Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 565/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-10-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 1, ust. 2 pkt 1, art. 3 pkt 16, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 5, 6 8
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 6, art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a. lit. c, art. 135, art. 152, art. 250 par. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: par. 21 ust. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 18
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej  pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu - tekst jedn.

SENTENCJA

Dnia 24 października 2023 roku . Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski Sędziowie Sędzia WSA Michał Zbrojewski Asesor WSA Beata Czyżewska (spr.) Protokolant Pomocnik sekretarza sądowego Dominika Jaśkiewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 października 2023 roku sprawy ze skargi T. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 10 maja 2023 r. znak: SKO.4110.49.2023 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczeń rodzinnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 30 marca 2023 roku, znak: [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat M.K. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 10 maja 2023 r. znak: SKO.4110.49.2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, po rozpatrzeniu odwołania T. C., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 30 marca 2023 r. znak: SOCVI.554.387KK.2023.158843.ŚR orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane oraz o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.

Jak wynika z akt sprawy decyzją z 30 marca 2023 r. Prezydent Miasta Łodzi orzekł o:

1.uznaniu za nienależnie pobrane świadczeń rodzinnych:

- zasiłku rodzinnego na dziecko V. C. za okres od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. w kwocie 95,00 zł miesięcznie,

- zasiłku rodzinnego na dziecko T. C. za okres od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. w kwocie 95,00 zł miesięcznie,

- dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego na dziecko V. C. za okres od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. w kwocie 150,00 zł miesięcznie.

2. zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych:

- zasiłku rodzinnego na dzieci V. C., T. C. za okres od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. w łącznej kwocie 380,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w kwocie 89,88 zł, co łącznie stanowi kwotę 469,88 zł,

- dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego na dziecko V. C. za okres od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. w łącznej kwocie 300,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w kwocie 70,95 zł, co łącznie stanowi kwotę 370,95 zł.

Kwota nienależnie pobranych świadczeń wynosi 680,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w wysokości 160,83 zł, co łącznie stanowi kwotę 840,83 zł.

W odwołaniu od powyższej decyzji T. C. podniósł, że świadczenia wpływają na konto bankowe jego żony, która w okresie przebywania przez niego w zakładzie karnym sprawowała opiekę nad dziećmi. Żona jest jedynym dysponentem własnego konta bankowego. Odwołujący podkreślił, że pobyt w zakładzie karnym ma charakter okresowy i nie jest równoznaczny z zamieszkiwaniem tam. Jego zdaniem, umieszczenie opiekuna w zakładzie karnym nie oznacza, że zmienia się jego sytuacja rodzinna lub dochodowa, która ma wpływ na prawo do świadczeń wychowawczych, rodzinnych lub do zasiłku pielęgnacyjnego. Odwołujący zauważył, że razem z żoną wspólnie opiekują się i wychowują ich dzieci. W okresie pobytu odwołującego w zakładzie karnym to żona dbała o dzieci i przeznaczała środki ze wspomnianych świadczeń na ich potrzeby.

Powołaną na wstępie decyzją z 10 maja 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 2000 z późn.zm. - dalej w skrócie "k.p.a."), art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b, ust. 6, ust. 7 i ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 390 z późn.zm. - dalej w skrócie "u.ś.r.), utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy stwierdził, że 27 sierpnia 2019 r. T. C. złożył do Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na dzieci V. C. i T. C. na okres zasiłkowy 2019/2020. Decyzją z 9 września 2019 r. Prezydent Miasta Łodzi przyznał T. C.:

- zasiłek rodzinny na dziecko V. C., w wysokości 95,00 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2019 r. do 30 czerwca 2020 r., w wysokości 124,00 zł miesięcznie, na okres od 1 lipca 2020 r. do 31 października 2020 r.;

- zasiłek rodzinny na dziecko T. C., w wysokości 95,00 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2019 r. do 31 października 2020 r.;

- dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego na dziecko V. C., w wysokości 150,00 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2019 r. do 30 czerwca 2020 r., w wysokości 190,00 zł miesięcznie, na okres od 1 lipca 2020 r. do 31 października 2020 r. Następnie, 15 grudnia 2022 r. do Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. wpłynęło pismo z Centralnego Zarządu Służby Więziennej - Biuro Informacji i Statystyki, z treści którego wynika, iż od 20 lutego 2020 r. do 27 maja 2020 r. T. C. przebywał w Zakładzie Karnym S. Nr 1. Uznając, iż w powyższym okresie świadczeniobiorca nie sprawował osobistej opieki nad dziećmi oraz nie ponosił kosztów utrzymania dzieci, Prezydent Miasta Łodzi decyzją z 30 marca 2023 r. orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane oraz o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych na dzieci V. C. i T. C. za okres od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. Kolegium zwróciło uwagę na brzmienie art. 4 ust. 1, ust. 2 i art. 3 pkt 16 u.ś.r., a następnie stwierdziło, że organ pierwszej instancji prawidłowo uznał, iż w okresie od miesiąca marca 2020 r. do miesiąca kwietnia 2020 r. odwołujący przestał spełniać ustawowe przesłanki do pobierania świadczeń rodzinnych na dzieci, gdyż prawo do pobierania świadczeń winno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (w rozumieniu art. 4 ust. 2 u.ś.r.), a dziecko może być uznane za członka rodziny osoby wnioskującej (w rozumieniu art. 3 pkt 16 u.ś.r.). Nie wystarczy zatem być podmiotem mogącym wystąpić o przedmiotowe świadczenie, ale należy być podmiotem, który po wypełnieniu przesłanek przedmiotowych staje się uprawnionym do otrzymania świadczeń rodzinnych.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że odwołujący od 20 lutego 2020 r. do 27 maja 2020 r. odbywał karę pozbawienia wolności, a zatem przestał zamieszkiwać wraz z dziećmi, nie sprawował nad nimi opieki oraz nie ponosił z tego tytułu żadnych wydatków. Opiekę nad dziećmi w okresie pobytu strony w zakładzie karnym, sprawowała żona. Zgodzić się należy z odwołującym, iż pobyt w zakładzie karnym ma charakter okresowy, jednakże trudno zgodzić się z twierdzeniem, iż osoba przebywająca w zakładzie karnym, która nie ma możliwości zarówno opuszczenia w dowolnym czasie jednostki penitencjarnej jak i utrzymywania bezpośredniego kontaktu z dzieckiem, sprawuje nad tym dzieckiem opiekę i z nim zamieszkuje. Zdaniem Kolegium, pomimo braku uprawnień odwołującego do świadczeń rodzinnych na dzieci V. C. i T. C., świadczenia te wypłacone zostały za okres od miesiąca marca 2020 r. do miesiąca kwietnia 2020 r. nienależnie, a zatem w przedmiotowej sprawie spełniona została przesłanka określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Kolegium nadmieniło również, że w rozpatrywanej sprawie upłynął już okres na jaki świadczenie zostało przyznane, a zatem w tym wypadku zastosowanie znajduje jedynie materialnoprawna instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Powyższe okoliczności powodujące ustanie prawa strony do powyższych świadczeń rodzinnych obligowały organ pierwszej instancji do wydania decyzji administracyjnej w przedmiocie uznania świadczeń za nienależnie pobrane, które podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami w trybie art. 30 u.ś.r. Według Kolegium, odwołujący został prawidłowo i wystarczająco pouczony przez organ pierwszej instancji o konieczności niezwłocznego informowania organu wypłacającego świadczenia o wszelkich zmianach mogących mieć wpływ na prawo do tego świadczenia oraz przypadkach, w których zasiłek rodzinny nie przysługuje (oświadczenie strony zawarte w części II wniosku z 27 sierpnia 2019 r. oraz pouczenie w decyzji przyznającej świadczenie). Obowiązkiem strony było poinformowanie organu wypłacającego świadczenie o fakcie zaprzestania sprawowania opieki nad dziećmi, z uwagi na konieczność odbycia kary pozbawienia wolności. Nie wywiązanie się z obowiązku informacyjnego doprowadziło w konsekwencji do nienależnego pobrania świadczeń rodzinnych, które podlegają zwrotowi.

Zatem, świadczenia wypłacone za okres od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. w łącznej wysokości 680,00 zł [(95,00 zł x 2 osoby x 2 miesiące) + (150,00 zł x 2 miesiące)], są nienależnie pobrane i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Kolegium stwierdziło nadto, że organ pierwszej instancji prawidłowo pouczył stronę o treści art. 30 ust. 8 u.ś.r.

Organ odwoławczy odnosząc się do zarzutu odwołania, iż świadczenia rodzinne przekazane zostały przez T. C. żonie sprawującej opiekę nad dziećmi, podkreślił, że wnioskodawca nie może samodzielnie uznać, iż pod jego nieobecność w czasie przebywania w zakładzie karnym, osobą uprawnioną do pobierania powyższych świadczeń staje się żona wnioskodawcy, gdyż takie uprawnienie należy wyłącznie do organu ustalającego prawo do tych świadczeń. Postępowanie w sprawie przyznania zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego jest postępowaniem wnioskowym, co oznacza, iż zostaje ono przyznane, po spełnieniu określonych w przepisach przesłanek osobie, która o nie wnioskuje, na określony w przepisach okres zasiłkowy. Jeśli natomiast nastąpiła jakakolwiek zmiana sytuacji rodzinnej wnioskodawcy, mająca wpływ na prawo do przyznanego świadczenia, to ma on obowiązek poinformowania o tym fakcie niezwłocznie organu wypłacającego świadczenia. Reasumując organ drugiej instancji stwierdził, że organ pierwszej instancji prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające, wydana zaś w sprawie decyzja jest zgodna z obowiązującymi przepisami prawa. Kończąc rozważania Kolegium poinformowało stronę o treści art. 30 ust. 9 u.ś.r.

T. C. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na powyższe rozstrzygnięcie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi. W skardze zawarł wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu.

Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej odrzucenie bądź ewentualnie o jej oddalenie oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Postanowieniem z 4 lipca 2023 r. referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w osobie adwokata i umorzył postępowanie w pozostałym zakresie.

W piśmie procesowym z 4 września 2023 r. pełnomocnik skarżącego ustanowiony z urzędu wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie.

W piśmie uzupełniającym skargę z 8 września 2023 r. pełnomocnik T. C. wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, powiększonych o kwotę podatku VAT (z uwagi na pozostawanie przez pełnomocnika czynnym podatnikiem VAT) z uwzględnieniem wyroku TK z 20 grudnia 2022 r., sygn. SK 78/21, oświadczając, że koszty te nie zostały uiszczone w całości, ani w części. Wobec zaskarżonej decyzji autor pisma podniósł zarzuty naruszenia:

1) przepisów postępowania - art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. poprzez zaniechanie przeprowadzenia postępowania dowodowego zmierzającego do wyjaśnienia, czy skarżący miał świadomość tego, że nienależnie pobiera zasiłek rodzinny i oparcie się przez organ jedynie na okoliczności podpisania wniosku o przyznanie świadczenia, w którym rzekomo zawarte jest prawidłowe pouczenie,

2) naruszenie przepisów prawa materialnego:

- art. 30 ust. 1 zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez niewłaściwe ich zastosowanie, podczas gdy brak jest podstaw do uznania, że skarżący pobrał nienależnie świadczenia rodzinne;

- art. 30 ust. 1 w zw. z art. 30 ust. 6 u.ś.r. poprzez uznanie za poprawne zawarcie przez organ pierwszej instancji w jednej decyzji rozstrzygnięcia o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie oraz o jego zwrocie;

- art. 30 ust. 8 u.ś.r. oraz art. 6 k.p.a. poprzez uznanie za poprawne wskazanie w decyzji organu pierwszej instancji żądania zwrotu odsetek ustawowych w kwocie z góry określonej.

Wobec sformułowanych zarzutów pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji, stwierdzenie, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku w przedmiotowej sprawie oraz rozstrzygnięcie o kosztach postępowania w tym o kosztach zastępstwa procesowego skarżącego z urzędu według norm prawem przepisanych.

W uzasadnieniu pisma jego autor ponownie wskazał, że świadczenia rodzinne wpływały na rachunek bankowy jego małżonki E. C., która w okresie pobytu skarżącego w warunkach izolacji penitencjarnej sprawowała opiekę nad dziećmi, zamieszkiwała z nimi i dysponowała wpływami z rachunku bankowego. Umieszczenie opiekuna prawnego dziecka w zakładzie karnym, nie powoduje zmiany w zakresie jego sytuacji rodzinnej, dochodowej, nie ma wpływu na ustalone miejsce zamieszkania, jak i tym bardziej nie ma wpływu na prawo do świadczeń wychowawczych, rodzinnych lub do zasiłku pielęgnacyjnego. Nie doszło do zmiany, czy ingerencji w sferę opieki rodzicielskiej, którą dzieci skarżącego były otaczane również w okresie jego trzymiesięcznego pobytu w warunkach izolacji penitencjarnej. Skarżący pozostawał w kontakcie ze swoją żoną, był na bieżąco informowany o sytuacji rodzinnej, angażował się w sprawy dotyczące dzieci, przy czym przed osadzeniem zamieszkiwał wspólnie z żoną i dziećmi pod jednym adresem i nie doszło nadto do jakiejkolwiek zmiany w zakresie jego miejsca zamieszkania w rozumieniu art. 26 k.c. Pobyt skarżącego w zakładzie karnym nie wpłynął tak na fakt pozostawania małoletnich V. i T. na utrzymaniu ojca (rodziców), jak również ich wspólnego zamieszkiwania w ramach jednego gospodarstwa domowego.

Pełnomocnik skarżącego zwrócił również uwagę na funkcję zasiłku rodzinnego, dziecka jako podmiotu, któremu przysługuje prawo do zasiłku rodzinnego i kręgu podmiotów uprawnionych do zasiłku, o których mowa w art. 4 ust. 2 u.ś.r. Zasiłek rodzinny ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka. Oznacza to, że zasiłek rodzinny ma być wydatkowany na utrzymanie dziecka, lecz nie można temu świadczeniu przypisać funkcji zapewnienia w pełni środków utrzymania rodziny lub nawet dziecka. Zasiłek rodzinny zaspokaja potrzeby dziecka mimo, że formalnie przysługuje podmiotom enumeratywnie wymienionym w art. 4 ust. 2 u.ś.r. Skoro więc dążeniem ustawodawcy było przyznanie pomocy finansowej służącej przede wszystkim dobru dziecka, należy wskazać, że pojęcie "dziecka" zostało zdefiniowane w art. 2 pkt 4 u.ś.r. Wykładnia logiczna i celowościowa art. 1 ust. 2 w zw. z art. 4 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że faktycznie podmiotem uprawnionym do zasiłku jest dziecko (małoletni). Jak zostało wykazane w trakcie analizy celu zasiłku rodzinnego, jest on "przeznaczony na zaspokojenie potrzeb dziecka i ma służyć jego dobru, choć formalnie z przyczyn praktycznych przysługuje rodzicowi lub opiekunowi. Pod pojęciem "przyczyn praktycznych" należy rozumieć kwestie przede wszystkim o charakterze technicznym, takie jak np. posiadanie rachunku bankowego w celu wypłaty zasiłku czy rozdysponowanie ich zgodnie z potrzebami dziecka, które wymagają zaspokojenia. Zatem, prawo do pobierania zasiłku rodzinnego przysługuje osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania, zaś dziecko może być uznane za członka rodziny osoby wnioskującej, w rozumieniu art. 3 pkt 16 u.ś.r. Chociaż świadczenie rodzinne przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu albo prawnemu, to ostatecznym jego beneficjentem jest dziecko, zaś celem tego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z jego utrzymaniem. Dalej pełnomocnik skarżącego zwrócił uwagę, że pojęcie świadczenia nienależnego i pojęcie świadczenia nienależenie pobranego nie są pojęciami tożsamymi. Nienależne świadczenie jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła.

Przepis art. 30 u.ś.r. zawiera upoważnienie ustawowe dla organów administracji do wydawania decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych pod warunkami, określonymi w tym przepisie. Oznacza to, że tylko w wypadku wypełnienia przesłanek zawartych we wspomnianym wyżej przepisie organ administracji może wydać decyzję o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Co istotne, przepis ten zawiera definicję ustawową pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego", formułując w art. 30 ust. 2 legalną definicję tego pojęcia. Każdy z opisanych w art. 30 ust. 2 punkty 1-4 u.ś.r. przypadków stanowi samodzielną i odrębną przesłankę uznania świadczenia za nienależnie pobrane. W przedmiotowej sprawie organy przyjęły, że zachodzi przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Ustawa o świadczeniach rodzinnych posługuje się, pojęciem "świadczeń nienależnie pobranych". Zatem obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". Pojęcia te nie są tożsame. O "nienależnym świadczeniu" można mówić wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. "Świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać świadome działanie w złej lub dobrej wierze. Obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Dlatego też organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, iż wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia. Organy obu instancji w ogóle nie zbadały stanu świadomości T. C., choć ze złożonego przezeń odwołania wynika w dorozumiany sposób, że nie miał świadomości o braku uprawnienia do pobierania zasiłku przebywając w warunkach izolacji penitencjarnej. Nadto, pouczenie zawarte w formularzu wniosku o przyznanie świadczenia nie może być traktowane jako pouczenie wystarczające do żądania zwrotu.

Niezależnie od powyższego, pełnomocnik skarżącego zauważył, że czynność zaliczenia uiszczonej sumy pieniędzy do kwoty należności głównej bądź odsetek to czynność materialno-techniczna wykonywana w trakcie postępowania egzekucyjnego, dlatego też organ nie miał podstaw do wydania decyzji orzekającej o przypisaniu do zwrotu kwoty odsetek od nienależnie pobranych świadczeń, a przy tym nie zawarto żadnego uzasadnienia dla żądanej kwoty odsetek. Brak wyliczenia sposobu naliczania odsetek dla każdorazowo wypłacanego zasiłku uniemożliwia dokonanie weryfikacji tej kwoty. Przedmiotem postępowania prowadzonego w oparciu o treść art. 30 ust. 2 u.ś.r. pozostaje wyłącznie kwestia określenia kwoty świadczeń nienależnie pobranych, podlegających zwrotowi, zatem organ nie ma obowiązku ustalania konkretnej daty, od której naliczane będą odsetki ani tym bardziej naliczania tych odsetek.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

W pierwszym rzędzie stwierdzić należy, że co prawda w treści skargi skarżący nie określił naruszenia prawa lub interesu prawnego, jak wymaga tego przepis art. 57 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 - dalej w skrócie "p.p.s.a."), nie sprecyzował również przyczyn uzasadniających wniesienie skargi, ograniczając się do przywołania przepisów art. 50 § 1, art. 52 § 1 i 2, art. 53 § 1 i art. 54 § 1 p.p.s.a., niemniej jednak brak w tym zakresie został uzupełniony, bez uprzedniego wezwania Sądu, przez ustanowionego z urzędu pełnomocnika skarżącego w piśmie procesowym z 8 września 2023 r., co czyni skargę dopuszczalną, a wniosek organu o jej odrzucenie, niezasadnym.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

W rozpatrywanej sprawie przedmiotem sądowej kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 390). Zgodnie z brzmieniem art. 30 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do jego zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (ust. 2 pkt 1). Od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (ust. 2b). Decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie jest wydawana, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat (ust. 5). Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych, wypłacanych zasiłków dla opiekunów, o których mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, wypłacanego świadczenia wychowawczego oraz wypłacanego świadczenia dobry start (ust. 6). Nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (ust. 7). Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty (ust. 8).

W rozpatrywanej sprawie organy obu instancji, wydając poddane kontroli Sądu rozstrzygnięcia przyjęły, że skarżący przebywając w zakładzie karnym w okresie od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. przestał spełniać ustawowe przesłanki do pobierania świadczeń rodzinnych na dzieci V. C. i T. C., o których mowa w art. 4 ust. 1 i ust. 2 u.ś.r. We wskazanym okresie skarżący nie zamieszkiwał wraz z dziećmi, nie sprawował nad nimi opieki i nie ponosił z tego tytułu żadnych wydatków, zatem ustało prawo skarżącego do świadczeń rodzinnych, co wypełnia przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Organy przyjęły również, że skarżący został prawidłowo i wystarczająco pouczony przez organ pierwszej instancji o wszelkich zmianach mogących mieć wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych oraz przypadkach, w których zasiłek rodzinny nie przysługuje (oświadczenie strony zawarte w części II wniosku z 27 sierpnia 2019 r. oraz pouczenie w decyzji przyznającej świadczenie). Na tej podstawie organy stwierdziły, że świadczenia rodzinne (zasiłek rodzinny na syna V. i T. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego przyznany na V.) wypłacone skarżącemu w okresie od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi, które na podstawie art. 30 ust. 1 u.ś.r. podlegają zwrotowi.

Odnosząc się do powyższej argumentacji w pierwszym rzędzie godzi się wyjaśnić, że w rozumieniu art. 4 ust. 1, ust. 2 pkt 1 u.ś.r. zasiłek rodzinny ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka. Prawo do zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku przysługuje rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka. Pod pojęciem rodziny ustawodawca rozumie odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2020 r. poz. 1297); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko (art. 3 pkt 16 u.ś.r.).

Zasiłek rodzinny ma być nakierowany na utrzymanie dziecka, a więc wydatkowanie uzyskanej kwoty tego świadczenia ma być ukierunkowane na uzasadnione potrzeby dziecka. Obowiązek przeznaczenia zasiłku rodzinnego i dodatków do niego na potrzeby dzieci jest więc oczywisty – chroni on dobro dziecka, jako wartość konstytucyjną, nie zaś interes osoby utrzymującej dziecko. Zasiłek powinien przyczyniać się do zapewnienia godnego życia, na odpowiednim poziomie, stąd konieczność kompensowania wydatków związanych z posiadaniem dzieci. W literaturze przedmiotu oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że wykładnia logiczna i celowościowa art. 4 u.ś.r. prowadzi do wniosku, iż faktycznie podmiotem uprawnionym do zasiłku jest dziecko (małoletni). Zasiłek rodzinny jest przeznaczony na zaspokojenie potrzeb dziecka i ma służyć jego dobru, choć formalnie z przyczyn praktycznych przysługuje rodzicom lub opiekunowi. Przez "przyczyny praktyczne" należy rozumieć przede wszystkim kwestie o charakterze technicznym, takie jak posiadanie rachunku bankowego w celu wypłaty zasiłku czy rozdysponowanie ich zgodnie z potrzebami dziecka, które wymagają zaspokojenia (K. Rokicka - Murszewska w Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, red. P. Rączka, T. Brzezicki, B. Chludziński, A. Główczewska, T. Kuczyński, Ł. Maszewski, D. Sylwestrzak, D. Zawacka - Klonowska – opubl. Lex/el. 2023). Zwraca się również uwagę, że choć stroną postępowania administracyjnego jest opiekun (rodzic) dziecka, to faktycznie podmiotem uprawnionym do zasiłku jest dziecko (vide: wyroki NSA z 14 marca 2018 r. sygn. akt I OSK 1164/16, 24 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 519/22).

Przenosząc poczynione wyżej uwagi na grunt rozpatrywanej sprawy Sąd stwierdził, że organy orzekające w sprawie błędnie wywiodły, iż zasiłek rodzinny przysługuje osobom wskazanym w art. 4 ust. 2 u.ś.r. sprawującym opiekę nad dzieckiem i ponoszącym w związku z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej. Sprawowanie opieki nad dzieckiem podobnie jak i wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem nie stanowią przesłanek warunkujących przyznanie prawa do zasiłku rodzinnego w rozumieniu cytowanego na wstępie art. 4 u.ś.r. Brzmienie art. 4 u.ś.r. wskazuje bowiem wyłącznie na obligatoryjny sposób rozdysponowania tych świadczeń – pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka. Oznacz to w praktyce bądź bezpośredni obowiązek spożytkowania otrzymanego świadczenia rodzinnego na potrzeby dziecka, bądź w konkretnej sytuacji przekazania tej kwoty osobie, która faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem i ponosi wydatki z tym związane. Ustawa o świadczeniach rodzinnych przewiduje natomiast konsekwencje nieprawidłowego dysponowania uzyskaną kwotą zasiłku rodzinnego, tj. wydatkowania jej niezgodnie z przeznaczeniem lub marnotrawstwa, przewidując w takich sytuacjach przekazanie należnego osobie świadczenia rodzinnego w całości lub w części w formie rzeczowej (vide: Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz. K. Małysa-Sulińska (red.), A. Kawecka, J. Sapeta). W rozpatrywanej sprawie nie budzi wątpliwości fakt, że skarżący wraz z żoną i dziećmi tworzą rodzinę w rozumieniu art. 3 pkt 16 u.ś.r. Ustawodawca określając pojęcie rodziny, uwzględnia jedynie ściśle określony stan prawny, nie zaś stan faktyczny lub przesłankę wspólnego gospodarowania. W judykaturze sądów administracyjnych podkreśla się, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w przypadku rodziny w ogóle nie przewidują możliwości badania faktycznych okoliczności dotyczących na przykład wspólnego gospodarowania. Ustalanie tych faktów w postępowaniu administracyjnym jest bez znaczenia. Uznać należy, że definicja pojęcia "rodzina", zawarta w art. 3 pkt 16 u.ś.r., w sposób precyzyjny i wyczerpujący określa krąg osób, które są uznawane za rodzinę - nakazuje stosowanie tego pojęcia w sposób formalny bez odwołania się do okoliczności wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego, wspólnego zamieszkania lub faktów związanych z dobrymi lub złymi relacjami pomiędzy wymienionymi w tym przepisie osobami. Pomimo posłużenia się przez ustawodawcę, w omawianym art. 3 pkt 16 u.ś.r., sformułowaniem "odpowiednio", nie można uznać, że dopuszczono w tego rodzaju sprawach analizę stanu faktycznego rodziny w kontekście osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe (vide: wyrok NSA z 26 stycznia 2022 r. sygn. akt I OSK 994/21). Nadto wskazuje się także, że skoro małżonkowie (a więc osoby pozostające w związku małżeńskim) nie pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym, stanowią "rodzinę" w rozumieniu art. 3 pkt 16 ustawy z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych a "dochodem rodziny" w rozumieniu art. 3 pkt 2 ustawy są dochody członków rodziny, to znaczy, że ustalając dochód rodziny, należy uwzględnić również dochód małżonka niezamieszkującego wspólnie z żoną i dziećmi i niepozostającego z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym (vide: wyrok NSA z 14 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 752/16 – Lex nr 2364758).

Sąd podziela powyższe poglądy i uważa, że w kontrolowanej sprawie istotne znaczenie ma status prawny skarżącego, a nie jak błędnie przyjęły organy orzekające w sprawie sytuacja faktyczna w jakiej się on znalazł. Niebagatelne znaczenie ma wreszcie okoliczność, że skarżący w trakcie pobytu w zakładzie karnym dysponował pełnią władzy rodzicielskiej nad małoletnimi synami, nie został jej pozbawiony bądź w jej wykonywaniu ograniczony. W trakcie izolacji penitencjarnej skarżący pozostawał w stałym kontakcie z żoną, był na bieżąco informowany o sytuacji rodzinnej, angażował się w sprawy dotyczące dzieci i ich wychowanie. Nie można zatem z góry założyć, jak uczyniły to organy orzekające, że na skutek krótkotrwałego przebywania w zakładzie karnym, skarżący zaprzestał sprawowania opieki nad dziećmi, która to przesłanka o czym już była mowa nie została przewidziana w art. 4 ust. 2 u.ś.r. Niewątpliwie wykonywanie opieki w takiej sytuacji było w pewnym stopniu utrudnione, jednak z całą pewnością opieka nie ustała. Gdyby uznać za trafne rozumowanie organu, to każda nawet krótkotrwała nieobecność rodziców bądź jednego z nich spowodowana chociażby pobytem w szpitalu czy wyjazdem służbowym, skutkowałyby utratą prawa do świadczeń rodzinnych. Wobec tego okresowy pobyt skarżącego w zakładzie karnym - wbrew stanowisku organów orzekających - nie miał znaczenia z punktu widzenia jego sytuacji prawnej jako rodzica, przede wszystkim zaś pozostawał bez wpływu na obowiązek utrzymania małoletnich synów T. i V., a co za tym idzie nie rzutował na posiadane prawo do świadczeń rodzinnych. Dodać w tym miejscu trzeba, że w art. 7 u.ś.r. ustawodawca przewidział przypadki, w których zasiłek rodzinny nie przysługuje. W realiach kontrolowanej sprawy żadna ze wskazanych w tym przepisie okoliczności nie wystąpiła.

Przechodząc następnie do rozważań na tle art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. dostrzec należy, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to trzeba rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Podczas gdy "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 30 ust. 1 u.ś.r. wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Taka jest generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 30 u.ś.r. W postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. W świetle powyższego kwestia winy osoby pobierającej świadczenie rodzinne bądź ubiegającej się o to świadczenie powinna być uwzględniana w każdym z przypadków wymienionych w przepisie art. 30 ust. 2 u.ś.r. (vide: wyrok NSA z 21 marca 2019 r., I OSK 3417/18, dostępny na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W kontrolowanej sprawie organ wydał decyzję zobowiązującą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych bez należytego zbadania, czy przedmiotowe świadczenia zostały przez skarżącego "nienależnie pobrane" w rozumieniu art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W sprawie nie zostało bowiem dostatecznie wyjaśnione na czyje konto w rzeczywistości wpływały środki z tytułu zasiłku rodzinnego i dodatków przyznanych skarżącemu na synów, co świadczy o naruszeniu przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy. W odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji skarżący podniósł bowiem, że sporne świadczenia wpływają na konto bankowe jego żony E. C. w Banku S. o wskazanym w treści odwołania numerze. Żona jest jedynym dysponentem własnego konta i to ona w okresie, gdy skarżący przebywał w zakładzie karnym sprawowała opiekę nad dziećmi i dysponowała dostępem do konta. Żona dbała o dzieci i przeznaczała środki z w/w świadczeń na potrzeby dzieci. Z powyższego wynika więc domniemanie, że skarżący już w treści wniosku o przyznanie świadczeń rodzinnych na dzieci podał rachunek bankowy żony, na który docelowo mają być przekazywane zasiłki rodzinne na synów wraz z dodatkami. Żona, podobnie jak skarżący mieści się w katalogu podmiotów uprawnionych do przyznania zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami, choć w świetle akt sprawy nie ubiegała się o jego przyznanie za sporny okres od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. Okoliczność ta nie została zweryfikowana przez organ odwoławczy w toku postępowania wyjaśniającego poprzedzającego wydanie zaskarżonej decyzji, choć miała kluczowe znaczenie dla oceny, czy w sprawie w ogóle doszło do pobrania owych świadczeń w rozumieniu art. 30 ust 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r., skoro skarżący fizycznie tych świadczeń nie pobierał. Organy nie ustaliły również ponad wszelką wątpliwość, czy przyznane skarżącemu zasiłki rodzinne wraz z dodatkami zostały przeznaczone na częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dzieci, co skarżący akcentował w treści odwołania. Tymczasem okoliczność na co zostały przeznaczone świadczenia rodzinne ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne. Dodać należy, że na mocy art. 72 ust. 1 zdanie 1 Konstytucji RP na organach ciąży obowiązek zapewnienia ochrony praw dziecka w kontekście rozpoznawanej przez nie sprawy, tak aby dziecko nie zostało w nieuprawniony sposób pozbawione środków na pokrycie kosztów swego utrzymania i zaspokojenie potrzeb życiowych. Ten aspekt sprawy podobnie jak i sam cel świadczeń rodzinnych zostały zupełnie pominięte przez organy obu instancji.

Przypomnieć wobec tego trzeba, że organy administracji publicznej zobowiązane są działać na podstawie przepisów prawa (art. 6 k.p.a.). W toku postępowania organy administracji publicznej powinny stać na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmować wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). W tym celu organ powinien zebrać kompletny materiał dowodowy, a następnie poddać go wszechstronnej analizie (art. 80 k.p.a.).

Odnosząc się następnie do stanowiska Kolegium, wyrażonego w motywach zaskarżonego rozstrzygnięcia w ślad za organem pierwszej instancji o prawidłowym pouczeniu skarżącego o konieczności niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mogących mieć wpływ na prawo do tego świadczenia oraz o przypadkach, w których świadczenie rodzinne nie przysługuje zauważyć należy, że w aktach sprawy brak jest wniosku skarżącego o przyznanie świadczeń rodzinnych z 27 sierpnia 2019 r. zawierającego jakiejkolwiek pouczenie, opatrzone własnoręcznym podpisem skarżącego, na które powołują się organy orzekające w sprawie. W materiale aktowym brak jest również zawiadomienia o wszczęciu weryfikowanego postępowania administracyjnego oraz informacji o możliwości zapoznania się i wypowiedzenia w kwestii zebranego w sprawie materiału dowodowego przed wydaniem decyzji, co dodatkowo poddaje w wątpliwość prawidłowość procedowania przez organy orzekające. Nadto, nawet gdyby hipotetycznie przyjąć, że skarżący faktycznie w treści wniosku został pouczony o powyższych okolicznościach i opatrzył rzeczone pouczenie własnoręcznym podpisem, co w świetle akt sprawy nie znajduje potwierdzenia, to nie budzi wątpliwości, że wniosek został złożony w organie, a następnie załączony do akt administracyjnych. Natomiast w treści decyzji o przyznaniu zasiłków rodzinnych na synów i dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego, organ pouczył skarżącego o treści art. 24 ust. 7 u.ś.r., art. 25 ust. 1 u.ś.r., art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., art. 30 ust. 1 i ust. 6 u.ś.r. W decyzji, wbrew twierdzeniu organów orzekających, nie zostało jednak zawarte pouczenie o przypadkach, w których zasiłek rodzinny nie przysługuje, czy warunkach nabywania prawa do świadczeń rodzinnych, zasadach ich ustalania, przyznawania i wypłacania, które zostały określone w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Pouczenia zawarte w treści decyzji nie zawierają choćby przykładowego wskazania, o jakiego rodzaju zmiany chodzi i jakiego rodzaju konsekwencje wynikają z niepowiadomienia organu o tych zmianach. Tymczasem skuteczne pouczenie to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Pouczenie nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia, bądź jest niepełne. Pouczenie winno być jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Wobec powyższego ocena, czy skarżący miał w istocie obowiązek poinformowania organu o zmianach sytuacji rodzinnej lub dochodowej, mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, nie może być oderwana od okoliczności sprawy. Organy winny zatem obiektywnie ustalić, czy w stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy można było wymagać od wnioskodawcy spełnienia obowiązku z art. 25 ust. 1 u.ś.r., a co za tym idzie, czy miał on świadomość pobierania w okresie od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. świadczeń rodzinnych w sposób nienależny, co uprawniałoby organ do zastosowania wobec niego regulacji art. 30 u.ś.r.

Podsumowując, Sąd stwierdził, że organy administracji dopuściły się naruszenia przepisów prawa procesowego i materialnego w stopniu mającym istotny wypływ na wynik sprawy, wobec czego zachodziła konieczność usunięcia z obrotu prawnego wydanych w sprawie decyzji organów obu instancji.

Sąd odnosząc się następnie do zarzutów i wniosków zawartych w piśmie uzupełniającym skargę za niezasadny uznał zarzut naruszenia art. 30 ust. 1 w zw. z art. 30 ust. 6 u.ś.r., poprzez uznanie za poprawne zawarcia przez organ pierwszej instancji w jednej decyzji rozstrzygnięcia o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane i o ich zwrocie. Aktualne brzmienie art. 30 ust. 5 u.ś.r. nie pozostawia wątpliwości, że w obecnym stanie prawnym ustawodawca przewidział możliwość wydania jednej decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.

Jeśli zaś chodzi o odsetki za opóźnienie, to jak wynika z art. 30 ust. 8 u.ś.r., stanowią one, obok kwot nienależnie pobranych świadczeń, należności podlegające zwrotowi. Rację ma przy tym pełnomocnik skarżącego, że sposób, w jaki organ obliczył odsetki na gruncie rozpatrywanej sprawy, podając ogólną ich wysokość w treści rozstrzygnięcia, jest niemożliwy do zweryfikowania.

Sąd odnosząc się na zakończenie rozważań do zawartego w skardze wniosku o stwierdzenie w wyroku, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku w niniejszej sprawie zauważył, że przepis art. 152 p.p.s.a. został zmieniony z dniem 15 sierpnia 2015 r. mocą art. 1 pkt 41 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz. 658). Aktualnie art. 152 p.p.s.a. stanowi, że w razie uwzględnienia skargi na akt lub czynność, nie wywołują one skutków prawnych do chwili uprawomocnienia się wyroku, chyba, że sąd postanowi inaczej.

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku.

Wskazania dla organów co do dalszego postępowania wynikają wprost z rozważań Sądu poczynionych w niniejszym uzasadnieniu, które organ ponownie rozpatrując sprawę uwzględni.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu Sąd rozstrzygnął w punkcie 2 sentencji wyroku, na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst jedn.: Dz.U. z 2019 r., poz. 18). Podnieść w tym miejscu trzeba, że powołany w piśmie pełnomocnika skarżącego z 8 września 2023 r. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 20 grudnia 2022 r. sygn. akt SK 78/21 dotyczy przepisów § 17 ust. 1 pkt 12 oraz § 17 ust. 2 pkt 3 w/w rozporządzenia, mających zastosowanie w procesie karnym i w sprawach o wykroczenia. Zatem, z oczywistych względów nie mógł mieć on zastosowania w postępowaniu przed sądem administracyjnym.

dj