawca nie udowodnił przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, która utrudniałaby wykonywanie pracy zarobkowej lub podjęcie działalności gospodarczej,

- wnioskodawca nie poniósł strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia,

- wnioskodawca posiada majątek ruchomy, a jego żona stałe dochody z tytułu zatrudnienia, a to uzasadnia wniosek, że opisana sytuacja finansowa nie ma charakteru trwałego. W ocenie ZUS – u aktualny brak pracy ma charakter przejściowy.

Dalej, organ II instancji podniósł, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek udowodnienia ponad wszelką wątpliwość, że w jego przypadku zachodzą wskazane wyżej przesłanki do umorzenia należności. Zaakcentowano, że ZUS nie może podejmować decyzji w sprawie umorzenia należności, kierując się jedynie interesem zobowiązanego, uzasadnionym jego obecną sytuacją finansową. ZUS wyjaśnił ponadto, że wykazana kwota 677,00 zł netto w analizie finansowej dotyczyła średniomiesięcznego dochodu na jednego członka rodziny bez uwzględnienia kosztów utrzymania. Wykazany dochód netto żony w wysokości 2.031,30 zł przy trzyosobowym gospodarstwie domowym daje właśnie taką kwotę.

Podsumowując stwierdzono, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych na wniosek płatnika, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem płatnika może umorzyć w całości lub w części zaległości z tytułu składek wraz z odsetkami za zwłokę. Decyzje w sprawie umorzenia podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, albowiem ZUS nie jest zobligowany do umarzania należności. Jednakże nawet ustalenie, że istnieją ww. przesłanki, które uzasadniałyby pozytywne rozpatrzenie wniosku płatnika, stanowi jedynie warunek konieczny rozważenia takiej możliwości i nie zobowiązuje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do wydania decyzji uwzględniającej żądania strony.

Podejmując się wykonywania działalności gospodarczej płatnik wziął na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawnymi i ich respektowania tak, aby nie dochodziło do naruszeń prawa. Zatem skutki finansowe działalności zobowiązanego nie mogą być przerzucane na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, a w konsekwencji na ogół obywateli. Działalność gospodarcza jest działalnością prowadzoną na własne ryzyko. Nie można nadto z instytucji umorzenia zaległości z tytułu składek czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia z długu. Zaznaczono także, że należności z tytułu składek w znaczny sposób zasilają system ubezpieczeni społecznych i przyczyniają się do unikania zaciągania zobowiązań w celu zapewnienia stałej płynności finansowej poszczególnych funduszy, którymi dysponuje ZUS, a w konsekwencji zapobiegają powiększeniu długu publicznego. Wszystkie przesłanki umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek powinny być zatem rozpatrywane nie tylko w kontekście sytuacji ekonomiczno – finansowej dłużnika, ale także w odniesieniu do bieżącego stanu finansów ubezpieczeń społecznych, a więc przy uwzględnieniu interesu społecznego.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, zobowiązany zarzucił Dyrektorowi Oddziału ZUS w R. naruszenie:

1. art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. poprzez przyjęcie, że nie zaistniała przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 5 tego przepisu,

2. art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. w związku z § 3 rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r., poprzez przyjęcie, że nie wystąpiły przesłanki uzasadniające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na to ubezpieczenie pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym interes społeczny.

3. art. 7, art. 80 i art. 107 § 1 i § 3 kpa poprzez dokonanie błędnej subsumcji zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz nieuwzględnienie dowodów wskazanych przez stronę oraz poprzez błędne wyliczenie średniego dochodu na jednego członka rodziny, nie uwzględnienie wszystkich wydatków zarówno stałych, jak i zmiennych, innych zobowiązań i konieczności ich uregulowania w terminach późniejszych, zakończenia działalności gospodarczej, prowadzenie egzekucji z majątku oraz zwiększenia obciążeń finansowych z powodu rozpoczęcia studiów przez córkę.

Uzasadniając skargę, przedstawiono przebieg postępowania, w tym treść rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji, treść wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy oraz treść rozstrzygnięcia organu II instancji. Cytując następnie treść art. 28 ust. 3 u.s.u.s., art. 28 ust. 3a oraz § 3 rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. skarżący wywiódł, że organ nie wywiązał się z obowiązku zweryfikowania całości materiału dowodowego, a postępowanie dowodowe prowadził w sposób szczątkowy. Skarżący uznał ponadto, że uzasadniając zaskarżoną decyzję, organ posłużył się ogólnikami. Zarzucił także organowi nie uwzględnienie wszystkich wydatków oraz okoliczności i trudności, w jakich znalazł się skarżący i jego rodzina.

Jak wskazał skarżący, ZUS błędnie przyjął, iż osiągane dochody na jednego członka rodziny pozwalają na spłatę zadłużenia bez uszczerbku dla skarżącego i jego rodzinny. Skarżący jest osobą bezrobotną od trzech lat. Brak pracy nie jest chwilową trudnością spowodowaną jego czy to działaniem czy zaniechaniem. Brak pracy ma charakter stały i pogłębiający się. Skarżący nie ma obecnie możliwości rozwojowych, ani możliwości przekwalifikowania się. Jedyną osobą, która osiąga dochód jest żona skarżącego na której ciąży całkowity obowiązek utrzymania trzyosobowej rodzinny. Dochód netto to 2.031,38 zł. Organ przyjmując, że na jednego członka rodziny przypada miesięcznie kwota 677,12 zł nie uwzględnił wskazanych miesięcznych zobowiązań takich jak stałe opłaty, czynsz i media. Biorąc pod uwagę zasady doświadczenia życiowego stwierdzić należy, iż Zakład pominął tzw. codzienne wydatki takie jak: żywność, kosmetyki, lekarstwa i inne. Nawet pobieżna kalkulacja wskazanego wyżej dochodu, prowadzi do wniosku, iż jest ona niewystarczająca i nie zaspokaja comiesięcznych zobowiązań. Skarżący zaakcentował, że wraz z rodziną jest w trudnej sytuacji, co zmusza rodzinę do dokonywania wyborów w zakresie płatności zobowiązań i że po odliczeniu stałych opłat na jedną osobę przypada kwota 250 zł miesięcznie, a to powoduje, że rodzina żyje na granicy ubóstwa. Wskazano także, że wobec skarżącego prowadzona jest egzekucja należności głównej z tytułu nieuregulowanych składek na ubezpieczenia społeczne.

W końcowej części skargi, skarżący odwołał się do wyroków sądów administracyjnych, cytując fragmenty ich uzasadnień.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji, dopuszczenie dowodów z dokumentów wskazanych w uzasadnieniu decyzji, zasądzenie kosztów postępowania sądowego oraz zwolnienie z "opłaty sądowej".

Dyrektor ZUS – u, w odpowiedzi na skargę, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację, zawartą w uzasadnieniu objętej skargą decyzji.

Na rozprawie w dniu 13 listopada 2012 r. pełnomocnik skarżącego (żona) na pytanie Sądu, czy mąż dalej nie posiada zatrudnienia, udzieliła odpowiedzi, że "mąż wyjechał z kraju i ma z nim tylko kontakt telefoniczny. Dodaje, że mąż wyjechał na początku bieżącego roku".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Na wstępie zasadnym jest wskazanie, że zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) "Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej". "Kontrola, o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej" (art. 1 § 2 cyt. ustawy).

Stwierdzenie zatem, iż zaskarżona decyzja lub postanowienie zostało wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy; obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji/postanowienia (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.).

Skarga okazała się nieuzasadniona, a to z tej przyczyny, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa w sposób uzasadniający wyeliminowanie jej z obrotu prawnego.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie była decyzja ZUS – u z dnia [...] utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] w sprawie odmowy umorzenia odsetek od należności za osobę prowadzącą działalność gospodarczą z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Organy obu instancji przyjęły, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki określone zarówno w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ( Dz. U. Nr 205, poz. 1585 z 2009 r. dalej określanej zamiennie skrótem "usus"), jak i w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej – dalej określanym zamiennie "rozporządzeniem". Pełnomocnik strony skarżącej zarzucił organowi naruszenie w/w przepisów, podkreślając przede wszystkim warunki materialne rodziny i brak możliwości spłaty powstałego zadłużenia.

Skład orzekający w niniejszej sprawie, podziela pogląd organu, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki umożliwiające umorzenie odsetek za zwłokę od nieuiszczonych w terminie składek z tytułu ubezpieczenia społecznego.

Podstawą prawną umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne określa art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Wskazana ustawa w treści powołanego przepisu daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4).

Przypadki całkowitej nieściągalności w sposób wyczerpujący i zamknięty określa art. 28 ust. 3 w/w ustawy, zgodnie z którym, całkowita nieściągalność zachodzi, gdy:

1. dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jednolity Dz. U. z 2009r. Nr 175, poz. 1361 ze zm.),

3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jednolity Dz. U. z 2005r. Nr 8, poz. 60 ze zm,),

4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w w/w przepisie jest pełne, a to oznacza, że stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia powstałego wobec ZUS zadłużenia. Należy podzielić pogląd organu, że skarżący nie spełnia żadnej z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 usus.

Przede wszystkim wymaga podkreślenia, że w odniesieniu do skarżącego – w chwili orzekania przez organy - nie miały zastosowania przesłani określone w pkt. 1, 2, 4 i 4a. Z kolei przesłanki określone w pkt 3, 5 i 6 nie zostały spełnione a to z tej przyczyny, że prowadzone jest wobec skarżącego skuteczne postępowanie egzekucyjne w wyniku, którego wyegzekwowano kwotę 4.620,96 zł., dokonano zabezpieczenia na majątku ruchomym tj. samochodzie osobowym. Fakt, że na etapie postępowania odwoławczego skarżący przedłożył wniosek o wykreślenie z rejestru prowadzonej działalności gospodarczej, nie zmienia tej sytuacji, gdyż tylko ostateczna decyzja o wykreśleniu z ewidencji działalności gospodarczej miałaby znaczenie prawne w rozumieniu art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., oczywiście przy spełnieniu pozostałych przesłanek, które w tej sprawie nie istnieją, a to z tej przyczyny, że żona skarżącego ma stałe zatrudnienie w ramach umowy o pracy z wynagrodzeniem netto 2.031,30 zł., istnieje więc prawna możliwość przeniesienia odpowiedzialności za zaległości w trybie ustawy Ordynacja podatkowa. W opisanej sytuacji, zasadnie organ przyjął, że nie jest możliwe umorzenie odsetek od nieuregulowanych w terminie składek na ubezpieczenie społeczne skarżącego z tytułu ich całkowitej nieściągalności, gdyż nie została spełniona żadna z przesłanek określonych w tym przepisie. Umorzenie składek wynikające z tego przepisu jest bowiem możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji, gdy spełniony zostanie którykolwiek ze stanów faktycznych dotyczący całkowitej nieściągalności składek. Brak natomiast takiego stanu stanowi negatywną przesłankę umorzenia należności. Ujmując rzecz inaczej, w sytuacji, gdy nie wystąpi żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności określona w ust. 3 art. 28 usus nie jest prawnie możliwe umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne z powodu ich całkowitej nieściągalności. Spełnienie bowiem którejkolwiek z przesłanek jest warunkiem koniecznym/niezbędnym do ewentualnego uwzględnienia wniosku o umorzenie składek.

Na podstawie ust. 3a w/w przepisu, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o ust. 3a art. 28 sprecyzowane zostały w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zgodnie z którym, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W ocenie pełnomocnika strony skarżącej organ naruszył § 3 ust. 1 pkt 1 w/w rozporządzenia, gdyż uregulowanie zaległych składek uderzy w podstawy egzystencji rodziny.

Oceniając ten zarzut należy przede wszystkim odwołać się do ustalonego w sprawie stanu faktycznego, głównie w zakresie sytuacji majątkowo – rodzinnej skarżącego. Skarżący wraz z żoną i pełnoletnią córką tworzy 3-osobowe gospodarstwo domowe, które utrzymuje się z dochodów w łącznej wysokości 2.031,30 zł netto miesięcznie (dochody z tytułu zatrudnienia żony). Stałe, miesięczne wydatki gospodarstwa domowego wynoszą 930,00 zł (w wydatkach tych skarżący uwzględnił czynsz – 500,00 zł, gaz 140,00 zł, energię – 160,00 zł oraz opłaty telefoniczne 130 zł. – karta nr 22 akt ZUS – u "Oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej). We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy dodana została kwota 370,00 zł z tytułu opłaty czesnego za studia córki. Skarżący jest właścicielem samochodu osobowego marki Suzuki Grand Vitara – rok produkcji 2002. Na etapie rozpoznania wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy oraz na etapie postępowania sądowego pełnomocnik strony skarżącej kwestionował przyjęty przez organ średni dochód na jednego członka rodziny w wysokości 677,12 zł. Zdaniem Sądu dochód ten został wyliczony w sposób prawidłowy, co wynika z matematycznego działania tj. 2.030,31 zł podzielić przez 3 osoby w rodzinie daje wynik 677,12 zł. Wynik ten oczywiści podlega zmniejszeniu w sytuacji odjęcia tzw. stałych wydatków (czynsz, opłaty za media) jednakże do określenia średniego dochodu na członka rodziny taka właśnie metoda liczenia jest przyjmowana zarówno dla potrzeb statystycznych, jak i np. wyliczenia średniego dochodu w ramach pomocy społecznej. To, że po odliczeniu wydatków stałych dochód ten kształtuje się na poziomie – jak wskazał skarżący 250,00 zł – nie ma istotnego znaczenia dla sprawy. Oznacza to bowiem, że na tzw. bieżące wydatki pozostaje kwota 750,00 zł. Dane te jednak – w świetle okoliczności, że skarżący od początku roku przebywa poza granicami kraju – de facto są wyższe niż przyjęły organy obu instancji. Ważnym i istotnym elementem jest także fakt posiadanych przez skarżącego określonych umiejętności zawodowych. Z wniosku bowiem skarżącego z dnia 19 września 2011 r. wynika, że prowadził działalność w przedmiocie kafelkowania, tynkowania, gipsowania, stolarki okiennej itp. Słusznie zatem organ przyjął – biorąc pod uwagę wiek skarżącego (rok ur. 1964), że brak płynności finansowej i obecna trudna sytuacja (brak pracy) nie stanowi trwałej przeszkody w uzyskiwaniu przez skarżącego w przyszłości dochodów.

Przepis § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia posługuje się sformułowaniem "niezbędnych potrzeb życiowych", a więc określeniem, które z natury rzeczy nie jest precyzyjne. Jednakże – zdaniem Sądu – tłumaczyć należy je zgodnie z literalnym brzmieniem, a skoro tak, to niezbędne potrzeby życiowe to takie, których zaspokojenie jest konieczne bądź też, których niezaspokojenie negatywnie/szkodliwie wpłynie na byt zobowiązanego lub jego rodzinę. Przy czym wymaga podkreślenia, że niezbędne potrzeby życiowe należy rozumieć w sposób obiektywny, a nie poprzez subiektywne postrzeganie tychże potrzeb przez wnioskodawcę. Oczywistym jest bowiem, że egzekwowanie należnych składek zawsze będzie odbierane przez zobowiązanego jako uciążliwość i niemożność zaspokojenia określonych potrzeb. Nie oznacza to jednak, że brak zaspokojenia tychże potrzeb wypełnia przesłankę niezbędnych potrzeb. Nie każda bowiem potrzeba to potrzeba niezbędna. W tej kwestii wypowiadał się wielokrotnie NSA, który akcentował, że ZUS jako dysponent środków publicznych oceniając istnienie przesłanek umorzenia składek zobligowany jest do uwzględnienia interesu publicznego, a nie tylko interesu indywidualnego wnioskodawcy. Przykładowo, w wyroku z dnia 26 stycznia 2011 r., sygn. akt II GSK 125/10 NSA przyjął, że "1. Ustawodawca zezwalając na rezygnację z egzekwowania należności z tytułu składek na ubezpieczenie, wprowadza daleko idące ograniczenia. Nawet jeżeli występuje któraś z przesłanek, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., ZUS nie ma obowiązku umorzenia należności, jest to wyłącznie prawem wierzyciela, który podejmuje decyzję w oparciu o reguły wynikające z art. 7 k.p.a.

2. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest wierzycielem dysponującym środkami publicznymi, zatem interes społeczny jest czynnikiem, który musi być brany pod uwagę, a nie tylko interes indywidualny".

W badanej sprawie znamienny jest fakt, że skarżący w latach 2008 – 2010 uzyskiwał dochód odpowiednio w wysokości 4.650,00 zł, 1.025,00 zł i 530,00 zł miesięcznie (dane z informacji o stanie majątkowym – karta 22 akt), jednakże nie regulował należnych ZUS – owi składek. Od dnia 1 kwietnia 2010 r. zawiesił działalność gospodarczą nie uiszczając należnych składek. Kolejnym krokiem było wystąpienie z wnioskiem o wykreślenie z ewidencji działalności gospodarczej i wyjazd poza granice kraju. Sekwencja zdarzeń wskazuje na to, że skarżący nie podjął żadnego trudu w celu zadośćuczynienia ciążącym na nim obowiązkom, a wniosek o umorzenie należnych ZUS – owi odsetek zmierzał do uwolnienia się całkowicie od ich spłaty.

Zasadne w świetle powyższego jest odwołanie się do wyroku z dnia 28 stycznia 2011 r., sygn. akt II GSK 181/10 NSA, w który stwierdzono, że "W sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza zasadę równego traktowania ubezpieczonych. Rozważenie zatem obu interesów tj. słusznego interesu strony postępowania i interesu publicznego, znaleźć powinno wyraz w uzasadnieniu decyzji, tak aby umożliwić kontrolę instancyjną, a następnie ewentualną kontrolę sądową rozstrzygnięcia opartego na uznaniu administracyjnym".

W celu ustalenia, że postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy, Sąd bada czy w jego toku organy zachowały rządzące nim i określone kodeksie postępowania administracyjnego zasady. Przede wszystkim zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji zobowiązane są podjąć wszelkie niezbędne działania dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Są też, na mocy art. 77 § 1 k.p.a., zobowiązane do zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego.

Zdaniem Sądu organ sprostał tym wymaganiom i nie naruszył – wbrew twierdzeniu pełnomocnika – przepisów postępowania zarówno w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s., jak i w oparciu o art. 28 ust. 3a tej ustawy w związku z § 3 rozporządzenia.

W świetle zebranego materiału dowodowego, uprawnione jest stanowisko organu, że w sprawie nie zachodzi zasadnicza przesłanka uzasadniająca umorzenie, tj. stwierdzenie całkowitej nieściągalności, w rozumieniu art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Organ prawidłowo też ocenił istnienie a właściwie brak przesłanek wynikających z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego. Wymaga przy tym zaakcentowania, że nawet w przypadku wystąpienia przesłanki umorzenia należności, organ nie ma obowiązku udzielenia ulgi. W ocenie Sądu w przedmiotowej sprawie odmowa ta nie ma charakteru dowolnego. W decyzji bowiem organ podał przesłanki, które zdecydowały o odmowie uwzględnienia wniosku. Podkreślić należy, iż ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają - co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami (art. 24 ust. 3 u.s.u.s.). Umorzenie należności z tytułu czy to składek czy odsetek, stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również, podejmowanych w warunkach uznania administracyjnego, decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności, a podejmując rozstrzygnięcie w tym zakresie organ jest zobowiązany do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym Podsumowując, w ocenie Sądu, organ prawidłowo przeanalizował sytuację majątkową i finansową strony skarżącej i wskazał na okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek. Ustalenia organu, jak również wywiedzione wnioski w sprawie odmowy udzielenia ulgi nie uchybiły przepisom prawa procesowego ani materialnego.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.