Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 183/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-05-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art 134 par 1, art 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Monika Sawa, sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.), asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, , Protokolant referent Radosław Fijałkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 maja 2023 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 listopada 2022 r. nr 010070/680/4868551/2022 w przedmiocie zmiany prawa do świadczenia wychowawczego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 10 listopada 2022 r., nr [...](postępowanie [...]), Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ odwoławczy") po rozpatrzeniu odwołania A. D. (dalej: "skarżąca") utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS", "organ I instancji") z 1 sierpnia 2022 r., nr [...]w przedmiocie zmiany prawa do świadczenia wychowawczego.

Decyzja Prezesa ZUS została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku A. D. z 9 maja 2022 r. przyznał świadczenie wychowawcze na dziecko I. D. w kwocie 500 zł na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. (informacja z 21 czerwca 2022 r.).

Następnie, ww. decyzją z 1 sierpnia 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zmienił wysokość przyznanego świadczenia na dziecko I. D., tj. przyznał świadczenie wychowawcze w wysokości 250 zł od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Organ I instancji wskazał, że z wyroku Sądu Okręgowego w [...] z 23 września 2019 r., sygn. akt [...] wynika, że dziecko jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców. Zgodnie z art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości 250,00 zł, tj. połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Jednocześnie ZUS stwierdził (podając rachunek bankowy), że nienależnie pobrane świadczenie należy zwrócić.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła A. D..

Powołaną na wstępie decyzją z 10 listopada 2022 r., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że przepis art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci umożliwia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych z urzędu i bez zgody strony dokonanie zmiany lub uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W przedmiotowej sprawie dotyczącej świadczenia na syna I. zmiana kwoty świadczenia nastąpiła z urzędu ze względu na wystąpienie innych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego (tj. ustalenie, że świadczenie wychowawcze zostało przyznane w zawyżonej wysokości niezgodnie z art. 5 ust. 2a ww. ustawy, co pozwoliło organowi na wydanie decyzji w sprawie zmiany prawa do świadczenia wychowawczego w zakresie wysokości tego świadczenia bez konieczności uzyskania zgody matki. Zgodnie z wyrokiem rozwodowym z dnia 23 września 2019 r. oraz wyrokiem sądu apelacyjnego z dnia 27 sierpnia 2020 r., w których sądy ustaliły zasady sprawowania przez rozwiedzionych rodziców opieki nad dziećmi, a także informacjami zawartymi w odwołaniu z 11 sierpnia 2022 r. ustalono bowiem, że rodzice sprawują opiekę nad dziećmi w formie opieki naprzemiennej. Opieka ta jest sprawowana w porównywalnych i powtarzających się okresach. W powyższej sytuacji, zdaniem Prezesa ZUS, nie ma znaczenia, czy w ww. wyrokach użyte zostało określenie "opieka naprzemienna". Istotne jest natomiast, aby z orzeczenia sądowego w przedmiocie przyznania opieki nad małoletnimi dziećmi wynikał taki rodzaj opieki.

Organ odwoławczy podniósł, że ze wskazanych orzeczeń wynika, iż ojciec sprawuje opiekę nad dziećmi:

• w każdy nieparzysty weekend miesiąca - od piątku od godziny 19:00 do niedzieli do godziny 19:00,

• w każdy poniedziałek od godziny 6:45 do wtorku z obowiązkiem odprowadzenia dzieci do placówki edukacyjnej (dzieci nocują u ojca),

• w każdy czwartek od godziny 6:45 do piątku z obowiązkiem odprowadzenia dzieci do placówki edukacyjnej (dzieci nocują u ojca),

• czyli przy przyjęciu 30-dniowego miesiąca matka sprawuje opiekę nad dziećmi przez 14 dni a ojciec przez 13 dni.

Dodatkowo ojciec sprawuje opiekę nad dziećmi w każdą środę od godziny 6:45 z obowiązkiem odprowadzenia dzieci do placówki edukacyjnej. Prezes ZUS stwierdził, że na ustalenie, iż w sprawie zachodzi opieka naprzemienna nie ma wpływu fakt, iż miejsce zamieszkiwania dzieci ustalono każdorazowo w miejscu zamieszkania matki oraz nałożenie płatności alimentów na ojca dzieci.

Skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS z 10 listopada 2022 r. wniosła A. D. (dalej: "skarżąca"), reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji:

1) rażące naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 138 § 1 ust 2 w zw. z art. 138 § 2 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1 k.p.a. poprzez nieuchylenie decyzji organu I instancji wydanej z rażącym naruszeniem prawa polegającym na niezapewnieniu stronie czynnego udziału w sprawie;

2) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, w szczególności poprzez brak wzięcia pod uwagę faktów przemawiających za tym, że "rodzice małoletniego I. D. nie sprawują opieki naprzemiennej nad małoletnim, tj. że opieka ta nie jest sprawowana w porównywalnym zakresie, a z wyraźną przewagą po stronie matki małoletniego A. D.",

b) art. 78 § 1 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy rozwodowej A. D. i P. D., przesłuchania ww. oraz rodzinnego wywiadu środowiskowego, pomimo że przedmiotem dowodu były fakty mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy,

3) naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj:

a) art. 5 ust 2a ustawy poprzez błędna wykładnię, a w konsekwencji błędne zastosowanie,

b) art. 22 ustawy poprzez jego niezastosowanie,

c) art. 27 ust. 1 ustawy poprzez jego błędne zastosowanie i zmianę uprzedniej decyzji bez zgody stron, gdy sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia nie uległa zmianie,

d) art. 15 ustawy poprzez niezwrócenie się do właściwego kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, w sytuacji gdy zachodziły wątpliwości co do uprawnienia ojca małoletniego po pobierania świadczenia wychowawczego,

e) art. 25 ust. 1 i 2 ustawy poprzez wezwanie skarżącej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, podczas gdy świadczenie było pobierane "na podstawie ostatecznej decyzji ZUS i nie zachodziły żadne przesłanki uznania pobranego za nienależne.

W konsekwencji, skarżąca wniosła o: 1) stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji; 2) uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej jej decyzji organu I instancji i umorzenie postępowania, 3) zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła stanowisko na poparcie podniesionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie organ odwoławczy ustosunkował się do zarzutów skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje.

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej; "p.p.s.a."), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.) oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Kontrolując w tak zakreślonej kognicji zaskarżoną decyzję, zdaniem Sądu, skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Podstawę prawną decyzji organów obu instancji stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2022, poz. 1577), dalej: "ustawa". Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Według ust. 2 pkt 1 tego przepisu świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Według bowiem art. 5 ust. 2a ustawy w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego (250 zł).

W kontrolowanej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 1 sierpnia 2022 r. przyznał skarżącej świadczenie wychowawcze na dziecko w wysokości 250 zł miesięcznie na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Przyznając świadczenie w tej wysokości ZUS powołał się na brzmienie cytowanego wyżej art. 5 ust. 2a ustawy. W tym miejscu należy wyjaśnić, że ustawodawca w art. 22 ustawy wskazał, że "w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się."

Zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy wyjątkiem od tej zasady jest sytuacja, w której zgodnie z orzeczeniem sądu rodzinnego, dziecko jest pod opieką naprzemienną rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu. Zdaniem Sądu, wskazane przepisy są jasne i nie wymagają zabiegów interpretacyjnych. Opieka naprzemienna musi wynikać z orzeczenia sądu lub z równej z nim, w tym wypadku zatwierdzonej przez sąd ugody zawartej przed mediatorem. Ustalenie zaś tej okoliczności wyklucza zastosowanie reguły ogólnej.

W realiach niniejszej sprawy organ I instancji na skutek wniosku z 9 maja 2022 r. przyznał skarżącej świadczenie wychowawcze na dzieci (A. D. i I. D.) w wysokości po 500 zł (informacje z 21 czerwca 2022 r.) a następnie (decyzjami z 1 sierpnia 2022 r.) dokonał weryfikacji uprawnień do świadczeń wychowawczych (biorąc pod uwagę ustalenia wyroku Sądu Okręgowego w [...] z 23 września 2019 r., sygn. akt [...], zmienionego wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 27 sierpnia 2020 r., sygn. akt [...]).

Skarżąca kwestionuje stanowisko ZUS albowiem, w jej ocenie, nie zachodzą przesłanki by uznać, że Sąd w wyroku rozwodowym ustalił opiekę naprzemienną. Twierdzi, że istnieje niesymetryczny rozkład czasu sprawowanej opieki pomiędzy rodzicami. Ojciec dzieci dwa dni w tygodniu, matka 3 dni w tygodniu zaś w okresie wakacyjnym opieka przez ojca sprawowana jest po jednym tygodniu w miesiącach lipiec i sierpień a skarżąca sprawuje ją przez pozostały okres wakacji.

W tym miejscu należy wskazać, że pojęcie "opieki naprzemiennej" wprowadzone zostało z dniem 1 kwietnia 2016 r. wraz z wejściem w życie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Natomiast z dniem 29 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 25 czerwca 2015 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy - Kodeks postępowania cywilnego wprowadzająca instytucję opieki naprzemiennej do polskiego porządku prawnego. Zarówno ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jak i ww. ustawa zmieniająca, nie zawierają definicji pojęcia "opieka naprzemienna". Opieka naprzemienna (odmiennie niż władza rodzicielska) jest pojęciem odnoszącym się do sfery faktycznej. Można ją określić jako pewny sposób sprawowania pieczy nad dzieckiem przez oboje rodziców, którzy nie zamieszkują razem. Pod tym pojęciem należy przy tym rozumieć taką opiekę, której cechą jest: bieżące dbanie o dziecko, pilnowanie go i troszczenie się o nie. Chodzi tu o stworzenie sytuacji, w której, mimo, że - zgodnie z obowiązującym prawem - dziecko ma formalnie jedno miejsce zamieszkania (w tym przypadku u skarżącej), to de facto (mówiąc językiem potocznym) ma dwa domy. W przypadku sprawowania opieki naprzemiennej istotne jest także, iż w czasie, w którym dziecko znajduje się u jednego z rodziców, to ten rodzic ponosi w całości koszty utrzymania dziecka. Z tego powodu w przypadku, gdy jest ustanowiona opieka naprzemienna z reguły nie są zasądzane alimenty od żadnego z rodziców na rzecz dziecka (tak w wyroku rozwodowym z 23 września 2019 r. gdzie kosztami utrzymania obciążono rodziców po połowie). Wyjątek dotyczy tylko sytuacji, gdy istnieje różnica w majątkach obojga rodziców (czego wyrazem był wyrok zmieniający Sądu Apelacyjnego z 27 sierpnia 2020 r.).

Ponadto należy zauważyć, że w art. 5 ust. 2a ustawy jest mowa o sytuacji, gdy dziecko jest pod opieką sprawowaną w porównywalnych powtarzających się okresach przez obydwoje rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu.

Odnosząc powyższe do przedmiotowej sprawy, w ocenie Sądu, powyższe wymogi spełnia niniejsza sytuacja. Biorąc bowiem pod uwagę ustalenia wyroku Sądu Okręgowego w [...] z 23 września 2019 r., sygn. akt [...], zmienionego wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 27 sierpnia 2020 r., sygn. akt [...] -niewątpliwie dzieci A. D. i I. D. przebywają pod opieką obojga rodziców, która jest sprawowana w porównywalnych powtarzających się okresach (ustawodawca nie wymaga aby był zachowany wymóg symetryczności jak oczekuje skarżąca) i niewątpliwie ma charakter opieki naprzemiennej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 1 kwietnia 2022 r. (sygn. I OSK 1327/21 - CBOSA) "pod pojęciem opieki naprzemiennej należy uznawać opiekę wykonywaną na podstawie orzeczenia sądu powszechnego wykonywaną przez oboje rodziców w następujących po sobie porównywalnych okresach zakładającą naprzemienne zamieszkiwanie dzieci bądź dziecka u każdego z rodziców. Podkreślenia przy tym wymaga, że wymóg porównywalnych okresów nie może być utożsamiany z postawieniem warunku równego podziału obowiązku czy czasu wykonywania opieki przez rozwiedzionych małżonków".

Nie powtarzając ustaleń orzeczeń sądów zawartych w obu wyrokach dotyczących przedmiotowej sprawy, w ocenie składu orzekającego, organy wydały decyzje mające oparcie w konkretnych - prawidłowo i zgodnie z procedurą ustalonych okolicznościach faktycznych. Tym samym zarzuty skargi dotyczące naruszenia wskazanych tam przepisów nie mogły przynieść oczekiwanego rezultatu.

Wobec powyższego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - na podstawie art. 151 p.p.s.a. - oddalił skargę.