Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 97/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2024-04-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135,  art. 145 par.3
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 16 ust. 1-3, art. 24 ust. 4, art. 32 ust. 1, ust. 1b, ust. 1c, art. 30 ust. 1-2
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz (spr.), Asesor WSA Krzysztof Szydłowski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 11 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie z dnia 18 grudnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązanie do jego zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta D. z dnia 11 sierpnia 2023 r., nr [...] II. umarza postępowanie administracyjne,


UZASADNIENIE

Burmistrz Miasta Darłowo decyzją z dnia 23 sierpnia 2023 r. nr [...] 452 na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r - Kodeks postępowania administracyjnego /tj. Dz.U. z 2023r. poz. 775/ oraz art. 23, art. 25, art 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych /Dz.U. z 2023r. poz. 390/ art. 15 h z dni 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2020r poz. 568) oraz zarządzenia Nr [...] Burmistrza Miasta Darłowo z dnia 13 marca 2023 r. w sprawie upoważnienia Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Darłowie do prowadzenia postępowań w sprawie świadczeń rodzinnych, orzekł w ten sposób, że:

1) ustalił wysokość nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych tj.- zasiłek pielęgnacyjny - przyznanych decyzją administracyjną nr [...] z dnia 2017-12-04 zmienioną decyzjami nr:

1/ [...] z dnia 2018-09-29

2/ [...] z dnia 2020-11-19

3/ [...] z dnia 2021-10-14

za okres od dnia 01.12.2021 r do 30.06.2023 r.

w łącznej kwocie [...]zł,

2) zobowiązał Panią B. P. do zwrotu należności w kwocie [...]zł z tytułu wypłaconych świadczeń rodzinnych tj. zasiłku pielęgnacyjnego od dnia 01.12.2021 r. do dnia 30.06.2023 r. łącznie z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia całkowitej spłaty należności (odsetki na dzień wystawienia niniejszej decyzji wynoszą [...] zł). Organ jednocześnie wskazał, że wpłatę w/w należności należy dokonać na konto Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Darłowie nr PKO BP.SA Darłowo 04 1020 2791 0000 7202 0246 8494 w terminie 14 dni od daty odbioru niniejszej decyzji.

W uzasadnieniu powyższej decyzji organ I instancji przytoczył przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wyjaśnił, że w dniu 01.12.2017 roku strona złożyła w tutejszym Ośrodku wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Do wniosku dołączyła kserokopię orzeczenia Powiatowego Zespołu d/s Orzekania o Niepełnosprawności w Sławnie, z którego wynika, że zaliczona została do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności do dnia 31.10.2020 r. W dniu 07.12.2017 roku wnioskodawczyni otrzymała decyzję przyznającą zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności na okres od dnia 01.10.2017 r. do dnia 31.10.2020 roku.

W dniu 30.10.2019 roku do tutejszego Ośrodka wpłynęła kserokopia orzeczenia o niepełnosprawności wydana przez Powiatowy Zespół d/s Orzekania o Niepełnosprawności w Sławnie z dnia 07.08.2019r, z której wynikało, że wnioskodawczynię zaliczono do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia 31.08.2021 r. W ocenie organu I instancji fakt uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności z nowym terminem ważności spowodował konieczność zmiany pierwotnej decyzji, co do terminu przyznania zasiłku pielęgnacyjnego. W dniu 23.11.2020 roku strona otrzymała decyzję zmieniającą okres przyznania zasiłku pielęgnacyjnego z datą do dnia 31.08.2021 roku.

W dniu 12.10.2021 roku wnioskodawczyni dostarczyła oświadczenie, w którym poinformowała organ, że stan jej zdrowia nie uległ poprawie i spełnia warunki do wydania kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności.

W dniu 14.10.2021 roku Burmistrz Miasta Darłowa wydał decyzję nr [...], (którą strona otrzymała 18.10.2021r.) zmieniającą termin przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, w której zawarta została informacja, że zasiłek pielęgnacyjny przysługuje do dnia upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Jednocześnie w uzasadnieniu decyzji zawarta została informacja, że po uzyskaniu kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności w celu nabycia dalszych uprawnień do zasiłku pielęgnacyjnego konieczne jest złożenie wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na urzędowym formularzu w gminie właściwej dla miejsca zamieszkania.

W dniu 13.07.2023 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Darłowie dokonał weryfikacji w systemie zewnętrznym SI EKSMoN zgodnie z art. 23b ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku. Z pozyskanych informacji wynika, że w dniu 28.10.2021 roku złożony został wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności w organie orzekającym, natomiast w dniu 23.11.2021 roku wydane zostało orzeczenie o zaliczeniu strony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia 30.11.2024 roku. Zdaniem organu fakt uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności spowodował, że ważność "starego", przedłużonego orzeczenia straciła ważność z tą datą tj. z dniem 23.11.2021 r. nadal jednakże została zachowana ciągłość posiadania przez stronę stopnia niepełnosprawności. Uzyskanie informacji przez Ośrodek o nowym orzeczeniu stanowi przesłankę do zakończenia wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie art. 15h u.s.k. z dniem 23.11.2021 r.

Zgodnie z art 23 ustawy o świadczeniach rodzinnych po uzyskaniu kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności strona powinna złożyć nowy wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego wraz z nowym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności co wnioskodawczyni uczyniła w dniu 26.07.2023 roku.

Ze względu na fakt, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacono za miesiące od 01.12.2021 r. do 30.06.2023 r. na podstawie specustawy, natomiast orzeczenie o niepełnosprawności wydane zostało w dniu 23.11.2021r., to zdaniem organu świadczenie za okres od dnia 01.12.2021 r. do dnia 30.06.2023 r. w wysokości [...] zł. zostało wypłacone nienależnie.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosła B. P.. Strona wskazała, że decyzja jest dla niej krzywdząca, a otrzymane środki w okresie od 01.12.2021 r. do 30.06.2023 r. przeznaczone były na leczenie i rehabilitację. Nadto wyjaśniła, że nie złożyła kolejnego wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, bowiem w czasie otrzymania pisma o przedłużeniu zasiłku z powodu koronawirusa, była w trakcie choroby w szpitalu. Odwołująca podkreśliła, że nie zorientowała się, że trzeba złożyć nowe orzeczenie, ponieważ nadal otrzymywała wypłaty świadczenia. Strona wniosła o umorzenie w całości postępowania w sprawie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koszalinie decyzją z dnia 18 grudnia 2023 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, ze zm.), art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, art. 30 ust. 2b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, ze zm.), art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2018 r. poz. 570) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu Kolegium stwierdziło, że zaskarżoną decyzją organ I instancji słusznie uznał, że B. P. pobrała zasiłek pielęgnacyjny za okres od dnia 01.12.2021 r. do dnia 30.06.2023 r., który jej nie przysługiwał. Strona posiadała bowiem prawo do zasiłku pielęgnacyjnego ustalone do dnia ustania ważności poprzedniego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, tj. do dnia 31.08.2021 r.

Z uwagi na wprowadzenie przepisów o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, organ I instancji przyznał zasiłek pielęgnacyjny na dalszy okres, jednakże nie dłuższy niż wymieniony w tychże przepisach. Organ odwoławczy powołał się na przepis art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, zgodnie z którym orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność:

1) upłynęła w terminie do 90 dni przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, pod warunkiem złożenia w tym terminie kolejnego wniosku o wydanie orzeczenia, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności;

2) upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Organ odwoławczy ustalił, w ślad za organem I instancji, że w przedmiotowej sprawie nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane w dniu 23.11.2021 r. Strona dopiero w dniu 26.07.2023 r. powiadomiła organ o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności i jednocześnie złożyła wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie tego orzeczenia, zatem w tych okolicznościach organ stwierdził, że od 01.12.2021 r. stronie nie przysługiwało prawo do zasiłku pielęgnacyjnego a świadczenia wypłacone za okres od dnia 01.12.2021 r. do dnia 30.06.2023 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi.

Kolegium wyjaśniło, że zasiłek pielęgnacyjny przyznawany jest na wniosek, zatem w celu otrzymania świadczenia konieczne jest wykazanie aktywności przez stronę ubiegającą się o oświadczenie i to zarówno, gdy świadczenie przyznawane jest po raz pierwszy, jak i wówczas, gdy wnioskodawca ubiega się o nie po raz kolejny. Z decyzji zmieniającej z 14.10.2021 r., nr [...], jasno wynika, że datą graniczą, do której świadczenie przysługuje jest wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności. W tych okolicznościach obowiązkiem odwołującej było przedłożenie nowego orzeczenia organowi oraz złożenie kolejnego wniosku o przyznanie świadczenia. Brak aktywności odwołującej w tym zakresie spowodował, iż świadczenie było wypłacane pomimo tego, że decyzja przyznająca je wygasła.

Odnosząc się do zarzutu strony podniesionego w odwołaniu, że nie złożyła kolejnego wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, bowiem w czasie otrzymania pisma o przedłużeniu zasiłku z powodu koronawirusa, była w trakcie choroby w szpitalu, Kolegium zauważyło, że decyzję z 14.10.2021 r., nr [...] 488, strona odebrała osobiście 18 października 2021 r. a o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Sławnie z dnia 23.11.2021 r., powiadomiła organ dopiero w dniu 26.07.2023 r.

Ponadto Kolegium dodatkowo poinformowało stronę, iż w myśl art. 30 ust. 9 ustawy, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Postępowanie o przyznanie ulgi z art. 30 ust. 9 ustawy prowadzone jest na wniosek strony.

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie wniosła B. P.. W skardze podtrzymała swoje argumenty wywiedzione w odwołaniu. Ponadto dodała, że od 7.08.2019r. jest na I grupie inwalidzkiej, którą otrzymała po przeszczepie wątroby i z powodu licznych, powikłaniach i chorób współistniejących.Od 8.11.2017r. decyzją Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Sławnie pobierała zasiłek pielęgnacyjny, który oprócz renty socjalnej jest istotnym źródłem dochodu. Od 25.06.2023 r. rozpoczęło się zaostrzenie choroby, zintensyfikowało się leczenie zmierzające do ratowania życia i zdrowia, co skutkowało długotrwałymi pobytami w szpitalach i złym samopoczuciem. W międzyczasie Skarżąca otrzymała kolejne orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jednak ze względu na zły stan zdrowia nie zorientowała się, że czas upłynął, bo było przedłużenie z powodu COVID-19, pieniądze cały czas wpływały na jej konto i nikt z urzędu nie przysłał żadnego pisma, ani nie "wykonał" telefonu w tej sprawie.

Skarżąca wyjaśniła, że pieniądze, które otrzymała, w ramach zasiłku pielęgnacyjnego wydała na leczenie oraz transport do szpitali, na zakup leków i wizyty u lekarzy. Nadto poinformowała, iż od dnia 8.11.2017r. posiada ciągłość orzeczeń stwierdzających stopień niepełnosprawności i przez cały ten czas przysługiwał jej ten zasiłek.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koszalinie wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje:

Niniejsza sprawa, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 – j.t.), dalej jako "p.p.s.a.", została rozpoznana w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym.

Skarga okazała się zasadna, bowiem przeprowadzona przez Sąd, stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 – j.t.), kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że akt ten, podobnie jak poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, naruszają prawo w stopniu nakazującym ich usunięcie z obiegu prawnego.

Przedmiotem skargi jest wydana na podstawie art. 30 ust. 1 u.ś.r. decyzja uznająca pobrany przez skarżącą, w okresie od 1.12.2021 r. do dnia 30.06.2023 r., zasiłek pielęgnacyjny za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązująca do jego zwrotu. Organy obu instancji uznały bowiem, że uzyskanie przez skarżącą nowego orzeczenia o niepełnosprawności spowodowało, że ważność "starego", przedłużonego orzeczenia straciła ważność z dniem 23.11.2021 r.

Analiza akt postępowania prowadzi do wniosku, że skarżąca legitymowała się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności do dnia 31.10.2020 r. W związku czym w dniu 07.12.2017 r. Skarżąca otrzymała decyzję przyznającą zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności na okres od dnia 01.10.2017 r. do dnia 31.10.2020 roku. Decyzją z dnia 07.08.2019 r. Powiatowy Zespół d/s Orzekania o Niepełnosprawności w Sławnie zaliczył stronę skarżącą do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia 31.08.2021 r. Fakt uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności z nowym terminem ważności spowodował konieczność zmiany pierwotnej decyzji co do terminu przyznania zasiłku pielęgnacyjnego do dnia 31.08.2021 roku. W dniu 13.07.2023 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Darłowie dokonał weryfikacji w systemie zewnętrznym SI EKSMoN zgodnie z art. 23b ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku. Z pozyskanych informacji wynika, że w dniu 28.10.2021 roku złożony został wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności w organie orzekającym natomiast w dniu 23.11.2021 roku wydane zostało orzeczenie o zaliczeniu Skarżącej do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia 30.11.2024 roku.

Świadczenie opiekuńcze, którego beneficjentem była i jest skarżąca, przyznawane jest na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, które przytoczone zostaną w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji.

Na podstawie art. 16 ust. 1 i 2 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje:

1) niepełnosprawnemu dziecku;

2) osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) osobie, która ukończyła 75 lat.

Stosownie do art. 16 ust. 3 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny przysługuje także osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia legitymującej się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jeżeli niepełnosprawność powstała w wieku do ukończenia 21. roku życia.

Jak wynika z art. 24 ust. 4 u.ś.r., prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony.

W myśl art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 32 ust.1 u.ś.r., organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. Zmiana decyzji na korzyść strony nie wymaga jej zgody (art. 32 ust. 1a u.ś.r.).

Wszczęcie postępowania w sprawie zmiany decyzji ustalającej prawo do świadczeń rodzinnych na korzyść strony, w zakresie zmiany wysokości świadczeń, następuje z urzędu (art. 32 ust. 1b u.ś.r.). Wszczęcie postępowania, o którym mowa

w ust. 1b, nie wymaga zawiadomienia strony (art.32 ust. 1c u.ś.r.).

Decyzje przyznające świadczenia rodzinne oraz decyzje w sprawie zmiany wysokości świadczeń rodzinnych na korzyść strony są natychmiast wykonalne (art. 32 ust. 1d u.ś.r.).

W sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 i 2185), z zastrzeżeniem ust. 3 (art. 32 ust. 2 u.ś.r.). Należy więc przyjąć, że postępowanie administracyjne wszczęte przez organ z urzędu w związku z art. 15h ustawy COVID było postępowaniem szczególnym wobec zaistnienia konkretnej sytuacji faktycznej (czas epidemii), mającym na celu wyeliminowanie negatywnych skutków dla osób uprawnionych, związanym z utratą ważności orzeczenia o niepełnosprawności, którego podstawą był art. 32 ust. 1 u.ś.r. Postępowanie to, choć wszczęte było na korzyść strony, to nie było związane ze zmianą wysokości świadczenia.

Jak wynikało z akt, decyzja z dnia 14 października 2021 r. została doręczona skarżącej w sposób prawidłowy. Skutkowało to przyjęciem przez organy założenia, że skarżąca została poinformowana, iż w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności traci moc decyzja przedłużająca stosowanie dotychczasowej decyzji przyznającej ww. zasiłek.

Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie należy ustalić, czy przedmiotowy zasiłek pobrany przez skarżącą stanowi nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu przepisów u.ś.r.

Dalej wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.

Stosownie do art. 30 ust. 2 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:

1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu – po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c;

2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;

4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego;

5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.

Z treści przywołanych regulacji wynika, że uprawnionymi do otrzymania zasiłku pielęgnacyjnego są osoby legitymujące się orzeczeniami o niepełnosprawności, bądź osoby, które ukończyły 75, rok życia, wymienione w art. 16 ust. 2 i 3 u.ś.r. Zatem jest to świadczenie adresowane do ściśle określonej kategorii podmiotów.

W ustawie o świadczeniach rodzinnych zawarto jednocześnie unormowania mające na celu zapobieżenie wypłacania zasiłku pielęgnacyjnego osobom nieuprawnionym, bądź też takim osobom, które uprawnienie do pobierania świadczenia utraciły. Zatem organ jest zobowiązany do samodzielnego ustalania i weryfikacji informacji o których mowa w art. 23b ust. 1 u.ś.r. aby zapobiec przyznaniu świadczenia osobie nieuprawnionej. Natomiast z mocy art. 25 przywołanej ustawy w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne.

Przytoczony wyżej art. 30 ust. 2 u.ś.r. ma natomiast zastosowanie, gdy do wypłaty świadczenia już doszło i stanowi instrument do odzyskania nienależnie pobranych świadczeń.

Regulacje te mają z jednej strony zapewnić wsparcie osobom niepełnosprawnym, bądź tym, które osiągnęły 75. rok życia, z drugiej zaś strony mają zapobiegać sytuacjom, w których świadczenie zostanie wypłacone osobom nieuprawnionym, a gdy tak się stanie, dają podstawę do odzyskania wypłaconych kwot.

Wprowadzenie to jest istotne z punktu widzenia zadań państwa w zakresie pomocy i ochrony osób, które zasługują na szczególne wsparcie, zwłaszcza w kontekście art. 69 Konstytucji RP, który stanowi, że osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej.

Przepis ten stanowi ogólne ramy zasady pomocy państwa osobom niepełnosprawnym, odsyłając w zakresie rozwiązań szczegółowych do ustaw, w tym wypadku do ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W ocenie Sądu regulacje na poziomie ustawowym powinny być tak skonstruowane i w taki sposób interpretowane, aby osobie niepełnosprawnej zapewnić realną pomoc, bez stosowania biurokratycznych barier, które niejednokrotnie stanowią dla osoby ubiegającej się o przyznanie pomocy przeszkodę nie do pokonania.

Powyższy pogląd koresponduje z zawartą w art. 7 k.p.a. zasadą prawdy obiektywnej oraz zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, wyartykułowaną w art. 8 zasadą zaufania do władzy publicznej, a także zasadami informowania stron (art. 9) i zasadą przekonywania (art. 11).

Inaczej mówiąc strona, na każdym etapie postępowania powinna mieć zapewnione profesjonalne wsparcie organu, którego obowiązkiem jest takie jego prowadzenie, aby strona na każdym jego etapie posiadała wiedzę na temat podejmowanych przez organ czynności, oczekiwań organu, konsekwencji podejmowanych działań. Przy czym komunikacja powinna być na tyle jasna i czytelna, aby nawet strona nieobeznana z przepisami prawa miała pełną i w przystępny sposób podaną wiedzę o swoich prawach i obowiązkach.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, należy zatem rozstrzygnąć, czy pobrany przez skarżącą, w okresie od 1.12.2021 r. do dnia 30.06. 2023 r. zasiłek pielęgnacyjny był świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., na który powołują się organy.

Zdaniem organów obu instancji, okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczenia rodzinnego, o którym mowa było uzyskanie przez skarżącą nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Konsekwencją tego było bowiem wygaśnięcie poprzednio wydanej decyzji, zmieniającej decyzję o przyznaniu świadczenia. W efekcie skarżąca pobierała świadczenie bez podstawy prawnej, co organy uznają za równoznaczne z zaistnieniem okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia rodzinnego. Organy przyjmują także, że strona była pouczona o braku prawa do jego pobierania, gdyż została pouczona o obowiązku przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności.

W ocenie Sądu jest to rozumowanie błędne z kilku powodów.

Analiza treści decyzji z dnia 14.10.2021 r., zmieniającej decyzję o przyznaniu skarżącej świadczenia, prowadzi do wniosku, że jej sentencja jest nieczytelna i mogła nastręczać trudności w prawidłowym odczytaniu jej sensu. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia nie wyjaśniono skarżącej istoty tej zmiany i nie wytłumaczono w sposób klarowny jakie graniczne daty musi mieć na uwadze. Wskazano co prawda, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności powinna niezwłocznie dostarczyć do organu, ale nie pouczono o konsekwencjach zaniechania tego obowiązku. W pouczeniach z kolei zawarto informację o konieczności poinformowania organu w przypadku wystąpienia okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych.

Ponadto zawarto informację, że po odwołaniu stanu epidemii Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Darłowie zawiadomi stronę o ostatecznej dacie przyznania zasiłku pielęgnacyjnego odrębnym pismem. Odwołanie stanu epidemii nastąpi na podstawie przepisu prawa powszechnie obowiązującego, zatem brak będzie podstaw do zmiany decyzji w części dotyczącej skonkretyzowania daty ustania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego.

Z akt sprawy nie wynika aby taką informację Skarżąca otrzymała, nadal dostawała świadczenie na swoje konto.

Zdaniem Sądu obowiązek informacyjny został wykonany wadliwie. Nie poinformowano bowiem skarżącej wprost o tym, że z chwilą wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności decyzja przyznająca świadczenie wygasa, a aby otrzymać kolejną decyzję przyznającą zasiłek pielęgnacyjny należy złożyć kolejny wniosek. Nie poinformowano skarżącej wprost, że skutkiem niedostarczenia nowego orzeczenia i dalszego pobierania świadczeń, będą one uznane za świadczenia nienależnie pobrane.

W przedstawionych okolicznościach, w ocenie Sądu, skarżąca mogła pozostawać w przeświadczeniu, że skoro posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym, jej sytuacja nie uległa zmianie i w dalszym ciągu jest uprawniona do pobierania świadczenia, bez konieczności dopełniania dodatkowych formalności.

Niezależnie od powyższego podnieść należy, że choć w orzecznictwie przyjmuje się prymat wykładni językowej to jak podkreślono w uzasadnieniu uchwały NSA z 14 marca 2011 r. w sprawie II FPS 8/10, w procesie wykładni prawa interpretatorowi nie wolno jednak całkowicie ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy go skonfrontujemy z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej. Według NSA, przepisy prawne nie mogą dawać organom państwowym możliwości nadużywania swojej pozycji wobec obywatela, łamać ustalonych reguł postępowania, czy zastawiać pułapek (por. L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne Zarys wykładu, Warszawa 2005r., s. 63). Jako przykład NSA przywołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 kwietnia 1997r., sygn. akt U 11/97 (publ. OTK-A 1997 r. Nr 5-6, poz. 67), w którym wskazano, że określając treść zasady ochrony zaufania obywateli do państwa i prawa nie można lekceważyć faktu, że dla obywateli treść prawa przejawia się przede wszystkim w sposobie jego stosowania przez organy państwowe. Zdaniem Trybunału, sądowe stosowanie prawa polega na stosowaniu norm ogólnych i abstrakcyjnych do konkretnych indywidualnych przypadków. W demokratycznym państwie prawnym stanowienie i stosowanie prawa nie może być pułapką dla obywatela, a obywatel powinien mieć możliwość układania swoich spraw w zaufaniu, iż nie naraża się na niekorzystne skutki prawne swoich decyzji i działań niemożliwe do przewidzenia w chwili podejmowania tych decyzji i działań (por. orzeczenie TK z 3 grudnia 1996 r., sygn. akt K 25/95, publ. OTK ZU Nr 6/1996, s. 301; wyrok TK z 25 listopada 1997 r., sygn. akt K 26/97; publ. OTK ZU Nr 5 i 6/1997, poz. 64).

Podkreślenia wymaga w świetle przywołanych orzeczeń, że wszelkie działania podejmowane przez organ w sprawach o przyznanie świadczenia rodzinnego powinny być ukierunkowane na realizację wskazanego wyżej celu tych regulacji, to jest wsparcia osób z niepełnosprawnościami. Przy czym organ winien ten cel realizować w taki sposób, aby osoby uprawnione nie zostały pozbawione świadczeń wyłącznie z przyczyn biurokratycznych.

W badanej sprawie jest to o tyle istotne, że organ posiada bezpośredni dostęp do Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności (ESMOON), który służy gromadzeniu danych dotyczących procesu orzekania o niepełnosprawności. Wspomaga rejestrację i proces wydawania orzeczeń o niepełnosprawności przez wojewódzkie i powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności. Wykorzystywany jest również do kontroli wniosków i odwołań oraz orzeczeń wydawanych na obszarze całego kraju, a także do prowadzenia bieżących analiz przez Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych (https://empatia.mpips.gov.pl/dla-przedsiebiorcow/systemy/on). Zatem organ posiada instrumenty, które pozwalają na sprawdzenie istotnych z punktu widzenia postępowania informacji, co więcej, ma z mocy art. 23b u.ś.r. obowiązek z nich korzystać.

W ocenie Sądu, skoro pobranie przedmiotowego zasiłku nie było wynikiem świadomego wprowadzenia w błąd organu przez skarżącą, zaś wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności nie powodowało zmiany mającej wpływ na prawo do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego, a także z uwagi na fakt braku właściwych pouczeń ze strony organu o skutkach nieprzedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności w warunkach trwania epidemii COVID, to brak jest podstaw do twierdzenia, że skarżąca pobrała ww. zasiłek nienależnie.

Zdaniem Sądu, materiał dowodowy w sprawie jest pełny i nie wymaga uzupełnienia, zaś ustalenia są jednoznaczne i świadczą o bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego.

Podobne stanowisko zajął WSA w Szczecinie w wyrokach z dnia 4 stycznia 2024 r. o sygn. akt II SA/Sz 896/23 i 22 lutego 2024 r. o sygn. akt II SA/Sz 1073/23, WSA w Gliwicach w wyrokach z dnia 18 stycznia 2024 r. o sygn. akt II SA/Gl 1424/23 i II SA/Gl 1379/23.

W ocenie Sądu organy administracyjne nie rozpoznały prawidłowo i nie oceniły sytuacji skarżącej pod względem możliwości zrozumienia zamieszczonych pouczeń a ponadto przepisy covidowe zaburzyły reguły przyznawania świadczeń, do których była ona przyzwyczajona, zatem obowiązkiem organu było wzięcie tych okoliczności pod uwagę i dostosowanie właściwych pouczeń.

Z tych względów Sąd, działając zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje wydane przez organy administracyjne obu instancji. Uznając jednocześnie, że z uwagi na stwierdzony charakter naruszenia prawa brak było podstaw do dalszego prowadzenia postępowania administracyjnego, Sąd na mocy art. 145 § 3 p.p.s.a. umorzył postępowanie administracyjne.

Przywołane w uzasadnieniu orzeczenia sądowe dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl.