Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1763/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-10-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 138 § 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 25 ust.  pkt 6, art. 25 ust. 1, art. 27 ust. 1
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
article: art. 14 § 4, art. 153
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: sędzia NSA Karol Kiczka sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 10 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 3 czerwca 2022 r. sygn. akt II SA/Łd 71/22 w sprawie ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 23 listopada 2021 r. nr SKO.4118.233.2021 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania sądowego w całości.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 3 czerwca 2022 r. II SA/Łd 71/22, po rozpoznaniu sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 23 listopada 2021 r. nr SKO.4118.233.2021 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia wychowawczego, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 21 września 2021 r., znak SOCVI.554.1652KJ.2021.198252.SW.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Decyzją z 23 listopada 2021 r. nr SKO.4118.233.2021 wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6 i ust. 3 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407; dalej: u.p.p.w.d.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 21 września 2021 r., orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane przez K. S. świadczenie wychowawcze na dziecko Z. S. za okres od 1 lutego 2021 r. do 30 kwietnia 2021 r. w łącznej kwocie 1.500 zł oraz o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami.

Z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych wynika, że informacją z 16 września 2019 r. skarżący został poinformowany o przyznaniu, na jego wniosek, świadczenia wychowawczego na małoletnia córkę Z. S., na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r.

W trakcie realizacji wypłaty przyznanego świadczenia, w dniu 28 kwietnia 2021 r. do Centrum Świadczeń Socjalnych w Łodzi wpłynęła informacja, iż skarżący w okresie od 21 stycznia 2021 r. do 20 czerwca 2021 r. odbywa karę pozbawienia wolności.

Z uwagi na powyższe Prezydent Miasta Łodzi decyzją z 21 maja 2021 r. zmienił przyznane skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego w ten sposób, że orzekł o odmowie przyznania uprawnienia od dnia 1 lutego 2021 r. Z akt sprawy wynika, iż w następstwie rozpatrzenia odwołania skarżącego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi decyzją z 26 sierpnia 2021 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Strona nie skorzystała z przysługującego prawa zaskarżenia powyższej decyzji do sądu administracyjnego.

Następnie decyzją z 21 września 2021 r. Prezydent Miasta Łodzi orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane przez K. S. świadczenie wychowawcze na dziecko Z. S. za okres od 1 lutego 2021 r. do 30 kwietnia 2021 r. w łącznej kwocie 1.500 zł oraz o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami do dnia wydania tej decyzji.

Kwestionując zasadność wydanego rozstrzygnięcia skarżący wniósł odwołanie, w którym podnosił, że zgłaszając się do Zakładu Karnego [...] celem odbycia zasądzonej kary, przekazał żonie – B. S. kartę płatniczą, na którą przelewane były kwoty świadczenia wychowawczego. Środki te zostały pobrane przez żonę skarżącego i przeznaczone na potrzeby małoletniej Z.S. Skarżący podkreślił, że wspólnie z żoną wychowują córkę, a jedynym błędem było niezgłoszenie faktu odbywania przez niego kary pozbawienia wolności. Wskazał również, że w okresie, kiedy przebywał w więzieniu, nie miał możliwości pobierania przedmiotowego świadczenia.

Przywołaną na wstępie decyzją z 23 listopada 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Wskazując na dokonane w sprawie ustalenia faktyczne oraz podstawę prawną wydanego rozstrzygnięcia Kolegium stwierdziło, iż organ I instancji prawidłowo uznał, że sytuacja rodzinna strony powoduje brak uprawnień do pobierania świadczenia wychowawczego na dziecko od dnia 1 lutego 2021 r., gdyż strona, w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności od 21 stycznia 2021 r., nie spełnia ustawowych przesłanek przyznania świadczenia, to jest: wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem, sprawowania bezpośredniej opieki nad dzieckiem oraz ponoszenia związanych z tym wydatków. Jednocześnie, pomimo stosownego pouczenia skarżący nie powiadomił niezwłocznie właściwego organu o wystąpieniu okoliczności mających wpływ na przyznane mu uprawnienie. O fakcie odbywania przez stronę kary pozbawienia wolności organ został poinformowany dopiero w kwietniu 2021 r. W konsekwencji powyższego, pomimo braku uprawnień skarżącego do świadczenia wychowawczego na małoletnią Z. S., świadczenia te wypłacone zostały za okres od 1 lutego 2021 r. do 30 kwietnia 2021 r. nienależnie, a zatem w przedmiotowej sprawie spełniona została przesłanka określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 powołanej ustawy. Świadczenia nienależnie pobrane za powyższy okres, zgodnie z art. 25 ust. 1 oraz ust. 3 tej ustawy, podlegają zatem zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami.

Odnosząc się do argumentacji odwołania, co do pobrania przedmiotowych kwot świadczenia przez osobę uprawnioną - matkę dziecka, Kolegium wskazując na wnioskowy charakter świadczenia wychowawczego podkreśliło, że świadczenie zostało przyznane skarżącemu, który nie był uprawniony do jego przekazania według własnego uznania, innej uprawnionej w jego ocenie osobie.

Końcowo organ odwoławczy wskazał, że na wniosek strony, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego (w tym wypadku Prezydent Miasta Łodzi), może umorzyć, na podstawie art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d., kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi K. S. ponowił argumentację, co do przekazania, przed rozpoczęciem odbywania kary pozbawienia wolności, karty płatniczej, na którą przelewane były kwoty świadczenia wychowawczego przyznanego na małoletnią Z. S., matce dziecka.

We wspomnianym na wstępie wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał zasadność skargi i uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 21 września 2021 r.

W ocenie Sądu I instancji, procedujące w sprawie organy uznały pobrane przez skarżącego świadczenie wychowawcze za okres od 1 lutego 2021 r. do 30 kwietnia 2021 r., zobowiązując jednocześnie stronę do zwrotu powyższego świadczenia, bez uprzedniego ustalenia, czy skarżący w sposób dostateczny został pouczony o okolicznościach skutkujących brakiem prawa do tego świadczenia, a co za tym idzie, czy z uwagi na uzyskane pouczenie na etapie składania wniosku o świadczenie wychowawcze mógł mieć świadomość tego, że sytuacja, w której się znalazł w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności, skutkuje utratą prawa do świadczenia wychowawczego przyznanego na małoletnią córkę.

Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w sprawie nie sposób pominąć również tej okoliczności, że na czas odbywania kary pozbawienia wolności kartę uprawniającą do wypłaty przedmiotowego świadczenia skarżący pozostawił matce dziecka, a więc jego opiekunowi faktycznemu i prawnemu, celem zapewnienia możliwości pokrywania wydatków na utrzymanie ich wspólnej małoletniej córki. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że w sprawach dotyczących zasiłków rodzinnych, pomimo, że podmiotem uprawnionym do świadczenia jest rodzic, to de facto beneficjentem świadczenia jest dziecko.

Tym samym uznać należało, w opinii Sądu I instancji, że organy obu instancji nie zbadały należycie, czy przedmiotowe świadczenie w rzeczywistości zostało przez skarżącego "nienależnie pobrane" w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. W szczególności, organy nie dokonały oceny, czy skarżący był osobą, która "pobierała" owe świadczenia, a co za tym idzie, czy w ogóle mógł mieć świadomość, że w zaistniałej sytuacji wystąpiły okoliczności mające wpływ na kwestie utraty tego uprawnienia, skoro środki pobierała w tym czasie matka dziecka, celem zapewnienia córce kosztów utrzymania i zaspokojenia jego potrzeb życiowych. W konsekwencji powyższego uznać należało, że organy nie wyjaśniły w sposób wyczerpujący okoliczności istotnych dla dokonania prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, co stanowiło naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., w stopniu mającym istotny wpływ na wynik kontrolowanej sprawy. Stwierdzone uchybienie związane jest przy tym z błędną wykładnią pojęcia świadczenia nienależnie pobranego, o którym mowa w powołanym wyżej przepisie art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d. i oceną zaistnienia okoliczności uzasadniających uznanie za takie świadczenia wychowawczego przyznanego skarżącemu celem pokrycia kosztów utrzymania.

Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 3 czerwca 2022 r. II SA/Łd 71/22, złożyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, zaskarżając wyrok w całości. Orzeczeniu zarzucono:

1) naruszenie prawa materialnego, to jest:

- art. 25 ust. 2 pkt 6 w związku art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. przez ich błędną wykładnię polegającą na:

- stwierdzeniu, że dla oceny czy świadczenie jest nienależnie pobrane, tj. wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia nie jest konieczna weryfikacja istnienia przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 4 ust 2 pkt 1 u.p.p.w.d., tj. warunku wspólnego zamieszkiwania w rodzicem i pozostawania na utrzymaniu rodzica, który złożył wniosek o świadczenie,

- niezasadnym pominięciu, że przesłanka uznania świadczenia za nienależnie pobrane, o której mowa w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., wymaga jedynie badania czy świadczenie zostało wypłacone mimo "braku prawa do świadczenia" a nie czy zostało "spożytkowane niezgodnie z jego celem", czy "skarżący zrozumiał treść pouczeń z zakresu przepisów prawa powszechnie obowiązującego" i czy skarżącemu "można przypisać winę w uzyskaniu nienależnie pobranego świadczenia", przez co Sąd I instancji niezasadnie rozszerza zakres pojęciowy tej przesłanki, która jest klarowna językowo, zastępując w tym zakresie ustawodawcę;

2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) i art. 135 p.p.s.a. w związku z 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez niewłaściwe ich zastosowanie i uwzględnienie skargi, choć nie miało miejsca naruszenie norm prawa materialnego ani istotne naruszenie przepisów postępowania, zatem nie było podstaw do uchylenia decyzji wydanych przez organy obu instancji, co nastąpiło w związku z naruszeniem przez Sąd I instancji niżej wymienionych przepisów postępowania;

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji błędne uznanie, że organ II instancji niedostatecznie zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy mający na celu ustalenie, czy świadczenie było wypłacone mimo braku do niego prawa, podczas gdy Prezydent Miasta Łodzi ostateczną decyzją z 21 maja 2021 r. zmienił przyznane prawo do świadczenia wychowawczego w ten sposób, że orzekł o jego odmowie od dnia 1.02.2021 r. na podstawie art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d, a ponadto w trakcie okresu świadczeniowego odpadła przesłanka warunkująca prawo do świadczenia wychowawczego na skutek braku wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem, czemu nie zaprzecza Skarżący, co potwierdza, że od 1.02.2021 r. Skarżący nie legitymował się uprawnieniem do pobierania świadczenia wychowawczego w następstwie czego organ dysponował pełnym materiałem dowodowym w sprawie i nie był zobligowany do ustalania okoliczności: kto wypłacał świadczenie z rachunku bankowego Skarżącego, na co je przeznaczał, czy Skarżący był prawidłowo pouczony o obowiązujących przepisach prawa i czy pobranie świadczenia nienależnego miało charakter zawiniony;

c) art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 153 p.p.s.a poprzez niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji przedstawienie oceny prawnej niespójnej i lakonicznej w zakresie własnych rozważań, brak właściwej oceny zebranego materiału dowodowego oraz brak wykazania, że uchybienia miały wpływ na treść rozstrzygnięcia, brak prawidłowych wskazań co do dalszego prowadzenia postępowania oraz nakazanie organowi prowadzenia postępowania dowodowego w zupełnie zbędnym zakresie.

Wskazując na powyższe zarzuty wniesiono o:

1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości na podstawie art. 188 p.p.s.a i oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a, w przypadku, gdyby wniosek powyższy nie zasługiwałby na uwzględnienie:

2) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpatrzenia,

3) orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego według norm przepisanych,

4) rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym wobec zrzeczenia się prawa do rozprawy.

Wszystkie zarzuty skargi kasacyjnej zostały uzasadnione.

W odpowiedzi na skargę kasacyjna pełnomocnik skarżącego wniósł o:

1. utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku,

2. przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, według norm przepisanych. Jednocześnie pełnomocnik oświadczył, że koszty te nie zostały pokryte w żadnej części.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie podstawy nieważności wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a. nie zachodzą, zaś granice skargi kasacyjnej zostały wyznaczone przez jej podstawy, czyli wskazane naruszenia przepisów prawa.

Skarga kasacyjna okazała się zasadna.

Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Stosownie zaś do ust. 2 pkt 6 tego artykułu, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

Sąd I instancji odwołał się w zakresie wykładni powyższych przepisów do orzecznictwa sądowoadministracyjnego ukształtowanego na tle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dotychczas w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, zgodnie z którym błędne jest stanowisko utożsamiające pojęcie "nienależnego świadczenia" z pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Pojęcia te nie są jednakowe. W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Osoba, która nienależnie pobrała świadczenie to osoba, która była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje. Innymi słowy, o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje. Taka była generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego i przez jej pryzmat należało rozważać każdą z podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane.

Należy jednak zauważyć, że po nowelizacji u.p.p.w.d. pojęcie świadczenia nienależnie pobranego, w większości przypadków, nie odnosi się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Ustawodawca z dniem 1 lipca 2019 r. wprowadził nową przesłankę warunkującą powstanie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. Za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.). W doktrynie przyjęto, że w przypadku regulacji zamieszczonej w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nie bierze się pod uwagę świadomości strony, co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego. W Komentarzu do ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, wyd. II, pod red. J. Blicharz, J. Glumińskiej-Pawlic i L. Zacharko (System Informacji Prawnej LEX) wskazano, że na aprobatę zasługuje stanowisko, że nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o ten przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Nie ma tutaj znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze, że świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Zatem dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, że osoba uprawniona nie miała świadomości, że jej się ono nie należy. Ustawa nie przewiduje wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania.

Jak słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 października 2021 r. I OSK 540/21, dodanie w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. punktu 6 nastąpiło jednocześnie z uchyleniem w art. 25 ust. 2 tej ustawy punktów 1, 1a i 4 oraz zmianą treści punktu 5 (art. 1 pkt 23 lit. a tiret pierwsze ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r.; Dz.U. poz. 924, zmieniającej nin. ustawę z dniem 1 lipca 2019 r.). W uzasadnieniu rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3387, nie ma wyjaśnienia odnoszącego się do wprowadzanych zmian. Analiza tych regulacji pozwala jednak na stwierdzenie, że uchylenie pkt 1a związane jest z wyeliminowaniem przez ustawodawcę kryterium dochodowego uzależniającego prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, zmiana pkt 5 wynika wyłącznie z tego, że w obecnym stanie prawnym nie wydaje się już decyzji administracyjnej przyznającej świadczenie wychowawcze, a osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze otrzymuje informację o przyznaniu tego świadczenia. Jeśli chodzi o pozostałe dwie zmiany w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d., tj. uchylenie pkt 1 i 4, można wywieść, że nie stanowią one bezpośredniej konsekwencji wprowadzonych rozwiązań programu "Rodzina 500+" zmierzającego do objęcia ustawą wszystkich dzieci do 18. roku życia. Ustawodawca zrezygnował bowiem z przesłanki pozwalającej uznać za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania (pkt 1) oraz świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego (pkt 4). W ich miejsce ustawodawca wprowadził nową przesłankę określoną w pkt 6 nakazującą traktować jako nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Z tak dokonanej zmiany ustawowej uprawniony wydaje się wniosek, że w szeroko ujętej podstawie "braku prawa do tego świadczenia" mieści się również treść dotychczasowych przesłanek zawartych w pkt 1 i 4.

Mając na uwadze powyższe nie można uznać, że wykładnia art. 25 ust. 1 w związku z ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. dokonana przez Sąd I instancji była prawidłowa. Sąd I instancji wskazał w uzasadnieniu wyroku, że Kolegium pominęło istotne w sprawie rozróżnienie miedzy przyznaniem świadczenia wychowawczego a nienależnie pobranym świadczeniem wychowawczym. Tymczasem, jest dokładnie odwrotnie, gdyż to argumentacja Sądu I instancji zdaje się pomijać fakt, że dla oceny tego czy mamy do czynienia ze świadczeniem nienależnie pobranym na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. (świadczenie wypłacone mimo braku do niego prawa) konieczne jest odwołanie się do przesłanek warunkujących prawo do tego świadczenia, a nie jest konieczne odwoływanie się do okoliczności takich jak wina Skarżącego w pobraniu nienależnego świadczenia oraz stan jego świadomości w kontekście zrozumienia udzielonych mu pouczeń w zakresie obowiązujących przepisów prawa.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Z kolei w myśl art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Zatem, brzmienie tych przepisów wyraźnie wskazuje na konieczność wspólnego zamieszkiwania wnioskodawcy z dzieckiem jak i na potrzebę pozostawania dziecka na utrzymaniu wnioskodawcy. Zastosowany w tym przepisie spójnik "i" podkreśla fakt, że dla ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego ustawodawca wprowadza konieczność łącznego spełniania ww. warunków. W niniejszej sprawie bezsporne jest, że w okresie kiedy wypłacano świadczenie, tj. od 1 lutego 2021 r. do 30 kwietnia 2021 r. skarżący nie mieszkał wraz z córką, czyli nie spełniał żadnej z przesłanek podmiotowych, o których mowa w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d.

Sąd I instancji odwołał się zatem niezasadnie w swych rozważaniach prawnych do przesłanek z art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d, które już nie obowiązują, tj. np. świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje a w konsekwencji przez pryzmat celu ustawy bada czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, choć przepis materialny nie wprowadza już takiego warunku.

Powyższe okoliczności jednoznacznie wskazują, że skarżący nie był osobą uprawnioną do pobierania świadczenia, a argumenty podnoszone przez skarżące kasacyjnie Kolegium, że świadczenia wychowawcze, w istocie pobrane przez ojca dziecka, który jako jego opiekun nie był uprawniony do ich otrzymywania, były "świadczeniem nienależnym" i w efekcie powinny podlegać zwrotowi, okazały się być trafne. Dla niniejszej sprawy nie mają znaczenia argumenty podnoszone przez skarżącego, że środki ze świadczenia wychowawczego były w istocie otrzymywane przez matkę dziecka, bowiem "samo świadczenie" było pobierane przez osobę nieuprawnioną, co było kluczowe w niniejszej sprawie. Z tych względów należało uznać wykładnię dokonaną przez Wojewódzki Sąd Administracyjny za wadliwą, a co za tym idzie, uznać zarzut naruszenia prawa materialnego za zasadny.

Biorąc pod uwagę powyższe zasadne okazały się także zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) w związku z art. 135 p.p.s.a. w związku z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. powiązany z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Te ostanie przepisy odnoszą się odpowiednio do zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), sposobu prowadzenia przez organ postępowania dowodowego (art. 77 k.p.a.), swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Sąd pierwszej instancji dokonał nieprawidłowej oceny, że materiał dowodowy nie jest pełny i nie został prawidłowo oceniony. Ustalenia organów administracyjnych nie budziły bowiem wątpliwości w konfrontacji ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, a także obowiązującymi przepisami, co czyni podjęte na ich podstawie rozstrzygnięcie zgodne z prawem.

Zasadny jest także zarzut naruszenia art. 141 § 4 w związku z art. 153 p.p.s.a., gdyż w wyniku błędnej wykładni prawa materialnego Sąd I instancji wydał też błędne wytyczne, co do dalszego postępowania w sprawie. W judykaturze przyjmuje się, że wskazania co do dalszego postępowania zawarte w orzeczeniu sądu administracyjnego podobnie jak ocena prawna zawarta w tym orzeczeniu stanowią postanowienia o wiążącym charakterze. Ocena prawna dotyczy dotychczasowego postępowania w sprawie, zaś "wskazania" określają sposób postępowania w przyszłości. Wskazania stanowią więc konsekwencję oceny prawnej, zwłaszcza oceny przebiegu postępowania przed organami administracyjnymi i rezultatu tego postępowania w postaci materiału procesowego zebranego w sprawie. Ich celem jest zapobieżenie w przyszłości błędom stwierdzonym przez sąd administracyjny w trakcie kontroli zaskarżonego orzeczenia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 września 2007 r. II FSK 209/07). Wskazania zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku prowadziłyby do niewłaściwego rozstrzygnięcia sprawy przez organ.

Uznając, że skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, jak również przyjmując, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę w oparciu o art. 188 p.p.s.a., a w następstwie tego skargę oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Od zasądzenia kosztów postępowania na rzecz skarżącego kasacyjnie odstąpiono na podstawie art. 206 w zw. z art. 207 p.p.s.a., mając na uwadze, że błędna ocena Sądu I instancji nie może w okolicznościach prawnych niniejszej sprawy wywoływać skutków finansowych dla skarżącego.