Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1501/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2024-04-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6540
Skarżony organ: Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Sędzia WSA Andrzej Góraj (spr.), Asesor WSA Lucyna Staniszewska, Protokolant specjalista Joanna Głowala, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi Z. K. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] maja 2023 r. nr [...] w przedmiocie udostępnienia do wglądu dokumentów 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zasądza od Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu na rzecz Z. K. kwotę 697 zł (słownie: sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Postępowanie w sprawie zainicjowała Z. K. dnia [...] sierpnia 2022 r. składając w Oddziałowym Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w [...], zwanym dalej "Oddziałowym Archiwum IPN w [...]", wniosek o udostępnienie do wglądu dokumentów dotyczących M. K., ojca wnioskodawczyni, (wniosek został złożony na podstawie art. 30 ust. 1 w zw. z art. 35a ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, zwanej dalej "ustawą o IPN").

Naczelnik Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w [...], zwany dalej "Naczelnikiem Oddziału IPN w [...]", działając z upoważnienia Dyrektora Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w [...], zwanego dalej "Dyrektorem Oddziału IPN w [...]", wydał [...] kwietnia 2023r. decyzję o udostępnieniu Z. K. do wglądu w formie kopii następujących dokumentów dotyczących M. K.: zapisy z karty E-14 z kartoteki ogólnoinformacyjnej Biura "[...]" MSW oraz zapisy w Zintegrowanym Systemie Kartotek Operacyjnych organów bezpieczeństwa państwa (ZSKO).

Rozpoznając sprawę wskutek wniesionego odwołania Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu decyzją z dnia [...] maja 2023r. utrzymał w mocy skarżone rozstrzygnięcie.

W uzasadnieniu przywołał art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN. Wyjaśnił, że zgadza się z wnioskami organu I instancji gdyż na karcie E-14 z kartoteki ogólnoinformacyjnej MSW w [...] [1944] 1954-1990, sygn. akt [...], widnieją zapisy dotyczące Pana M. K., s. S. i Z., ur. [...] maja 1944 r. w [...], z których wynika, że ww. był tajnym współpracownikiem, zarejestrowanym do nr [...] (nr przekreślony); materiały dot. ww. złożono w archiwum.

Dodał, że w komputerowym zbiorze danych byłej Służby Bezpieczeństwa (ZSKO) znajdują się informacje, z których wynika, że M. K. został zarejestrowany w charakterze tajnego współpracownika, zdjęty z ewidencji [...] czerwca 1968 r.; materiały archiwalne numer [...] zostały złożone w SUSW [...] Pion [...].

Prezes IPN zgodził się również z oceną i kwalifikacją organu I instancji, że wymienione wyżej dokumenty zostały wytworzone przy udziale M. K. w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego współpracownika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Ww. karta ewidencyjna oraz ZSKO potwierdzają bowiem fakt rejestracji ww. w charakterze tajnego współpracownika. W ww. pomocach ewidencyjnych zostały wskazane pełne dane osobowe M. K., jak i znajdują się informacje o kategorii współpracy, numerze rejestracyjnym, dacie zdjęcia z ewidencji, numerze archiwalnym.

Dodał, że dokumenty objęte zaskarżoną decyzją mieszczą się w katalogu pomocy ewidencyjnych wymienionych w art. 30 ust. 2a ustawy o IPN.

Prezes IPN wyjaśnił także, że organ w postępowaniu o udostępnienie dokumentów, na podstawie ich treści ocenia jedynie, czy dotyczyły one konkretnej osoby oraz czy zostały wytworzone przez nią lub przy jej udziale w ramach czynności wykonywanych w związku z jego pracą lub służbą w organach bezpieczeństwa państwa albo w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji, tj. czy spełniają przesłanki art. 30 ust. 2 pkt 1 w zw. z ust. 2a ustawy o IPN. W tym postępowaniu organ nie bada zaś oryginalności i prawdziwości stwierdzeń zawartych w tych dokumentach. Nie jest uprawniony do ich weryfikowania i prowadzenia postępowania dowodowego mającego na celu ustalenie prawdziwości zdarzeń podanych w dokumentach. Formułuje jedynie wnioski wynikające z treści odnalezionych dokumentów.

Prezes IPN podkreślił, że nie weryfikuje czy współpraca była świadoma, a więc czy wypełniała definicję współpracy określoną w art. 3a ust. 1 ustawy o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa. Badanie czy osoba faktycznie była tajnym współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa w rozumieniu art. 3a ust. 1 i 2 ustawy o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa odbywa się w postępowaniu lustracyjnym.

Od powyższej decyzji skargę do tut. Sądu wywiodła Z. K. zarzucając organowi naruszenie:

1/ art. 31 ust. 1 w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 Ustawy IPN - poprzez bezpodstawne zastosowanie w niniejszej sprawie, tj. stwierdzenie iż wydanie decyzji administracyjnej w przedmiocie udostępnienia w formie kopii jednej z kart o symbolu E-14 z kartoteki ogólnoinformacyjnej Biura "[...]" MSW oraz zapisu z komputerowego zbioru danych byłej Służby Bezpieczeństwa przez Organ I instancji było uzasadnione, podczas gdy dokumenty te winny zostać udostępnione Skarżącej w formie czynności materialno-technicznej, jako że nie dotyczą one osoby w jakikolwiek sposób współpracującej z organami bezpieczeństwa państwa, w tym w charakterze tajnego informatora;

2/ art. 30 ust 2a Ustawy IPN - poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że samo zidentyfikowanie w zasobie archiwalnym pomocy ewidencyjnych, takich jak dzienniki rejestracyjne, inwentarze archiwalne, karty ewidencyjne i Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych organów bezpieczeństwa państwa, w których wymienione jest imię i nazwisko danej osoby uprawnia do stwierdzenia, że materiały te zostały wytworzone przy udziale wnioskodawcy przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa, zaś Organ zwolniony jest z obowiązku badania ich treści, podczas gdy z literalnego brzmienia wskazanej regulacji wynika, że materiały te muszą dodatkowo potwierdzać fakt rejestracji wnioskodawcy w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa, co powinno zostać zbadane przez Organ;

3/ art. 30 ust. 2a w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 Ustawy IPN - poprzez bezpodstawne uznanie, że karta o symbolu E-14 z kartoteki ogólnoinformacyjnej Biura "[...]" MSW oraz zapis z komputerowego zbioru danych byłej Służby Bezpieczeństwa świadczą o tym, że M. K. pełnił funkcję tajnego informatora organu bezpieczeństwa państwa, podczas gdy żaden z wymienionych dokumentów (ani żaden inny dokument dotyczący M. K.) nie potwierdzają faktu rejestracji go w charakterze tajnego informatora ani pomocnika organów bezpieczeństwa państwa;

4/ art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.; dalej: "KPA") w zw. z art. 43 ust. 1 Ustawy IPN - poprzez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, tj. wyciągnięcie wniosków, które są sprzeczne z literalną treścią zgromadzonych dokumentów, w szczególności pominięcie faktu, że żaden z przytoczonych w Decyzji materiałów nie potwierdza rejestracji M. K. jako tajnego informatora organów bezpieczeństwa państwa, a także pominięcie materiałów archiwalnych, z których wynika, że w okresie od [...] kwietnia 1968 roku do [...] lipca 1968 roku M. K. był internowany i rozpracowywany jako podejrzany w związku z tzw. "wydarzeniami marcowymi", a także inwigilowany w areszcie przez agenta służb specjalnych ps. "[...]", co w logiczny sposób wyklucza możliwość pełnienia w tym samym czasie funkcji tajnego informatora tych samych służb specjalnych;

5/ art. 138 § 1 pkt 2 KPA - poprzez bezpodstawne utrzymanie w mocy decyzji Organu I instancji, podczas gdy w sprawie zaistniały podstawy do jej uchylenia oraz umorzenia postępowania administracyjnego, jako że sporne materiały archiwalne powinny zostać Skarżącej udostępnione w formie czynności materialno-technicznej.

W oparciu o powyższe zarzuty wniosła o uchylenie wydanych w sprawie decyzji.

W uzasadnieniu rozwinęła przedstawione zarzuty.

Zwróciła też szczególną uwagę na to, że w powołanym w decyzji wpisie do Dziennika archiwalnego SUSW sygn. [...] do nr [...] (sygn. akt [...]) wskazano, że M. K. został wpisany w dniu [...] czerwca 1968 r. przez Wydział [...] Komendy Wojewódzkiej MO w [...] jako "kand,", co należy tłumaczyć jako ewentualny "kandydat" na tajnego informatora, Z kolei z karty E-14 z kartoteki ogólnoinformacyjnej Biura "[...]" MSW wynika, że już w dniu [...] czerwca 1968 r, rzekoma teczka M. K. została zdana do archiwum z adnotacją "były tw". Żaden ze zgromadzonych dokumentów nie potwierdza zatem w żadnym stopniu aktywnej współpracy M. K. ze służbami bezpieczeństwa. W zasadzie z lektury ww. dokumentów wynika wniosek, że organy bezpieczeństwa rozważały jedynie zwerbowanie M. K. jako tajnego informatora, lecz z nieznanych przyczyn pomysł ten został szybko porzucony i nigdy nie został zrealizowany. Świadczy o tym fakt, że datę rejestracji jako "kand." oraz datę archiwizacji jako "były tw" dzieli zaledwie 19 dni.

Wskazała też, że Ustawa IPN nie zawiera legalnej definicji tajnego informatora ani współpracownika organów bezpieczeństwa państwa. W tym zakresie celowe jest zatem odwołanie do ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1989 oraz treści tych dokumentów {tj. Dz.U. z 2023 r., poz. 342). W art. 3a ust, 1 ww. aktu prawnego, współpracą w rozumieniu ustawy jest świadoma i tajna współpraca z ogniwami operacyjnymi lub śledczymi organów bezpieczeństwa państwa w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji.

Wytknęła też organowi, że analizując niniejszą sprawę pominął znane mu z urzędu fakty związane z udziałem M. K. w tzw. "wydarzeniach marcowych" w roku 1968. Jak wynika jednoznacznie z akt zgromadzonych pod sygnaturą [...] M. K. od dnia [...] kwietnia 1968 roku do dnia [...] lipca 1968 roku przebywał w areszcie w związku z udziałem w demonstracjach studenckich organizowanych m.in. w odpowiedzi na zakaz wystawiania [...]. Jak łatwo wywnioskować, daty, w których M. K. miałby rzekomo pełnić funkcję tajnego informatora, pokrywają się z okresem jego internowania. W okresie tym M. K. był wielokrotnie przesłuchiwany, a także inwigilowany w areszcie przez prawdziwego tajnego informatora ps, "[...]" (por. akta o sygn. [...]). Co więcej, jak wynika z materiałów operacyjnych zgromadzonych pod sygnaturą [...], w dniu [...] lipca 1968 r. funkcjonariusze prowadzący sprawę M. K. planowali dalsze czynności śledcze w jego sprawie jeszcze po zwolnieniu z aresztu.

Podkreśliła też, iż organ wydając decyzję w trybie art. 31 ust. 1 Ustawy IPN nie może poprzestać wyłącznie na zidentyfikowaniu materiału wskazanego w art, 30 ust. 2a ustawy o IPN, w którym wymienione są dane wnioskodawcy. Organ winien dokonać analizy treści tych materiałów, aby ustalić czy materiał ten faktycznie potwierdza fakt rejestracji danej osoby jako tajnego informatora. W sytuacji w której M. K. został wskazany jako "kand." (kandydat), a następnie "były tw", nie sposób twierdzić, że wpisy te potwierdzają aktywną współpracę z aparatem bezpieczeństwa. Biorąc pod uwagę fakt internowania w tym samym okresie oraz treść pozostałych dokumentów dotyczących M. K., wniosek Organu zawarty w zaskarżonej Decyzji nie ma jakichkolwiek podstaw faktycznych ani prawnych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Oceniając przedmiotową decyzję według powyższych kryteriów, uznać należy, iż powinna zostać wyeliminowana z obrotu prawnego jako wadliwa.

Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do wykładni art.30 ust.2 pkt. 1 ustawy z 18 grudnia 1998r. o IPN i oceny tego, czy organ w sposób wystarczająco dokładny wyjaśnił podstawy faktyczne wydanego rozstrzygnięcia.

W/przywołana norma prawna formułuje dwie przesłanki, od ziszczenia się których uzależniona jest możliwość wydania decyzji tj. sporne dane muszą dotyczyć wnioskodawcy i muszą zostać wytworzone przez wnioskodawcę lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych w związku z jego pracą lub służbą w organach bezpieczeństwa państwa albo w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji.

Sposób sformułowania powyższej regulacji umożliwia co prawda przyjęcie poglądu, że w niniejszym postępowaniu organ nie bada prawdziwości zapisów znajdujących się na udostępnianym dokumencie i nie jest uprawniony do prowadzenia postępowania dowodowego mającego na celu weryfikację danych uwidocznionych na spornych dokumentach.

Nie oznacza to jednak tego, że udostępnianie dokumentów w omawianym trybie ma mieć charakter czysto techniczny i automatyczny. Organ wydając omawianą decyzję musi wyjaśnić to, czy udostępniane dokumenty dotyczą wnioskodawcy i czy zostały wytworzone przez niego lub przy jego udziale . Jeśli organ stwierdza istnienie powyższego przypadku musi równocześnie wskazać, czy ów udział wnioskodawcy przy wytwarzaniu owych dokumentów miał miejsce w ramach czynności wykonywanych w związku z jego pracą lub służbą w organach bezpieczeństwa państwa czy też w ramach czynności wykonywanych w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zbieraniu informacji.

Co oczywiste, organ przyjmując ziszczenie się którejś z w/w przesłanek winien dokładnie wyjaśnić to, jak doszedł do takich wniosków.

W szczególności winien wskazać z jakich konkretnie dokumentów (znajdujących się na konkretnej karcie akt) i z jakich konkretnie zapisów znajdujących się na owych dokumentach, wywiódł wniosek o ich wytworzeniu przez wnioskodawcę lub o jego udziale przy ich wytworzeniu.

Powinien także szczegółowo określić to, z jakich zapisów spornych dokumentów wywiódł wniosek o istnieniu związku pomiędzy ich wytworzeniem a pracą lub służbą w organach bezpieczeństwa lub czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji.

Brak uszczegółowienia powyższych kwestii w uzasadnieniu rozstrzygnięcia pozbawia de facto stronę i Sąd administracyjny możliwości poznania sposobu dochodzenia przez organ do wniosków wyartykułowanych w decyzji, uniemożliwiając weryfikację poprawności decyzji.

Przenosząc powyższe na realia faktyczne niniejszej sprawy uznać należało, że uzasadnienie skarżonej decyzji nie zawiera powyższych elementów, koniecznych dla poprawnego wyartykułowania wniosków przez organ.

Organ ograniczył bowiem uzasadnienie do stwierdzenia, że sporne dokumenty zostały wytworzone przy udziale M. K. w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego współpracownika przy operacyjnym zbieraniu informacji przez organy bezpieczeństwa. Nie sprecyzował jednak tego, czy powyższy wniosek dotyczy udostępnionej karty E-14 czy zapisów z komputerowego zbioru danych byłej SB. Nie oznaczył nawet precyzyjnie w decyzji (brak powołania numerów konkretnych kart akt) miejsca usytuowania powyższych dokumentów

Nadto powołując się na zapisy znajdujące się w pomocach ewidencyjnych, również nie określił ich w sposób dokładny. W szczególności nie wskazał ani tego, na jakiej karcie akt znajdują się owe pomoce ewidencyjne na których bazował ani tego, który dokładnie zapis w tychże pomocach ewidencyjnych (znajdujący się na którym akapicie konkretnej karty) doprowadził go do konkluzji wyrażonej w skarżonym akcie.

Opisane wyżej uchybienie obowiązkowi wyczerpującego uzasadnienia decyzji administracyjnej, w realiach faktycznych niniejszej sprawy jest tym bardziej niezrozumiałe, gdy weźmie się pod uwagę okoliczność, iż sam organ zauważa, że do jego obowiązków należy ocena tego, czy udostępniane dokumenty dotyczą konkretnej osoby i czy zostały wytworzone przez nią lub przy jej udziale (k.4 skarżonej decyzji-4 akapit od góry strony).

Skoro zaś organ ma świadomość, że musi dokonać konkretnej oceny, to winien mieć również świadomość tego, ze musi dokładnie wyjaśnić podstawy faktyczne dokonywanej oceny. Brak ich wyjaśnienia pozbawia bowiem Sąd możliwości skutecznej oceny poprawności samego procesu wnioskowania.

Opisane wyżej uchybienia organu przy sporządzaniu uzasadnienia skarżonej decyzji sprawiają, iż samo rozstrzygnięcie nie poddaje się kontroli sądowej. Sąd nie może bowiem domyślać się ani sposobu dochodzenia przez organ do konkluzji zaprezentowanych w rozstrzygnięciu, ani tego, w oparciu o jakie dokładnie dokumenty i jakie dokładnie ich zapisy, doszedł do owych konkluzji.

W związku z powyższym, uznając że skarżona decyzja narusza prawo, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w pkt. 1 wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.).

O kosztach rozstrzygnięto na podstawie art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni wszystkie uwagi poczynione przez Sąd w niniejszym uzasadnieniu.