Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 101/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2023-05-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 60 ust 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) Sędziowie sędzia WSA Katarzyna Korycka sędzia WSA Jarosław Wichrowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 maja 2023 r. sprawy ze skargi W. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta G. z dnia [...] sierpnia 2022 r. znak: [...].


UZASADNIENIE

U z a s a d n i e n i e:

Prezydent G. decyzją z dnia [...] sierpnia 2022 r., na podstawie art. 8 ust. 1, ust. 3 i ust. 13, art. 59 ust. 1, art. 60 ust. 1 i 2 pkt 1, art. 61 ust. 1 i ust. 2, art. 110 ust. 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268), dalej zwanej: "u.p.s.", § 1 pkt 1 lit a) oraz lit b) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2021r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1296) orzekł o ustaleniu opłat za pobyt H. H. w Domu Pomocy Społecznej w Grudziądzu - typ domu dla osób przewlekle somatycznie chorych, zwanego dalej: DPS w Grudziądzu, w następujący sposób:

1/ od W. H.:

a) za okres od 10.09.2021 r. do 30.09.2021 r. w wysokości 762,01 zł.,

b) za okres od 01.10.2021 r. do 31.12.2021 r. w wysokości 1.088,59 zł. miesięcznie;

c) za okres od 01.01.2022 r. do 28.02.2022 r. w wysokości 904,09 zł miesięcznie;

d) począwszy od marca 2022 r. w wysokości 1.099,95 zł. miesięcznie;

- przy czym łączna kwota za okres od 10.09.2021 r. do 31.08.2022 r. wynosi 12.435,66 zł.

2/ od S. H.:

a) za okres od 10.09.2021 r. do 30.09.2021 r. w wysokości 1.063,03 zł.,

b) za okres od 01.10.2021 r. do 31.12.2021 r. w wysokości 1.518,62 zł.,

c) począwszy od stycznia 2022 r. w wysokości 1.302,62 zł. miesięcznie;

- przy czym łączna kwota za okres od 10.09.2021 r. do 31.08.2022 r. wynosi 16.039,85 zł.

3/ nie ustalił opłaty od M. S..

4. nie ustalił opłaty od A. H..

5/ określił, że opłaty określone w punktach: 1 d oraz 2 c należy uiszczać miesięcznie w terminie do dnia 5 każdego miesiąca za bieżący miesiąc na konto Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Grudziądzu;

6/ określił, że opłaty określone w łącznych wysokościach za okres od 10.09.2021 r. do 31.08.2022 r., tj. 12.435,66 zł i 16.039,85 zł należy wpłacić na ww. konto w terminie do 30.11.2022 r.

Powyższe rozstrzygnięcie organ I instancji oparł zasadniczo o następujące ustalenia i rozważania:

H. H., zwana dalej: "mieszkanką domu", od 10.09.2021 r. jest mieszkanką DPS w Grudziądzu i za pobyt w nim ponosi opłatę w wysokości 70% swojego dochodu, tj. 946,98 zł we wrześniu 2021 (za 21 dni), 1.352,83 zł w okresie od 01.10.2021 r. do 31.12.2021 r., 1.452,93 zł w okresie od 01.01.2022 r. do 28.02.2022 r. oraz 1.554,64 zł począwszy od 01.03.2022 r. Niezbędna kwota, którą należy uiścić do pełnego kosztu jej pobytu wynosi we wrześniu 2021 r.- 2.155,04 zł.; 3.078,63 zł w okresie od 01.10.2021 r. do 31.12.2021 r.; 2.978,53 zł w okresie od 01.01.2022 r. do 28.02.2022 r.; 2.876,82 zł w marcu 2022 oraz 3.303,19 zł począwszy od kwietnia 2022 r. Kwota ta jest liczona jako koszt pobytu w DPS minus opłata ponoszona przez mieszkańca DPS (we wrześniu, za niepełny miesiąc pobytu: 3.102,02 zł - 946,98 zł, w okresie od 01.10.2021 r. do 31.12.2021 r.: 4.431,46 zł -1.352,83 zł, w okresie od 01.01.2022 r. do 28.02.2022 r.: 4.431,46 zł - 1.452,93 zł, w marcu 2022 r.: 4.431,46 zł - 1.554,64 zł, natomiast od kwietnia 2022 r.: 4.857,83 zł - 1.554,64 zł).

W każdym przypadku, gdy ustalona w drodze umowy opłata nie będzie pokrywać rzeczywistego kosztu pobytu mieszkańca w domu pomocy społecznej, zwanego dalej: "dps", organ ma obowiązek wydać decyzję o ustaleniu wysokości należnej opłaty od osoby wymienionej w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., uwzględniając maksymalną dopuszczalność kwotowego obciążenia opłatą przy stosowaniu kryterium ustawowego wynikającego z art. 61 ust. 2 ww. ustawy (wyrok NSA z dnia 2 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1604/20).

Do kręgu osób zobowiązanych należy zaliczyć zstępnych mieszkanki domu, tj. - W. H., - S. H., - M. S. oraz - A. H.. Naliczenie opłaty za pobyt mieszkańca dps następuje w sposób procentowy i proporcjonalny do wysokości dochodów u wszystkich osób zobowiązanych zgodnie z powołanym przepisem. Po analizie sytuacji dochodowej wszystkich zobowiązanych ustalono, że tylko dwie osoby przekroczyły próg 300% kryterium dochodowego.

W. H., zwany dalej: "skarżącym" lub stroną", prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe. Miesięczny dochód jego rodziny ustalony zgodnie z art. 8 ust. 3 u.p.s., wynosił w sierpniu 2021 r.- 5.345,18 zł, od stycznia 2022 r.- 5.408,18 zł oraz od marca 2022 r.- 5.799,90 zł. Ww. kwoty stanowią dochód ze świadczeń emerytalnych zobowiązanego oraz jego żony wypłacanych przez ZUS. Wysokość dochodu na osobę w rodzinie wynosi odpowiednio: 2.672,59 zł od sierpnia do grudnia 2022 r. (5.345,18 zł : 2 osoby), 2.704,09 zł od stycznia do lutego 2022 r. (5.408,18 zł : 2 osoby) oraz 2.899,95 zł od marca 2022 r. ( 5.799,90 zł : 2 osoby). Powyższe kwoty przekraczają 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2b ww. ustawy, tj. 1.584,00 zł do 31.12.2021 r. (528 zł x 300% x 1 os.), od 01.01.2022 r.- 1.800,00 zł (600 zł x 300% x 1 os.). Z powyższego wynika, że skarżący jest zobowiązany do wnoszenia opłaty za pobyt swej matki (mieszkanki domu) w dps. Kwota przekroczenia wynosi 1.088,59 zł do 31.12.2021 r. (2.672,59 zł -1.584,00 zł), 904,09 zł w styczniu i lutym 2022 r. (2.704,09 zł - 1.800,00 zł) i 1.099,95 zł od

01.03.2022 r. (2.899,95 zł - 1.800,00 zł).

W związku z tym, że skarżący nie deklaruje wnoszenia opłaty za pobyt matki w dps w wysokości określonej przez obowiązujące przepisy, zgodnie z art. 61 ust. 2d u.p.s., wysokość opłaty za pobyt mieszkanki domu w DPS w Grudziądzu ustalono się w drodze decyzji, jak w jej sentencji.

S. H. prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe. Miesięczny dochód jego rodziny ustalony zgodnie z art. 8 ust. 3 u.p.s., wynosi 9.307,87 zł. Ww. kwota stanowi dochód ze świadczeń emerytalnych zobowiązanego oraz jego żony wypłacanych przez Biuro Emerytalne Służby Więziennej i została pomniejszona o kwotę 400,00 zł z tytułu alimentów płaconych przez zobowiązanego na rzecz syna.

Wysokość dochodu na osobę w rodzinie wynosi 3.102,62 zł (9.307,87 zł : 3 osoby). Powyższa kwota przekracza 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2b ww. ustawy, tj. 1.584,00 zl do 31.12.2021 r. (528 zł x 300% x 1 os.), od 01.01.2022 r.- 1.800,00 zł (600 zł x 300% x 1 os.). Z powyższego wynika, że S. H. jest zobowiązany do wnoszenia opłaty za pobyt matki w dps. Kwota przekroczenia wynosi 1.518,62 zł do 31.12.2021 r. (3.102,62 zł -1.584,00 zł) i 1.302,62 zł od 01.01.2022 r. (3.102,62 zł - 1.800,00 zł).

W związku z tym, iż S. H. nie deklaruje wnoszenia opłaty za pobyt matki w dps w wysokości określonej przez obowiązujące przepisy, zgodnie z art. 61 ust. 2d ww. ustawy, wysokość opłaty za pobyt mieszkanki domu w DPS w Grudziądzu ustalono jak w sentencji decyzji.

Kwoty te są naliczane od dnia umieszczenia mieszkanki domu w DPS w Grudziądzu. Powyższe stanowisko znajduje odzwierciedlenie również w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 20 sierpnia 2021 r. sygnatura akt II SA/Łd 128/21 z którego wynika, iż "decyzja o ustaleniu odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej może wywierać skutki z mocą wsteczną, bowiem konkretyzuje ona obowiązek wynikający z mocy prawa, tj. którego powstanie nie jest uzależnione od wydania decyzji, ale wynika z treści przepisów prawa materialnego, obligujących do wnoszenia opłat w razie ziszczenia się przesłanek z art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s."

M. S. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jej miesięczny dochód ustalony zgodnie z art. 8 ust. 3 u.p.s. wynosi 1.700,99 zł. Ww. dochód stanowi świadczenie emerytalne wypłacane przez ZUS. Powyższa kwota nie przekracza 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2a ww. ustawy, tj. 2.103,00 zł do 31.12.2021 r. (701 zł x 300% x 1 os.), od 01.01.2022 r.- 2.328,00 zł (776 zł x 300% x 1 os.). Z powyższego wynika, że M. S. nie jest zobowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt matki w dps.

A. H. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Ww. nie posiada źródła dochodu ustalonego zgodnie z art. 8 ust. 3 u.p.s. W związku z tym, nie jest zobowiązany do wnoszenia opłaty za pobyt matki w dps.

Zgodnie z wyrokiem NSA z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt: I OSK 1653/20 "obowiązek partycypowania w kosztach utrzymania krewnego skierowanego do domu pomocy społecznej, przez osoby wymienione w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., jest zależny wyłącznie od ich sytuacji dochodowej. Okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej, zdrowotnej, czy majątkowej, w tym obciążeń związanych z codziennym funkcjonowaniem, nie mają znaczenia dla ustalenia obowiązku ponoszenia opłaty przez obowiązanego i jej wysokości." Mogą one stanowić podstawę do wydania przez organ decyzji o zwolnieniu z ponoszenia w całości lub w części ustalonej opłaty na podstawie art. 64 u.p.s. w odrębnym postępowaniu. Odrębność ta polega na tym, że najpierw musi istnieć prawomocnie orzeczony obowiązek ponoszenia opłaty w określonej wysokości, a dopiero potem możliwe jest zwolnienie z tego obowiązku. Zatem podejmując niniejszą decyzję organ wziął pod uwagę wyłącznie sytuację dochodową stron postępowania.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Toruniu decyzją z dnia 8 grudnia 2022 r., na podstawie art. 60 ust. 1 i ust. 2, art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 lit. b, ust. 2e i ust. 2f, art. 103 ust. 2 u.p.s. oraz art. 138 § 1 pkt. 1 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ przytoczono ustalenia organu I instancji oraz brzmienie przepisów art. 60 oraz 61 u.p.s.

Wskazano, że zgodnie z zarządzeniem Nr 128/21 Prezydenta Grudziądza z dnia 24 marca 2021 r. w sprawie ustalenia średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej (Dz. Urz. Woj. Kuj.-Pom. z dnia 29 marca 2021 r., poz. 1539), od 1 kwietnia 2021 r. średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS w Grudziądzu wynosi 4 431,46 zł. Natomiast zgodnie z zarządzeniem Nr 179/22 Prezydenta Grudziądza z dnia 21 marca 2022 r. w sprawie ustalenia średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej (Dz. Urz. Woj. Kuj.-Pom. z dnia 24 marca 2022 r., poz. 1426), od dnia 01 kwietnia 2022 r. średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS w Grudziądzu wynosi 4 857,83 zł.

Stwierdzono, że zastosowany przez Prezydenta Grudziądza algorytm jest poprawny. Przytoczono wyrok NSA z dnia 10 maja 2017 r. (sygn. akt I OSK 2820/16, LEX nr 2323434), w którym wskazano, że "prawidłowy sposób ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej powinien polegać na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie podmiotu zobowiązanego w sposób określony w art. 8 ust. 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty, jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną". Powołano się też na wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 stycznia 2019 r. (sygn. akt I SA/Wa 1685/18, LEX nr 2670554), w którym przyjęto podobne stanowisko, że osoba zobowiązana do uiszczania opłat za pobyt uprawnionego w dps, po potrąceniu ww. kosztów musi dysponować kwotą dochodu na osobę w rodzinie nie niższą niż 300% kryterium dochodowego.

W odniesieniu się do zarzutów odwołania stwierdzono, że wysokość odpłatności może zostać ustalona w dwojaki sposób - w drodze umowy zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s., bądź na podstawie decyzji administracyjnej, w przypadkach, o których mowa w art. 61 ust. 2d i 2e ww. ustawy.

Podniesiono, że postępowanie o zwolnienie z opłaty za pobyt w dps jest postępowaniem odrębnym od postępowania o ustalenie obowiązku ponoszenia opłaty i jej wysokości. Wywodzono, że okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej, zdrowotnej, czy majątkowej, w tym obciążeń związanych z codziennym funkcjonowaniem, nie mają znaczenia dla ustalenia obowiązku ponoszenia opłaty przez obowiązanego i jej wysokości. Mogą stanowić podstawę do wydania przez organ decyzji o zwolnieniu z ponoszenia w ustalonej opłaty na podstawie art. 64 u.p.s. w odrębnym postępowaniu. Odrębność ta polega na tym, że najpierw musi istnieć prawomocnie orzeczony obowiązek ponoszenia opłaty w określonej wysokości, a dopiero potem możliwe jest zwolnienie z tego obowiązku.

Wskazano, że z mocy u.p.s. obowiązek partycypacji osób bliskich w ponoszeniu kosztów pobytu w dps, ciąży od daty umieszczenia danej osoby w placówce (uchwała NSA z dnia 11 czerwca 2018 r. (I OPS 7/17).

Stwierdzono, że ustalenia faktyczne organu I instancji są prawidłowe. Wysokość opłaty jest zgodna z przepisami art. 60 ust. 1 i 2 oraz art. 61 u.p.s., a ustalenie owej opłaty może stanowić podstawę dla pozostałych rozstrzygnięć, o których mowa w art. 64 u.p.s., tj. zwolnienia z opłaty częściowo lub całkowicie.

W skardze złożonej do Sądu, skarżący wniósł o jej uchylenie i zasądzenie kosztów postępowania wg. norm przepisanych. Zarzucił powyżej decyzji naruszenie:

1/ art. 103 ust. 2 u.p.s., poprzez błędną interpretację i przyjęcie, że organ uprawniony jest do zawarcia umowy ustalającej opłatę za pobyt w dps wyłącznie wtedy, gdy umowa ta ustala opłaty w wys. sztywno określonej przepisami u.p.s., takiej, jaka byłaby ustalona w decyzji wydawanej na podst. art. 61 ww. ustawy bez względu na możliwości osoby zobowiązanej;

2/ art. 61 ust. 2d u.p.s., w zw. z jej art. 103 ust. 2, poprzez ustalenie wysokości opłaty od skarżącego w drodze decyzji, mimo że skarżący nie odmówił zawarcia umowy ustalającej wnoszenie opłaty za pobyt w dps w wys. uwzględniającej wysokość dochodów i jego możliwości.

W uzasadnieniu skargi stwierdzono, że zgodnie z art. 103 ust. 2 oraz art. 61 ust. 2d u.p.s. warunkiem umożliwiającym wydanie decyzji ustalającej wysokość opłaty za pobyt w dps jest uprzednia odmowa zawarcia umowy

Organ ma obowiązek ustalić wysokość opłaty biorąc pod uwagę możliwości skarżącego i dopiero odmowa zawarcia takiej umowy uprawnia organ do wydania decyzji ustalającej wysokość opłaty.

Wywodzono, że zgodnie ze stanowiskiem organów jedyną umową dopuszczaną przez organy byłaby umowa opiewająca na dokładnie taką kwotę, jaka wynika z wyliczeń organu w decyzji. Tymczasem, przepis art. 103 ust. 2 u.p.s., obliguje do wzięcia pod uwagę możliwości płatnicze, kwestia ta nie leży w zakresie swobodnego uznania organu.

Zarzucono, że organ nie poczynił żadnych ustaleń co do rzeczywistych możliwości ponoszenia opłaty przez skarżącego, albowiem organy stanęły na stanowisku, że możliwościami tymi będą się zajmować dopiero po uprawomocnieniu decyzji ustalającej opłatę i po wniesieniu przez skarżącego stosownego wniosku w trybie art. 64 u.p.s.

Wskazano, że nie zaproponowano skarżącemu zawarcia umowy zgodnie z przepisami: czyli takiej, która uwzględniałaby jego możliwości - nikt ich nie ustalał, organy zajęły się tylko wyliczeniem opłaty w świetle art. 61 u.p.s. Wywodzono, że skoro umowy takiej nie zaproponowano, to skarżący nie miał możliwości odmówienia jej zawarcia.

Podniesiono, że zwolnienie z części lub całości opłaty na podst. art. 64 u.p.s.,oparte jest o swobodne uznanie organu, co oznacza, że skarżący nie mógłby skutecznie domagać się uwzględnienia swych możliwości.

Podkreślono, że skarżący ma ustalony umiarkowany stopień niepełnosprawności, wymaga (zgodnie z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dn. 20.09.2022 r.) konieczności zaopatrzenia w środki ortopedyczne, środki pomocnicze i pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie danej osoby.

Wskazano, że skarżący nie odmówił zawarcia umowy, o której wspomina art. 103 ust. 2 u.p.s. i zaproponował jej zawarcie w wys. opiewającej na opłatę w wys. 200 zł, albowiem jest to najwyższa kwota, na jaką go stać bez uszczerbku utrzymania rodziny i bez uszczerbku na własnym zdrowiu.

W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:

Na wstępne wyjaśnić należy, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs? ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.). Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Skarga okazała się zasadna.

Ocena zaskarżonej decyzji przeprowadzona w zakresie wynikającym z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329); dalej zwaną: "p.p.s.a.", doprowadziła Sąd do stanowiska, że w toku postępowania administracyjnego uchybiono prawu procesowemu, w sposób uzasadniający uwzględnienie skargi.

Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowią przepisy u.p.s.. W myśl art. 60 ust. 1 u.p.s. pobyt w dps jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3. Zgodnie natomiast z art. 61 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 ww. ustawy: obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium; b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt osoby w domu pomocy społecznej ciążący z mocy prawa na określonych podmiotach wymaga skonkretyzowania i zindywidualizowania co do wysokości oraz osoby zobowiązanej (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2018 r. sygn. I OPS 7/17, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2021 r. sygn. I OSK 574/21), co następuje w formie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, bądź decyzji określonej w art. 61 ust. 2d i 2e w zw. z art. 59 ust. 1 u.p.s., lub ww. umowy i ww. decyzji, w której uzupełniana jest kwota opłaty, nieobjęta umową. W toku postępowania administracyjnego organy ustaliły że ww. odpłatność w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w dps, a opłatą ponoszoną przez mieszkankę domu, powinni pokrywać zstępni, tj. synowie –skarżący i S. H., a w stosunku do córki M. S. i syna A. H. nie zachodzą przesłanki obciążenia ich opłatą. Taka konkluzja organów jest zasadna, co wynika z dokonanych w sprawie obliczeń dochodów ww. osób przy uwzględnieniu treści art. 60 i 61 u.p.s.

Natomiast ani akta administracyjne, ani treść decyzji organów nie wyjaśnia, ani nie uzasadnia zaniechania zawarcia ze skarżącym umowy, w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. Co więcej nie wyjaśniono, ani nie dowiedziono, że skarżący odmówił zawarcia ww. umowy. Stanowi to naruszenie przepisów art. 7, 77 § 1, 80 oraz art. 107 § 3 kpa w zw. z art. 61 ust. 2 d u.p.s., z którego wynika, że opłatę za pobyt mieszkańca dps, można ustalić w drodze decyzji jedynie w przypadku odmowy przez osoby zobowiązane zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. Wskazane naruszenie ww. przepisów nie stanowiło jednak samodzielnej podstawy do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia, albowiem zarówno przy zawarciu ww. umowy, jak i przy wydaniu ww. decyzji, organ ma obowiązek wziąć pod uwagę te same przesłanki określające wysokość opłaty, o czym stanowi art. 61 ust. 2 d u.p.s., z którego wynika, że ustalając w drodze decyzji wysokość opłaty za pobyt mieszkańca dps, organ gminy uwzględnia ograniczenia, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. Ponadto w przypadku zawarcia umowy, na mocy której osoba zobowiązana do uiszczania opłat uiszcza je w zaniżonej kwocie w stosunku do swych możliwości i uregulowań art. 60 i 61 u.p.s., organ winien wydać decyzję, w której uzupełni wysokość należnych opłat (vide: wyrok NSA z dnia 11.01.2023 r., sygn. akt I OSK 318/22).

Podstawę uchylenia decyzji organów obu instancji stanowił natomiast błędny sposób ustalenia wysokości opłaty obciążającej skarżącego. Obowiązkiem organu przy ustalaniu wysokości opłaty w trybie decyzyjnym było uwzględnienie wszystkich ograniczeń ustawowych wyszczególnionych we wskazanej regulacji. Weryfikacja zaskarżonej decyzji i ją poprzedzającej nie pozwala jednak na stwierdzenie, że organy ten obowiązek spełniły. Należy podkreślić, że przepis art. 61 u.p.s., został znowelizowany ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r., poz. 1690), ust. 2d – 2f dodane przez art. 1 pkt 7 lit. a przywołanej ustawy zmieniającej obowiązują od dnia 4 października 2019 r.

Ustalenie dochodu strony na gruncie art. 61 ust. 2d u.p.s., pozostaje obowiązkiem organu przy uwzględnieniu "dochodów i możliwości". Nie jest to zatem działanie wyłącznie matematyczne mające na celu ustalenie dochodu osoby zobowiązanej (dochodu na osobę w rodzinie), następnie ustalenie czy dochód ten jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby w rodzinie, a przy wymierzaniu skonkretyzowanej odpłatności uwzględnienie by dochód pozostały po wniesieniu opłaty nie był niższy niż 300% tego kryterium. Nie jest to zatem prosty wynik obliczeń w postaci - różnicy pomiędzy kosztem utrzymania w dps, a kwotą odpłatności ponoszoną przez mieszkańca, o ile mieści się w ustalonej dodatniej różnicy między dochodem osoby na osobę w rodzinie, a kwotą 300% kryterium dochodowego. Konieczne pozostaje bowiem, zgodnie z treścią art. 61 ust. 2d u.p.s. uwzględnienie ograniczeń wynikających zarówno z art. 61 ust. 2 pkt 2 jak i wynikających z art. 103 ust. 2 tej ustawy, tj. poza wysokością dochodów także "możliwości", o których mowa w art. 103 ust. 2 ww. ustawy. W piśmiennictwie słusznie wskazuje się że, interpretację pojęcia "możliwości", o którym mowa w ww. przepisie, ustawodawca pozostawia organowi. Należy mieć tu na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty, mogą to być również przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty (art. 64). Tym samym, mimo rygorów rządzących finansami publicznymi, należy dopuścić sytuacje, w których obciążenia podmiotów zobowiązanych będą niższe, niż wynika to z regulacji ustawy o pomocy społecznej (zob. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, Lex el.). W rezultacie to do organu należy ocena "możliwości" ponoszenia opłaty przez konkretnego zobowiązanego, która to ocena powinna być poczyniona zgodnie z zasadami wynikającymi z kpa. Skoro zatem ocena "możliwości" ponoszenia przez osobę zobowiązaną opłaty za pobyt mieszkańca w dps jest dokonywana na etapie zawierania umowy, to tym bardziej ocena taka powinna być dokonywana w toku postępowania administracyjnego kończącego się wydaniem decyzji w przedmiocie ustalenia opłaty, w tym w sytuacji, gdy strona złoży wniosek o zwolnienie z opłaty w całości lub w części na podstawie art. 64 u.p.s. (wyroki: - WSA w Gliwicach z dnia 12 kwietnia 2023 r., sygn. akt: II SA/Gl 121/23; - WSA w Poznaniu z dnia 11 marca 2021 r. sygn. akt: IV SA/Po 1783/20; - WSA w Lublinie z dnia 26 stycznia 2021 r., sygn. akt: II SA/Lu 722/20 i z dnia 9 czerwca 2022 r. sygn. II SA/Lu 165/22; - WSA w Gliwicach z dnia 21 października 2021 r. sygn. akt: II SA/Gl 810/21, - WSA w Gliwicach z dnia 9 czerwca 2022 r. sygn. II SA/Gl 297/22; - WSA w Gliwicach z dnia 1 grudnia 2022 r. sygn. akt: II SA/Gl 1056/22).

Z regulacji art. 61 ust. 2d, który odwołuje się do art. 103 ust. 2, wynika intencja ustawodawcy, aby organ przy ustalaniu opłaty uwzględniał nie tylko kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., ale również dochody i możliwości osoby zobowiązanej, o czym wyraźnie stanowi art. 103 ust. 2 (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 grudnia 2021 r. sygn. II SA/Po 143/21).

Odrębną regułę ustawodawca przewidział dla osób, które odmawiając zawarcia umowy jednocześnie nie wyrażają zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, którego celem jest m.in. ustalenie możliwości ponoszenia przedmiotowej odpłatności. W tej sytuacji znajduje zastosowanie ust. 2e i ust. 2f przepisu art. 61 u.p.s. Tylko w takiej sytuacji obciążenie odpłatnością może nastąpić w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w dps, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2" (ust. 2e), która ustalana jest "proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia" (ust. 2f). Sytuacji takiej organy w przedmiotowej sprawie nie wykazały, w tym, ani faktu odmowy zawarcia przez skarżącego umowy, ani faktu odmowy przez niego przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Zatem brak było warunków do zastosowania regulacji art. 61 ust. 2e oraz ust. 2f u.p.s., którą w istocie organy zastosowały.

Całkowite pominięcie wynikającej z art. 103 ust. 2 u.p.s., przesłanki możliwości ponoszenia przez skarżącego opłaty za pobyt matki w dps, stanowiło naruszenie zarówno przepisów prawa materialnego art. 103 ust. 2 w zw. z art. 61 ust. 2d u.p.s., które miało wpływ na rozstrzygnięcie poprzez wadliwą wykładnię i niedostrzeżenie zawartego odesłania do przesłanki "możliwości" wynikającej z art. 103 ust. 2 u.p.s., a także przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności zasady prawdy obiektywnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.), poprzez pominięcie ustaleń faktycznych i ich oceny, w tym pomięcie wywiadu środowiskowego i wniosków z niego wynikających, a także pozostałych dowodów znajdujących się w aktach sprawy, a dotyczących sytuacji skarżącego mających znaczenie dla ustalenia nie tylko jego sytuacji dochodowej, ale również jego "możliwości", tj. zdolności do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem matki w domu pomocy społecznej w ww. okresie. Sąd uznał zatem za zasadne uchylenie zaskarżonej decyzji oraz ją poprzedzającej decyzji organu I instancji.

Należy stwierdzić, że powoływane przez organy orzecznictwo, a zwłaszcza wyrok NSA z dnia 18.12.2020 r., sygn. akt I OSK 1653/20, dotyczyło decyzji wydanych przed nowelizacją u.p.s. dokonaną ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r., poz. 1690), któż do art. 61 u.p.s., wprowadziła ust. 2d – 2f obowiązujące od dnia 4 października 2019 r. Organy zatem bezskutecznie powołały się na nieaktualne przepisy i nieaktualne już orzecznictwo.

Odnotowania również wymaga, iż w aktach brak jakiejkolwiek informacji o dalszych zstępnych matki skarżącego poza jej dziećmi, które zostały wyszczególnione w zaskarżonym rozstrzygnięciu. Należy stwierdzić, że u.p.s. nie różnicuje wstępnych i zstępnych na bliższych i dalszych. Brak w u.p.s. odpowiednika uregulowań w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, wskazujących na spoczywanie obowiązku alimentacyjnego na bliższych krewnych przed dalszymi. Przepis art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. kreuje natomiast kolejność obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej. Obowiązek ten nie powstaje bowiem równocześnie po stronie osób wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., ale obciąża w pierwszej kolejności małżonka, a dopiero w następnej - zstępnych przed wstępnymi, przy czym w grupie zstępnych nie spoczywa on na małoletnich. ( wyrok NSA z dnia 11.01.2023, sygn. akt I OSK 318/22).

Skarga zatem okazała się zasadna.

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł o uchyleniu decyzji organów obu instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a.