Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 112/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2024-03-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji i umorzono postępowanie administracyjne
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 1 i ust. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj Sędziowie Asesor WSA Joanna Świerzko-Bukowska, Sędzia WSA Joanna Wojciechowska (spr.) Protokolant starszy inspektor sądowy Aneta Ciesielska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 27 marca 2024 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązania do jego zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta D. z dnia [...] nr [...] II. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Burmistrz Miasta D. wydał w dniu 11 sierpnia 2023 r. decyzję nr OPS.X.PGP.5221.1112-3.23.454 na podstawie art. 23, art. 25, art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.; dalej "u.ś.r."), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.; dalej "K.p.a."), art. 15h ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. 2020 r. poz. 1842 ze zm.; dalej "ustawa COVID") wobec M. W. (dalej "skarżący") w której:

- ustalił wysokość nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego w kwocie łącznej 5.180,16 zł za okres od 1.07.2021 r. do 30.06.2023 r.;

- zobowiązał skarżącego do zwrotu kwoty 5.180,16 zł wraz z kwotą ustawowych odsetek za opóźnienie, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia całkowitej spłaty należności.

Wskazał, że wysokość ustawowych odsetek za opóźnienie wyliczonych na dzień wydania niniejszej decyzji wynosiła 637,05 zł.

Organ I instancji przytoczył treść art. 23, art. 25 i art. 30 u.ś.r., art. 15h ustawy COVID i wskazał, że w dniu 11.04.2019 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na syna S. W., do którego dołączył orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o niepełnosprawności w S. z dnia 2.04.2019 r., z którego wynikało że jego syn został zaliczony do osób niepełnosprawnych do dnia 30.04.2020 r. W dniu 18.04.2019 r. skarżący otrzymał zasiłek pielęgnacyjny na rzecz syna na okres od 1.03.2019 r. do 30.04.2020 r. Organ I instancji podał, że w dniu 12 maja 2020 r. pracownik działu świadczeń rodzinnych skontaktował się ze skarżącym, który oświadczył że syn nadal jest niepełnosprawny i będzie występował o wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Skarżący został poinformowany o konieczności przedłożenia w organie nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Organ I instancji wskazał, że w dniu 12 maja 2020 r. (doręczona skarżącemu - 13 maja 2020 r.) wydał decyzję zmieniającą termin przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, w której w sentencji zawarta została informacja, że zasiłek pielęgnacyjny przysługuje do dnia upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Organ I instancji podał, że w dniu 6 lipca 2023 r. ustalono w systemie EKSMOoN, iż w dniu 15 czerwca 2021 r. syn skarżącego otrzymał orzeczenie o niepełnosprawności ważne do dnia 30.09.2023 r. Skarżący nie złożył nowego wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego wraz z nowym orzeczeniem o niepełnosprawności syna. Organ I instancji uznał zatem, że od dnia 1.07.2021 r. do 30.06.2023 r. skarżący pobrał nienależnie zasiłek pielęgnacyjny na syna w wysokości 5.180,16 zł, który podlega zwrotowi.

Skarżący złożył odwołanie od ww. decyzji i wskazał, że decyzja z 12 maja

2020 r. była dla niego niezrozumiała i nie miał świadomości, iż należy złożyć nowy wniosek o ww. zasiłek. Podał, że nie miał na celu wyłudzenia zasiłku, który został przeznaczony na leczenie i rehabilitację syna.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydało w dniu 20 grudnia 2023 r. decyzję nr SKO.4111.2294.2023, w której utrzymano w mocy decyzję organu I instancji.

Organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny w sprawie i przywołał treść art. 30 ust.1, ust. 2, ust. 2b u.ś.r., art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID. Organ odwoławczy wskazał, że skarżący został w jasny i precyzyjny sposób pouczony do kiedy przysługuje mu ww. świadczenie w sytuacji związanej z zagrożeniem COVID-19. Pismem z 24 lipca 2023 r. organ I instancji zawiadomił skarżącego o wszczęciu postępowania o ustalenie wysokości nienależnie pobranego świadczenia. W ocenie organu odwoławczego, skarżący pobrał nienależnie zasiłek pielęgnacyjny na syna za okres od 1.07.2021 r. do 30.06.2023 r., gdyż prawo do ww. zasiłku ustalone było do dnia ustania ważności poprzedniego orzeczenia o niepełnosprawności syna skarżącego, tj. do dnia 30.04.2020 r. W związku z epidemią COVID-19 organ I instancji wydał decyzję z 12 maja 2020 r. Organ odwoławczy podał, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności dla syna skarżącego wydano w dniu 15.06.2021 r., lecz skarżący nie złożył wniosku o przyznanie mu ww. świadczenia i w dalszym ciągu pobierał przedmiotowy zasiłek. Organ odwoławczy podał, że uznanie świadczenia za nienależnie pobrane ma charakter obiektywny. Do jego stwierdzenia niezbędne jest wyłącznie ustalenie, że świadczenie było wypłacane pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia oraz że osoba uprawniona była pouczona o braku prawa do ich pobierania i obie te przesłanki, według organu odwoławczego, w niniejszej sprawie się ziściły. Organ odwoławczy pouczył skarżącego o możliwości ubiegania się o umorzenie orzeczonej kwoty w całości lub w części lub o rozłożeniu jej na raty.

Skarżący złożył skargę na ww. decyzję i wniósł o uchylenie decyzji wydanych przez organy administracyjne obu instancji oraz umorzenie postępowania administracyjnego.

Zarzucił organowi naruszenie:

1. art. 30 ust.1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b u.ś.r., przez błędne przyjęcie, że pobrał świadczenie nienależnie;

2. art. 15 zzzzzn2 ustawy COVID, przez niezawiadomienie go o konieczności złożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności.

Skarżący podał, że zaskarżona decyzja jest dla niego krzywdząca, gdyż pobrany zasiłek był wykorzystany na potrzeby syna. W jego ocenie, wobec stanu epidemii organy administracyjne winny czuwać by obywatele nie ponieśli negatywnych skutków na skutek zaistniałej sytuacji i udzielać im szczegółowych wskazówek. Wskazał, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności syna jest w istocie takie samo, jak poprzednio wydane. Nie był świadomy, że należy złożyć nowe orzeczenie o niepełnosprawności syna w organie.

W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie.

W dniu 21 marca 2024 r. organ I instancji przesłał do sądu kopię decyzji : z 25 sierpnia 2023 r. nr OPS.X.PGP.5221.1112-4.23-469 i z 25 stycznia 2024 r. nr OPS.X.PGP.5221.1112-5.24-73 w przedmiocie zasiłku pielęgnacyjnego wydanych skarżącemu.

Na rozprawie Sąd postanowił na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.; dalej "p.p.s.a.") przeprowadzić dowód z ww. decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał, co następuje:

Na wstępie należy podkreślić, że przepisy u.ś.r. przytoczono w brzmieniu na dzień wydania zaskarżonej decyzji.

Na podstawie art. 16 ust. 1 i 2 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje:

1) niepełnosprawnemu dziecku;

2) osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) osobie, która ukończyła 75 lat.

Ponadto stosownie do art. 16 ust. 3 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny przysługuje także osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia legitymującej się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jeżeli niepełnosprawność powstała w wieku do ukończenia 21. roku życia.

Na mocy art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje:

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego

1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jak wynika z art. 24 ust. 4 u.ś.r., prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie

o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony.

W myśl art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 32 ust.1 u.ś.r., organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. Zmiana decyzji na korzyść strony nie wymaga jej zgody (art. 32 ust. 1a u.ś.r.).

Wszczęcie postępowania w sprawie zmiany decyzji ustalającej prawo do świadczeń rodzinnych na korzyść strony, w zakresie zmiany wysokości świadczeń, następuje z urzędu (art. 32 ust. 1b u.ś.r.). Wszczęcie postępowania, o którym mowa

w ust. 1b, nie wymaga zawiadomienia strony (art.32 ust. 1c u.ś.r.).

Decyzje przyznające świadczenia rodzinne oraz decyzje w sprawie zmiany wysokości świadczeń rodzinnych na korzyść strony są natychmiast wykonalne (art. 32 ust. 1d u.ś.r.).

W sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 i 2185), z zastrzeżeniem ust. 3 (art. 32 ust. 2 u.ś.r.).

Należy więc przyjąć, że postępowanie administracyjne wszczęte przez organ

z urzędu w związku z art. 15h ustawy COVID było postępowaniem szczególnym wobec zaistnienia konkretnej sytuacji faktycznej (czas epidemii), mającym na celu wyeliminowanie negatywnych skutków dla osób uprawnionych, związanym

z utratą ważności orzeczenia o niepełnosprawności, którego podstawą był art. 32 ust. 1 u.ś.r. Postępowanie to, choć wszczęte było na korzyść strony, to nie było związane ze zmianą wysokości świadczenia.

Jak wynikało z akt, decyzja z dnia 12 maja 2020 r. została doręczona skarżącemu w sposób prawidłowy. Skutkowało to przyjęciem przez organy założenia, że skarżący został poinformowany, iż w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności traci moc decyzja przedłużająca stosowanie dotychczasowej decyzji przyznającej ww. zasiłek.

Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie należy ustalić, czy przedmiotowy zasiłek pobrany przez skarżącego stanowi nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu przepisów u.ś.r.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.

Stosownie do art. 30 ust. 2 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:

1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu – po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c;

2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;

4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego;

5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana

w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.

W niniejszej sprawie przepisy art. 30 ust. 2 pkt 1a, pkt 3, pkt 4 i pkt 5 u.ś.r. nie mają zastosowania.

Zdaniem Sądu, pobrany zasiłek przez skarżącego nie jest nienależnie pobranym świadczeniem z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., gdyż nie było ono przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów oraz jego przyznanie i wypłacenie nie było wynikiem świadomego wprowadzenia w błąd organu przez skarżącego. Bezspornie decyzja z dnia 12 maja 2020 r. wywołała skutki prawne, lecz na tle art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. wymagane jest świadome działanie osoby pobierającej świadczenie rodzinne.

W ocenie Sądu, żeby prawidłowo rozumieć pojęcie świadomego działania należy odnieść się do jego znaczenia, wynikającego ze słowników języka polskiego.

Według Uniwersalnego Słownika Języka Polskiego PWN pod red. S. Dubisza, Warszawa 2008, świadomy to: a) zdający sobie z czegoś sprawę, wiedzący o czymś, umiejący przewidzieć skutki, konsekwencje czegoś (świadomy odpowiedzialności, trudnej sytuacji); b) dobrze zorientowany w swojej dziedzinie, działający w sposób odpowiedzialny, podejmujący przemyślane decyzje, umiejący dokonać oceny sytuacji (świadomy polityk, świadomy artysta, świadomy obywatel); c) podejmowany w sposób przemyślany, zaplanowany, zamierzony, celowy (świadoma działalność, świadomy wybór, świadoma decyzja).

Według Słownika Języka Polskiego PWN, Warszawa 1996, pod red.

M. Szymczaka, świadomy to: 1. zdający sobie z czegoś sprawę, wiedzący o czymś; 2. taki, z którego ktoś zdaje sobie sprawę; uświadamiany, zamierzony, nieinstynktowny (świadoma działalność, świadomy upór, wysiłek, świadome postępowanie).

Według Słownika Języka Polskiego PWN, Warszawa 2011, L. Drabik i inni, świadomy to: 1. zdający sobie dokładnie z czegoś sprawę, uświadamiający sobie coś, wiedzący o czymś; 2. wynikający ze świadomości, taki z którego ktoś zdaje sobie sprawę, zgodny z czyjąś wolą.

Według Słownika 100tysięcy potrzebnych słów PWN Warszawa 2008 pod red.

J. Bralczyka, świadomy to: 1. zdający sobie sprawę z czegoś; 2. dobrze zorientowany w swojej dziedzinie i podejmujący przemyślane decyzje i działania; 3. zaplanowany, celowy.

Z powyższego wynika, że świadome działanie oznacza celowe, zamierzone, przemyślane postępowanie danej osoby i takiego postępowania, mającego na celu wprowadzenie organu w błąd nie sposób zarzucić skarżącemu w realiach niniejszej sprawy.

Zdaniem Sądu, pobrany przez skarżącego zasiłek nie stanowi również nienależnie pobranego świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Należy więc rozważyć czy świadczenia rodzinne wypłacono skarżącemu mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, oraz czy skarżący został pouczony o braku prawa do ich pobierania.

Sąd dokonał porównania orzeczenia o niepełnosprawności z dnia 2 kwietnia 2019 r. z orzeczeniem z dnia 15 czerwca 2021 r. i stwierdził, że treść obu orzeczeń jest zbieżna poza symbolem przyczyny niepełnosprawności oraz okresem obowiązywania danego orzeczenia.

W ocenie Sądu, oznacza to, że mimo niezłożenia nowego wniosku przez skarżącego, nie wystąpiła sytuacja, iż ustały okoliczności uprawniające syna skarżącego do ww. zasiłku. Nie wystąpiły również okoliczności powodujące zmniejszenie wysokości pobieranego zasiłku, ani okoliczności związane z zawieszeniem prawa do ww. zasiłku, czy też powodujące wstrzymanie wypłaty tego zasiłku. Zarówno na podstawie poprzedniego orzeczenia, jak i nowego orzeczenia syn skarżącego był uprawniony do uzyskania ww. zasiłku w tej samej wysokości. Sam fakt niezłożenia przez skarżącego wniosku o przyznanie przedmiotowego zasiłku w sytuacji utraty ważności orzeczenia poprzedniego, którego stosowanie zostało wydłużone nie powoduje, że pobierany zasiłek stał się z tego powodu świadczeniem nienależnie pobranym. O tym, że organ nie kwestionował prawidłowości nowego orzeczenia o niepełnosprawności świadczy fakt, przyznania ww. zasiłku po złożeniu stosownego wniosku przez skarżącego.

Zgodnie z art. 2 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Jest to zasada demokratycznego państwa prawnego. Jej elementem składowym jest zasada proporcjonalności państwo prawne opiera bowiem na założeniu racjonalności prawodawcy, a warunkiem koniecznym realizacji tego założenia jest przestrzeganie proporcjonalności w procesie przestrzegania prawa. Zasada proporcjonalności kładzie nacisk na adekwatność celu i środka użytego do jego osiągnięcia.

Zasada równości wyrażona została w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie

z którym wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne.

Z powyższymi zasadami koresponduje art. 8 § 1 K.p.a., stanowiący zasadę zaufania do władzy publicznej zgodnie z którą organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania.

W ocenie Sądu, zastosowanie przepisów u.ś.r. przez organ nie może być dyskryminujące, osoby znajdujące się w podobnej sytuacji faktycznej i prawnej nie mogą być różnie traktowane.

Podnieść należy, że choć w orzecznictwie przyjmuje się prymat wykładni językowej to jak podkreślono w uzasadnieniu uchwały NSA z 14 marca 2011 r. w sprawie II FPS 8/10, w procesie wykładni prawa interpretatorowi nie wolno jednak całkowicie ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy go skonfrontujemy z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej. Według NSA, przepisy prawne nie mogą dawać organom państwowym możliwości nadużywania swojej pozycji wobec obywatela, łamać ustalonych reguł postępowania, czy zastawiać pułapek (por. L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne Zarys wykładu, Warszawa 2005r., s. 63). Jako przykład NSA przywołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 kwietnia 1997r., sygn. akt U 11/97 (publ. OTK-A 1997 r. Nr 5-6, poz. 67), w którym wskazano, że określając treść zasady ochrony zaufania obywateli do państwa i prawa nie można lekceważyć faktu, że dla obywateli treść prawa przejawia się przede wszystkim w sposobie jego stosowania przez organy państwowe. Zdaniem Trybunału, sądowe stosowanie prawa polega na stosowaniu norm ogólnych i abstrakcyjnych do konkretnych indywidualnych przypadków. W demokratycznym państwie prawnym stanowienie i stosowanie prawa nie może być pułapką dla obywatela, a obywatel powinien mieć możliwość układania swoich spraw w zaufaniu, iż nie naraża się na niekorzystne skutki prawne swoich decyzji i działań niemożliwe do przewidzenia w chwili podejmowania tych decyzji i działań (por. orzeczenie TK z 3 grudnia 1996 r., sygn. akt K 25/95, publ. OTK ZU Nr 6/1996, s. 301; wyrok TK z 25 listopada 1997 r., sygn. akt K 26/97; publ. OTK ZU Nr 5 i 6/1997, poz. 64).

Podkreślić należy, że celem regulacji związanej z przyznaniem świadczeń rodzinnych jest niewątpliwie pomoc osobom do niej uprawnionym, zwłaszcza w czasie obowiązywania ograniczeń wywołanych epidemią COVID, co w świetle art. 69 Konstytucji RP, z którego wynika, że osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej, było niezmiernie istotne.

W ocenie Sądu, w ww. sytuacji należało oczekiwać od organu, że podejmie

z urzędu działania w interesie strony postępowania. W art. 8 § 1 K.p.a. wyrażona została zasada pogłębiana zaufania obywateli do organów państwa, z której wynika przede wszystkim wymóg praworządnego i sprawiedliwego prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej, co jest zasadniczą treścią zasady praworządności (art. 6 K.p.a.). Stosownie do art. 9 K.p.a., na organach administracji spoczywa obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków a także czuwania nad tym aby strony i inni uczestnicy nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wskazówek. Zgodnie natomiast z art. 10 § K.p.a., strona ma prawo czynnie uczestniczyć w całym toku postępowania. Czynny udział strony przejawia się w szczególności w postępowaniu wyjaśniającym, co dla ochrony praw strony ma istotne znaczenie. Strona postępowania administracyjnego posiada inicjatywę dowodową i w przypadku posiadania informacji przydatnych dla wyjaśnienia sprawy może przedkładać dokumenty, mogące mieć znaczenie dla jej praw czy obowiązków.

Dochowanie obowiązku poinformowania strony o okolicznościach mających wpływ na prawo do pobieranego świadczenia stanowi fundament budowania zaufania strony do organu państwa (art. 8 § 1 i art. 9 K.p.a.). Na gruncie stosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. ustawodawca wymaga, by osoba pobierająca świadczenie miała świadomość, że czyni to w sposób nieuprawniony. Uwzględniając, że postępowanie dotyczące zmiany decyzji ustalającej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w trybie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID, wszczynane jest z urzędu, nie powinno być wątpliwości, że na organie prowadzącym postępowanie spoczywał obowiązek udzielenia stronie informacji zarówno o przepisach prawa materialnego, jak i procesowego, które mogą mieć wpływ na pobieranie świadczenia. Wyjaśnienie stronie w sposób należyty okresu, na jaki świadczenie będzie dalej przysługiwać powinno być nie tylko uzewnętrznione stronie, ale także przedstawione w sposób dla niej zrozumiały.

Na gruncie kontrolowanej sprawy, Sąd podziela w pełni stanowisko judykatury, wskazujące, że z zasady określonej w art. 9 K.p.a., wynika bezwzględny zakaz wykorzystywania przez organy administracji nieznajomości prawa przez obywateli lub przerzucanie skutków nieznajomości prawa przez urzędników na obywateli. Jakkolwiek więc art. 6 K.p.a. stanowi, że organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa, to nie można tego przepisu rozumieć w ten sposób, że istnienie przepisu prawa jest nadrzędną wartością wykluczającą analizę konkretnego przypadku w odniesieniu do zasady słusznego interesu obywatela, jak też zwalniającą organ władzy publicznej od obowiązku czuwania na tym, by strona postępowania, wskutek niedoinformowania nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa. Zlekceważenie przez organ władzy publicznej tych elementarnych zasad praworządności w postępowaniu administracyjnym i przyznanie priorytetu przepisowi prawa skutkuje wprost naruszeniem zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów władzy publicznej (por. wyrok WSA w Krakowie z 8 grudnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1247/23). Organ nie może więc ograniczyć się tylko do udzielenia informacji prawnej, lecz musi podać również niezbędne wyjaśnienia co do treści przepisów oraz udzielać wskazówek, jak należy postąpić w danej sytuacji, aby uniknąć szkody (por. wyrok NSA z 29 października 2015 r., sygn. akt I OSK 557/14).

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie obowiązek informacyjny organu nie został zrealizowany właściwie na etapie zmiany decyzji na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID. Skarżący nie został wówczas pouczony o konieczności niezwłocznego zawiadomienia organu o otrzymaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności, brak jest pouczenia o utracie prawa do pobierania świadczenia w razie niewywiązania się z tego obowiązku. Niedopuszczalne jest zatem przerzucanie skutków zaniechania przez organ obowiązku informacyjnego na skarżącego i czynienia mu zarzutu braku reakcji wobec uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, skoro organ nie zadał sobie trudu aby w należyty sposób o takim obowiązku i jego skutkach skarżącego pouczyć.

Zdaniem Sądu, nie można utożsamiać realizacji pouczenia z powołaniem w decyzji przepisu prawa czy z samym brzmieniem rozstrzygnięcia w zakresie daty końcowej, do której nastąpiło przyznanie świadczenia. W ocenie Sądu, art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, decydujące są materialnoprawne przepisy u.ś.r. warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania (przez stronę) wymogu informacyjnego nie ma takiego charakteru. Przepis ten nie uchyla generalnej normy z art. 7 K.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy" - co oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 10 października 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 245/19; WSA w Gliwicach z 15 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 281/22; WSA w Łodzi z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 640/22).

Tym bardziej, że organ posiada bezpośredni dostęp do Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności (ESMOON), który służy gromadzeniu danych dotyczących procesu orzekania o niepełnosprawności. Wspomaga rejestrację i proces wydawania orzeczeń o niepełnosprawności przez wojewódzkie i powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności. Wykorzystywany jest również do kontroli wniosków i odwołań oraz orzeczeń wydawanych na obszarze całego kraju, a także do prowadzenia bieżących analiz przez Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych (https://empatia.mpips.gov.pl/dla-przedsiebiorcow/systemy/on).

W ocenie Sądu, skoro pobranie przedmiotowego zasiłku nie było wynikiem świadomego wprowadzenia w błąd organu przez skarżącąego, zaś wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności nie powodowało zmiany mającej wpływ na prawo do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego, a także z uwagi na fakt braku właściwych pouczeń ze strony organu o skutkach nieprzedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności w warunkach trwania epidemii COVID to brak jest podstaw do twierdzenia, że skarżący pobrał ww. zasiłek nienależnie.

Zdaniem Sądu, materiał dowodowy w sprawie jest pełny i nie wymaga uzupełnienia, zaś ustalenia są jednoznaczne i świadczą o bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego.

Podobne stanowisko zajął WSA w Szczecinie w wyrokach z dnia 4 stycznia 2024 r. o sygn. akt II SA/Sz 896/23 i 22 lutego 2024 r. o sygn. akt II SA/Sz 1073/23, WSA w Gliwicach w wyrokach z dnia 18 stycznia 2024 r. o sygn. akt II SA/Gl 1424/23 i II SA/Gl 1379/23.

Z tych względów Sąd, działając zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje wydane przez organy administracyjne obu instancji. Uznając jednocześnie, że z uwagi na stwierdzony charakter naruszenia prawa brak było podstaw do dalszego prowadzenia postępowania administracyjnego, Sąd na mocy art. 145 § 3 p.p.s.a. umorzył postepowanie administracyjne.

Przywołane w uzasadnieniu orzeczenia sądowe dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl.