Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 363/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2020-11-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 64, art. 64a
journal: Dz.U. 2004 nr 64 poz 593
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
article: art. 145 par  1pkt 1 lit a, c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski Asesor sądowy Jerzy Parchomiuk po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 listopada 2020 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2020r., znak: [...] w przedmiocie odmowy zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] grudnia 2019r., nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego E. S. kwotę [...]([...] [...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 4 marca 2020 r., znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania E. S., reprezentowanego przez pełnomocnika - adwokat I. L. – C., utrzymało w mocy decyzję z dnia 23 grudnia 2019 r., nr [...] wydaną przez Zastępcę Dyrektora Miejskiego Centrum Pomocy Rodzinie w Z. z upoważnienia Prezydenta Miasta Z. o odmowie całkowitego zwolnienia E. S. z ponoszenia odpłatności za pobyt matki H. S. w Domu Pomocy Społecznej w R. P. za okres od 18 stycznia 2018 r. oraz o odmowie zmniejszenia opłaty ustalonej decyzją z dnia 14 sierpnia 2018 r. (znak: [...]).

W uzasadnieniu wyjaśniono, że postępowanie zostało wszczęte na wniosek E. S., reprezentowanego przez pełnomocnika - adwokat I. L.-C. w dniu 5 marca 2019 r.

Opłata w kwocie [...]zł miesięcznie została nałożona na niego począwszy od dnia 18 stycznia 2018 r. decyzją Prezydenta Miasta Z. z 14 sierpnia 2018 r.; Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 31 grudnia 2018 r. utrzymało to rozstrzygnięcie w mocy, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie skargę E. S. odrzucił postanowieniem z 11 września 2019 r., sygn. akt: II SA/Lu [...].

Rozpatrując wniosek skarżącego o zwolnienie z tej opłaty, organ właściwy ze względu na miejsce zamieszkania E. S. tj. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w K. w dniu 2 grudnia 2019 r. przeprowadził z nim wywiad środowiskowy, w toku którego ustalił, że skarżący jest osobą samotną, posiadającą jedynie matkę, z którą nie utrzymuje żadnych kontaktów. Skarżący wyjaśnił, że został przez nią porzucony w dzieciństwie, w związku z czym nie jest z nią związany emocjonalnie i nie poczuwa się do ponoszenia odpłatności z tytułu jej pobytu w Domu Pomocy Społecznej. W toku wywiadu ustalono również, że skarżący otrzymuje miesięczne wynagrodzenie w przedziale od 2800 do 3100 zł, co przekracza 300% kryterium dochodowego, określonego na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, tj. 2103 zł (701 zł x 300%).

Decyzją z dnia 23 grudnia 2019 r. organ I instancji odmówił całkowitego zwolnienia skarżącego z ponoszenia odpłatności z tytułu pobytu jego matki w Domu Pomocy Społecznej stwierdzając, że nie zachodzą w sprawie przesłanki zwolnienia określone w art. 64 pkt 1-6 oraz w art. 64a ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2019 r., poz. 1507 ze zm.), dalej jako "u.p.s." - nie zachodzi żadna z okoliczności wskazanych szczegółowo w art. 64 pkt 1-6, a jednocześnie skarżący nie przedstawił prawomocnego orzeczenia sądu o pozbawieniu jego matki władzy rodzicielskiej nad nim wraz z oświadczeniem, że władza rodzicielska nie została przywrócona ani prawomocnego orzeczenia sądu o skazaniu matki za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę skarżącego, co uzasadniałoby zwolnienie skarżącego z opłaty za jej pobyt w DPS na podstawie art. 64 a u.p.s.

W odwołaniu od tej decyzji skarżący podnosił, że dla oceny, czy podlega on zwolnieniu z odpłatności za pobyt matki w domu pomocy społecznej nie jest istotne przedłożenie przez niego orzeczenia sądu o pozbawieniu jego matki władzy rodzicielskiej nad nim. W ocenie skarżącego, to na organie I instancji spoczywał ciężar udowodnienia, że z uwagi na złe relacje z matką, skarżący nie powinien ponosić odpłatności za jej pobyt w DPS. W związku z tym, że organ nie przeprowadził postępowania dowodowego w tym zakresie, jego decyzja wydana w oparciu o niekompletny materiał dowodowy, jest wadliwa. Wskazał ponadto, że jego sytuacja majątkowa nie pozwala mu na uiszczanie spornych opłat.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło tych zarzutów, a podzielając stanowisko i ustalenia organu I instancji, utrzymało w mocy decyzję tego organu.

W uzasadnieniu Kolegium skoncentrowało się na wykładni art. 64a u.p.s., przytaczając fragmenty wybranych orzeczeń sądów administracyjnych. Stwierdziło, że przewidziane w tym przepisie zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej w przypadku istnienia prawomocnego orzeczenia w przedmiocie pozbawienia władzy rodzicielskiej, wyraźnie wskazuje na wolę ustawodawcy, że w zakresie więzi rodzinnych rozstrzygające znaczenie ma wyłącznie wyrok sądu powszechnego niwelujący więzi rodzinne. (Nawet) fakt ograniczenia władzy rodzicielskiej (...)nie może uzasadniać zwolnienia z opłatności. Trudno też przyjąć, że w tych okolicznościach organ powinien prowadzić jakiekolwiek postępowanie dowodowe na okoliczność relacji jakie łączyły w dzieciństwie skarżącą z jej ojcem (zob. wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2018 r., sygn. akt: I OSK 3509/18).

Kolegium stwierdziło, że zarówno organ I instancji, jak i organ odwoławczy nie miały w niniejszej sprawie obowiązku przeprowadzania postępowania dowodowego mającego na celu ustalenie, czy skarżącego łączyły z jego matką jakiekolwiek więzi emocjonalne. To skarżący powinien przedłożyć organowi orzeczenie sądowe o pozbawieniu jego matki władzy rodzicielskiej nad nim. Skarżący nie uczynił tego, pomimo, że był do tego wzywany przez organ I instancji jeszcze w 2018 r. tj. przed wniesieniem skargi.

W sprawie nie zaistniały więc podstawy do zwolnienia skarżącego z ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS na podstawie art. 64a u.p.s. Ponadto, w ocenie Kolegium, sytuacja zdrowotna i materialna skarżącego jest dobra - uzyskuje miesięczne wynagrodzenie w wysokości przekraczającej 300% kryterium dochodowego, określonego na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s. tj. 2103 zł.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie E. S. domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji zarzucając ich wydanie z naruszeniem:

1) art. 7, 8, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w sposób, który nie budzi zaufania obywatela do organu, a także zaniechanie podjęcia czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i do załatwienia sprawy, mając na względzie słuszny interes obywatela;

2) art. 64 pkt 2 u.p.s. poprzez uznanie, że skarżący nie może zostać zwolniony częściowo lub całkowicie z ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS, wynikające z błędnego ustalenia, że w sprawie nie występują "uzasadnione okoliczności", o których mowa w tym przepisie, które pozwalałyby na zwolnienie skarżącego z odpłatności na zasadzie uznania administracyjnego.

W uzasadnieniu skarżący podniósł, że jego matka nigdy nie zabiegała o kontakty z nim, nie spotykała się z nim; poza więzami krwi jest dla skarżącego całkowicie obcą osobą, nigdy nie powstały i nie istnieją między nimi żadne więzi rodzinne. Oczywistym jest, że w chwili obecnej skarżący, który jest osobą pełnoletnią, nie ma prawnej możliwości pozbawienia matki wykonywania władzy rodzicielskiej z mocą wsteczną. Brak prawomocnego orzeczenia sądu o pozbawieniu władzy rodzicielskiej jego matki nie wynika z zaniedbania, czy lekkomyślności ojca skarżącego, lecz z odmiennych realiów rzeczywistości lat 80 –tych. Ponadto skarżący podkreślił, że podjął wszelkie starania, aby uzyskać akta spraw toczących się pomiędzy nim a H. S., o czym świadczy złożony przez niego do Sądu Rejonowego K. - Zachód w dniu 5 marca 2019 r. wniosek o wydanie kopii akt. Skarżący nie powinien obecnie ponosić negatywnych konsekwencji stosowania obowiązujących przepisów do stanu faktycznego sprzed 40 lat w sytuacji, gdy dodatkowo istniał wówczas zupełnie inny system prawny. W tak wyjątkowej sytuacji, zwłaszcza mając na uwadze poczynione przez skarżącego starania, to organ powinien przedsięwziąć wszelkie możliwe czynności, aby wyjaśnić wyżej wskazane okoliczności.

Na potwierdzenie, że ciężar dowodu w sprawie spoczywał na organach administracyjnych, skarżący wskazał na wybrane wyroki sądów: NSA z 25 maja 2017r., sygn. akt II GSK 5398/16; NSA z dnia 19 marca 1981 r., sygn. akt SA 234/81, z których wynika że "zaniechanie przez organ administracji państwowej podjęcia czynności procesowych zmierzających do zebrania pełnego materiału dowodowego, zwłaszcza gdy strona powołuje się na określone i ważne dla niej okoliczności, jest uchybieniem przepisom postępowania administracyjnego, skutkującym wadliwość decyzji". Skarżący podkreślił, że reguła jest szczególnie istotna w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego. Uznanie administracyjne nie powinno i nie może oznaczać dowolności. Oznacza to, że wybór kierunku rozstrzygnięcia może być swobodny ale winien wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Konsekwencją takiego stanowiska jest obowiązek organu administracji publicznej szczególnie starannego prowadzenia postępowania (...)".(wyrok WSA w Łodzi z dnia 19 marca 2014 r., sygn. akt II SA/Łd 523/13).

Zdaniem skarżącego, organy w niniejszej sprawie nie podjęły wyczerpujących czynności dowodowych.

Skarżący zwrócił przy tym uwagę na stanowisko WSA w Gorzowie Wielkopolskim wyrażone w wyroku z dnia 16 października 2019 r. (sygn. akt II SA/Go 390/19), zgodnie z którym "w przypadkach wyjątkowych w sytuacji braku prawomocnego orzeczenia, o którym mowa w art. 64a u.p.s., istnieje możliwość oceny w oparciu o art. 64 u.p.s. więzi rodzinnych. Innymi słowy stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem domu pomocy społecznej a zobowiązanym do ponoszenia opłaty mogą mieć znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienie."

W związku z tym, w przekonaniu skarżącego, organy powinny w sposób wyczerpujący rozważyć, czy w sprawie nie zaistniały tego rodzaju szczególnie uzasadnione okoliczności warunkujące możliwość zwolnienia skarżącego z opłaty. Skarżący wskazał na stanowisko doktryny, zgodnie z którym, dla rozstrzygania spraw dotyczących zwolnienia z ponoszenia wydatków na dom pomocy społecznej, nie powinny pozostawać obojętne więzi rodzinne występujące między zobowiązanym do opłaty a mieszkańcem domu pomocy społecznej. Istotną okolicznością może być fakt niewywiązywania się w przeszłości z obowiązków należnej pieczy nad zobowiązanym, który to fakt nie znalazł odzwierciedlenia w prawomocnym orzeczeniu o pozbawieniu władzy rodzicielskiej (I. Sierpowska, komentarz do art. 64 [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. IV, 2017). Jak stwierdził NSA w wyroku z 23 października 2018 r. (sygn. akt I OSK 2776/17), "użyty w art. 64 u.p.s. zwrot "w szczególności" oznacza, że określona w tym przepisie lista przesłanek uzasadniających zwolnienie z ponoszenia ustalonej opłaty jest listą przykładową. W związku z tym również inne usprawiedliwione okoliczności mogą spowodować uwzględnienie wniosku o zwolnienie od obowiązku ponoszenia opłaty" (tak również: wyrok WSA w Szczecinie z dnia 26 października 2017 r., sygn. akt II SA/Sz 892/17; wyrok WSA w Krakowie z dnia 4 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 613/19).

Skarżący wskazał również na wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 marca 2020 r. (sygn. akt II SA/Łd 956/19), zgodnie z którym "każdorazową decyzję rozstrzygającą o wniosku o przyznanie zwolnienia organ winien uzasadnić w sposób pozwalający prześledzić tok rozumowania organu i poznać kryteria podjęcia danej decyzji"

Organ powinien też uwzględnić "względy słuszności i sprawiedliwości. Ustawodawca w przepisie art. 64 u.p.s. wskazuje, że w przypadkach wyliczonych wprost oraz w przypadkach im podobnych uzasadnione jest rozważenie, czy względy słuszności i sprawiedliwości społecznej przemawiają za częściowym albo nawet całkowitym zwolnieniem od ponoszenia danej osoby opłat za pobyt w domu pomocy społecznej innych członków rodziny" (wyrok WSA w Krakowie z dnia 13 czerwca 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 287/19). W sytuacji, gdy matka skarżącego zachowywała się wobec skarżącego sprzecznie z zasadami współżycia społecznego, obciążanie go obowiązkiem uiszczania opłaty za jej pobyt w domu pomocy społecznej narusza – zdaniem skarżącego - nie tylko względy słuszności i sprawiedliwości, ale również klauzulę współżycia społecznego, zasady praworządności, pogłębiania zaufania obywatela do organu oraz udzielania informacji. Ponadto skarżący ponownie wskazał, że nie stać go na pokrywanie kosztów pobytu matki w DPS, gdyż opiekował się do dnia śmierci swoim ojcem, spłacał też jego długi, zaś miesięczny dochód w całości przeznacza na pokrycie kosztów utrzymania. Jego zdaniem, wskazane okoliczności stanowią "inne uzasadnione okoliczności" usprawiedliwiające zwolnienie go z ponoszenia odpłatności.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że kontrola sądu administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do zbadania legalności, a więc zgodności z prawem wydanego rozstrzygnięcia. Wynika to z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2167) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325), dalej jako "p.p.s.a."). Sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd administracyjny nie może więc przyznać (bądź odmówić przyznania) świadczenia, bowiem kontroluje wyłącznie to, czy przy wydaniu decyzji organ nie naruszył przepisów postępowania, czy przepisów prawa materialnego.

Dokonując kontroli zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji w tym zakresie stwierdzić należy, że skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ decyzja ta została wydane z naruszeniem art.7, 77, 8, 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Dodać należy, że w związku z wnioskiem organu i jednoczesnym brakiem sprzeciwu skarżącego, sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 p.p.s.a.

Skarżący domagał się zwolnienia go z odpłatności za pobyt jego matki w domu pomocy społecznej.

Przesłanki takiego zwolnienia uregulowane zostały w przepisach art. 64 i art. 64 a u.p.s.

Stosownie do art. 64 u.p.s. - osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu.

Z kolei w świetle art. 64a u.p.s. - Osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.

Z przepisów tych wynika, że w przypadkach określonych w art. 64 u.p.s.- organ pomocy społecznej ma możliwość, w granicach własnego uznania, gdy stwierdzi szczególnie uzasadnione okoliczności, zwolnić z odpłatności w całości lub w części, natomiast w przypadku określonym w art. 64 a u.p.s. organ zobowiązany jest zwolnić w całości z takiej odpłatności.

Organy w niniejszej sprawie, mając na uwadze okoliczności podnoszone przez skarżącego we wniosku o zwolnienie, rozpatrzyły wniosek na podstawie art. 64 a u.p.s. Odmawiając zwolnienia podniosły, że w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych konieczne jest przedstawienie przez wnioskodawcę orzeczenia sądu powszechnego, o którym mowa w tym przepisie, zaś organy administracyjne nie są uprawnione do ustalania, jakie relacje łączyły i łączą wnioskodawcę z osobą przebywającą w domu pomocy społecznej. Skoro skarżący nie przedstawił takiego orzeczenia, pomimo wezwania, nie było podstaw do uwzględnienia wniosku. Co do możliwości rozpatrzenia wniosku o zwolnienie na podstawie art. 64 u.p.s. organ I instancji lakonicznie stwierdził, że "wywiad środowiskowy nie wykazuje przesłanek" z art. 64 u.p.s., zaś organ odwoławczy zastosowanie tego przepisu pominął. Z kolei skarżący wprost domaga się jego zastosowania.

Odnosząc się do tej kwestii należy stwierdzić, że rzeczywiście w dotychczasowym orzecznictwie w zasadzie jednolite było stanowisko, że kwestia relacji i więzi pomiędzy członkami rodziny (przebywającymi w domu pomocy społecznej i zobowiązanymi do ponoszenia odpłatności za ten pobyt) może być stwierdzona wyłącznie orzeczeniem właściwego sądu powszechnego. Stanowisko to sądy wywiodły z porównania przepisów art. 64 i art. 64a u.p.s., w wyniku którego przyjęto, że "art. 64 pkt 2 u.p.s. odnosi się przede wszystkim do sytuacji materialnej osoby zobowiązanej, a nie do relacji pomiędzy członkami rodziny. Zawarte z kolei w art. 64a u.p.s. zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej przewidziane w przypadku istnienia prawomocnego orzeczenia w przedmiocie pozbawienia władzy rodzicielskiej wyraźnie wskazuje na wolę ustawodawcy, że w zakresie więzi rodzinnych rozstrzygające znaczenie ma wyłącznie wyrok sądu powszechnego niwelujący więzi rodzinne (...). Katalog przypadków wymieniony w art. 64 u.p.s. nie ma charakteru zamkniętego, na co wskazuje użycie zwrotu "w szczególności" lub posłużenie się przesłanką wystąpienia "uzasadnionych okoliczności". W art. 64 u.p.s. ustawodawca zawarł szeroki katalog okoliczności, w szczególności dotyczących jednak sytuacji majątkowej i osobistej osoby ubiegającej się o zwolnienie z opłat". (zob. wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2018 r., I OSK 3509/18; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 7 lutego 2019 r., IV SA/Gl 839/18; wyrok WSA w Gliwicach z 25 listopada 2019r., II SA/Gl 1009/19). Podkreślono, że "ustawodawca dopiero w 2015 roku wprowadził do ustawy o pomocy społecznej przepisy dotyczące relacji pomiędzy uprawnionym do przebywania w DPS a osobą zobowiązaną do ponoszenia kosztów jako podstawy do zwolnienia z opłaty. (...) Ustawą z dnia 5 sierpnia 2015 roku (Dz.U. z 2015 poz.1310) zmieniającą ustawę o pomocy społecznej z dniem 5 października 2015 roku, wprowadzono przepis art. 64a w brzmieniu "Osobę zobowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty na jej wniosek pod warunkiem, iż przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona." (...) W 2019 roku ustawodawca dokonał kolejnego rozszerzenia katalogu przesłanek uzasadniających zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat z uwagi na relacje osobiste. Od 4 października 2019 roku, zwolnienie z opłat na podstawie art. 64a następuje również, jeżeli osoba zobowiązana do ich ponoszenia przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej (art. 64a ustawy w nowym brzmieniu)" (zob. wyrok NSA z dnia 27 listopada 2019r., I OSK 1861/19).

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę nie podziela przedstawionego wyżej stanowiska. W ocenie Sądu, nie ma podstaw do przyjęcia, że założeniem ustawodawcy od początku było, by niemożliwe było zwolnienie z odpłatności na podstawie art. 64 u.p.s. ze względu na okoliczności dotyczące relacji i więzi pomiędzy członkami rodziny. Nie sposób odmówić racji skarżącemu, że w sytuacjach, gdy ze względu na upływ czasu, nie jest możliwe aktualnie uzyskanie jednego z orzeczeń, o których mowa w art. 64 a u.p.s., nawet, jeśli w przeszłości zachodziły faktycznie przesłanki uzasadniające wydanie takiego orzeczenia, można rozważać przy rozpatrywaniu wniosku o zwolnienie, także zastosowania art. 64 pkt 2 u.p.s. Wydaje się, że wymaganie w każdym wypadku orzeczenia sądu powszechnego, w tym także od osób dojrzałych, które nawet z przyczyn od siebie niezależnych (przecież z powództwem o pozbawienie władzy rodzicielskiej występuje drugi rodzic, a nie małoletni samodzielnie), w sposób nieuzasadniony różnicowałoby sytuację dwóch grup podmiotów (wnioskodawców) - tych, którzy uzyskali stosowny wyrok sądu powszechnego i tych, którzy nie ze swojej winy takiego wyroku nie posiadają i obecnie już nie mogą go uzyskać. Taka interpretacja przytoczonego art. 64 u.p.s. nie daje się – w ocenie Sądu - pogodzić z konstytucyjną zasadą równości, wyrażoną w art. 32 Konstytucji, którą przecież w każdym wypadku kieruje się ustawodawca. Mając na uwadze racjonalność ustawodawcy i jego związanie zasadami konstytucyjnymi, należy zatem podzielić pogląd skarżącego, że nie ma podstaw do przyjęcia, że przepis art. 64 u.p.s. wyklucza uznanie za "szczególną" okoliczność dotyczącą relacji i więzi między członkami rodziny. W ocenie Sądu, podstawowa różnica pomiędzy przepisami art. 64 i 64a u.p.s. dotyczy wyłącznie obligatoryjności bądź fakultatywności zwolnienia z odpłatności i zakresu zwolnienia - w całości (w pierwszym wypadku), bądź w części (w drugim przypadku). O ile sąd powszechny pozbawi prawomocnym orzeczeniem władzy rodzicielskiej rodzica (bądź zostanie wydany wyrok karny, o którym mowa w art. 64a u.p.s.), organ pomocy społecznej na wniosek osoby zobowiązanej do uiszczania odpłatności za pobyt tego rodzica w domu pomocy społecznej, ma obowiązek w całości zwolnić tę osobą z odpłatności. W razie przedstawienia takiego wyroku przez wnioskodawcę organ pomocy społecznej nie jest uprawniony do dokonywania odmiennych ustaleń, a w konsekwencji do prowadzenia postępowania dowodowego.

Za poglądem, że relacje i więzi rodzinne mogą być ustalane przez organy i oceniane jako szczególny przypadek przemawia zdaniem Sądu także to, że obecnie przepis art. 64 u.p.s. został zmieniony i dodano do niego dwie kolejne okoliczności uzasadniające uwzględnienie wniosku o zwolnienie – "pkt 5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu; 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu". Wejście w życie tej zmiany, w ocenie Sądu, powoduje, że odpada dotychczasowa główna argumentacja podnoszona w dotychczasowym orzecznictwie, że przepis art. 64 u.p.s., dotyczący przesłanek uznaniowego zwolnienia z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, obejmuje wyłącznie okoliczności dotyczące sytuacji ekonomicznej, a nie relacji rodzinnych. Podkreślić należy, że w świetle art. 64 u.p.s. organ może zwolnić z odpłatności dopiero po przeprowadzeniu przez organ postępowania wyjaśniającego, w szczególności wywiadu środowiskowego. Gdyby wolą ustawodawcy rzeczywiście było pozbawienie organów pomocy społecznej możliwości ustalania relacji pomiędzy członkami rodziny i związanie w tym zakresie organów stosownymi orzeczeniami sądów powszechnych, racjonalny ustawodawca nie wprowadzałby tych okoliczności do przepisu (art. 64 u.p.s.) pozwalającego organom, na zasadzie uznania administracyjnego, a więc na podstawie samodzielnych ustaleń, orzekania o zwolnieniu z odpłatności w całości lub w części. Zdaniem Sądu, przestawiona analiza przytoczonych przepisów prowadzi do wniosku, że orzeczenia sądów powszechnych, o których w nich mowa, mają szczególną wartość dowodową - w przypadku art. 64a u.p.s. już samo przedstawienie tych orzeczeń wywołuje skutki materialnoprawne, nakładając obowiązek zwolnienia strony w całości z odpłatności, natomiast orzeczenia, o których mowa w art. 64 pkt 5 i 6 u.p.s. mają charakter wyłącznie dowodowy i w świetle ustalonych przez organ innych okoliczności, w tym po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego, orzeczenia te mogą, ale nie muszą, skutkować uwzględnieniem wniosku, orzeczenia te w tym przypadku nie mają dla organu charakteru wiążącego.

Dodać należy, że za dopuszczalnością zwolnienia z odpłatności na podstawie art. 64 pkt 2 u.p.s. ze względu na okoliczności dotyczące relacji pomiędzy członkami rodziny, opowiedział się trafnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (wyrok z dnia 25 czerwca 2020r., II SA/Rz 302/20; a także wyrok WSA w Łodzi z dnia 29 września 2016 r., II SA/Łd 366/16).

Z dokonaną wykładnią przytoczonych przepisów ściśle związany jest problem ciężaru dowodowego, na co zwraca szczególną uwagę skarżący w niniejszej sprawie.

W świetle obowiązujących przepisów, to na organie administracyjnym, prowadzącym postępowanie, zasadniczo spoczywa obowiązek podejmowania wszelkich czynności dowodowych zmierzających do rozstrzygnięcia sprawy.

Dotyczy to w szczególności spraw wszczynanych na wniosek, w których to inicjatywa dowodowa należy również do wnioskowany, w którego interesie leży przedstawienie środków dowodowych (oświadczeń świadków, dokumentów urzędowych etc.) uzasadniających jego żądanie. Do takich spraw należy niewątpliwie niniejsze postępowanie – w związku z tym, że wnioskodawca (skarżący) powołuje się na brak relacji osobistych i więzi z matką, to tylko on ma realne możliwości wykazania tych okoliczności.

W związku z tym zasadniczo rację mają organy orzekające w niniejszej sprawie, że to skarżący powinien uargumentować i wykazać, że jego matka została pozbawiona władzy rodzicielskiej nad nim stosownym orzeczeniem sądu (organ miałby wówczas obowiązek zwolnić w całości skarżącego z odpłatności za jej pobyt w domu pomocy społecznej) bądź, że ze względu na to, że "porzuciła" małoletniego skarżącego, uchybiając przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymagającego utrzymywania kontaktów z dzieckiem, dostarczania mu środków utrzymania i wychowywania (organ mógłby zwolnić skarżącego w całości lub w części z odpłatności). Takich dowodów jednak skarżący nie przedstawił.

Mimo tego, decyzje obu organów wymagają uchylenia.

Dokonując analizy sprawy, Sąd zauważył, że w uzasadnieniu decyzji Prezydenta Miasta Z. z dnia 14 sierpnia 2018r. ustalającej odpłatność za pobyt H. S. w Domu Pomocy Społecznej, stwierdzono, że "znane jest tut. Centrum, iż Pani H. S. została pozbawiona władzy rodzicielskiej w stosunku do skarżącego". To właśnie w związku z tą okolicznością organ (słusznie) pouczył skarżącego o możliwości ubiegania się o zwolnienie z ustalonej odpłatności. Skarżący podnosi, że podjął czynności zmierzające do odnalezienia stosownego wyroku sądu, ale okazały się one niewystarczające. W tej sytuacji, wymaga wyjaśnienia, czy i skąd organ miał informacje o pozbawieniu matki skarżącego władzy rodzicielskiej. Ponadto należy podnieść, że skarżący do wniosku o zwolnienie z odpłatności dołączył złożony w dniu 5 marca 2019r. wniosek o wydanie kopii akt skierowany do Sądu Rejonowego K. – Zachód. We wniosku tym skarżący powołując się na decyzję Prezydenta Miasta Z. z 14 sierpnia 2018r., w której "wskazano, że H. S. została pozbawiona władzy rodzicielskiej", domagał się wskazania przez ten sąd sygnatury tej sprawy i wydania kserokopii poświadczonego orzeczenia, a w przypadku braku tej sprawy, o ustalenie innych spraw toczących się w jego imieniu (na jego rzecz) pomiędzy jego rodzicami. Wskazał, że z posiadanej wiedzy wynika, że toczyła się w Sądzie Rejonowym K. – Zachód sprawa o sygn. akt VII Nsm 952/81, jednak nie posiada wiedzy co do przedmiotu tej sprawy. Z kolejnych pism skarżącego wynika, że dotychczas nie wydano mu wskazanego orzeczenia ani nie udzielono informacji o innych sprawach w tym Sądzie, dotyczących jego osoby. Dodać należy, że wiarygodne są wyjaśnienia skarżącego. Ponownie należy zauważyć, że postępowanie o pozbawienie władzy rodzicielskiej dotyczy zawsze osoby małoletniej i prowadzone jest faktycznie (zasadniczo) z udziałem obojga rodziców, pomimo że dotyczy małoletniego. W dużym stopniu prawdopodobne jest więc, że skarżący o takim wyroku nie wiedział i nie wie, zwłaszcza, że obecnie jego ojciec, który go wychowywał, już nie żyje.

W przedstawionym stanie faktycznym i prawnym, nie było wystarczających podstaw do wydania decyzji merytorycznej o odmowie uwzględnienia wniosku skarżącego. Organ stwierdzał bowiem wprost, że posiada wiedzę o pozbawieniu matki skarżącego władzy rodzicielskiej, a więc nie mogło to skutkować odmową uwzględnienia wniosku o zwolnienie. Jak wyżej wyjaśniono, w razie odnalezienia wyroku sądu powszechnego (o co organ sam może zwrócić się do wskazanego przez skarżącego Sądu), organ powinien rozpatrzyć wniosek na podstawie art. 64 a u.p.s.. Jeśli jednak wyroku nie da się odnaleźć, a organ po wyjaśnieniu, skąd posiadał wiedzę, że matka skarżącego została pozbawiona władzy rodzicielskiej, powinien rozważyć, czy zgromadzone dowody są wiarygodne i wystarczające w takim stopniu, by uwzględnić wniosek skarżącego na podstawie art. 64 pkt 2 u.p.s.

Podkreślić należy, że powyższe zalecenia względem organu pomocy społecznej, nie zwalniają z inicjatywy dowodowej samego skarżącego, który chcąc uzyskać korzystne dla siebie rozstrzygnięcie powinien wykazać, że żądanie jest usprawiedliwione. W sprawach w tym przedmiocie, organ nie ma bowiem możliwości, bez aktywnej współpracy z wnioskodawcą, przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w zakresie ustalania przeszłości wnioskodawcy.

Słusznie zarzuca zatem skarżący, że w tej sytuacji organy dopuściły się naruszenia przepisów art. 7, 77 i 107 § 3 k.p.a., a w konsekwencji także zasady zaufania do organów władzy publicznej, wyrażonej w art. 8 k.p.a. i art. 16 a u.ś.r., co czyni decyzje organów obu instancji wadliwymi i skutkuje ich uchyleniem.

W świetle powyższego, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" oraz art. 135 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.

Ponownie rozpatrując sprawę organ podejmie dodatkowe (w przedstawionym wyżej zakresie) czynności procesowe w celu dokonania niezbędnych dla prawidłowego rozstrzygnięcia ustaleń.

O kosztach postępowania obejmujących koszty zastępstwa procesowego, Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 z późn. zm.).