Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 503/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-09-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 41 pkt 1
journal: Dz.U. 2004 nr 64 poz 593
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Asesor sądowy Anna Ostrowska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 12 września 2023 r. sprawy ze skargi T. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 25 kwietnia 2023 r., znak: SKO.41/2213/OS/2023 w przedmiocie zasiłku celowego i specjalnego zasiłku celowego I. oddala skargę; II. przyznaje radcy prawnej M. K. R. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych czterdzieści groszy), w tym 110,40 zł (sto dziesięć złotych czterdzieści groszy) z tytułu podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] kwietnia 2023 r., znak: [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm., dalej: k.p.a.), art. 39 ust. 1 i 2 oraz art. 41 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268, dalej: u.p.s.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z [...] lutego 2023 r., znak: [...] odmawiającą T. W. przyznania zasiłku celowego i specjalnego zasiłku celowego z przeznaczeniem na opłacanie usług opiekuńczych.

Powoławszy się na treść art. 39 ust. 1 i 2 oraz art. 41 pkt 1 u.p.s., Kolegium wskazało, że postępowanie zostało wszczęte na wniosek T. W. z 15 października 2022 r. Organy obu instancji ustaliły, że wnioskodawczyni jest osobą samotnie gospodarującą, a jej dochód wynosi [...] zł. Wobec przekroczenia kryterium dochodowego organy były zobowiązane do rozważenia przyznania wnioskodawczyni specjalnego zasiłku celowego zgodnie z jej intencją wyrażoną w piśmie z dnia 3 lutego 2023 r. precyzującym treść wniosku.

Kolegium wyjaśniło, że pomoc w postaci przyznania specjalnego zasiłku celowego może mieć miejsce w sytuacji, gdy zaistnieje szczególnie uzasadniony przypadek. Przez "szczególnie uzasadniony przypadek" należy rozumieć sytuację zupełnie wyjątkową, na którą wpływ ma nie tyle uzyskiwany przez stronę dochód, co sytuacja życiowa, w której strona się znalazła. Sytuacja taka ma miejsce wówczas, gdy ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych, pozwala stwierdzić, że tak drastyczne, tak dotkliwe w skutkach i ingerujące w plany życiowe zdarzenia nie należą do zdarzeń codziennych ani nawet do zdarzeń nadzwyczajnych. Oceniana jest ona na podstawie kryteriów obiektywnych, a znalezienie się strony w tak dotkliwej i drastycznej sytuacji życiowej najczęściej musi wynikać z czynników zewnętrznych, a nie być konsekwencją działania czy też zaniechania strony. Przez "szczególnie uzasadniony przypadek" należy zatem rozumieć sytuację zupełnie wyjątkową, bowiem o możliwości przyznania tego świadczenia nie decyduje dochód strony, lecz sytuacja życiowa, w której się znalazła.

Kolegium zauważyło, że w sprawie nie wystąpił szczególnie uzasadniony przypadek usprawiedliwiający zastosowanie pomocy, o której mowa w art. 41 pkt 1 u.p.s. W złożonej w dniu 20 lutego 2023 r. informacji dotyczącej aktualnej sytuacji osobistej, zdrowotnej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej T. W. nie wskazała nadzwyczajnych okoliczności, szczególnie dotkliwych i drastycznych, które powodowałyby, że stronie, pomimo przekroczenia ustawowego kryterium dochodowego, przysługiwało prawo do specjalnego zasiłku celowego (k. 35-36 akt). Na pewno nie należy do takich konieczność wykupu leków w aptece na kwotę [...]zł, co potwierdza przedłożony przez stronę paragon fiskalny (k. 34 akt).

Kolegium wyjaśniło, że decyzją z [...] września 2022 r., znak: [...] przyznano T. W. częściowo odpłatne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania w wymiarze 5 dni w tygodniu, z wyłączeniem sobót, niedziel i dni świątecznych w liczbie 4 godzin dziennie od 24 sierpnia 2022 r. do 23 września 2022 r. oraz 8 godzin dziennie od 26 września 2022 r. do 30 czerwca 2023 r. Określono przy tym zakres przedmiotowy usług, który obejmuje: pomoc w utrzymaniu higieny ciała, pomoc przy ubieraniu i rozbieraniu, pomoc w przygotowaniu posiłków, nadzór nad przyjmowaniem leków zgodnie z zaleceniami lekarza, realizacja recept, umawianie wizyt lekarskich i pielęgniarskich, zapewnienie posiłków, robienie zakupów, sprzątanie mieszkania, zapewnienie ogrzewania. Ustalono przy tym odpłatność za usługi w dni robocze w wysokości 25% kosztu za każdą zrealizowaną godzinę usług oraz zwolniono T. W. w 60% z ustalonej odpłatności. Tym samym po zastosowaniu zwolnienia odpłatność za usługi opiekuńcze wyniosła [...] zł za każdą godzinę zrealizowanych usług. Kolegium podkreśliło, że stronie przyznana została niepieniężna pomoc społeczna, która co do zasady, uwzględniając cele polityki społecznej państwa, powinna być realizowana w pierwszej kolejności. Potrzeby strony zostały zatem zaspokojone, gdyż uwzględniając jej trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji ustaloną na podstawie orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z [...] lipca 2020 r. (k. 40 akt), przyznano jej usługi opiekuńcze do końca czerwca 2023 r.

Kolegium wskazało, że specjalny zasiłek celowy nie stanowi ekwiwalentu dla usług opiekuńczych. Istotą specjalnego zasiłku celowego jest przezwyciężenie doraźnych, a przy tym drastycznych okoliczności, które w sposób niespodziewany wystąpiły w życiu osoby. Tymczasem potrzeby strony zostały zaspokojone na podstawie innego przepisu, a mianowicie art. 50 u.p.s.

Kolegium stanęło na stanowisku, że za szczególnie uzasadniony przypadek przemawiający za przyznaniem pomocy, o którym mowa w art. 41 pkt 1 u.p.s., nie można uznać ponoszenia wydatków na rzekomą opiekę, których strona nie jest nawet w stanie udokumentować, ani ponoszenia kosztów opału.

W skardze na decyzję Kolegium T. W. zarzuciła m.in. "nieustalenie szczególnego przypadku", "niewykonywanie usług opiekuńczych z winy GOPS" oraz "brak dowodów na odmowę przyjęcia opiekunek wysłanych przez OPS". Wskazała, że "jej opiekunki nie chcą mieć do czynienia z OPS". Podniosła, że "nie udowodniono jej możliwości zakupu opału w sytuacji opłacania opieki".

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że na wniosek organu i wobec niezgłoszenia sprzeciwu przez stronę skarżącą sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.).

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ decyzje organów obu instancji w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej zasiłku celowego i specjalnego zasiłku celowego z przeznaczeniem na opłacenie usług opiekuńczych nie naruszają obowiązujących przepisów.

Zgodnie z art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s. w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy (ust. 1). Zasiłek celowy może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, ogrzewania, w tym opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Przyznanie takiego świadczenia uzależnione jest od wysokości dochodu, który nie może przekroczyć ustalonej przez ustawodawcę kwoty tzw. kryterium dochodowego (art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s.). W dacie orzekania w niniejszej sprawie w przypadku skarżącej, która jest osobą samotnie gospodarującą, wynosiło ono [...] zł (stosownie do art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s. w związku z § 1 pkt 1 lit. a/ rozporządzenia Rady Ministrów z 14 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej; Dz. U. poz. 1296). Dochód skarżącej z miesiąca poprzedzającego miesiąc złożenia wniosku, tj. z września 2022 r., który według niewadliwych ustaleń organów stanowi kwota [...]zł, znacząco przekracza wynikające z przepisów kryterium dochodowe uprawniające zasadniczo do uzyskania prawa do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Nie było zatem podstaw do przyznania skarżącej zasiłku celowego, o którym mowa w art. 39 u.p.s. W tej sytuacji organy rozważyły możliwość przyznania skarżącej specjalnego zasiłku celowego, niezależnego od dochodu i spełnienia kryterium dochodowego, zgodnie z art. 41 pkt 1 u.p.s.

Stosownie do art. 41 ust. 1 pkt 1 u.p.s., w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi. Decyzja wydawana na podstawie art. 41 pkt 1 u.p.s. jest decyzją uznaniową. Ustawodawca pozostawił organowi ocenę, czy w danej sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, uzasadniający udzielenie tej formy pomocy. Rozstrzygając w przedmiocie specjalnego zasiłku celowego, organ musi zatem wziąć pod uwagę wszelkie istotne okoliczności dotyczące sytuacji osobistej i majątkowej danej osoby, a także mieć na względzie zupełnie wyjątkowy charakter pomocy udzielanej na podstawie art. 41 pkt 1 u.p.s., ponieważ beneficjenci nie spełniają ogólnych kryteriów otrzymania pomocy - ich sytuacja materialna jest na tyle dobra, że powinni oni samodzielnie przezwyciężyć trudności. Przyznanie pomocy takim osobom w sytuacji ograniczonych środków finansowych i znacznej liczby osób oczekujących na wsparcie wymaga zaistnienia absolutnie wyjątkowych okoliczności. Wprawdzie użyty przez ustawodawcę zwrot "szczególne przypadki" jest pojęciem nieostrym, jednakże pod pojęciem tym należy rozumieć przypadki wyraźnie odbiegające od typowych sytuacji osób kwalifikujących się do otrzymania pomocy społecznej przy spełnieniu kryterium dochodowego. Chodzi o sytuacje drastyczne, dotkliwe w skutkach i głęboko ingerujące w plany życiowe osoby, wynikające ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. Są to zdarzenia występujące okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, czy wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości (zob. zamiast wielu: wyrok NSA z 23 marca 2021 r., I OSK 269/20; wyrok WSA w Krakowie z 14 lutego 2023 r., II SA/Kr 707/22, CBOSA). Za szczególne przypadki uzasadniające przyznanie specjalnego zasiłku celowego nie zostały uznane: spłata zadłużenia, opłacenie rachunków za prąd czy gaz, brak środków na bieżące wydatki, uregulowanie opłat za pobyt w domu studenckim, zapłata kary za przejazd środkami komunikacji, a nawet zakup leków zażywanych w związku z przewlekłą chorobą. W wyroku z 19 lutego 2015 r. (I SA/Wa 1427/14) WSA w Warszawie wyraził pogląd, że "nie można potrzeby w postaci zakupu leków zażywanych w związku z przewlekłą chorobą uznać za mającą charakter nadzwyczajny, wyjątkowy i nieprzewidywalny. Taka potrzeba nie jest konsekwencją niefortunnych zbiegów okoliczności i wydarzeń wykraczających poza możliwości przewidzenia i przeciwdziałania". Ten pogląd należy odnieść wprost do sytuacji skarżącej, która szczególnie uzasadnionych okoliczności usprawiedliwiających jej przyznanie specjalnego zasiłku celowego upatruje w konieczności zakupu opału na sezon grzewczy, co jest okolicznością przewidywalną, na którą należy się rokrocznie przygotować.

Sądowi jest wiadome z urzędu, że skarżąca od kilkudziesięciu lat systematycznie korzysta z wielu form pomocy społecznej. W niniejszej sprawie istotne znaczenie ma okoliczność, że z uwagi na stwierdzony znaczny stopnień niepełnosprawności organy przyznawały jej i nadal przyznają świadczenia w postaci usług opiekuńczych oraz specjalistycznych usług opiekuńczych. W dacie wydania zaskarżonej decyzji skarżącej przysługiwały częściowo odpłatne usługi opiekuńcze, przyznane decyzją z 5 września 2022 r., znak: [...] w wymiarze 5 dni w tygodniu, z wyłączeniem sobót, niedziel i dni świątecznych w liczbie 8 godzin dziennie.

Wiarygodne są ustalenia organów, że skarżąca nie chciała korzystać z przyznanych usług, co zresztą sama przyznała w treści skargi, nie przedstawiając przy tym racjonalnych powodów odmowy przyjęcia udzielonej jej pomocy. Okoliczność ta jest o tyle istotna, że skarżąca konsekwentnie deklaruje, że od sierpnia 2020 r. ponosi wydatki na opiekę, przy czym tego twierdzenia nie popiera żadnym dowodem. W treści formularza dotyczącego aktualnej sytuacji rodzinnej, dochodowej, mieszkaniowej, zdrowotnej i ponoszonych wydatków skarżąca wskazała jedynie ogólnie na swoje wydatki, na pogarszający się stan jej zdrowia, na niekompetencję pracowników, w tym opiekunek z OPS-u. Wydatki wnioskodawczyni, w tym na zakup opału, są stałymi miesięcznymi lub sezonowymi wydatkami, których ponoszenie nie kwalifikuje się jako szczególnie uzasadniony przypadek. Poza tym Sądowi z urzędu wiadome jest, że skarżąca i jej mąż na sezon 2022/2023 otrzymali w grudniu 2022 r. dodatki węglowe w łącznej kwocie 6 tys. zł, a dodatkowo skarżąca zakupiła 1,5 tony węgla po niższej preferencyjnej cenie (wyrok WSA w Lublinie z 4 lipca 2023 r., II SA/Lu 245/23). Również pogorszenie stanu zdrowia skarżącej następujące stopniowo nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku w rozumieniu art. 41 pkt 1 u.p.s. Okoliczności te nie mają bowiem charakteru nagłego ani nadzwyczajnego.

T. W. przy składaniu wniosków o pomoc każdorazowo akcentuje brak świadczenia usług opiekuńczych z winy organu i z tego powodu twierdzi, że sama opłaca prywatnie opiekę i pielęgnację, podając różne kwoty. Oświadczenia i informacje o opłacaniu prywatnie opieki i pielęgnacji wykonywanej przez bliżej nieokreślone osoby i podawanie wysokości ponoszonych kosztów opieki nie są wiarygodne i nie są poparte żadnym dokumentem. Środki finansowe z pomocy społecznej są środkami publicznymi, co nie pozwala na dowolność w ich wydatkowaniu. Dlatego twierdzenia o poniesionych dużych wydatkach, np. na opiekę i pielęgnację nie mogą być przez organy przyjmowane bezrefleksyjnie. Ich poniesienie powinno być co najmniej uwiarygodnione.

W ocenie Sądu, organy zasadnie przyjęły, że w sprawie nie występuje szczególnie uzasadniony przypadek w rozumieniu art. 41 pkt 1 u.p.s. Dokonując ważenia interesów, organy miały na uwadze potrzeby wnioskodawczyni, ale także ograniczone środki, jakimi dysponują i konieczność zaspokojenia potrzeb innych podmiotów ubiegających się o wsparcie z pomocy społecznej. W sytuacji skarżącej nie wystąpiło żadne nadzwyczajne zdarzenie, które pogorszyłoby jej sytuację bytową, w tym zdrowotną. Potrzeby, na które wskazuje, nie mają charakteru nadzwyczajnego, są przewidywalne, wydatki na te cele trzeba i można zaplanować, zaś kwota, jaką skarżąca realnie dysponuje miesięcznie (1736,63 zł), jest ponad dwukrotnie wyższa od kryterium dochodowego. Sąd nie znajduje zatem podstaw, aby kwestionować legalność zaskarżonej decyzji.

W sprawie nie doszło do naruszenia przepisów procesowych w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, stan faktyczny został ustalony prawidłowo, a rozstrzygnięcia organów w konkretnych uwarunkowaniach tej indywidualnej sprawy nie mogą być potraktowane jako arbitralne, wykraczające poza granice przyznanego ustawą luzu decyzyjnego. Podejmowano próby skontaktowania się bezpośredniego ze skarżącą, co okazało się jednak niemożliwe. Organ uprawniony był w tej sytuacji do skorzystania z trybu ustawy covidowej, która umożliwia ustalenie stanu faktycznego bez konieczności przeprowadzania wywiadu środowiskowego, na podstawie złożonych na piśmie oświadczeń i dokumentów. Sąd nie stwierdził naruszeń w zakresie postępowania wyjaśniającego zmierzającego do wydania decyzji na podstawie art. 41 pkt 1 u.p.s.

Nie jest trafny zarzut skarżącej, że organy obu instancji nie uwzględniły oceny prawnej Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie sformułowanej w wyroku wydanym w sprawie o sygn. akt II SA/Lu 408/21. Wyrok został wydany w innej sprawie, zaś stosownie do art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w tej sprawie organy. Stanowisko sądu wyrażone w innej sprawie nie ma wiążącego charakteru, co oznacza, że organ po dokonaniu ustaleń dla danej sprawy nie ma obowiązku zastosować się do tego stanowiska, zwłaszcza, jeśli w świetle zgromadzonych materiałów dowodowych ustalenia faktyczne prowadzą do odmiennej oceny tego stanu. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie.

W świetle powyższego skarga podlega oddaleniu jako bezzasadna na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Natomiast w zakresie wniosku ustanowionego w ramach prawa pomocy pełnomocnika skarżącej, Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2019 r. poz. 68 ze zm., dalej: rozporządzenie). Zgodnie z § 2 pkt 1 i 2 rozporządzenia, koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszone przez Skarb Państwa obejmują opłatę ustaloną zgodnie z przepisami niniejszego rozporządzenia (pkt 1) oraz niezbędne i udokumentowane wydatki radcy prawnego ustanowionego z urzędu (pkt 2). Stosownie zaś do § 4 ust. 1 - opłatę ustala się w wysokości określonej w rozdziałach 2-4 (...) i zgodnie z § 21 ust. 1 lit. c - opłaty w postępowaniu przed sądami administracyjnymi "w innej sprawie" (do takiej należy niniejsza sprawa) wynoszą 240 zł. Należy podnieść, że wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2023r. (SK 53/22) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że § 4 ust. 1 rozporządzenia w zakresie, w jakim przewiduje wysokość opłaty stanowiącej koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszonej przez Skarb Państwa udzielonej przez radcę prawnego z urzędu w wysokości niższej, niż stawka minimalna opłat za czynności radców prawnych określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 ze zm., dalej: rozporządzenie z 22 października 2015 r.), wydanym na podstawie art. 225 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1166), dotyczącym stawek minimalnych w sprawach prowadzonych z wyboru, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Wyrok ten wszedł w życie z dniem ogłoszenia, czyli 4 maja 2023 r. Jego konsekwencją jest przyznawanie - od tego dnia - radcom prawnym, ustanowionym w ramach prawa pomocy, wynagrodzenia w minimalnej wysokości przewidzianej dla tego samego rodzaju spraw dla radców prawnych ustanowionych z wyboru (we własnym zakresie), a więc na podstawie rozporządzenia z 22 października 2015 r. Zgodnie zaś z § 14 ust. 1 lit. c/ tego rozporządzenia, stawka minimalna dla radcy prawnego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi w I instancji "w innej sprawie" wynosi 480 zł. Kwota ta, powiększona – zgodnie z § 4 ust. 3 rozporządzenia z dnia 3 października 2016 r., o stawkę należnego podatku od towarów i usług (23%), wynosi 590,40 zł.

Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł, jak w sentencji.