Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 1541/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-09-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6192 Funkcjonariusze Policji
Hasła tematyczne: Policja
Skarżony organ: Komendant Policji
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 91 § 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak (spr.) Sędziowie sędzia NSA Rafał Stasikowski sędzia del. WSA Kazimierz Bandarzewski Protokolant sekretarz sądowy Paulina Gromulska po rozpoznaniu w dniu 20 września 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej B.D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 lutego 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 2407/20 w sprawie ze skargi B.D. na rozkaz personalny Komendanta Głównego Policji z dnia 30 września 2020 r., nr 3473 w przedmiocie zwolnienia ze służby 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2. zasądza od Komendanta Głównego Policji na rzecz B.D. kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 15 lutego 2022 r., II SA/Wa 2407/20 oddalił skargę B.D. na rozkaz personalny Komendanta Głównego Policji z 30 września 2020 r., nr 3473 w przedmiocie zwolnienia ze służby.

Powyższy wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym sprawy.

Do Komendanta Miejskiego Policji [...] (dalej: "KMP") 12 czerwca 2020 r. wpłynął meldunek, dotyczący zatrzymania dwóch funkcjonariuszy tej jednostki organizacyjnej Policji, w tym B. D. (dalej: "skarżący"). Z jego treści wynikało, iż 10 czerwca 2020 r. funkcjonariusze Biura Spraw Wewnętrznych Policji na podstawie postanowienia prokuratora Prokuratury Rejonowej [...], wydanego w postępowaniu [...], dokonali zatrzymania dwóch funkcjonariuszy Komendy Miejskiej Policji [...] w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa stypizowanego w art. 286 § 1 k.k. i art. 231 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k..

Jednocześnie 11 czerwca 2020 r. Sąd Rejonowy [...] wydał postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania w stosunku do skarżącego, podejrzanego o to, że 26 maja 2020 r. w S., działając wspólnie i w porozumieniu z K. C., J. S., A. G., J. G., D. S. oraz z dwoma innymi nieustalonymi osobami, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadzili W. Ł. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w postaci pieniędzy w kwocie 100 000 zł, po uprzednim wprowadzeniu go w błąd co do zamiaru wywiązania się z umowy sprzedaży papierosów, w ten sposób, że podczas przekazywania przez pokrzywdzonego pieniędzy K. C., na miejsce przyjechało czterech mężczyzn podających się za funkcjonariuszy Policji, którzy dokonywali czynności legitymowania, przeszukania oraz upozorowali zatrzymanie K. C. oraz posiadanych przez niego pieniędzy pokrzywdzonego, przy czym podczas tej czynności przekroczył swoje uprawnienia podając się za funkcjonariusza Centralnego Biura Śledczego Policji, użył swojej legitymacji służbowej funkcjonariusza Policji KM, czym działał w celu osiągnięcia korzyści majątkowej w kwocie 10 000 zł, tj. o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. i art. 231 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.

Rozkazem personalnym nr 279/2020 z 12 czerwca 2020 r. KMP zawiesił skarżącego w czynnościach służbowych z 12 czerwca 2020 r. na okres trzech miesięcy. Następnie postanowieniem nr 10 z 15 czerwca 2020 r. KMP wszczął postępowanie dyscyplinarne przeciwko skarżącemu, o to, że 26 maja 2020 r. w S., działając wspólnie i w porozumieniu z K. C., J. S., A. G., J. G., sierż. szt. D. S. oraz z dwoma innymi nieustalonymi osobami, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej w kwocie 10.000,00 zł, nie przestrzegał zasad etyki zawodowej policjanta, w ten sposób, że po uprzednim wprowadzeniu w błąd W. Ł. co do zamiaru wywiązania się z umowy sprzedaży papierosów doprowadzili go do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w postaci pieniędzy w kwocie 100.000,00 zł, a następnie podając się za funkcjonariusza Centralnego Biura Śledczego Policji użył swojej legitymacji służbowej funkcjonariusza Policji KM, pozorując czynność legitymowania, przeszukania i zatrzymania K. C. oraz posiadanych przez niego pieniędzy pokrzywdzonego, tj. o czyn z art. 132 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. z 2019 r., poz. 161) w związku z § 2, 12 i 23 załącznika do Zarządzenia Nr 805 Komendanta Głównego Policji z dnia 31 grudnia 2003 r. w sprawie "Zasad etyki zawodowej policjanta" (Dz. Urz. KGP z 2004 r. poz. 3).

Wnioskiem z 22 czerwca 2020 r. KMP zwrócił się do Komendanta Wojewódzkiego Policji [...] (dalej: "organ pierwszej instancji") o rozważenie możliwości zwolnienia skarżącego - wówczas detektywa Zespołu [...] ze służby w Policji na podstawie art. 41 ust. 2 pkt 5 ustawy o Policji. W uzasadnieniu wniosku KMP powołał się na prowadzone w Prokuraturze Rejonowej [...] postępowanie karne [...]. W oparciu o dotychczas zgromadzone materiały ocenił, iż podejrzenie policjanta o zachowania zaprzeczające podjętym zobowiązaniom, naraża dobre imię służby oraz, że funkcjonariusz nie dochował obowiązków wynikających z roty złożonego ślubowania i utracił przymiot nieposzlakowanej opinii.

Pismem z 26 czerwca 2020 r., organ pierwszej instancji poinformował skarżącego o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie zwolnienia go ze służby w Policji na podstawie art. 41 ust. 2 pkt 5 ustawy o Policji oraz pouczył o uprawnieniach strony związanych z przedmiotowym postępowaniem. Jednocześnie wezwał skarżącego do wskazania reprezentującej go zakładowej organizacji związkowej oraz wskazał, iż zwolnienie ze służby może nastąpić bez uzyskania opinii organizacji związkowej w przypadkach określonych w warunkach, o których mowa w art. 43 ust. 4 ustawy o Policji.

Do organu pierwszej instancji 14 lipca 2020 r. wpłynęło pismo skarżącego z 8 lipca 2020 r., w którym wniósł o zawieszenie toczącego się postępowania administracyjnego z uwagi na fakt osadzenia w areszcie śledczym, pobierania obniżonego uposażenia oraz swoją dotychczasową nienaganną służbę.

Postanowieniem nr 14/K/20 z 20 lipca 2020 r., organ pierwszej instancji odmówił zawieszenia postępowania z uwagi na wniesienie wniosku przez osobę do tego nieuprawnioną.

Rozkazem personalnym Nr 770 z 12 sierpnia 2020 r. organ pierwszej instancji, na podstawie art. 41 ust. 2 pkt 5 w związku z art. 45 ust. 1 ustawy o Policji, zwolnił skarżącego ze służby w Policji z 31 sierpnia 2020 r. Na podstawie art. 108 § 1 k.p.a., decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności.

Komendant Główny Policji (dalej: "organ odwoławczy" lub "Komendant"), po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, rozkazem personalnym z 30 września 2020 r., nr 3473, utrzymał w mocy zaskarżony rozkaz personalny.

Komendant za bezsporny uznał fakt, że w toku prowadzonego w Prokuraturze Rejonowej [...] postępowania karnego [...], skarżącemu przedstawiono zarzut popełnienia przestępstwa umyślnego ściganego z oskarżenia publicznego, określonego w art. 286 § 1 k.k. i art. 231 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. Ponadto wobec skarżącego zastosowano strony środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania.

Organ odwoławczy stwierdził, że zachowanie skarżącego, które prowadzi do przedstawienia zarzutu popełnienia opisanych przestępstw stanowi jaskrawy przykład lekceważącego traktowania funkcji, którą skarżący pełnił jako policjant, a także braku szacunku do tego zawodu oraz etosu z nim związanego

Skarżący, nie zgadzając się z powyższym rozkazem personalnym, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

W odpowiedzi na skargę Komendant wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie i na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej: "p.p.s.a.") oddalił skargę.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, przesłanka zwolnienia skarżącego ze służby w Policji z uwagi na ważny interes służby, została przez organy obu instancji wystarczająco wykazana.

Ustalony w sprawie stan faktyczny jest niesporny. Prawidłowo więc, w ocenie Sądu pierwszej instancji, organy orzekające w sprawie uznały, że przestępstwo, o które podejrzany jest skarżący, nie licuje z honorem, godnością i dobrym imieniem służby, o których mowa w rocie ślubowania policjanta. Okoliczności sprawy skutkują tym, iż skarżący jako funkcjonariusz Policji przestał legitymować się przymiotem "nieposzlakowanej opinii". Utracił więc atrybut konieczny do pozostawania w służbie.

Skarżący, nie zgadzając się z powyższym wyrokiem, zaskarżył go w całości skargą kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Na podstawie art 174 pkt 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1. naruszenie art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. w zw. z art 45 ust 1 i 2 Konstytucji RP oraz art 47 Karty Praw Podstawowych UE w zw. z art 95§ 1 i 2 oraz art 106 § 2 p.p.s.a. a także w zw. z art 15zzs4 ust 2 i 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tj. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.), poprzez wydanie orzeczenia mimo zaistnienia nieważności postępowania, a mianowicie poprzez nieprzeprowadzenie rozprawy choćby przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, a także uniemożliwienie zajęcia stanowiska i złożenia dodatkowych wyjaśnień przez skarżącego, przez niewyznaczenie terminu na jego pisemne złożenie w miejsce stanowiska ustnego, które byłoby wyrażone w czasie rozprawy - w szczególności mimo tego, iż brak było zgody skarżącego na skierowanie sprawy na posiedzenie niejawne i wnosił on o wyznaczenie rozprawy oraz wskazywał, że istnieje możliwość przeprowadzenia rozprawy zdalnej jak również alternatywnie wnosił o wyznaczenie terminu na złożenie stanowiska pisemnego w przypadku nieuwzględnienia wniosku o przeprowadzenie rozprawy - a zamiast powyższego doszło do rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym w miejsce rozprawy wyznaczonej na 15 lutego 2022 r. z poinformowaniem o tej nagłej zmianie telefonicznie 10 lutego 2022 r., tj. w czasie skrajnie krótkim i uniemożliwiającym skarżącemu właściwe i pełne zajęcie stanowiska, zaś całość powyższych okoliczności doprowadziła do pozbawienia skarżącego możliwości udziału w postępowaniu;

2. naruszenie art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 §1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a., przez co Sąd naruszył przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. oddalił skargę i zastosował dyspozycję art. 151 p.p.s.a. zamiast skargę uwzględnić i zastosować dyspozycję art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.,

- oceniając, że organ niewadliwie i w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, podczas gdy organ dokonał naruszeń w tym zakresie przejawiających się w pominięciu szeregu istotnych dowodów przedstawionych przez skarżącego co skutkowało niemożliwością stwierdzenia okoliczności mających wpływ na rozstrzygnięcie, jak również organ doprowadził do braku wyczerpującego zbadania sprawy poprzez nierozpoznanie zarzutów do treści notatki urzędowej podinsp. P. B., nierozpoznanie wniosku z 29 lipca 2020 r., oraz pominął dowody wskazujące na fakt, iż podstawą podejrzenia skarżącego są wyłącznie pomówienia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy i doprowadziło do przedwczesnego, bez wyjaśniania wszystkich istotnych okoliczności wydania decyzji zawartej w Rozkazie Komendanta Głównego Policji nr 3473 z 30 września 2020 r.; naruszenia, o jakich tu mowa, polegają na niewłaściwym zastosowaniu powołanych przepisów, przy czym w przypadku art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. chodzi o brak zastosowania;

3. naruszenie art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 §1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a., przez co sąd naruszył przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. oddalił skargę i zastosował dyspozycję art. 151 p.p.s.a. zamiast skargę uwzględnić i zastosować dyspozycję art 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.

- oceniając, że organ w prawidłowy sposób rozpatrzył cały materiał dowodowy, podczas gdy organ dokonał dowolnej a nie swobodnej oceny dowodów - a mianowicie przyjął, że sama dokumentacja świadcząca o prowadzonym przeciwko skarżącemu postępowaniu karnym jest bez wątpienia wystarczającym materiałem dla ustalenia istotnych okoliczności dla niniejszego postępowania, zaś wszelkie inne ustalenia nie zmieniłyby przyjętej oceny o utracie nieposzlakowanej opinii policjanta i w konsekwencji przyjęcia takiego stanowiska ograniczył się do tejże dokumentacji bez wskazania które z niej dokumenty oraz w jaki sposób wpłynęły na taką ocenę - podczas gdy uwzględniając indywidualne okoliczności związane z niniejszą sprawą należałoby dojść do wniosku, że skarżący jest odbierany przez opinię publiczną w zgoła odmienny sposób, zaś wszczęcie postępowania ma swoje źródło w pomówieniu, w związku z czym na obecnym etapie sprawy wydawanie decyzji o wydaleniu ze służby jest przedwczesne; naruszenia, o jakich tu mowa, polegają na niewłaściwym zastosowaniu powołanych przepisów, przy czym w przypadku art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. chodzi o brak zastosowania;

4. naruszenie art 107 § 3 k.p.a., przez co sąd naruszył przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. oddalił skargę i zastosował dyspozycję art 151 p.p.s.a. zamiast skargę uwzględnić i zastosować dyspozycję art 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a.

- oceniając, że organ w sposób wszechstronny i jednoznaczny wyjaśnił dlaczego w niniejszej sprawie zaistniały przesłanki przemawiające za zwolnieniem skarżącego ze służby w Policji, podczas gdy organ wydał decyzję, w której brak prawidłowego uzasadnienia faktycznego i prawnego decyzji, w szczególności brak prawidłowego wykazania jakie okoliczności poza samym jedynie podejrzeniem o zachowanie karalne - w szczególności wobec faktu, iż podejrzenia wobec skarżącego oparte są jedynie o dowody z pomówień - w tym jakie zachowanie skarżącego (które faktycznie i bezsprzecznie miałoby zaistnieć), spowodowało naruszenie ważnego interesu służby i jak rozumianego w świetle niniejszej sprawy oraz w jaki sposób to konkretne postępowanie miałoby ten skonkretyzowany i ważny interes służby naruszyć; naruszenia, o jakich tu mowa, polegają na niewłaściwym zastosowaniu powołanych przepisów, przy czym w przypadku art 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. chodzi o brak zastosowania.

Na podstawie art 174 pkt 1 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

5. naruszenie prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię, to jest art 41 ust. 2 pkt 5 ustawy o Policji w zw. art 41 ust. 2 pkt 8 ustawy o Policji, poprzez uznanie iż organ w prawidłowy sposób uznał, że z samego faktu jakiegokolwiek podejrzenia popełnienia przestępstwa przez funkcjonariusza wywodzi się fakt utraty nieposzlakowanej opinii i uzasadnia to zwolnienie z powodu "ważnego interesu służby" podczas gdy przyjęcie takiej wykładni niweczy cel ustawodawcy zmierzający do zindywidualizowanego interpretowania "ważnego interesu służby", a nie automatycznego uznawania, że ważnym interesem służby jest nieposiadanie w swoich szeregach funkcjonariusza, który podejrzewany jest o popełnienie przestępstwa bez względu na okoliczności takiego podejrzenia - która to interpretacja jest nieprawidłowa w szczególności zważywszy na fakt, iż ustawodawca odniósł się wprost do okoliczności w których funkcjonariusz podejrzewany o popełnienie przestępstwa: wskazując że można zwolnić -i to nie obligatoryjnie a fakultatywnie - funkcjonariusza w przypadku popełnienia czynu o znamionach przestępstwa, jeżeli popełnienie czynu jest oczywiste i uniemożliwia jego pozostanie w służbie; czyniąc taką interpretację obejściem art. 41 ust. 2 pkt 8 ustawy o Policji niewymagającym wykazywania, że popełnienie czynu jest po pierwsze oczywiste, po wtóre uniemożliwia pozostawienie go w służbie, a ponadto potwierdzającym wątpliwe okoliczności związane z podejrzeniem popełnienia przestępstwa przez skarżącego; naruszenia, o jakich tu mowa, polegają na niewłaściwym zastosowaniu powołanych przepisów, przy czym w przypadku art 41 ust. 2 pkt 5 w zw. z art. 41 ust. 2 pkt 5 ustawy o Policji.

Mając na uwadze powyższe, skarżący wniósł o:

1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania;

2. rozpoznanie na rozprawie niniejszej skargi kasacyjnej;

3. zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych;

4. Jednocześnie na podstawie 106 § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 193 p.p.s.a. skarżący wniósł o:

a. dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci wydruku wiadomości e-mail z 10 lutego 2022 r. wraz z załącznikiem do niej - tj. dnia powzięcia telefonicznie informacji o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne zamiast przeprowadzenia rozprawy - skierowanej przez pełnomocnika skarżącego do adres e-mail WSA w Warszawie:

- na fakt wiedzy Sądu natychmiast po poinformowaniu o zmianie sposobu rozpoznawania sprawy o stanowisku skarżącego wobec skierowania sprawy na posiedzenie niejawne oraz na fakt treści zawartej w wiadomości e-mail oraz załączniku do niej, na fakt iż Sąd przed wydaniem wyroku mógł się spodziewać wpływu pisma złożonego tego samego dnia co wysłana wiadomość e-mail, a stanowiącego załącznik do niej;

b. o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci potwierdzenia nadania przesyłki z oryginałem ww. pisma, którego skan został przesłany jako załącznik do ww. wiadomości e-mail 10 lutego 2022 r. oraz z kopii tego pisma z 10 lutego 2022 r.

- na fakt złożenia pisma 10 lutego 2022 r., tj. tego samego dnia co pozyskana telefonicznie wiadomość o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne oraz jednocześnie złożenie go przed wydaniem wyroku w niniejszej sprawie, na okoliczności wskazane w treści pisma.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący przedstawił argumentację, mającą na celu wykazanie zasadności podniesionych zarzutów.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od sądu pierwszej instancji nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

Najdalej idący zarzut skargi kasacyjnej zmierzający do podważenia prawidłowości sposobu prowadzenia postępowania przez Sąd pierwszej instancji, opiera się na twierdzeniu, że w sprawie doszło m. in. do naruszenia przepisów postępowania, a mianowicie nieważności postępowania ze względu na pozbawienie strony możliwości obrony swoich praw, poprzez rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Podkreślenia wymaga, że przesłankę tę, jak wskazano na wstępie, Naczelny Sąd Administracyjny uwzględnia z urzędu, co pozwala mu na szerszą niż przedstawiona w zarzucie ocenę sprawy.

Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie uprawnienia przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno zatem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego. Do takich należy z pewnością zaliczyć obowiązek zawiadomienia strony o terminie posiedzenia jawnego na co najmniej siedem dni przed terminem posiedzenia, z uwzględnieniem przypadków pilnych (art. 91 § 2 p.p.s.a.). Wyznaczenie rozprawy nie musi być poprzedzone stosownym wnioskiem strony, ponieważ posiedzenia (rozprawy) przewodniczący wyznacza z urzędu. Jak podkreśla się w orzecznictwie, przeprowadzenie rozprawy z naruszeniem dyspozycji art. 91 § 2 p.p.s.a. może, w zależności od okoliczności sprawy, stanowić przesłankę nieważności, określoną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (pozbawienie strony możliwości obrony swych praw) lub naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Brak zawiadomienia o terminie posiedzenia jawnego z reguły prowadzi jednak do pozbawienia strony możności obrony swych praw (por. wyrok NSA z 25 października 2005 r., FKS 2405/04, 23 lipca 2014 r., akt II FSK 3257/12, 13 października 2017 r., I OSK 2711/16 i 15 maja 2019 r., II OSK 1627/17).

Podkreślenia również wymaga, że prawo do rzetelnego procesu sądowego w świetle art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) obejmuje prawo stron procesu do przedstawienia uwag mających ich zdaniem znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Celem Konwencji nie jest gwarantowanie praw teoretycznych lub iluzorycznych, ale praw rzeczywistych i skutecznych. Prawo to jest skuteczne tylko w razie faktycznego wysłuchania ich przez sąd, a więc właściwego uwzględnienia. Z art. 6 wynika obowiązek sądu dotyczący właściwego zbadania przedstawionych wniosków, argumentów i dowodów, bez przesądzania ich znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy (por. Perez przeciwko Francji - wyrok ETPC z 12 lutego 2004 r., skarga nr 47287/99, [w:] M.A. Nowicki, Nowy Europejski Trybunał Praw Człowieka. Wybór orzeczeń 1999-2004, Zakamycze, 2005, s. 682).

Nie można także pominąć, że rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, na podstawie w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy covidowej jest dopuszczalne i samo w sobie nie stanowi naruszenia podstawowych uprawnień procesowych strony. Prawo do publicznej rozprawy nie ma bowiem charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu nie tylko na podstawie art. 45 ust. 2 Konstytucji, ale również ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji. Skoro bowiem jednym z elementów prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) jest prawo do jawnego postępowania sądowego, to należy uznać, że prawo to może być ograniczone na ogólnych warunkach przewidzianych w art. 31 ust. 3 Konstytucji, a zatem ze względu na m.in. zdrowie publiczne (por. wyrok NSA z 12 kwietnia 2022 r., II OSK 1802/21). Odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej powinno jednak następować z zachowaniem wymogu rzetelnego procesu sądowego. Za najważniejsze dla zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego należy uznać zagwarantowanie prawa do obrony (por. wyroki NSA: z 2 czerwca 2021 r., III OSK 3462/21; z 12 kwietnia 2022 r., II OSK 1802/21). W warunkach stanu epidemii, w jakich zostało wydane zarządzenie o przeprowadzeniu posiedzenia niejawnego w rozpoznawanej sprawie, prawo do obrony powinno być zagwarantowane przede wszystkim przez powiadomienie stron o posiedzeniu niejawnym i umożliwienie im zajęcia stanowiska w formie pisemnej. Przyjąć należy, że jeżeli o rozprawie jawnej trzeba zawiadomić strony co najmniej siedem dni przed terminem posiedzenia (art. 91 § 2 p.p.s.a.), to zasadnym jest założenie co najmniej takiego terminu na wypowiedzenie się strony w formie pisemnej przed rozpoczęciem posiedzenia w sprawie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że już samo zbyt późne zawiadomienie strony o terminie posiedzenia niejawnego wyznaczonego na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy covidowej, uniemożliwiające przedstawienie stanowiska w sprawie, wypełnia przesłankę nieważności postępowania sądowoadministracyjnego określoną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (por. wyroki NSA z: 16 marca 2022 r., I OSK 1142/21, 2 czerwca 2021 r.,III OSK 3462/21).

Wskazując na powyższe, należało poddać ocenie, czy pomimo uprawnionego skierowania sprawy przez przewodniczącego wydziału do jej rozpoznania na posiedzeniu niejawnym z uwagi na obowiązujący stan epidemii, strona zachowała swoje uprawnienia w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji, przede wszystkim przedstawienia swojego stanowiska w sprawie. Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od rozpoznania sprawy przez sąd administracyjny na posiedzeniu jawnym na rzecz posiedzenia niejawnego winno następować z zachowaniem standardu ochrony praw stron i uczestników, jakim jest powiadomienie ich o zmianie trybu rozpoznania sprawy i umożliwienie pisemnego zajęcia stanowiska w sprawie w określonym terminie.

W okolicznościach sprawy istotną jest okoliczność, że pomimo obowiązującego od 20 marca 2020 r. stanu epidemii została ona wyznaczona na rozprawę, której termin określony był trzykrotnie. Dwa z nich, tj. 10 listopada 2021 r. i 9 grudnia 2021 r. zostały odwołane z uwagi na skierowanie wezwania dla skarżącego na nieprawidłowy adres i kolizję terminów ze sprawą karną, w której skarżący był oskarżonym. Kolejny termin został wyznaczony na 15 lutego 2022 r. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II z 9 lutego 2022 r. sprawa została zdjęta z wokandy posiedzenia jawnego i w związku z aktualnym stanem epidemiologicznym i niemożnością przeprowadzenia rozprawy przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095) w zw. z § 1 pkt 3 zarządzenia nr 12 Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 26 maja 2021 r. w sprawie organizacji pracy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie oraz działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażeniem wirusem SARS-CoV-2, zarządzono o przeprowadzeniu w niniejszej sprawie 15 lutego 2022 r. posiedzenia niejawnego. O powyższym skarżący został zawiadomiony telefonicznie 10 lutego 2022 r. W piśmie z 10 lutego 2022 r. (nadanym tego dnia na poczcie i przesłanym również w tym dniu do Sądu drogą mailową) skarżący nie wyraził zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym i wniósł o wyznaczenie rozprawy. Alternatywnie wskazał, że istnieje w niniejszej sprawie możliwość przeprowadzenia rozprawy zdalnej. Opcjonalnie wnioskował o wyznaczenie dodatkowego terminu na złożenie pisemnego stanowiska w miejsce stanowiska ustnego jakie złożyłby na rozprawie. Podkreślił, że wniosek jest realizacją prawa skarżącego do wysłuchania na rozprawie. Zarządzeniem z 11 lutego 2022 r. (otrzymanym 14 lutego 2022 r.) skarżącego poinformowano, że pismo z 10 lutego 2022 r. nie zostało prawidłowo złożone i podpisane, a zatem nie wywołuje skutków prawnych. Pismo z 10 lutego 2022 r. dotarło do Sądu 15 lutego 2022 r., zaś do Wydziału II tego Sądu 17 lutego 2022 r.

Zauważenia także wymaga, że 2 grudnia 2021 r. pełnomocnik organu oświadczyła, że wyraża zgodę na przeprowadzenie rozprawy przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku za pomocą komunikatora Webex, jak również, że posiada urządzenie techniczne umożliwiające transmisję obrazu i dźwięku.

Analiza przedstawionych okoliczności faktycznych wskazuje, że skarżący w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji został pozbawiony możliwości obrony swoich praw. Okoliczność, że sprawa została ostatecznie rozpoznana na posiedzeniu niejawnym oznacza, że strona nie mogła przed wydaniem wyroku bronić swoich praw. Rzeczą Sądu było takie zorganizowanie postępowania, aby to uprawnienie strony w sposób należyty zapewnić. Tymczasem Sąd zmieniając formę posiedzenia, na którym miała być rozpoznana sprawa, nie zagwarantował, ani nie pouczył skarżącego o uprawnieniu do wypowiedzenia się na piśmie. Zignorował stanowisko skarżącego przedstawione w piśmie z 10 lutego 2022 r., w którym wnioskował on o udzielenie mu terminu na przedłożenie pisemnego stanowiska, w sytuacji rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym, czemu się zasadniczo sprzeciwiał. NSA zauważa oczywiście, że pismo to nie wypełniało wszystkich warunków formalnych (wysłane mailem nie było opatrzone własnoręcznym podpisem), ale z uwagi na krótki czas pomiędzy terminem posiedzenia i poinformowaniem o tym strony, jak również nadaniem tego pisma droga pocztową, niezbędna była refleksja Sądu i szczegółowe zbadanie, czy wszystkie uprawnienia procesowe skarżącego zostały zachowane. To jednak nie nastąpiło. Sąd do treści pisma i stanowiska skarżącego odwołał się w uzasadnieniu wyroku, zauważając wszak jedynie, że zmiana formy posiedzenia nastąpiła w związku z zarządzeniem Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 26 maja 2021 r., nie analizując wypełnienia standardów rzetelnego procesu sądowego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło bez zachowania uprawnienia strony do przedstawienia swojego stanowiska w sprawie, o co ta wnioskowała, co wypełnia przesłankę z art. 185 § 2 pkt 5 p.p.s.a. W konsekwencji prowadzić to musi do stwierdzenia nieważności postępowania, jakie toczyło się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie.

Ocena pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej na tym etapie postępowania byłaby przedwczesna. Stwierdzenie pozbawienia strony możności obrony jej praw w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji stwarza sytuację, w której sąd odwoławczy nie może przystąpić do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy (por. wyroki NSA z: 21 lutego 2006 r., II GSK 378/05, 11 lipca 2017 r., II OSK 2024/16, 28 listopada 2017 r.,II GSK 1109/16).

Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji. O kosztach postępowania orzeczono w myśl art. 203 pkt 1 p.p.s.a.