Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1553/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-10-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 183, art. 188
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 2 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Andrzej Gliniecki Sędziowie Sędzia NSA Wojciech Chróścielewski Sędzia NSA Tomasz Zbrojewski (spr.) Protokolant Elżbieta Maik po rozpoznaniu w dniu 30 października 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 17 stycznia 2008 r. sygn. akt II SA/Łd 491/07 w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] marca 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję a także poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] stycznia 2007 r. nr [...].


UZASADNIENIE

II OSK 1553/08

U Z A S A D N I E N I E

Wyrokiem z dnia 17 stycznia 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę J. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] marca 2007 r. w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne:

W dniu 12 grudnia 2006 r. J. S. zwrócił się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z wnioskiem o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej na teren III Rzeszy w Gottscheina k/Leipzig w okresie od listopada 1944 r. do sierpnia 1945 r.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2007 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów, działając na podstawie art. 1 ust. 1, art. 4 ust. 1 i 2, art. 2 ustawy z dnia 31 maja

1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) – zwanej dalej ustawą o świadczeniu pieniężnym, odmówił przyznania uprawnienia do wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia, organ orzekający wyjaśnił, iż represją w rozumieniu w/w ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. Według Kierownika Urzędu, strona nie dopełniła określonego przepisami warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, wobec czego uzasadnione było wydanie przedmiotowej decyzji.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. S. wyjaśnił, iż w dniu 27 października 1944 r. został deportowany do pracy przymusowej na teren III Rzeszy. Z uwagi na brak dokumentów potwierdzających jego pobyt na terenie Niemiec, strona załączyła oświadczenia dwóch świadków – E. Z. i B. M., potwierdzające okoliczności przedstawione we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Decyzją z dnia [...] marca 2007 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 kpa, utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.

W motywach decyzji wskazano, iż nawet gdyby przyjąć, że datą początkową podlegania represjom był dzień 27 października 1944 r., to i tak pobyt J. S. na deportacji po dniu 18 kwietnia 1945 r., kiedy to Lipsk został wyzwolony, stracił charakter represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym (...). Organ podkreślił, iż fakt wyzwolenia Lipska w dniu 18 kwietnia 1945 r. wynika jednoznacznie z "Atlasu II wojny światowej" pod redakcją Johna Keegana, (wydawnictwo Letter Perfect International, Warszawa 1995). Niespornym jest wobec tego, że przymusowy pobyt wnioskodawcy na deportacji trwał 5 miesięcy i 23 dni, a więc krócej niż 6 miesięcy, z tego też względu przedmiotowe świadczenie pieniężne nie mogło zostać przyznane.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, J. S. podniósł, iż we wszystkich publikacjach encyklopedycznych data 8 maja 1945 r. jest datą ogłoszenia kapitulacji III Rzeszy. Powoływanie się przez organ na datę wyzwolenia Lipska w oparciu o dane zawarte w "Atlasie II Wojny Światowej" jest niedopuszczalne. Skarżący podkreślił, iż wiadomość o zakończeniu działań wojennych i wyzwoleniu miejscowości Gottscheina, gdzie pracował w gospodarstwie rolnym dotarła dopiero po ogłoszeniu kapitulacji. Jego zdaniem, podlegał on represjom od dnia 27 października 1944 r. do dnia 8 maja 1945 r., a więc przez okres 6 miesięcy i 12 dni, co uzasadnia przyznanie świadczenia pieniężnego.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wskazał w pierwszej kolejności, iż na gruncie art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym zarysowały się w judykaturze dwa stanowiska.

Zgodnie z pierwszym, określenie zakończenia wojny należy odnieść do daty zakończenia II wojny światowej, tj. 8 maja 1945 r., co oznacza, że tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy. Natomiast zgodnie z drugim stanowiskiem, z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana tam przez deportowanych pracowników praca, choćby była nadal wykonywana np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę.

Na gruncie rozpoznawanej sprawy Sąd I instancji podzielił pogląd wyrażony w skarżonej decyzji, iż datą graniczną dla określenia okresu deportacji skarżącego jest dzień wyzwolenia Lipska - czyli 18 kwietnia 1945 r., ustalony w oparciu informacje wynikające z "Atlasu II wojny światowej" pod redakcją Johna Keegana.

W ocenie Sądu I instancji, z chwilą trwałego zajęcia terytorium Niemiec lub państw przez nie okupowanych przez państwa będące w stanie wojny z Niemcami na terytoriach tych ustała władza III Rzeszy i w żadnym razie wykonywanej przez robotników pracy przymusowej nie można uznać za represję w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Bez znaczenia jest przy tym fakt, iż z powodu toczącej się jeszcze II wojny światowej byli przymusowi robotnicy nie mogli jeszcze wrócić do swoich ojczyzn, albo że musieli z przyczyn ekonomicznych wykonywać pracę na terenie, na który zostali deportowani, skoro ich praca utraciła cechę przymusowości w sensie, w jakim istniała w okresie istnienia władzy III Rzeszy.

Z tego też powodu, zdaniem Sądu I instancji trafnie przyjęto, iż okres pracy przymusowej J. S. skończył się z datą wyzwolenia Lipska przez wojska amerykańskie, a więc trwał w sumie 5 miesięcy i 23 dni. Fakt, że po dniu 18 kwietnia 1945 r. skarżący nadal pracował na deportacji, nie mógł mieć żadnego znaczenia dla oceny legalności zaskarżonej decyzji. Tym samym skarżący z powodu zbyt krótkiego okresu deportacji nie może być uznany za osobę represjonowaną w rozumieniu ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym.

W skardze kasacyjnej skierowanej do Naczelnego Sądu Administracyjnego J. S., reprezentowany przez pełnomocnika w osobie adwokata, podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że świadczona przez skarżącego praca utraciła charakter pracy przymusowej z chwilą wyzwolenia Lipska, czyli miasta, do którego skarżący nie został deportowany, mimo że prawidłowa interpretacja przepisu winna prowadzić do ustalenia, że jedynie data 8 maja 1945 r. może być datą, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję przepisu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor wskazał, iż Sąd I instancji poczynił ustalenia w oparciu o informacje wynikające z "Atlasu II wojny światowej", zgodnie z którymi wyzwolenie Lipska miało miejsce 18 kwietnia 1945 r. Sąd nie dysponował jednak żadnymi wiarygodnymi dowodami, które wskazywałyby na to, że również tego samego dnia doszło do wyzwolenia miejscowości, w której skarżący świadczył pracę przymusową, tj. miejscowości Gottscheina. Miejscowość ta znajduje się w odległości 20 km od Lipska w obecnych granicach miasta, co oznacza, że w roku 1945 odległość ta musiała być jeszcze większa. Informacja o zakończeniu działań wojennych i wyzwoleniu Lipska w dniu 18 kwietnia 1945 r. nie oznacza, że również w tej miejscowości doszło w tym samym dniu do zakończenia działań zbrojnych. Nie można także wnioskować, że od tej daty mieszkańcy okolicznych miejscowości i osoby deportowane wiedziały, że zakończyła się wojna. Nie można także zakładać, iż osoby, na rzecz których świadczona była praca przymusowa zezwalały na opuszczenie terenów III Rzeszy. Zakładanie, że praca świadczona przez skarżącego od dnia 18 kwietnia 1945 r. straciła charakter pracy przymusowej jest błędne i nosi cechy dowolnej oceny poprzedzonej błędną interpretacją definicji zawartej w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Powołując takie zarzuty w ramach podstawy kasacyjnej, o której mowa w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd i instancji, a także o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu i nieopłaconej w całości ani w części.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) – zwanej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z przesłanek wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. nie wystąpiła, stąd też kontrola instancyjna ograniczała się jedynie do zbadania zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej, a poza kontrolą pozostawała natomiast zgodność orzeczenia z innymi przepisami prawa.

W pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, iż złożona skarga kasacyjna oparta została na zarzucie naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym. Istota zgłaszanego zarzutu sprowadza się natomiast do tego, iż w ocenie autora skargi kasacyjnej Sąd I instancji błędnie przyjął, że świadczona przez skarżącego praca utraciła charakter pracy przymusowej z chwilą wyzwolenia Lipska, czyli miasta do którego skarżący nie został deportowany, mimo że prawidłowa interpretacja przepisu winna prowadzić do ustalenia, że jedynie data 8 maja 1945 r. może być datą, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję przepisu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpoznającym sprawę, pogląd zaprezentowany w złożonej skardze kasacyjnej w pełni zasługuje na akceptację, gdyż nie ulega wątpliwości, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż za datę końca okresu deportacji J. S. może być uznana data wyzwolenia miejscowości Lipsk.

Jak wynika z art. 2 ust. 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.

Jak słusznie zauważył w zaskarżonym wyroku Sąd I instancji na gruncie powyższego przepisu zarysowały się w judykaturze dwa stanowiska. Zgodnie z pierwszym z nich, określenie zakończenia wojny należy odnieść do daty zakończenia II wojny światowej, tj. 8 maja 1945 r., co oznacza, że tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym. Natomiast zgodnie z drugim - z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana tam przez deportowanych pracowników praca, choćby była nadal wykonywana np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę.

O ile jednak Wojewódzki Sąd Administracji w Łodzi podzielił ten ostatni pogląd, to Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, stoi na stanowisku, iż za datę zakończenia deportacji należy uznać dzień zakończenia II wojny światowej, czyli dzień 8 maja 1945 r. Nie można bowiem na tle realiów II wojny światowej w sposób kategoryczny twierdzić, iż już samo tylko wyzwolenie miejscowości, w której lub w pobliżu której pracowały osoby deportowane czyniło możliwą bezpieczną drogę powrotną do Polski. Wielokrotnie w orzecznictwie zwracano bowiem uwagę na fakt, iż mimo wyzwolenia poszczególnych miejscowości, w dalszym ciągu na terenach III Rzeszy oraz krajów okupowanych prowadzone były działania wojenne, a linie frontu wielokrotnie ulegały przesunięciu (np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lipca 2008 r. o sygn. akt II OSK 866/07).

Ponadto nie można również tracić z pola widzenia, akcentowanej w skardze kasacyjnej okoliczności, iż nawet, gdyby podzielić pogląd wyrażony w zaskarżonym orzeczeniu, iż datą zakończenia deportacji jest data wyzwolenia miejscowości, w której osoba deportowana przebywała, to z pewnością Sąd I instancji nie miał podstaw, aby przyjąć jako datę zakończenia deportacji skarżącego datę wyzwolenia Lipska. Podkreślenia wymaga, iż skarżący przebywał na deportacji w miejscowości Gottscheina położonej koło Lipska, a nie w samym Lipsku. Z uwagi na różny przebieg toczących się w tym okresie działań wojennych nie można bowiem wykluczyć, że faktyczne wyzwolenie miejscowości, w której przebywał skarżący, mimo niewielkiej odległości od Lipska, nastąpiło później. Tymczasem, nawet kilkudniowa różnica w przyjmowanej dacie wyzwolenia rozumianej jako data końcowa przebywania na deportacji, pociąga za sobą ogromne konsekwencje w sferze uprawnień osób deportowanych do świadczenia pieniężnego.

Skoro zatem zarzut błędnej wykładni przepisu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym okazał się usprawiedliwiony, to zaistniała podstawa do zastosowania w sprawie art. 188 p.p.s.a. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie wskazanego przepisu uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznając skargę, uchylił zaskarżoną decyzji z dnia [...] marca 2007 r. oraz poprzedzającej ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] stycznia 2007 r.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł natomiast w przedmiocie wynagrodzenia dla pełnomocnika z urzędu, albowiem przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie ze funduszów Skarbu Państwa dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu, przyznane będzie przez wojewódzki sąd administracyjny według zasad określonych w art. 258 - 261 p.p.s.a.