Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 246/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2024-08-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 59 ust. 1, art. 60 ust. 1, ust. 2 pkt. 2 i ust. 3 art. 61
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) oraz art. 135
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Protokolant starszy referent Weronika Siedlaczek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 sierpnia 2024 r. sprawy ze skarg Z. K. i M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 15 stycznia 2024 r. nr SKO.PS/41.5/1436/2023/26246/ w przedmiocie odpłatności za pobyt członka rodziny w Domu Pomocy Społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 28 listopada 2023 r., nr [...].


UZASADNIENIE

Z. i M. K. (dalej: "skarżący") pismem z dnia 10 listopada 2023 r. zwrócili się do Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z wnioskiem o zwolnienie z ponoszenia opłat za pobyt ich wnuka - M. S. w Domu Pomocy Społecznej w R. (w skrócie: "DPS").

Prezydent Miasta S. (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 28 listopada 2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 106 ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 901), zmienił punkt 1 decyzji własnej z dnia 19 maja 2021r., nr [...], w ten sposób, iż od miesiąca kwietnia 2023 r. ustalił odpłatność za pobyt wnuka skarżących w DPS, w wysokości 100,00 zł. miesięcznie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podał, że do kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt M. S. w DPS należą jego rodzice: E. S. i D. S. oraz dziadkowie – Z. i M. K. (skarżący), a także babcia – B. S. Jeżeli chodzi o rodziców, jako osoby w pierwszej kolejności zobowiązane do ponoszenia odpłatności za pobyt M. S. w DPS, organ I instancji wskazał, że oboje posiadają dochód nieprzekraczający 300% kryterium dochodowego, a co za tym idzie w stosunku do matki E. S. odstąpiono od ustalenia odpłatności za pobyt syna w DPS, natomiast ojciec zobowiązał się dobrowolnie płacić kwotę 300 zł. miesięcznie. Również w odniesieniu do babci B. S. odstąpiono od ustalenia odpłatności, ponieważ jej dochód nie przekraczał 300% kryterium dochodowego, wynikającego z ustawy o pomocy społecznej. W związku z powyższym organ I instancji prowadził postępowanie wobec skarżących, zatem osobami w następnej kolejności zobowiązanymi do ponoszenia odpłatności za pobyt wnuka w DPS. Organ I instancji zaproponował w pierwszej kolejności podpisanie umowy, a ponieważ do podpisania tej umowy nie doszło, prowadził postępowanie administracyjne w kierunku wydania decyzji administracyjnej. Odpłatność ta została ustalona decyzją z dnia 19 maja 2021 r. Nr [...]. Jednakże z uwagi na zmianę sytuacji dochodowej skarżących, tj. waloryzację świadczeń ZUS od marca 2023 r. organ I instancji w dniu 27 października 2023 r., działając na podstawie art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej, wszczął z urzędu postępowanie w sprawie zmiany decyzji ustalającej opłatę za pobyt wnuka skarżących w DPS. Na podstawie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 10 listopada 2023 r. ustalił, iż skarżący prowadzą dwuosobowe gospodarstwo domowe. Łączny dochód rodziny wynosi 5 332,46 zł. miesięcznie i przekracza 300 % kryterium dochodowego, tj. 1 732,46 zł. Jest to kwota, jaką zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt. 2 ustawy o pomocy społecznej, skarżący mogliby miesięcznie ponosić za pobyt wnuka w domu pomocy społecznej. Mając na uwadze ich sytuację dochodową i możliwości oraz niepełnosprawność organ I instancji ustalił opłatę w wysokości 100,00 zł. miesięcznie, co jest zgodne z aktualną linią orzeczniczą sądów administracyjnych, bowiem na gruncie art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej obowiązkiem organów jest uwzględnienie "dochodów i możliwości" strony.

Z powyższą decyzją nie zgodzili się skarżący, którzy wnieśli odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach. Zaznaczyli, że ich sytuacja finansowa jest trudna i nie pozwala na uiszczanie opłaty za pobyt wnuka w DPS. Poinformowali, że utrzymują się ze świadczeń emerytalnych i prowadzą dwuosobowe gospodarstwo domowe. A trudności finansowe wynikają z długotrwałej, przewlekłej choroby M. K., który posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, wydane na stałe, jak też cierpi na liczne schorzenia, które nie pozwalają na normalne funkcjonowanie, oraz już kilkakrotnie był w szpitalu i wymaga pomocy osoby drugiej. Liczne schorzenia wiążą się z częstymi wizytami lekarskimi u różnych specjalistów, a to generuje ogromne koszty na wizyty lekarskie, wykup leków i dojazdy Dodatkowo spłacają kredyt. Do odwołania skarżący dołączyli obszerną dokumentację medyczną oraz liczne paragony i faktury z zakupu leków i zaspokajania niezbędnych potrzeb bytowych, a także decyzje o wysokości świadczeń emerytalnych oraz orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności M. K.. Nadto, Z. K. poinformowała, że sama również choruje na [...] i jest pod stałą kontrolą [...] i [...]. Podnieśli po raz kolejny, że ich wnuk ma jeszcze oboje żyjących rodziców, którzy pracują zarobkowo oraz drugą babcię – B. S. , stąd też oni również powinni ponosić odpłatność.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium") decyzją z dnia 15 stycznia 2024 r., nr SKO.PS/41.5/1436/2023/26246/, wydaną na podstawie 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 28 listopada 2023 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia przedstawiło dotychczasowy przebieg postępowania i odniosło się do ustaleń poczynionych przez organ I instancji oraz uznało, że są one prawidłowe i nie naruszają obowiązujących regulacji prawnych. To członkowie rodziny w pierwszej kolejności ponoszą odpłatność na podstawie zawartej z gminą umowy, a dopiero gdy umowa nie zostanie zawarta, na podstawie decyzji administracyjnej ustalającej odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej. Mając na względzie nowe przepisy ustawy o pomocy społecznej dotyczące ustalania odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, Kolegium stwierdziło, że jeżeli została zawarta umowa określająca wysokość opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej, a strona tej umowy nie kwestionuje i ją realizuje, natomiast gmina widzi podstawy do podwyższenia tej opłaty - to powinno nastąpić zgodne z prawem rozwiązanie tej umowy i dopiero wówczas organ będzie uprawniony do ustalenia w decyzji administracyjnej wysokości opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej. Zatem dopiero wtedy, gdy nie dojdzie do zawarcia umowy na podstawie art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej lub zawarta już umowa zostanie rozwiązana będzie zachodziła podstawa do ustalenia w stosunku do małżonka, zstępnych i wstępnych odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej, na podstawie decyzji administracyjnej (art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej), a gdy taka decyzja stanie się ostateczna do zastosowania art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Kolegium stanęło na stanowisku, że postępowanie o zwolnienie z opłaty jest postępowaniem odrębnym od postępowania o ustalenie obowiązku ponoszenia opłaty i jej wysokości. Odrębność polega na tym, że najpierw musi istnieć prawomocnie orzeczony obowiązek, a dopiero potem możliwe jest zwolnienie z tego obowiązku. Nie można zarzucić błędu w uznaniu, że decyzje ograniczające się tylko do ustalenia opłaty są niezgodne z prawem tylko z tego względu, że nie zawierają rozstrzygnięcia w sprawie zwolnienia z opłaty. Postępowanie w tym przedmiocie, jako odrębne, może być prowadzone po prawomocnym ustaleniu opłaty (por. wyrok NSA z dnia 06.06.2017 r. sygn. akt I OSK 649/16). Ponadto, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 17 sierpnia 2017 r. sygn. akt I SA/Wa 741/17 wskazał, iż: (...) obowiązki zstępnego osoby skierowanej do domu pomocy społecznej uzależnione są zgodnie z art. 61 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej wyłącznie od jego sytuacji dochodowej. Okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej czy majątkowej nie mogą mieć znaczenia dla ustalenia obowiązku ponoszenia opłaty przez zobowiązanego. Mogą natomiast stanowić podstawę do wydania przez organ decyzji o zwolnieniu z ponoszenia w całości lub w części ustalonej opłaty na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej.

Z powyższą decyzją nie zgodzili się skarżący, którzy wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucili naruszenie:

1) art. 7 i art. 77 k.p.a., które miało istotny wpływ na jego treść z uwagi na brak oceny stanu faktycznego sprawy, czyli uwzględnienia chorób skarżących, stopni ich niepełnosprawności, ich wydatków na leki i rehabilitację oraz zwiększonych innych wydatków, które zgodnie z przepisami prawa materialnego właściwymi w sprawie powinny być brane pod uwagę jako "możliwości";

2) art. 7 i art. 77 k.p.a., albowiem organ I instancji i Kolegium błędnie ustaliły, że skarżący nie odmówili zawarcia umowy, co powinno skutkować zastosowaniem w niniejszej sprawie przepisów prawa materialnego, tj. art. 61 ust. 2d w związku z art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej;

3) art. 61 ust. 2d w zw. z art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej przez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niezastosowanie, polegające na pominięciu, przy ustalaniu wysokości opłaty możliwości osobistych skarżących, które obligatoryjnie na podstawie art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej powinny być brane pod uwagę.

W związku z przedstawionymi zarzutami domagali się uchylenia decyzji Kolegium i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Podnieśli analogiczne argumenty, jak w odwołaniu od decyzji organu I instancji oraz akcentowali własną sytuację zdrowotną, która generuje coraz to większe wydatki na leki i leczenie, a to uniemożliwia partycypację w kosztach pobytu wnuka w DPS. Ponownie wskazali na istnienie innych osób zobowiązanych do ponoszenia takiej odpłatności oraz odwołali się do uzasadnienia zapadłego w ich sprawie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 lutego 2024 r. sygn. akt I OSK 1152/22, którym został uchylony wyrok WSA w Gliwicach z dnia 6 lutego 2024 r. sygn. akt II SA/Gl 1501/21.

Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres kontroli sądu wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej w skrócie: "p.p.s.a.") stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a. Na mocy art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podstawę materialnoprawną obu wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 901), w brzmieniu obowiązującym w dniu 15 stycznia 2024 r. (dacie wydania zaskarżonej decyzji).

W rozpatrywanej sprawie błędne jest zaprezentowane przez Kolegium stanowisko, że postępowanie o zwolnienie z opłaty jest postępowaniem odrębnym od postępowania o ustalenie obowiązku ponoszenia opłaty i jej wysokości, bowiem najpierw musi istnieć prawomocnie orzeczony obowiązek, a dopiero potem możliwe jest zwolnienie z tego obowiązku.

W tym miejscu należy zauważyć, że organ I instancji decyzją z dnia 19 maja 2021 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 59 ust. 1, art. 60 ust. 1, ust. 2 pkt. 2 i ust. 3 art. 61 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2020 r. poz. 1876) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego, ustalił skarżącym odpłatność za pobyt wnuka w DPS począwszy od miesiąca kwietnia 2020r. w wysokości 728,37 zł. miesięcznie. Już wówczas skarżący domagali się zwolnienia z odpłatności za pobyt wnuka w DPS. Kolejną decyzją z dnia 26 października 2021 r., nr [...], organu I instancji z urzędu dokonano zmiany odpłatności podwyższając ją od miesiąca kwietnia 2021 r. do kwoty 946,77 zł. miesięcznie.

Skarżący pismem z dnia 10 listopada 2023 r. ponownie zwrócili się do Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z wnioskiem o zwolnienie z ponoszenia opłat za pobyt ich wnuka w DPS. W konsekwencji wniesienia odwołania od decyzji organu I instancji z dnia 19 maja 2021 r. i jego rozpatrzenia została wydana decyzja Kolegium z dnia 28 września 2021 r., która stała się przedmiotem skargi nie uwzględnionej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 9 marca 2022 r. sygn. akt II SA/Gl 1501/21. W następstwie rozpatrzenia skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 6 lutego 2024 r. o sygn. akt I OSK 1152/22 uchylił wyrok WSA w Gliwicach z dnia 6 lutego 2024 r. sygn. akt II SA/Gl 1501/21. W uzasadnieniu zaprezentował stanowisko, że po pierwsze obowiązek uwzględnienia możliwości poniesienia opłat wynika już wprost z przepisu art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej, regulującego kwestię ustalenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej, a po drugie przepisy dotyczące zwolnienia są niezależne od przepisów o ustaleniu opłaty w tym sensie, że nawet po ustaleniu wysokości opłaty za taki pobyt z uwzględnieniem możliwości do poniesienia takich opłat aktualnej w dacie ustalania tej opłaty, możliwe jest ich zastosowanie w późniejszym terminie i ponowna ocena możliwości ponoszenia opłat w sytuacji, gdy sytuacja osób zobowiązanych do ponoszenia kosztów pobytu w domu pomocy społecznej uległa pogorszeniu. Ponownie rozpoznając sprawę, organy zobowiązane będą do wzięcia pod uwagę powyższego poglądu Naczelnego Sądu Administracyjnego i zbadania w toku postępowania o ustalenie skarżącym odpłatności za pobyt wnuka w domu pomocy społecznej możliwości poniesienia przez skarżących takich kosztów i ich ewentualnej wysokości. W rezultacie przeprowadzenia ponownie postępowania wyjaśniającego, z uwzględnieniem zaleceń NSA zawartych w wyroku z dnia 6 lutego 2024 r. sygn. akt I OSK 1152/22, organ I instancji decyzją z dnia 28 listopada 2023 r., nr [...], ustalił skarżącym odpłatność za pobyt wnuka w domu pomocy społecznej od miesiąca kwietnia 2023 r. w wysokości 100, zł. miesięcznie, poprzez zmianę punktu 1 decyzji własnej z dnia 19 maja 2021 r., opisanej na wstępie niniejszego uzasadnienia. Z powyższych przyczyn, wobec nie rozpatrzenia wniosku skarżących w sprawie ich zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt wnuka w DPS wydane zostały obie decyzje, zarówno organu I instancji, jak również zaskarżona decyzja Kolegium.

Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Przy czym osoby określone w pkt 2 i 3 oraz gmina nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

W myśl art. 61 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Opłata obciążająca małżonka, wstępnych i zstępnych za pobyt danej osoby w domu pomocy społecznej może zostać nałożona albo na podstawie umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej albo na podstawie decyzji administracyjnej. Zgodnie z art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. Natomiast w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej).

Zgodnie z art. 61 ust. 2e ustawy o pomocy społecznej, w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.

Przepis art. 64 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej przewiduje możliwość zwolnienia zarówno osób wnoszących opłatę (a więc osób, których obowiązek został już ustalony), jak i osób obowiązanych do wnoszenia tej opłaty (a więc osób w stosunku do których nie wydana została jeszcze decyzja administracyjna).

Należy bowiem zwrócić uwagę na zmianę brzmienia art. 64 ustawy o pomocy społecznej, która nastąpiła z dniem 4 października 2019 r., na mocy art. 1 pkt 8 lit. a) ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690).

W obecnym stanie prawnym z opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej mogą być zwolnione częściowo lub całkowicie zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Przepis ten w brzmieniu sprzed omawianej nowelizacji uprawniał do ubiegania się o uzyskanie zwolnienia z opłat jedynie osoby wnoszące opłatę. W wyniku zmiany brzmienia art. 64 ustawy pomocy społecznej prezentowany w orzecznictwie pogląd o ograniczeniu w tym przepisie kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty do osób wnoszących opłatę stał się już nieaktualny. Rozszerzono zatem krąg osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty o osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Jak wynika z uzasadnienia projektu ww. ustawy zmieniającej (druk Sejmu RP VIII kadencji nr 3524 rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego) skutkiem zmiany brzmienia art. 64 ustawy o pomocy społecznej jest poszerzenie możliwości zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących. Oznacza to, że strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia o zwolnieniu z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (por. wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 318/22, oraz wyroki WSA: w Krakowie z dnia 22 kwietnia 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 169/24; w Bydgoszczy z dnia 19 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Bd 848/23; we Wrocławiu z dnia 13 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 265/23).

Bezspornie skarżący w toku trwającego od dnia 1 października 2020 r. postępowania administracyjnego w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt ich wnuka w DPS byli uprawnieni do ubiegania się o zwolnienie z niej (powyższa data wynika z zakończenia postępowania w sprawie ustalenia obowiązku wnoszenia opłaty przez biologiczną matkę wnuka).

Analiza akt administracyjnych wskazuje, że skarżący cały czas domagali się zwolnienia z opłaty wobec trudnej sytuacji materialnej i stanu zdrowia ich obojga, na co wskazuje treść wniosku z dnia 10 listopada 2023 r., w którym ponownie zwrócili się do Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z wnioskiem o zwolnienie z ponoszenia opłat za pobyt ich wnuka w DPS.

Złożenie wniosku w tym zakresie obligowało organy do jego rozpatrzenia. Nie ma bowiem po dniu 4 października 2019 r. podstaw do twierdzenia, że wniosek o zwolnienie z odpłatności powinien być rozpatrzony dopiero po uprawomocnieniu się decyzji określającej wysokość tej odpłatności (por. art. 64 ustawy o pomocy społecznej). Podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia: 11 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 318/22 i 19 września 2023 r. sygn. akt I OSK 1865/21. Dodatkowo, przy ustalaniu wysokości opłaty obciążającej daną osobę, organy winny uwzględnić nie tylko kryterium dochodowe, określone w art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, lecz także możliwości osoby zobowiązanej, przez które należy rozumieć zdolność do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem krewnego/małżonka w domu pomocy społecznej, w perspektywie sytuacji osobistej, zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej (por. wyroki NSA z dnia 20 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1620/22 i z dnia 6 lutego 2024 r. sygn. akt I OSK 1152/22).

W tym stanie sprawy organ I instancji powinien rozstrzygnąć kwestię zwolnienia z opłaty w jednej decyzji, czego nie uczynił.

Kolegium jako organ odwoławczy naruszyło także art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymując w mocy wadliwą decyzję organu I instancji. Orzekające w sprawie organy naruszyły przepisy postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., bowiem nie oceniły materiału dowodowego niezbędnego do rozstrzygnięcia sprawy oraz nie dokonały istotnych dla rozstrzygnięcia ustaleń.

Zważyć należy, że rozstrzygnięcie organu II instancji jest co do zasady takim samym aktem stosowania prawa, jak rozstrzygnięcie organu I instancji. Zgodnie bowiem z zasadą dwuinstancyjności postępowania (art. 15 k.p.a.) każda sprawa administracyjna, jeżeli zawiśnie przed organem odwoławczym wymaga ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Zasada ta jest zrealizowana wtedy, gdy rozstrzygnięcia obu organów zostały poprzedzone przeprowadzeniem przez nie postępowania umożliwiającego osiągnięcie celów, dla których postępowanie to jest prowadzone, czyli postępowania merytorycznego w zakresie ustalenia stanu faktycznego, zebrania i oceny dowodów, przeanalizowania wszystkich argumentów i żądań strony oraz poczynienia rozważań prawnych stosownych dla rozstrzygnięcia, a wszystko to powinno znaleźć dodatkowo odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Działanie organu II instancji nie ma charakteru kontrolnego, lecz jest działaniem merytorycznym.

W konsekwencji w sprawie dokonano wadliwej wykładni przepisów prawa materialnego, tj. art. 61 ust. 2d oraz art. 64 pkt 3 w związku z art. 61 ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, jak również doszło do naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 75, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji, na podstawie art. 153 p.p.s.a. związane będą oceną prawną przedstawioną w powyższych rozważaniach, a także wynikającymi z nich wskazaniami co do dalszego postępowania. W szczególności obowiązkiem organu I instancji będzie wydanie decyzji w przedmiocie ustalenia opłaty nie tylko z uwzględnieniem kryterium dochodowego, ale również wysokości dochodów i możliwości skarżących, jak też rozpatrzenie ich wniosku o całkowite zwolnienie z opłaty.

Z tego powodu Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak sentencji wyroku.

Powołane w treści uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl.