Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 960/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-10-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6219 Inne o symbolu podstawowym 621
6391 Skargi na uchwały rady gminy w przedmiocie ... (art. 100 i 101a ustawy o samorządzie gminnym)
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Sędzia WSA Waldemar Śledzik (spr.), Asesor WSA Arkadiusz Koziarski, , Protokolant referent stażysta Natalia Grzelak, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 października 2023 r. sprawy ze skargi G.W. na uchwałę Zarządu Dzielnicy [...]m.st. W. z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zakwalifikowania i umieszczenia na liście osób oczekujących na najem lokalu mieszkalnego z zasobu m.st. Warszawy oddala skargę


UZASADNIENIE

Zarząd Dzielnicy [...] m.st. Warszawy (zwany dalej także jako "Organ") uchwałą nr [...] z dnia [...] listopada 2018 r., wydaną na podstawie art. 11 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego Warszawy (Dz. U. z 2018 r. poz. 1817), § 6 pkt 8 uchwały Nr XLVI/1422/2008 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie przekazania dzielnicom m.st. Warszawy do wykonania niektórych zadań i kompetencji m.st. Warszawy (Dz. Urz. Woj. Maz. z 2016 r. poz. 6725), § 24 ust. 1 w związku z § 12, § 22 ust. 2 oraz § 22 ust. 5 uchwały Nr LVIII/1751/2009 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 9 lipca 2009 r. w sprawie zasad wynajmowania lokali wchodzących w skład mieszkaniowego zasobu miasta stołecznego Warszawy (Dz. Urz. Woj. Maz. poz. 3937, z późn. zm.- dalej jako uchwała z dnia 9 lipca 2009 r.), nie zakwalifikował i nie umieścił G. W. na liście osób oczekujących na najem lokalu jako gospodarstwa 1-osobowego. Stwierdził, że uchwała wchodzi w życie z dniem podjęcia.

W uzasadnieniu uchwały wskazał, że G. W. (dalej także jako: "Wnioskodawczyni"; "Strona"; "Skarżąca") w dniu [...]grudnia 2017 r. złożyła wniosek o zawarcie umowy najmu lokalu z mieszkaniowego zasobu [...]. Organ, na podstawie § 22 w związku z § 4 uchwały z dnia [...] lipca 2009 r. poddał przedmiotowy wniosek analizie, podczas której ustalono, że Strona jest osobą zamężną, ma orzeczoną separację, nie utrzymuje kontaktu z mężem, nie zna jego adresu, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe.

Wnioskodawczyni posiada czworo dorosłych dzieci, od których nie uzyskuje żadnej pomocy, natomiast sama płaci alimenty na rzecz najmłodszych dzieci: syna (lat 28) oraz córki (lat 25). Strona zadeklarowała, że nie utrzymuje kontaktu z dziećmi, nie zna ich adresów, jedynie sporadycznie spotyka się z córką M.. Jest osoba niezdolną do pracy z powodu wieku emerytalnego oraz orzeczonej do [...] czerwca 2020 r. niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym. Na dochód Wnioskodawczyni składa się emerytura, której wysokość od 1 marca 2018 r. wynosi 995,59 zł netto oraz zasiłek stały w wysokości 593,77 zł. Emerytura wypłacana jest w wysokości 514,90 zł, tj. po odliczeniu alimentów na syna. Z otrzymywanej emerytury Strona przekazuje alimenty córce nie pozostawiając nic do swojej dyspozycji, sama utrzymuje się z zasiłku stałego.

Ponadto Organ podał, że G. W. mieszkała w lokalu nr [...] przy ul. [...] w [...], zaś z informacji udzielonej przez ZGN [...] wynika, że na koncie tego lokalu wg. stanu na 30 września 2016 r. figuruje zaległość w kwocie 82.330,57 zł (bez kosztów ubocznych) oraz, że Wnioskodawczyni jest współodpowiedzialna za zaistniałe zadłużenie. Brak jest jakichkolwiek wpłat wnoszonych przez wnioskodawczynię.

G. W. podała, że jest osobą bezdomną, a jako miejsce swoich noclegów wskazała m.in. piwnice w budynku przy ul. [...] w [...]. Zarządca tejże nieruchomości udzielił informacji, że nie posiada wiedzy, by w korytarzu piwnicznym na klatce II zamieszkiwała kobieta. Ponadto wnioskodawczyni nie przedstawiła dokumentów niezbędnych do przeprowadzenia weryfikacji złożonego wniosku, tj. nie podała aktualnego miejsca zamieszkania oraz zaświadczenia z ZUS o wysokości uzyskanej emerytury w wymaganym okresie. Biorąc powyższe pod uwagę Komisja Mieszkaniowa zaopiniowała sprawę negatywnie wskazując, że wnioskodawczyni nie spełniła kryteriów obowiązującej uchwały.

Pismem z dnia [...] listopada 2018 r. Zastępca Burmistrza Dzielnicy [...] poinformował G. W., że jej wniosek o najem lokalu z mieszkaniowego zasobu [...] nie zyskał akceptacji Komisji Mieszkaniowej Rady Dzielnicy [...], a następnie Zarząd Dzielny [...] na posiedzeniu w dniu [...] listopada 2018 r. podjął uchwałę nr [...] o nie zakwalifikowaniu i nieumieszczeniu G. W. na liście osób oczekujących na najem lokalu.

W dniu [...] grudnia 2018 r. G. W. złożyła pismo do Zastępcy Burmistrza, w którym nie zgodziła się z rozstrzygnięciem uchwały nr [...] i wniosła o jej zmianę, podając, że jest osobą niepełnosprawną oraz bezdomną.

Zarząd Dzielnicy [...] uchwałą nr [...] z dnia [...] stycznia 2019 r., wydaną na podstawie art. 11 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta Stołecznego Warszawy (Dz. U. z 2018 r. poz. 1817), § 6 pkt 8 uchwały Nr XLVI/1422/2008 Rady Miasta stołecznego Warszawy z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie przekazania dzielnicom [...] do wykonania niektórych zadań i kompetencji m.st. Warszawy (Dz. Urz. Woj. Maz. z 2016 r. poz. 6725), § 24 ust. 1 w związku z § 12, § 22 ust. 2 oraz § 22 ust. 5 uchwały Nr [...] Rady Miasta [...] z dnia 9 lipca 2009 r. w sprawie zasad wynajmowania lokali wchodzących w skład mieszkaniowego zasobu miasta stołecznego Warszawy (Dz. Urz. Woj. Maz. poz. 3937, z późn. zm.), podtrzymał rozstrzygnięcie zawarte w uchwale nr [...] Zarządu Dzielnicy [...] z dnia [...] listopada 2018 r. w sprawie wniosku G. W. o najem lokalu z mieszkaniowego zasobu [...] oraz stwierdził, że uchwała wchodzi w życie z dniem podjęcia.

G. W. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na uchwałę Zarządu Dzielnicy [...] z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] wnosząc o jej uchylenie.

W uzasadnieniu skargi wskazała, że jest osobą niepełnosprawną, samotną, schorowaną oraz bezdomną. Wyjaśniła, że nie posiada tytułu prawnego do żadnego lokalu mieszkalnego. W związku z tym nocuje w różnych miejscach takich jak, np. klatki schodowe, piwnice. Podniosła, że została bezpodstawnie zobowiązana do zapłaty długu z tytułu zamieszkiwania w lokalu nr [...] przy ul. [...] w [...] na podstawie oświadczenia najemcy, które zostało sporządzone bez jej zgody. Ponadto w jej ocenie zadłużenie lokalowe uległo przedawnieniu.

Zarząd Dzielnicy [...] w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w jej uzasadnieniu. Ponadto zaznaczył, że nie potwierdzono, aby Skarżąca przebywała we wskazywanych przez nią miejscach pobytu. Organ wyjaśnił, że Skarżąca jest odpowiedzialna za zadłużenie lokalu nr [...] przy ul. [...] w [...] na podstawie art. 6881 k.c. jako, że była osobą stale zamieszkującą przedmiotowy lokal wraz z najemcą.

Wyrokiem z 8 sierpnia 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej także "Sąd I instancji") w sprawie o sygn. akt II SA/Wa 310/19 po rozpoznaniu skargi G. W. stwierdził nieważność uchwały Zarządu Dzielnicy [...] z [...] listopada 2018 r. w przedmiocie odmowy zakwalifikowania i umieszczenia na liście osób oczekujących na najem lokalu mieszkalnego z zasobu [...].

W uzasadnieniu Sąd I instancji podkreślił, że podstawą odmowy zakwalifikowania Skarżącej na liście było niepodanie aktualnego miejsca zamieszkania, nieprzedstawienie zaświadczenia z ZUS dotyczącego wysokości emerytury w wymaganym okresie oraz współodpowiedzialność za zadłużenie czynszowe powstałe w lokalu przy ul [...].

Zdaniem jednak Sądu Organ błędnie przyjął, że Skarżąca nie podała aktualnego miejsca zamieszkania oraz że nie przedstawiła organowi warunków mieszkaniowych w poprzednich miejscach zamieszkania, co skutkowało odmową zakwalifikowania wniosku w myśl § 22 ust. 5 uchwały. Skarżąca jako osoba bezdomna przebywa w różnych miejscach m. in. na klatkach schodowych oraz w piwnicach różnorakich budynków. Nie bez znaczenia jest również fakt, iż Ośrodek Pomocy Społecznej Dzielnicy [...] uznawał Skarżącą za osobę bezdomną oraz przyznawał jej z tego powodu różnego typu pomoc.

Z wydruku z Systemu Ewidencji Ludności wynika, że Skarżąca aktualnie nie jest zameldowana na pobyt stały w żadnym miejscu.

Sąd I instancji zauważył, że to, iż Skarżąca stara się uniknąć bezdomności, czy też "pomieszkiwania u znajomych" i próbuje samodzielnie znaleźć jakiekolwiek lokum, aby w ten sposób – choćby na krótki okres – zabezpieczyć swe potrzeby mieszkaniowe, nie oznacza, że ma faktycznie "miejsce zamieszkania", z którego - jak wskazał organ – "ubiega się o najem lokalu z mieszkaniowego zasobu m.st. Warszawy".

W świetle definicji "osoby bezdomnej" z art. 6 pkt 8 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r. poz. 163 ze zm.) podanie aktualnego adresu zamieszkania przez skarżącą jest w tej sytuacji niemożliwe, bowiem Skarżąca nie posiada stałego miejsca pobytu.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji zasadnie Organ stwierdził, iż Skarżąca jako osoba zamieszkująca wraz z najemcą w lokalu nr [...] przy ul [...] w [...] stała się odpowiedzialna za powstałe w tym czasie zadłużenie czynszowe w wysokości 82.330,57 zł, albowiem Sąd Okręgowy w [...]Wydział [...] listopada 2016 r. oddalił powództwo skarżącej o ustalenie, iż nie jest dłużnikiem [...] z tytułu zaległego czynszu najmu oraz innych opłat związanych z korzystaniem przez skarżącą z ww. lokalu.

W świetle tych okoliczności nie budzi wątpliwości, że Skarżąca mieszkała w przedmiotowym lokalu oraz jest współodpowiedzialna za powstałe zadłużenie czynszowe. Jednakże Zarząd Dzielnicy nie uwzględnił, że niewywiązywanie się przez Skarżącą z obowiązków najemcy (zaległości czynszowych i opłat) miało miejsce 8 lat przed złożeniem ostatniego wniosku o najem lokalu socjalnego.

Jak wynika bowiem z uzasadnienia prawomocnego wyroku WSA w Warszawie z 8 listopada 2017 r. sygn. akt II SA/Wa 165/17 nakaz zapłaty wraz z klauzulą wykonalności z [..] lipca 2009 r. Sąd Rejonowy dla [...] Wydział [...] wydał wobec Skarżącej [...] marca 2009 r. Nadto wobec Skarżącej został wydany wyrok eksmisyjny z ww. lokalu [...] grudnia 2009 r. Organ nie wziął pod uwagę znacznej cezury czasowej pomiędzy uchybieniem przez Skarżącą obowiązkom najemcy a jej sytuacją w czasie rozpatrywania wniosku.

Tymczasem już w samej uchwale z [...] lipca 2009 r. prawodawca wprowadził ograniczenia czasowe w ocenie sytuacji mieszkaniowej wnioskodawcy, albowiem w § 22 ust. 2 pkt 4 "nakazał badać rozporządzenie, przez wnioskodawcę i inne osoby zgłoszone do wspólnego zamieszkiwania, pod jakimkolwiek tytułem posiadanym prawem do lokalu, budynku mieszkalnego lub jego części w okresie ostatnich pięciu lat przed dniem złożenia wniosku, a także fakt dokonania przez te osoby zamiany lokalu, budynku mieszkalnego lub jego części na lokal kwalifikujący ich do ubiegania się o poprawę warunków zamieszkiwania w ramach mieszkaniowego zasobu". Z tego też powodu trudno zaakceptować pogląd, że racjonalny prawodawca wprowadził ograniczenia czasowe do badania sposobu rozporządzania przez wnioskodawcę prawem do lokalu, a nie wprowadził tego ograniczenia do innych aspektów oceny korzystania z lokalu mieszkalnego, w tym dotyczących realizacji obowiązków najemcy. Przyjęcie przeciwnego twierdzenia, jak to ma miejsce w przypadku Skarżącej, prowadziłoby do pozbawienia wnioskodawcy na wiele lat prawa do lokalu socjalnego. Wyeliminowanie osób, które nie realizowały obowiązków najemcy w "odległej przeszłości" z grona obywateli, którym przysługuje pomoc mieszkaniowa, powodowałoby skazywanie ich na bezdomność, co pozostaje w sprzeczności z art. 75 ust. 1 Konstytucji RP.

Ponadto Sąd stwierdził, że nie stanowi też podstawy do odmowy uwzględnienia wniosku Skarżącej okoliczność, że nie dostarczyła zaświadczenia z ZUS o wysokości uzyskiwanego świadczenia emerytalnego w sytuacji, gdy organ uzyskał z Ośrodka Pomocy Społecznej Dzielnicy [...] wyczerpującą informację o sytuacji dochodowej i majątkowej Skarżącej. Podstawę do odmowy uwzględnienia wniosku może stanowić odmowa złożenia dokumentów uniemożliwiających przeprowadzenie analizy, o której mowa w § 22 ust. 2. Tymczasem w badanym przypadku takową analizę można było przeprowadzić na podstawie informacji uzyskanych z OPS.

Mając powyższe na uwadze, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że Zarząd Dzielnicy nie wykazał ziszczenia przesłanek z § 22 ust. 5 powołanej uchwały, gdyż poddając w wątpliwość twierdzenia Skarżącej o zamieszkiwaniu w miejscach przez nią wskazanych, przekonywujących dowodów podważających oświadczenia Skarżącej w kwestii jej sytuacji mieszkaniowej organ nie przedstawił.

Tym samym, zdaniem Sądu, zaskarżona uchwała została wydana z istotnym naruszeniem prawa, a także z naruszeniem zasad dobrej praktyki administracyjnej. Organ, podejmując rozstrzygnięcie o niezakwalifikowaniu i nieumieszczeniu Skarżącej na liście osób oczekujących na najem lokalu, nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący i wnikliwy całości materiału dowodowego. Organ błędnie przyjął, iż w ustalonym stanie faktycznym sprawy zaistniały przesłanki do fakultatywnej odmowy uwzględnienia wniosku na podstawie § 22 ust. 5 w zw. z § 22 ust. 1 i 2 pkt 1 powołanej uchwały.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Zarząd Dzielnicy [...], zaskarżając go w całości, zarzucając naruszenie:

I. przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik postępowania, tj.

a) art. 1 § § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz art. 3 § 1 P.p.s.a. w zw. z § 22 ust. 1 i ust. 2 oraz ust. 5 uchwały nr [...] Rady [...] z [...] lipca 2009 r. w sprawie zasad wynajmowania lokali wchodzących w skład mieszkaniowego zasobu Miasta [...] (uchwała lokalowa) poprzez naruszenie funkcji kontrolnej sądu, polegające na dokonaniu błędnych ustaleń faktycznych poprzez przyjęcie, iż organ błędnie ocenił przesłankę bezdomności skarżącej podczas, gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że skarżąca nie wykazała, aby była faktycznie osobą bezdomną, a w związku z tym powinna wskazać rzeczywiste miejsca zamieszkania lub choćby pobytu celem umożliwienia organowi zbadanie jej warunków mieszkaniowych oraz dokonaniu błędnej oceny, iż organ nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący i wnikliwy całości materiału dowodowego, w tym nie oparł się na zgromadzonych w sprawie dowodach, w sytuacji, gdy organ w sposób wszechstronny i wnikliwy dokonał ustaleń w sprawie oraz oparł się na zebranym materiale sprawy, z którego wynikało, iż nie zostały pozytywnie zweryfikowane miejsca pobytu skarżącej, podała nieprawdziwe oświadczenie (odnośnie sytuacji dochodowej), zaś uzyskana z OSP informacja nie dotyczy wymaganego okresu pobierania emerytury oraz negatywnie oceniono korzystanie z poprzedniego miejsca zamieszkania (z uwagi na zadłużenie czynszowe), a nadto pominięcie, iż organ dokonuje kwalifikacji na listę osób oczekujących na najem lokalu na podstawie dokumentów przedłożonych przez wnioskodawcę, na którym ciąży dowód wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie lokalu z gminnego zasobu mieszkaniowego, nie zaś na podstawie jego twierdzeń i organ nie ma obowiązku zbierać dowodów za wnioskodawcę;

b) art. 147 § 1 P.p.s.a. poprzez uwzględnienie skargi i stwierdzenie nieważności uchwały Zarządu Dzielnicy [...] z [...] listopada 2018 r. nr [...] w sytuacji, gdy skarga powinna być oddalona;

II. prawa materialnego, tj.:

a) § 4 pkt 1 w zw. z § 12 i § 22 ust. 2 pkt 1 i pkt 5 lit. a i b uchwały lokalowej poprzez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż skoro skarżąca jest osobą bezdomną, to nie było podstaw do oceniania jej warunków mieszkaniowych, w sytuacji gdy wynikający z § 22 ust. 2 pkt 5 lit. a i b uchwały lokalowej nakaz poddania wnikliwej analizie podanych we wniosku okoliczności dotyczy wszystkich osób ubiegających się o najem lokalu na podstawie § 4, co wprost wynika z treści § 22 ust. 2 pkt 5 uchwały lokalowej, a nie tylko osób zamieszkujących w trudnych warunkach lokalowych;

b) § 22 ust. 5 w zw. z § 22 ust. 2 pkt 1 i pkt 5 lit. a w zw, z 22 ust 2 pkt 4 uchwały lokalowej poprzez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż obowiązuje ograniczenie czasowe w ocenie sposobu korzystania przez wnioskodawczynię z poprzednich miejsc zamieszkania i jej sytuacji mieszkaniowej, w tym realizację obowiązków najemcy, w poprzednich miejscach zamieszkania, a cezurą tą, na zasadzie analogii do § 22 ust. 2 pkt 4 uchwały lokalowej, jest okres 5 lat wstecz, w sytuacji gdy dla wykładni takiej nie ma uzasadnienia w świetle jednoznacznego brzmienia § 22 ust. 2 pkt 1, a także w świetle wyroku NSA z dnia 24 lipca 2018 r. I OSK 358/18;

c) § 22 ust. 5 uchwały lokalowej poprzez błędną wykładnię, iż odmowa złożenia przez wnioskodawcę dokumentu nie może być podstawą niezakwalifikowania wnioskodawcy na listę osób oczekujących na najem lokalu, jeśli dokument ten organ może pozyskać w inny sposób, w sytuacji, gdy dla takiej wykładni nie ma uzasadnionych podstaw, a także poprzez niewłaściwe zastosowanie § 22 ust. 5 uchwały lokalowej w realiach niniejszej sprawy, w której skarżąca dołączyła do wniosku nieprawdziwe oświadczenie, że jej jedynym dochodem jest zasiłek z OSP (pomijając informację o pobieranej emeryturze) oraz nie złożyła zażądanego zaświadczenia z ZUS (o wysokości emerytury), co winno prowadzić do odmowy zakwalifikowania na listę osób oczekujących na najem lokalu stosownie do ww. przepisu uchwały lokalowej.

Wskazując na powyższe zarzuty, Organ wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji, zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych i rozpoznanie sprawy na rozprawie.

Odpowiedź na skargę kasacyjną złożyła skarżąca, wnosząc o jej oddalenie w całości i przyznanie pełnomocnikowi z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym w ramach pomocy prawnej, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych, które to koszty nie zostały opłacone ani w całości, ani w części.

Naczelny Sąd Administracyjny (dalej także "Sąd kasacyjny") wyrokiem z dnia 10.05.2023r. w sprawie o sygn. akt III OSK 2134/21 orzekł, że skarga kasacyjna zawiera częściowo usprawiedliwione podstawy.

W uzasadnieniu Sąd kasacyjny zauważył - za Sądem I instancji - że podstawę odmowy zakwalifikowania Skarżącej na liście osób oczekujących na najem lokalu mieszkalnego stanowiły trzy okoliczności.

Pierwsza, dotyczyła niepodania przez Skarżącą aktualnego miejsca zamieszkania, druga – nieprzedstawienia przez nią zaświadczenia z ZUS odnośnie wysokości emerytury w wymaganym okresie oraz trzecia – współodpowiedzialności za zadłużenie czynszowe powstałe w lokalu przy [...].

Odnosząc się do pierwszej z nich, Sąd kasacyjny stwierdził, że Skarżąca została uznana przez Sąd pierwszej instancji za osobę bezdomną zgodnie z jej twierdzeniami, że przebywa w różnych miejscach m. in. na klatkach schodowych oraz w piwnicach, które to wyjaśnienia (zdaniem Sądu pierwszej instancji) potwierdził Ośrodek Pomocy Społecznej oraz informacja z Systemu Ewidencji Ludności, zgodnie z którą Skarżąca aktualnie nie jest zameldowana na pobyt stały. Sąd in meriti wskazał również na zapadły uprzednio w stosunku do Skarżącej wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 lipca 2018 r. sygn. akt I OSK 358/18, dotyczący wcześniejszej uchwały o niezakwalifikowaniu i nieumieszczeniu jej na liście osób oczekujących na najem lokalu, w którym uznano Skarżącą za osobę bezdomną.

W ocenie Sądu kasacyjnego, zebrany w sprawie materiał dowodowy nie wykazuje, że ten stan sprawy uległ zmianie. Skarżąca dalej utrzymuje, że nie ma miejsca zamieszkania i nie ma miejsca, w którym stale przebywa. Ze złożonych wyjaśnień wynika, że jedynie nocuje, a więc nie mieszka, w piwnicy budynku przy ul. [...] oraz przebywa na klatce schodowej w budynku przy ul. [...]. Nie sposób jednak uznać – jak chce tego organ – aby pomieszczenia te stanowiły jej miejsca zamieszkania, a więc aby podlegały one ocenie jako jej warunki mieszkaniowe (§ 4 pkt 1 uchwały z 9 lipca 2009 r. [uchwały lokalowej]) lub mogły podlegać ocenie w kontekście § 22 uchwały.

Również uzyskane przez Organ wyjaśnienia zarządcy budynku przy ul. [...] oraz "lokatorki z lokalu nr [...]" z budynku przy ul. [...] w żaden sposób nie podważają wyjaśnień Skarżącej o czasowym jej przebywaniu (nocowaniu) w piwnicy budynku czy klatce schodowej, a z pewnością nie potwierdzają, że pomieszczenia te stanowiły miejsce jej stałego pobytu. Jako niezrozumiałe należy ocenić natomiast stwierdzenie organu zawarte w skardze kasacyjnej, że "skarżąca nie przedłożyła żadnego dokumentu, który poświadczałby fakt jej bezdomności", bez wyjaśnienia, jaki rodzaj dokumentu poświadcza czyjąś bezdomność. Z tego też względu podzielić należało ocenę Sądu pierwszej instancji, że brak podania przez skarżącą miejsca zamieszkania z przyczyn obiektywnych nie mogło stanowić podstawy do odmowy zakwalifikowania i wpisania jej na listę osób oczekujących na najem lokalu mieszalnego z zasobu mieszkalnego miasta.

Odnosząc się do drugiej okoliczności, tj. nieprzedstawienia przez skarżącą zaświadczenia z ZUS odnośnie wysokości emerytury w wymaganym okresie, Sąd kasacyjny za błędne uznał stanowisko Sądu pierwszej instancji, że wyczerpującą informację odnośnie sytuacji dochodowej i majątkowej skarżącej organ mógł uzyskać od Ośrodka Pomocy Społecznej.

Po pierwsze, z pisma Ośrodka Pomocy Społecznej z [...] kwietnia 2018 r. nie wynika, czy wysokość dochodu skarżącej została ustalona na podstawie stosownych dokumentów, czy na podstawie informacji deklarowanych przez skarżącą. Po drugie, nie można przyjąć, że osoba wnioskująca o przyznanie lokalu z mieszkaniowego zasobu jest zwolniona ze współdziałania z organem w celu dokładnego określenia jej sytuacji osobistej i majątkowej, jeżeli nie towarzyszą temu uzasadnione przyczyny jak przykładowo niepełnosprawność czy nieporadność życiowa, które wskazywałyby na obiektywną niemożność załatwienia swoich spraw. Po trzecie, nie została wyjaśniona kwestia aktualności obowiązku alimentacyjnego ukształtowanego na podstawie zawartych w 2010 r. ugód sądowych, następnie podwyższanego w 2013 r. i 2015 r., szczególnie uwzględniając argumentację skarżącej o "konieczności dalszego alimentowania dzieci ich nauką oraz złym stanem zdrowia", wiek osób objętych świadczeniem alimentacyjnym oraz porównanie ich z wysokością uzyskiwanych przez skarżącą dochodów. Po czwarte, w konsekwencji powyższego, poza zakresem oceny Sądu pierwszej instancji, jak słusznie podniesiono się w skardze kasacyjnej, pozostała możliwość zastosowania normy sankcyjnej z § 22 ust. 5 uchwały z 9 lipca 2009 r. Z przepisu tego wynika, że m. in. odmowa złożenia oświadczeń i dokumentów dotyczących stanu majątkowego, odmowa złożenia oświadczeń bądź dokumentów umożliwiających przeprowadzenie analizy dotyczącej warunków mieszkaniowych i posiadanych lokali (§ 22 ust. 2) mogą stanowić podstawę odmowy zakwalifikowania wniosku (§ 22 ust. 5 ww. uchwały).

Z tego też powodu za zasadny należało uznać zarzut naruszenia § 22 ust. 5 uchwały z 9 lipca 2009 r., aczkolwiek nie można podzielić twierdzenia skarżącego kasacyjnie organu, że skarżąca podając, że jej jedynym dochodem jest zasiłek z OPS i pomijając otrzymywaną emeryturę z ZUS, złożyła nieprawdziwe oświadczenie o swoim stanie majątkowym. W aktach sprawy znajdują się bowiem stosowne wyjaśnienia, w świetle których skarżąca nie zaliczała jako dochodu ww. emerytury, wskazując, że pokrywa ona w całości wskazywany obowiązek alimentacyjny względem dzieci.

Odnosząc się z kolei do trzeciej okoliczności – odmowy zakwalifikowania skarżącej i umieszczenia na liście osób oczekujących na najem lokalu mieszalnego, a dotyczących współodpowiedzialności za zadłużenie czynszowe powstałe w lokalu przy ul. [...] Sąd kasacyjny za błędne uznał stanowisko Sądu pierwszej instancji, że w świetle § 22 ust. 2 pkt 4 uchwały z 9 lipca 2009 r. znaczenie ma istnienie cezury czasowej pomiędzy uchybieniem przez skarżącą obowiązkom najemcy, a jej sytuacją na dzień rozpoznania wniosku. Przepis § 22 ust. 2 pkt 4 uchwały dotyczy okresu, jaki upłynął od rozporządzenia tytułem prawnym do lokalu mieszkalnego, budynku mieszkalnego lub jego części przez wnioskodawcę lub osobę zamieszkiwania. Nie ma jednak podstaw, aby rozszerzać jego zastosowanie na inne elementy stanu majątkowego wnioskodawcy tym bardziej, że nie zostało wykazane, aby ciążące na skarżącej zobowiązanie (dług) uległo przedawnieniu, a więc nie obciążało już majątku w tym znaczeniu, że nie podlega on dalszej egzekucji. To zaś ustalenie ma z kolei znaczenie z punktu widzenia oceny warunków § 22 ust. 2 pkt 1 uchwały z [...] lipca 2009 r.

Z tego też punktu widzenia zasadnym okazał się być zarzut naruszenia § 22 ust. 5 w związku z ust. 2 pkt 1 i 5 lit. a oraz ust. 2 pkt 4 uchwały z 9 lipca 2009 r. (zarzut II.b).

W konsekwencji powyższej stwierdzonej wadliwości przeprowadzonej przez Sąd pierwszej instancji kontroli zaskarżonej uchwały, zdaniem Sądu kasacyjnego zasadnym okazał się zarzut naruszenia art. 147 § 1 P.p.s.a. Przyczyny bowiem dla których Sąd pierwszej instancji orzekł o konieczności stwierdzenia jej nieważności okazały się być częściowo nieprawidłowe. To z kolei czyniło koniecznym przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji z uwzględnieniem przedstawionej wyżej argumentacji zawartej w uzasadnieniu wyroku Sądu kasacyjnego w sprawie III OSK 2134/21.

Jednocześnie Sąd kasacyjny uznał jako niezasadne zarzutu skargi kasacyjnej w zakresie naruszenia § 4 pkt 1 w związku z § 12 i § 22 ust. 2 pkt 1 i 5 lit. a i b (zarzut II.a) przedmiotowej uchwały, bowiem Sąd pierwszej instancji nie kontrolował zaskarżonej uchwały pod kątem spełniania warunków mieszkaniowych wszystkich osób ubiegających się o najem, co znajdowało swoje uzasadnienie w tym, że skarżąca była jedynym wnioskodawcą, zaś sam organ nie wskazywał takiej okoliczności, jako uzasadniającej podjęcie uchwały negatywnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 184 Konstytucji RP, w związku z art. 1 § 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492, ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest uchwała Zarządu Dzielnicy w przedmiocie odmowy zakwalifikowania do zawarcia umowy najmu, tj. akt organu jednostki samorządu terytorialnego podejmowany w sprawie z zakresu administracji publicznej w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. - Dz.U. z 2023r. poz. 1634, ze zm. – zwaną dalej "p.p.s.a.").

Zgodnie z treścią art. 147 § 1 p.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na uchwałę lub akt, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 5 i 6, stwierdza nieważność tej uchwały lub aktu w całości lub w części albo stwierdza, że zostały wydane z naruszeniem prawa, jeżeli przepis szczególny wyłącza stwierdzenie ich nieważności. Natomiast, stosownie do przepisu art. 147 § 2 p.p.s.a., rozstrzygnięcia w sprawach indywidualnych, wydane na podstawie uchwały lub aktu, o których mowa w § 1, podlegają wzruszeniu w trybie określonym w postępowaniu administracyjnym albo w postępowaniu szczególnym.

Sprawując kontrolę legalności wskazanego aktu z prawem, sąd administracyjny orzeka na podstawie akt sprawy administracyjnej, biorąc pod uwagę stan faktyczny i prawny istniejący w dacie wydania ocenianej uchwały, nie uwzględniając okoliczności, które zaistniały w okresie późniejszym. Należy przy tym podkreślić, że sąd administracyjny nie ustala stanu faktycznego, a jedynie wskazuje, które ustalenia organu zostały przez niego przyjęte, a które nie (por. wyrok NSA z 6 lutego 2008 r., sygn. akt II FSK 1665/06, opublikowany - podobnie jak pozostałe przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych – w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://cbois.nsa.gov.pl).

Z kolei zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. (w brzmieniu obowiązującym od 15 sierpnia 2015 r.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. (który w niniejszej sprawie nie ma zastosowania).

W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że "niezwiązanie granicami skargi" oznacza, że Sąd ma prawo, a jednocześnie obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze (por. wyrok NSA z 28 marca 2018 r., sygn. akt I FSK 1000/16, LEX nr 2486221) z tym, że nie może swoimi ocenami prawnymi wkraczać w sprawę nową w stosunku do tej, która była albo powinna być przedmiotem postępowania administracyjnego i wydawanych w nim aktów administracyjnych.

Badając legalność zaskarżonej uchwały w świetle powyższych kryteriów Sąd stwierdził, że skarga podlega oddaleniu albowiem zaskarżona uchwała odpowiada prawu.

W punkcie wyjścia rozważań Sąd porządkowo wskazuje, że przedmiotowa sprawa była już przedmiotem sądowej kontroli zarówno przez tut. Sąd, jak i przez Naczelny Sąd Administracyjny, który wyrokiem z 10 maja 2023r. w sprawie III OSK 2134/21 uchylił zaskarżony kasacyjnie przez Organ wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 sierpnia 2019r. w sprawie o sygn. II SA/Wa 310/19 w przedmiocie odmowy zakwalifikowania i umieszczenia na liście osób oczekujących na najem lokalu mieszkalnego z zasobu m.st. Warszawy.

W związku z powyższym, rozstrzygając nin. sprawę, Sąd w składzie orzekającym w nin. sprawie działa, zgodnie z art. 190 P.p.s.a. oraz w związku z art. 153 P.p.s.a., w warunkach związania oceną prawną wyrażoną w przytoczonym wyżej wyroku NSA z dnia z 10 maja 2023r. w sprawie III OSK 2134/21.

Sąd wyjaśnia, że przez ocenę prawną należy rozumieć osąd o prawnej wartości sprawy, który może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak też kwestii zastosowania określonego przepisu prawa, jako podstawy do wydania takiej, a nie innej decyzji (por. wyroki NSA z: 28 listopada 2019 r., sygn. akt I FSK 1373/19; 13 września 2019 r., sygn. akt I GSK 1292/18; 15 maja 2019 r., sygn. akt I FSK 129/19).

Podkreślenia wymaga, że komentowane przepisy (tj. art. 190 p.p.s.a. oraz art. 153 P.p.s.a.), mają charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane. Nieprzestrzeganie tego przepis w istocie podważałoby obowiązującą w demokratycznym państwie prawnym zasadę sądowej kontroli nad aktami i czynnościami organów administracji i prowadziło do niespójności działania systemu władzy publicznej. Związanie oceną prawną wyrażoną w uzasadnieniu orzeczenia oraz wynikającymi z niej wskazaniami co do dalszego postępowania oznacza, że organ nie może formułować nowych ocen prawnych sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem lecz obowiązany jest do podporządkowania się jemu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się do wskazań w zakresie dalszego postępowania przed organem administracji publicznej (por.: wyrok NSA z dnia 30 lipca 2009r., sygn. akt: II FSK 451/08, z dnia 23 września 2009r., sygn. akt: I FSK 494/09, z dnia 13 lipca 2010r., sygn. akt: I GSK 940/09).

Jak ujął to Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 marca 2014r., w sprawie o sygn. akt I GSK 534/12 "(...) Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, wobec czego ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie może pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu, gdyż ocena ta wiąże go w sprawie. Uregulowanie zawarte w art. 153 p.p.s.a. oznacza, że orzeczenie sądu administracyjnego wywiera skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, bo jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w danej sprawie. Z kolei, związanie samego sądu administracyjnego, w rozumieniu art. 153 p.p.s.a. oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, które są sprzeczne z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się organu administracji publicznej do wskazań w zakresie dalszego postępowania."

Dlatego w razie wnoszenia kolejnych skarg, sąd administracyjny weryfikuje sposób wywiązania się organów ze skierowanych do nich wskazań, nie wnika on natomiast w materię objętą zakresem wcześniejszych ocen (wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2010r., sygn. akt: II FSK 2129/08). Dodać należy, że ocena prawna zawarta w orzeczeniu sądu administracyjnego traci moc wiążącą w wypadku zmiany stanu prawnego, jeżeli to powoduje, że pogląd sądu stanie się nieaktualny (por. wyr. NSA z dnia 22 września 1999r. sygn. akt: I SA 2019/98 ONSA 2000, Nr 3, poz. 129). Podobny skutek (tj. ustanie mocy wiążącej wspomnianej oceny), może spowodować zmiana (po wydaniu orzeczenia sądowego) istotnych okoliczności faktycznych oraz wzruszenie orzeczenia (tj. zawierającego ocenę prawną) w przewidzianym do tego trybie (por. B. Adamiak, glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 1998r., sygn. akt: III RN 130/97, publ. OSP 1999, z. 5, poz. 101, s. 263 i n.).

Sąd w składzie orzekającym stwierdza, że w związku z tym, że w rozstrzyganej sprawie nie nastąpiły żadne z wymienionych wyżej okoliczności, dalsze rozważania na temat legalności zaskarżonego aktu muszą być prowadzone w oparciu o stanowisko NSA wyrażone w przywołanym wyroku z 10 maja 2023r. w sprawie III OSK 2134/21, który – jak już wskazano wcześniej - uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 sierpnia 2019r. z powodu "częściowego nieprawidłowego" stanowiska tego sądu i nakazał aby ponownie rozpoznając sprawę Sąd uwzględnił (stosownie do treści art. 153 P.p.s.a.) "(...) argumentację przedstawioną w uzasadnieniu wyroku" Sądu kasacyjnego".

Ponieważ motywy uchylenia przez Sąd kasacyjny wyroku WSA w Warszawie w sprawie II SA/Wa 310/19 oraz wyrażona na tym tle ocena prawna zostały szeroko przedstawione w tzw. "części historycznej" nin. uzasadnienia, Sąd odstępuje od ponownego ich omówienia, akcentując jedynie, że NSA jednoznacznie stwierdził, iż "(...) poza zakresem Sądu pierwszej instancji pozostała możliwość zastosowania normy sankcyjnej z § 22 ust. 5 uchwały z [...] lipca 2009r.", z którego to przepisu wynika, że m. innymi odmowa złożenia oświadczeń bądź dokumentów umożliwiających przeprowadzenie analizy dotychczasowych warunków mieszkaniowych i posiadanych lokali (§ 22 ust. 2) mogą stanowić podstawę odmowy zakwalifikowania wniosku (...)", co czyniło zarzuty skargi kasacyjnej za uzasadnione z punktu widzenia przepisu § 22 ust. 1, 2 i 5 oraz § 22 ust. 5 uchwały z dnia [...] lipca 2009r.".

Dokonując zatem ponownie takiej oceny tj. czy w realiach sprawy wystąpiły przesłanki do zastosowania przepisu § 22 ust. 5 uchwały z [...] lipca 2009r. Sąd stwierdza, że z analizy materiału dowodowego w sposób bezsporny wynika, iż Skarżąca nie przedłożyła żądanych przez organ oświadczeń i dokumentów umożliwiających przeprowadzenie analizy dotyczącej warunków mieszkaniowych i posiadanych lokali w rozumieniu § 22 ust. 2 wym. uchwały. Skarżąca, mimo wezwań organu, nie przedstawiła, w szczególności, zaświadczenia z ZUS na podstawie którego można by ustalić jej sytuację "dochodową", zaś pozyskana z OSP informacja na tę okoliczność, jak podniósł Sąd kasacyjny, nie może takiego dowodu stanowić. Skarżąca nie wyjaśniła także swoich warunków mieszkaniowych w poprzednich miejscach zamieszkania oraz warunków mieszkaniowych wstępnych, zstępnych, współmałżonka czy też innych osób pozostających we wspólnym pożyciu pod kątem uwzględnienia możliwości zamieszkania w tych lokalach. Tymczasem kwestia ta ma istotne znaczenie dla sprawy, gdyż nawet przyjmując fakt bezdomności Skarżącej (co "przesądził" Sąd kasacyjny w swojej ocenie prawnej), to jednak z drugiej strony zwrócić należy uwagę na okoliczność, że – jak sama przyznała Skarżąca w swoim oświadczeniu "(...) z uzyskiwanej emerytury pokrywa w całości obowiązek alimentacyjny względem dzieci".

Z powyższego wynika więc, że Skarżąca posiada osoby bliskie, u których – przynajmniej potencjalnie – mogłaby zamieszkać. Co należy także podkreślić, z przeprowadzonego przez organ postępowania dowodowego na tę okoliczność wynika, że alimenty na swoje dzieci Skarżąca przekazuje na mocy ugody sądowej, argumentując to "koniecznością dalszego alimentowania dzieci, ich nauką oraz złym stanem syna". Skarżąca uchyliła się jednak od wyjaśnienia, gdzie w takim razie zamieszkują dzieci oraz jak to ma się do jej deklarowanej bezdomności.

W tym miejscu podkreślenia wymaga, że - jak to wskazał Sąd kasacyjny - "nie można przyjąć, że osoba wnioskująca o przyznanie lokalu z mieszkaniowego zasobu jest zwolniona ze współdziałania z organem w celu dokładnego określenia jej sytuacji osobistej i majątkowej, jeśli nie towarzyszą temu uzasadnione przyczyny jak przykładowo niesprawność czy nieporadność życiowa, które wskazywałyby na obiektywną niemożność załatwienia swoich spraw".

Sąd w składzie orzekającym pogląd ten traktuje jako własny, dodatkowo zauważając, że zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest wszechstronne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. To on w toku postępowania wyjaśniającego ma obowiązek podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do prawidłowego ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Jest to bowiem warunek sine qua non prawidłowego, a więc zgodnego z istniejącym stanem faktycznym i obowiązującymi przepisami prawa, rozstrzygnięcia sprawy. Na organach prowadzących postępowanie spoczywają zatem dwa obowiązki: po pierwsze – określenia z urzędu, jakie dowody są niezbędne dla ustalenia stanu faktycznego i – po drugie – obowiązek przeprowadzenia niezbędnych dowodów (z urzędu lub wskazanych przez stronę). Wskazane obowiązki organu nie przeczą jednak tezie, że w postępowaniu administracyjnym ciężar przeprowadzenia dowodu spoczywa na tym, kto z określonego faktu wywodzi dla siebie skutki prawne. W sytuacji, kiedy ciężar dowodu spoczywa na stronie postępowania, wypływający z zasady prawdy obiektywnej, obowiązek organu administracji ogranicza się do wezwania jej, aby przedstawiła stosowne dowody na okoliczność, która warunkuje korzystne dla niej rozstrzygnięcie sprawy w stosownym terminie.

Niedopełnienie tego obowiązku przez stronę uzasadnia wyciągnięcie w stosunku do niej negatywnych skutków określonych w przepisach, a w realiach sprawy, zastosowanie swoistej "normy sankcyjnej", o której mowa w § 22 ust. 5 uchwały z 9 lipca 2009r., który to przepis stanowił podstawę odmowy zakwalifikowania i umieszczenia Skarżącej na liście osób oczekujących na najem lokalu mieszkalnego z zasobu m.st. Warszawy.

Reasumując dotychczasowe ustalenia i rozważania, mimo pewnych mankamentów wskazanych przez Sąd kasacyjny co do pewnych fragmentów uzasadnienia, zaskarżona uchwała, w ocenie Sądu, odpowiada prawu.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawię art. 151 p.p.s.a. obowiązany był skargę oddalić.

Końcowo Sąd zauważa, że Skarżąca nie przejawia też zainteresowania prowadzoną sprawą, gdyż wyznaczony w ramach pomocy prawnej (z urzędu) pełnomocnik procesowy oświadczył, że "nie ma kontaktu ze skarżącą, a nawet nie jest w stanie udzielić odpowiedzialnie informacji czy skarżąca wie o zapadłych w jej sprawie wyrokach" (por. k 166 akt sądowych).