Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt I SA/Ke 281/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2017-06-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6559
Hasła tematyczne: Środki unijne
Skarżony organ: Inne~Zarząd Województwa
Treść wyniku: Uwzględnia skargę, stwierdzając, że ocena projektu została przeprowadzona w sposób naruszający prawo - przekazuje sprawę do ponownego rozpatrzenia.
Powołane przepisy: article: art. 61 ust. 8 pkt 1 a , ust. 1, art. 66 ust. 2 pkt 1,
journal: Dz.U. 2014 poz 1146
law: Ustawa z dnia 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014- 2020
article: art. 3 par. 3, art. 200, art. 205 par. 2,
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 7, art. 8, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3,
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak, Sędziowie Sędzia WSA Maria Grabowska (spr.), Sędzia WSA Danuta Kuchta, Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Szyszka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 czerwca 2017 r. sprawy ze skargi E. B. na informację Lokalnej Grupy Działania Ziemi S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie oceny operacji w ramach naboru 3/2016 po ponownym rozpatrzeniu protestu 1. stwierdza, że ocena operacji została przeprowadzona w sposób naruszający prawo i naruszenie to miało istotny wpływ na wynik oceny - przekazuje sprawę do ponownego rozpatrzenia przez Lokalną Grupę Działania Ziemi S; 2. zasądza od Lokalnej Grupy Działania Ziemi S na rzecz E B kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Lokalna Grupa Działania Ziemi S. (LGD), zgodnie

z art. 21 ust. 5 pkt 1 ustawy z 20 lutego 2015 r. o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności (Dz. U. 2015.378), skierowała do E.B. informację z 7 lutego 2017 r. nr LGDZS/86/2017 o wyniku oceny operacji w ramach naboru 3/2016. W uzasadnieniu wskazała, że w wyniku oceny wniosku złożonego w ramach naboru 3/2016 Przedsięwzięcie 2.3.1 Tworzenie i rozwój ogólnodostępnej, niekomercyjnej infrastruktury turystycznej lub rekreacyjnej lub kulturalnej w ramach poddziałania "Wsparcie na wdrażanie operacji w ramach strategii rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020, Rada uznała wniosek za zgodny z LSR. W ramach oceny według kryteriów wyboru wniosek uzyskał 103,34 punktów. Jednocześnie przedstawiono uzasadnienie punktacji, wskazując w nawiasie średnią ocenę punktową dla poszczególnego kryterium: 1. wniosek zgodny z celami LSR - (10 pkt); 2. rodzaj beneficjenta - (10 pkt); 3. wysokość dotacji - (10 pkt); 4. ochrona środowiska

i przeciwdziałanie zmianom klimatu- w ramach ochrony klimatu do ogrzewania zboru ariańskiego wykorzystane będą nowoczesne wkłady kominowe ograniczające emisją spalin (6,67 pkt); 5. promocja projektu - (10 pkt); 6. Szkolenia i doradztwo - (10 pkt); 7. Innowacyjność projektu - w trakcie realizacji operacji zostaną wykorzystane innowacyjne rozwiązania technologiczne np. wykonanie poziomej izolacji przeciwwilgociowej metodą iniekcji niskociśnieniowej (krystalicznej) (6,67 pkt);

8. miejsce realizacji projektu - Ublinek 171 mieszkańców (10 pkt); 9. wykorzystanie lokalnych zasobów w projekcie - operacja zakłada remont XVI w. Zboru Ariańskiego położonego we wsi Ublinek (10 pkt); 10. zintegrowanie podmiotów z różnych sektorów - brak porozumień (0 pkt); 11. operacja przyczyni się do poszerzenia oferty lub bazy turystycznej obszaru LGD albo wzmocnienia jej marki turystycznej - wyremontowany zabytek Zboru będzie udostępniony społeczności lokalnej

i turystom. Będzie to kolejna atrakcja przyciągająca turystów na ziemie sandomierskie i lipnickiej (10 pkt); 12. operacja aktywizuje i integruje społeczność lokalną - brak (0 pkt); 13. operacja przyczynia się do promowania walorów regionu obszaru działania Lokalnej Grupy Działania - projekt zakłada promowanie regionu

i ich walorów poprzez realizację strony internetowej, zamieszczanie informacji na portalach społecznościowych (10 pkt); 14. operacja przyczyni się do zwiększenia kwalifikacji mieszkańców, pobudzenia aktywności ludzi młodych i wzmocnienia ich więzi z miejscem zamieszkania – brak (0 pkt).

Kwota wsparcia została ustalona w wysokości: 235.614 zł. Jednocześnie poinformowano, że wniosek E.B. nr 3/2016/2.3.1/10 nie mieści się w limicie środków wskazanych w ogłoszeniu o naborze wniosków o udzielenie wsparcia.

Na powyższy wynik oceny operacji E.B. wniosła protest do Zarządu Województwa Świętokrzyskiego za pośrednictwem LGD. Wnioskodawczyni nie zgodziła się z oceną LGD w zakresie: kryterium nr 4, nr 7, nr 12 i nr 14.

Uzasadniając swoje stanowisko w zakresie kryterium nr 4 wnioskodawczyni wskazała na konstrukcję kryterium, zgodnie z którą ocena powinna być

zero-jedynkowa. W opinii strony wykorzystanie do ogrzewania wkładów kominowych ograniczających emisję spalin spełnia kryterium, a ocena Rady jest niesprawiedliwa i nieprofesjonalna. W zabytku z XVI wieku nie można zastosować ogrzewania elektrycznego, ogniw fotowoltanicznych ani innych współczesnych rozwiązań. Na potwierdzenie spełnienia warunku ochrony środowiska i przeciwdziałania zmianom klimatu wnioskodawczyni wskazała, że operacja pozytywnie wpływa na ochronę krajobrazu kulturowego, której oceniający nie zauważyli. Argumentowała ponadto, że architektura to ważna część kultury materialnej, która nadaje charakter krajobrazowi, w którym jest osadzona, a niepowtarzalne, kształtowane przez pokolenia formy architektury i krajobrazu przestrzennego to dziedzictwo, o które musimy dbać.

Kwestionując ocenę w zakresie kryterium nr 7 wnioskodawczyni podniosła, że we wniosku o przyznanie pomocy podano, że podczas prac modernizacyjnych zostaną wykonane izolacje przeciwwilgociowe wykorzystujące innowacyjną metodę iniekcji niskociśnieniowej (krystalicznej), która to metoda została odznaczona sześcioma złotymi medalami na światowych wystawach wynalazczości. W opinii strony innowacyjność należy zawsze rozpatrywać w odniesieniu do zindywidualizowanych uwarunkowań w konkretnych przypadkach, uwzględniających realne możliwości w obrębie danego projektu, co ma znaczenie w sytuacji, gdy przedmiot inwestycji stanowi zabytek klasy "0" i żadne inne prace techniczne o charakterze innowacyjnym nie będą możliwe do zrealizowania.

W zakresie oceny kryterium nr 12 wnioskodawczyni wskazała na zaplanowane różnorodne warsztaty artystyczne dla dzieci oraz wspólne warsztaty dziadków i wnuków z plastyki obrzędowej, które w jej opinii pobudzą społeczność wsi do wspólnych działań. Realizacja operacji wpłynie na pobudzenie aktywności ludzi młodych oraz wzmocnienie ich więzi z miejscem zamieszkania.

Wnioskodawczyni zakwestionowała ocenę kryterium nr 14. Podniosła, że we wniosku o przyznanie pomocy opisała, iż będący przedmiotem projektu remont zabytkowego Zboru Ariańskiego pozwoli na udostępnienie obiektu turystom, a do oprowadzania zwiedzających zaangażowani zostaną, w ramach wolontariatu, mieszkańcy wsi, w której znajduje się budynek. We wniosku opisała warsztaty, które zamierza zorganizować, by przekazać mieszkańcom wiedzę niezbędną do oprowadzania turystów. Dzięki realizacji zaplanowanej przez wnioskodawczynię operacji wzrośnie wiedza mieszkańców i wzmocnią się więzi z miejscem zamieszkania, ponieważ pierwszymi osobami, które zostaną oprowadzone przez wolontariuszy, będą ich rodziny i sąsiedzi. Na potwierdzenie planów dotyczących opisanych wyżej warsztatów, wnioskodawczyni załączyła do protestu porozumienie ze Stowarzyszeniem Razem dla Leszczkowa oraz Gminnym Ośrodkiem Kultury we Włostowie, których przedmiotem jest współpraca przy ich organizacji.

Rada LGD, na posiedzeniu 21 lutego 2017 r. dokonała ponownej oceny wniosku E.B. w zakresie oprotestowanych kryteriów. Pierwotnie podjęte rozstrzygnięcia nie zostały zmienione. Ponowna ocena Rady została podjęta uchwałą nr 9/III/2017 w sprawie wyboru operacji. Uzasadniając punktację wskazała, że dla danego kryterium została ustalona w postaci 0 - brak takich działań, 10 - występują takie działania. Wnioskodawca otrzymał 6,67 pkt co wynika z przyjętych przez LGD procedur oceny wniosków (§ 9 pkt 1 oraz §12 pkt 2 procedury).

Odnosząc się do zarzutów w zakresie kryterium nr 4 LGD wskazało, że wkłady kominowe uwzględnione zostały tylko w opisie zgodności z kryteriami wyboru operacji w punkcie B.lll.1.4. natomiast brak ich w załączonych do wniosku dokumentach, które potwierdzają zakres rzeczowo-finansowy projektu. W żadnych

z podstawowych wiążących, co do oceny dokumentach, nie ma wzmianki

o zastosowaniu wkładów kominowych czy filtrów, które wpływałyby na ochronę środowiska. Zdaniem Rady dla ochrony środowiska powinny być zamontowane filtry kominowe, a nie same wkłady. Filtry kominowe ograniczają emisję spalin co² oraz pyłów, co jest istotne w czasie występowania tzw. smogów. Same wkłady kominowe przeznaczone są do odprowadzania spalin z kotłów opalanych gazem lub olejem opałowym. Celem stosowania wkładów kominkowych w paleniskach jest podniesienie ich sprawności cieplnej poprzez ograniczenie wyciągania powietrza z ogrzewanego pomieszczenia, nie ma to natomiast wpływu na ochronę środowiska. Wobec powyższego Rada LGD podtrzymała swoją ocenę w tym kryterium.

Uzasadniając podtrzymanie oceny w zakresie kryterium nr 7 Rada wskazała, że w kryteriach LGD określiło innowacyjność jako nowatorstwo w odniesieniu do obszaru LGD. Rada nie kwestionuje innowacyjności wykorzystania metody iniekcji niskociśnieniowej (krystalicznej) do wykonania poziomej izolacji przeciwwilgociowej, jednak pod uwagę, zgodnie z opisem kryterium, nie brane było zastosowanie innowacyjnych technologii wykonania robót tylko zastosowanie nowatorskich rozwiązań w użytkowaniu obiektu lub związanych z tym usług.

Z kolei przy ocenie kryterium nr 12 preferowane były projekty aktywizujące, integrujące społeczność lokalną, angażujące mieszkańców w realizacje projektów.

W ocenie organu opisane przez wnioskodawczynię działania nie są konkretnie określonymi wskaźnikami i jednocześnie związane są one z prowadzeniem działalności po zakończeniu realizacji projektu. Natomiast Rada LGD przy ocenie danego wniosku brała pod uwagą projekty, które uwzględniały zaangażowanie społeczności lokalnej w realizację projektu, czyli w przypadku tego wniosku w remont Zboru Ariańskiego.

Odnosząc się do zarzutów protestu w zakresie kryterium nr 14 Rada LGD wskazała, że tematyka warsztatów budzi wątpliwości co do pozyskania mieszkańców i wolontariuszy. Brak również przejrzystości i konkretnych kursów podnoszących kwalifikacje mieszkańców oraz brak wykazania dotychczasowych działań budzących społeczność lokalną i wzmacniających jej więzi z miejscem zamieszkania. Wnioskodawczyni wskazała jako pobyt miejsca stałego Ostrowiec Świętokrzyski,

a na pobyt czasowy zameldowanie jest na okres od 10.11.2016 r. do 11.11.2021 r. Oznacza to, że strona nie przebywa na tym terenie i nie prowadzi obecnie żadnych działań związanych z aktywizacją i integracją społeczności lokalnej pomimo tego, że właścicielem tego obiektu jest od kilku lat. Zbór, jak opisano we wniosku, jest jedynym w tej części województwa dobrze zachowanym obiektem, choć wymaga remontu, jednak przez te lata nie udostępniany zarówno turystom jak i społeczności lokalnej. Z tych względów Rada LGD podtrzymała ocenę w tym kryterium.

Odnosząc się do załączonych do protestu dokumentów Rada LGD wskazała, że porozumienia zostały podpisane po otrzymaniu informacji o wynikach wyboru, nie zostały przedłożone wraz z wnioskiem o przyznanie pomocy. Rada LGD zapoznała się z treścią porozumień, których celem jest przygotowanie młodych ludzi, przewodników - wolontariuszy do zapoznawania turystów z historią Zboru Ariańskiego. Zdaniem Rady z porozumień wynika, że całość zadań projektu związanych z aktywizacją społeczności lokalnej oraz zwiększenia kwalifikacji mieszkańców spoczywać będzie na instytucjach będących stronami porozumień, a nie na wnioskodawczyni, ponadto warsztaty te nie będą odbywały się w wyremontowanym obiekcie, jak zaznaczono to w uzasadnianiu do kryterium nr 12 i 14 tylko w innych miejscach zapewnionych przez strony porozumienia.

LGD poinformowała, że zgodnie z art. 56 ustawy z 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014 – 2020 protest wraz całą dokumentacją został przekazany do Ś. Biura Rozwoju Regionalnego Biura PROW w K. (Zarządu Województwa Ś.).

Zarząd Województwa Ś. (Zarząd) 23 marca 2017 r. wydał rozstrzygnięcie nr UM13-6935-UM1310429/17 uwzględniające protest oraz przekazujące sprawę E.B. do ponownej oceny przez LGD w odniesieniu do kryterium nr 4 oraz nr 14.

Zdaniem Zarządu odnośnie oceny kryterium nr 4 nie jest wystarczająca argumentacja Rady, że wkłady kominkowe uwzględnione zostały tylko w opisie zgodności operacji z kryteriami wyboru (...), natomiast brak ich

w załączonych do wniosku dokumentach, które potwierdzają zakres rzeczowo-finansowy projektu. Z opisu kryterium wynika, że preferowane będą operacje w których zaplanowane zostały działania mające wpływ na ochronę środowiska naturalnego i/lub przeciwdziałające zmianom klimatu. W części B.III.1.4 wniosku "Uzasadnienie zgodności z celami LSR i kryteriami wyboru operacji przez LGD" wnioskodawczyni zaplanowała wykorzystanie nowoczesnych wkładów kominowych argumentując, że przyczynią się one do ograniczenia emisji spalin. Podniósł, że Rada LGD nie kwestionowała tej informacji w trakcie pierwotnej oceny operacji, a brak kosztów w zestawieniu rzeczowo-finansowym operacji i pozostałych elementach wniosku nie stanowił, dla dwóch z trzech oceniających członków Rady, przeszkody do przyznania punktów. Zakwestionował także argumentację Rady, że skoro celem stosowania wkładów jest podniesienie sprawności cieplnej urządzenia, a nie dbałość o ochronę środowiska to dla ochrony środowiska powinny być zamontowane filtry kominowe, nie same wkłady.

W opinii Zarządu w kontekście zapisów kryterium niespójna jest ocena kryterium nr 14 dokonana przez LGD. We wniosku o przyznanie pomocy zaplanowano warsztaty z zamiarem wyłonienia wolontariuszy, którzy będą oprowadzać zwiedzających po zabytku. Z treści uchwały wynika, że wątpliwości Rady budzi nie sam zakres planowanych warsztatów, ale możliwość pozyskania na te warsztaty mieszkańców oraz przejrzystość zapisów. Treść kryterium nie podaje, na ile konkretne muszą być zapisy we wniosku. Kryterium również w żaden sposób nie odnosi się do dotychczasowych działań wnioskodawcy, realizowanych przed złożeniem wniosku o przyznanie pomocy. Także krótki okres zameldowania wnioskodawczyni na obszarze LGD i brak jej dotychczasowych działań na terenie LSR nie może stanowić podstawy do negatywnej oceny. Zarząd podzielił natomiast stanowisko Rady, że złożone w ramach protestu porozumienia nie mogą być aktualnie przedmiotem oceny.

W zakresie kryterium nr 7 i nr 12 zdaniem Zarządu ocena Rady jest poprawna.

Po dokonaniu ponownej oceny wniosku w zakresie kryteriów nr 4 i nr 14 Rada LGD podtrzymała swoją dotychczasową ocenę wniosku. Wynik ponownej oceny operacji przez LGD został zamieszony w informacji z 10 kwietnia 2017 r.

nr LGDZS/128/2017.

Podtrzymując ocenę kryterium nr 4 Rada wskazała, że w pierwotnej ocenie kryterium, przyznano 6,67 punktów, natomiast po dogłębnej analizie dokumentów charakterystyki wkładów kominowych, Rada LGD uznała, iż zaplanowane działania nie mają żadnego wpływu na ochronę środowiska. Jakkolwiek celem stosowania wkładów kominowych jest podniesienie sprawności cieplnej, to dla ochrony środowiska powinny być zamontowane filtry kominowe, które nie zostały projekcie uwzględnione. Rada LGD podtrzymała swoją oceną jedynie ze wzglądu na brak możliwości zmniejszenia ilości przyznanych punktów, postępowanie takie byłoby niezgodne z zapisami ustawy z 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych perspektywie finansowej 2014-2020.

Z kolei podtrzymując ocenę i argumentację w zakresie kryterium nr 14 Rada wskazała, że wątpliwości budzi realizacja zaplanowanych działań szkoleniowych ze względu na brak jakichkolwiek kosztów związanych z tym zadaniem. Rada LGD zwróciła również uwagę na brak konkretnych informacji dotyczących warsztatów oraz brak informacji kto będzie odpowiedzialny za udostępnienie zabytku dla przewodników - wolontariuszy umożliwienie im wraz z turystami zwiedzania obiektu. Wątpliwości budzi również fakt planowania do poniesienia przez wnioskodawczynię, jako osobę fizyczną która dotychczas w żaden sposób nie była związana z regionem i lokalną popularyzacją kultury tak dużych kosztów na remont obiektu i jego utrzymanie i udostępnienie go społeczności lokalnej i turystom bez pobierania jakichkolwiek opłat.

Na powyższą informację o wyniku oceny operacji z 10 kwietnia 2017 r. E.B. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Kielcach. Wniosła o uchylenie zaskarżonej informacji w całości, a także poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Zarzuciła naruszenie:

- 1. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy;

- 2. art. 7, art. 77 K.p.a. poprzez nie podjęcie wszelkich niezbędnych czynności oraz niezebranie i nierozpatrzenie materiału dowodowego, a w szczególności zaniechanie ustalenia okoliczności dotyczących ochrony środowiska poprzez zastosowanie ceramicznych wkładów kominowych;

- 3. art. 80 K.p.a. poprzez niedokonanie na podstawie całokształtu materiału dowodowego oceny, czy udowodniono okoliczność polegającą na związku przyczynowym pomiędzy zameldowaniem czasowym skarżącej, a możliwością realizacji przez nią inwestycji objętej projektem, którego skarżona informacja dotyczy;

- 4. art. 8 i art. 107 § 3 K.p.a. przez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej informacji zawarcie w niej zbyt ogólnych stwierdzeń, co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa oraz uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonej informacji, w szczególności braku wskazania podstaw prawnych, bądź opinii rzeczoznawcy dotyczącej wiedzy przekraczającej wiedzę ogólną.

Skarżąca zakwestionowała ocenę Rady w zakresie kryterium nr 4 przez przyjęcie, że zastosowanie wkładów kominowych nie ma wpływu na ochronę środowiska. Wyjaśniła, że dążeniem producentów wkładów kominowych jest maksymalna oszczędność energii oraz ochrona środowiska naturalnego przez pełniejszy proces spalania czynnika, obniżenie mocy urządzenia oraz obniżenie temperatury spalin. Zainstalowanie wkładu kominowego jest jednym ze sposobów zabezpieczenia środowiska naturalnego. Uzyskanie jak największej wartości energetycznej przy mniejszej ilości spalania czynnika - drewno, węgiel, czy nawet źródła bioodnawialne, ma istotny wpływ na kształtowanie i ochronę środowiska naturalnego. Wkłady kominowe są zatem jedną z możliwości ograniczenia zużycia energii przez bardziej racjonalne jej wykorzystanie i ograniczanie strat Każde przetwarzanie surowców w energię użyteczną wiąże się z emisją CO² i innych zanieczyszczeń do środowiska a zatem poprawa efektywności energetycznej w działaniach zaplanowanych przez skarżącą staje się nie tylko koniecznością, ale jednocześnie stanowi wyraz jej odpowiedzialnej postawy wobec ochrony środowiska, co w przyjętych kryteriach powinno znaleźć uwzględnienie.

W ocenie skarżącej opis kryterium nr 4 wyboru operacji w LGD został sformułowany w sposób ogólny. Stanowisko Rady, że tylko i wyłącznie łączne zamontowanie wkładów i filtrów kominowych i/lub czynników na podstawie, których można byłoby określić redukcję spalin i pozytywny wpływ na ochronę środowiska, nie znajduje odzwierciedlenia ani w ustawodawstwie krajowym, ani wspólnotowym, ani w jakichkolwiek aktach wewnętrznych na podstawie, których działa LGD. Kontrast przedmiotowy w zakresie wysokiego stopnia ogólności kryteriów wyboru i oceny operacji oraz szczegółowości uzasadnienia ostatecznej decyzji LGD, w sposób rażący narusza zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji. Skarżąca podkreśliła, że zagadnienia te przekraczają wiedzę ogólną i przy braku opinii, bądź ekspertyz rzeczoznawców wątpliwa wydaje się dokonana przez członków Rady interpretacja z zakresu materiałoznawstwa i ochrony środowiska.

Kwestionując ocenę Rady w zakresie kryterium nr 14 w zakresie zaplanowanych działań szkoleniowych ze względu na brak jakichkolwiek kosztów związanych z tym zadaniem, skarżąca podniosła, że wyraźnie wskazała, iż jej założeniem jest zaproszenie chętnych wolontariuszy do przyswojenia wiedzy na temat Arian oraz do późniejszego oprowadzenia lokalnych turystów po zborze ariańskim. Regulacja kwestii wolontariatu zawarta jest w ustawie z 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. W myśl definicji ustawowej - wolontariusz to osoba fizyczna, która ochotniczo i bez wynagrodzenia wykonuje świadczenia na zasadach określonych w ustawie (art. 2 pkt 3).

Odnośnie argumentu dotyczącego miejsca zamieszkania skarżąca wskazała na brak podstaw prawnych jak i faktycznych, które nakładałyby na beneficjenta zameldowania przez cały okres trwałości projektu. Nie ma żadnych przeszkód prawnych uniemożliwiających realizację kilku projektów jednocześnie przez osobę fizyczną, co w żaden sposób nie łączy się z jej zameldowaniem.

Podniosła, że nie ma żadnego odniesienia prawnego kolejny argument negatywny zawarty w ostatecznym stanowisku Rady a dotyczący nieprowadzenia przez skarżąca w obiekcie jakichkolwiek działań aktywizujących społeczność lokalną, co w ocenie Rady budzi wątpliwości co do intencji niekomercyjnego udostępniania obiektu dopiero po ewentualnym rozpoczęciu realizacji projektu. Kryteria wyboru LGD nigdzie nie uzależniają przyznania dofinansowania na nowe działania od realizacji wcześniejszych działań o podobnym charakterze.

Odnosząc się do stanowiska Rady, że skarżąca dotychczas w żaden sposób nie była związana z regionem i lokalną popularyzacją kultury, strona wskazała, że od 1999 r. nieprzerwanie jest dyrektorem Miejskiego Centrum Kultury w Ostrowcu Świętokrzyskim, co w sposób niepodważalny świadczy o jej wysokim profesjonalizmie, a także nieocenionej wiedzy o regionie świętokrzyskim oraz sposobie i formach popularyzacji lokalnej kultury, a także Miłości do Małej Ojczyzny.

W odpowiedzi na skargę LGD podtrzymała stanowisko w zakresie oceny wniosku skarżącej i wniosła o oddalenie skargi. Zgodziła się z tezami przedstawionymi przez stronę w skardze odnośnie kryterium nr 4, podkreśliła jednak, że nie znalazły one odzwierciedlenia we wniosku i załączonych do niego dokumentach. Brak jest w nich bowiem jakiejkolwiek wzmianki o wkładach kominowych oraz o rodzaju planowanego do zastosowania ogrzewania. W opisie skarżąca wymienia jedynie rodzaj opału, co sugeruje, że może to być piec węglowy lub kominek na drewno. W ocenie Rady urządzenia te z pewnością nie są przyjazne dla środowiska gdyż powodują efekt smogu. Pozyskiwanie energii do ogrzewania pomieszczeń w zgodzie z ekologią to przede wszystkim technologia fotowoltaniczna, solarna lub wiatrowa.

Odnosząc się zaś do argumentacji skargi w zakresie kryterium nr 14 dotyczącej działań szkoleniowych wnioskodawczyni Rada wskazała m.in., że miała na uwadze koszty szkoleń czy kursów związanych z ich organizacją, a nie koszty związane z wynagrodzeniem wolontariuszy. Odnośnie argumentacji w zakresie miejsca zameldowania Rada wyjaśniła natomiast, że brała pod uwagę obowiązek beneficjenta do utrzymania trwałości projektu przez okres 5 lat od otrzymania płatności. W ocenie Rady brak we wniosku jasnej koncepcji dotyczącej ciągłości planowanej działalności może stanowić zagrożenie właściwej realizacji projektu. We wniosku brak jest natomiast informacji co do osób odpowiedzialnych za realizację projektu i jego kontynuowanie przez kolejne lata.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:

Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo

o ustroju sądów administracyjnych (jt. Dz.U.2016.1066) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod kątem zgodności z obowiązującym prawem. Na podstawie art. 3 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (jt. 2016.718 ze zm.), określanej dalej jako "ustawa p.p.s.a.", sądy administracyjne orzekają także w sprawach, w których przepisy ustaw szczególnych przewidują sądową kontrolę i stosują środki określone w tych przepisach. Takimi przepisami szczególnymi jest ustawa wdrożeniowa, do odpowiedniego stosowania przepisów której w zakresie wnoszenia protestu i postępowania wszczętego na skutek jego wniesienia odsyłają przepisy ustawy z 20 lutego 2015 r. o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności (art. 22 ust. 8 ustawy). W zakresie nieuregulowanym w ustawie wdrożeniowej do postępowania przed sądami administracyjnymi stosuje się odpowiednio przepisy ustawy p.p.s.a., z wyłączeniami, o których mowa w art. 64 u.z.r.p.s. Stosownie do art. 61 ust. 1 u.z.r.p.s, w przypadku nieuwzględnienia protestu, negatywnej ponownej oceny projektu lub pozostawienia protestu bez rozpatrzenia, w tym w przypadku o którym mowa w art. 66 ust. 2 pkt 1 tej ustawy, wnioskodawca może wnieść skargę do sądu administracyjnego zgodnie z art. 3 § 3 ustawy p.p.s.a. W wyniku rozpatrzenia skargi, sąd może stosownie do art. 61 ust. 8: uwzględnić skargę stwierdzając, że ocena projektu została przeprowadzona w sposób naruszający prawo i naruszenie to miało istotny wpływ na wynik oceny, przekazując jednocześnie sprawę do ponownego rozpatrzenia przez właściwą instytucję zarządzającą lub pośredniczącą (pkt 1a); orzec, że pozostawienie protestu bez rozpatrzenia było nieuzasadnione, przekazując sprawę do rozpatrzenia przez właściwą instytucję zarządzającą lub pośredniczącą (pkt 1 b); oddalić skargę w przypadku jej nieuwzględnienia (pkt 2); umorzyć postępowanie w sprawie, jeżeli jest ono bezprzedmiotowe (pkt 3).

Przystępując do kontroli oceny operacji należy wskazać, że procedura odwoławcza została wyczerpana. W niniejszej sprawie projekt skarżącej został oceniony pozytywnie, uznany został za zgodny z Lokalną Strategią Rozwoju, w ramach oceny według kryteriów wyboru uzyskał 103,34 punkty, Rada ustaliła wysokość wsparcia na kwotę 235,614 zł, z tym, że projekt nie mieścił się w limicie środków wskazanych w ogłoszeniu o naborze wniosków o udzielenie wsparcia. Skarżąca składając protest zakwestionowała ocenę w zakresie kryterium 4 - ochrona środowiska i przeciwdziałanie zmianom klimatu, kryterium 7 – innowacyjność projektu, kryterium 12 - operacja aktywizuje i integruje społeczność lokalną, kryterium 14 – operacja przyczyni się do zwiększenia kwalifikacji mieszkańców, pobudzenia aktywności ludzi młodych i wzmocnienia więzi z miejscem zamieszkania. Rada LGD, po dokonaniu ponownej oceny wniosku E.B. w zakresie oprotestowanych kryteriów nie zmieniła pierwotnego rozstrzygnięcia. Organ – Świętokrzyskie Biuro Rozwoju Regionalnego działając w imieniu i na rzecz Zarządu Województwa Świętokrzyskiego, uznał zasadność protestu odnośnie oceny kryteriów nr 4 i nr 14 i przekazał sprawę w tym zakresie LGD do ponownej oceny. Rada LGD Ziemi S., dokonując ponownej oceny, podtrzymała dotychczasowe stanowisko w przedmiocie oceny wniosku (pismo z 10 kwietnia 2017 r.). Skarżąca, po otrzymaniu informacji o wyniku ponownej oceny operacji w ramach naboru 3/2016, w ustawowym terminie 14 dni złożyła skargę do WSA w Kielcach. Oznacza powyższe, że możliwa jest merytoryczna ocena przez sąd złożonej skargi.

Spór pomiędzy stronami koncentruje się na dokonanej przez Radę ocenie w zakresie spełnienia dwóch kryteriów wyboru operacji (nr 4 i nr 14).

Sąd podziela zarzut skarżącej, że w rozpoznawanej sprawie ocena projektu została przeprowadzona w sposób naruszający prawo i naruszenie to miało istotny wpływ na wynik oceny, skoro projekt oceniony pozytywnie, uznany za zgodny z Lokalną Strategią Rozwoju, nie mieścił się, z uwagi na ilość otrzymanych punktów w limicie środków wskazanych w ogłoszeniu o naborze wniosków o udzielenie wsparcia.

Przepis art. 21 ust. 4 ustawy o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności nakłada na radę LGD obowiązek wyboru operacji realizowanych przez podmioty inne niż LGD spośród operacji, które są zgodne z Lokalną Strategią Rozwoju i na podstawie kryteriów wyboru określonych w LSR. Kryteria wyboru operacji dla naboru wniosków numer 3/2016 na Przedsięwzięcie 2.3.1 Tworzenie i rozwój ogólnodostępnej, niekomercyjnej infrastruktury turystycznej lub rekreacyjnej lub kulturalnej wraz ze wskazaniem minimalnej liczby punktów, której uzyskanie jest warunkiem wyboru operacji zostały określone w Strategii Rozwoju Lokalnego Kierowanego przez Społeczność (LSR). Zgodnie z kryterium nr 4 – ochrona środowiska i przeciwdziałanie zmianom klimatu preferowane będą operacje, w których zaplanowane zostały działania mające wpływ na ochronę środowiska naturalnego i/lub przeciwdziałające zmianom klimatu.

Skarżąca, przedstawiając we wniosku opis operacji wyjaśniła, że zabytek jakim jest Zbór Ariański jest zasadniczo pozbawiony wentylacji oraz możliwości ogrzewania przy użyciu paliwa stałego. W ramach projektu przewiduje się korektę istniejącego trzonu i zwiększenie ilości kanałów umożliwiającą zarówno wentylację jak i odprowadzenie spalin i ogrzewanie obiektu. Do przebudowy zostanie użyta cegła ceramiczna, dobrze wypalana z gliny, oraz zaprawa wapienna z dodatkiem niewielkiej ilości cementu. Uzasadniając spełnienie kryterium 4 skarżąca wskazała na wykorzystanie dla celów grzewczych nowoczesnych wkładów kominowych ograniczających emisję spalin. Rada LGD, dokonując ponownej oceny, jakkolwiek podtrzymała wcześniejsze stanowisko o przyznaniu skarżącej 6,67 punktów (z uwagi na niemożność zmiany wcześniejszego stanowiska), to uznała, że zaplanowane działania, w tym montaż wkładów kominowych, nie mają żadnego wpływu na ochronę środowiska. Rada nie kwestionując stanowiska skarżącej, że celem stosowania wkładów kominowych w paleniskach jest podniesienie ich sprawności cieplnej, uznała, że sam montaż wkładów kominowych nie ma wpływu na ochronę środowiska. Oceniła, że dla spełnienia wymogu koniecznym jest zamontowanie wkładów i filtrów kominowych i/lub czujników na podstawie których można byłoby określić redukcje spalin i pozytywny wpływ na ochronę środowiska.

Stanowiska tego nie można podzielić. Organ nie ustosunkował się w sposób merytoryczny do stanowiska skarżącej, arbitralnie przyjmując, że samo zamontowanie wkładów kominowych nie ma wpływu na ochronę środowiska. Należy podnieść, że zwiększenie efektywności energetycznej urządzeń wykorzystywanych do ogrzewania stanowi, obok podniesienia jakości wykorzystywanego paliwa, jeden z uznanych sposobów poprawy jakości powietrza. Podniesienie sprawności urządzeń prowadzi do zmniejszenia emisji spalin poprzez obniżenie ilości paliwa niezbędnego do wytworzenia jednostkowej ilości energii. W przypadku zastosowania urządzenia o wyższej sprawności w celu zapewnienia tych samych warunków komfortu cieplnego w pomieszczeniu wymagane jest mniejsze zużycie paliwa. Dzieje się tak dlatego, że większa ilość energii powstającej w procesie spalania zostaje przekazana do ogrzewanej przestrzeni. Wymaga podkreślenia, że kryterium nr 4 zostało sformułowane w sposób ogólnikowy, nie określa stopnia w jakim projektowana operacja ma mieć wpływ na ochronę środowiska. Oznacza powyższe, że każde projektowane działanie, które służy poprawie efektywności energetycznej może służyć ochronie środowiska. Zauważyć należy, że Rada LGD przyjmując, że celem montowania wkładów kominowych jest podniesienie ich sprawności cieplnej nie odniosła się do eksponowanego w złożonym przez skarżącą proteście związku pomiędzy podniesieniem sprawności cieplnej, a zmniejszeniem emisji spalin. Kwestionując związek pomiędzy zamontowaniem wkładów i podniesieniem sprawności cieplnej a zmniejszeniem emisji spalin winna wskazać okoliczności, na podstawie których poddaje w wątpliwość twierdzenia skarżącej. Proces oceny na etapie ponownego rozpatrzenia winien być szczegółowo uzasadniony. Oceny w tym zakresie nie można opierać jedynie na przeświadczeniu oceniającego, gdyż taki sposób procedowania jest wyrazem naruszenia zasady rzetelności postępowania. Uniemożliwia bowiem stronie zapoznanie się ze stanowiskiem instytucji oceniającej oraz odniesienie się do niego w ramach przysługujących jej środków zaskarżenia. Dokonując oceny LPG winien rozważyć projekt pod katem spełnienia kryteriów, nie może natomiast dokonując oceny wprowadzać dodatkowych wymogów, w tym przypadku wskazywać na konieczność zamontowania oprócz wkładów, filtrów kominowych i/lub czujników na podstawie których można byłoby określić redukcje spalin i pozytywny wpływ na ochronę środowiska. Z ogólnikowego opisu kryterium 4 wynika, że nie jest wymagane dla jego spełnienia ustalenie stopnia redukcji spalin, wystarczającym jest wykazanie, że planowane działania mogą mieć wpływ na ochronę środowiska. Wskazywanie na konieczność zamontowania filtrów kominowych i/lub czujników, na podstawie których można byłoby określić redukcje spalin i pozytywny wpływ na ochronę środowiska, jest niezgodne z opisem kryterium 4, jest nadinterpretacją tego opisu.

Zdaniem Sądu, dla oceny nie może mieć zasadniczego znaczenia fakt nieuwzględnienia zamontowania wkładów w załączonych do wniosku dokumentach potwierdzających zakres rzeczowo finansowy projektu. Istotnym jest, biorąc pod uwagę opis kryterium, że wnioskująca w opisie zgodności z kryteriami wyboru operacji w punkcie B.III.1.4. zaplanowała wykorzystanie nowoczesnych wkładów kominowych argumentując, że przyczynią się one do ograniczenia emisji spalin. Podkreślić też należy, co podnosił w rozstrzygnięciu Zarząd, że Rada LGD na etapie pierwotnej oceny projektu nie kwestionowała braku kosztów w zestawieniu rzeczowo-finansowym operacji. Dokonując oceny w zakresie kryterium 4, uwzględniając ogólnikowy wymóg podjęcia działań w celu ochrony środowiska, nie można pomijać charakteru obiektu, który stanowi zabytek klasy "0" i w którym stosowanie ogrzewania elektrycznego, ogniw fotowoltanicznych ani innych współczesnych rozwiązań do których odwołuje się w odpowiedzi na skargę LPD nie jest możliwe.

Z powyższych względów ocena w zakresie kryterium wyboru operacji oznaczonego numerem nr 4 została przeprowadzona w sposób naruszający opis tego kryterium, z naruszeniem art. 21 ust. 4 ustawy o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności.

Spór dotyczy także oceny kryterium wyboru operacji oznaczonego numerem 14. Rada LPG zaskarżonym aktem podtrzymała własne stanowisko zawarte w informacji datowanej na dzień 28 lutego 2017 r., o nieprzyznaniu operacji skarżącej żadnego punktu w ramach tego kryterium. Zgodnie z kryterium nr 14 - operacja winna przyczyniać się do zwiększenia kwalifikacji mieszkańców, pobudzenia aktywności ludzi młodych i wzmocnienia więzi z miejscem zamieszkania. Stosownie do opisu oceniany ma być wpływ realizacji operacji na zwiększenie kwalifikacji mieszkańców w tym grup defaworyzowanych obszaru LSR. Preferowane będą operacje, które kierują swoje działania w celu wzmocnienia więzi z miejscem zamieszkania, przybliżenia wiedzy o regionie, aktywizowanie do inicjatyw społecznych, wolontarystycznych, upowszechnianie projektów międzypokoleniowych, itp.

W złożonym wniosku skarżąca przedstawiła, że zabytek zostanie udostępniony zwiedzającym, do oprowadzenia zostaną zaproszeni wolontariusze - młodzi mieszkańcy Ublinka, którzy zostaną przeszkoleni w trybie prowadzonych warsztatów tak w zakresie historii Ziemi S., historii Ublinka, reformacji w Polsce jak i formy przekazywania wiedzy z uwzględnieniem poprawnego operowania słowem, używanych środków wyrazu, dostosowania informacji i sposobu ich przekazywania do grup wiekowych zwiedzających.

Ustalone kryteria wyboru, stosownie do których, zgodnie z art. 21 ust. 4 ustawy o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności dokonywany jest wybór, są dla oceniającej operację rady wiążące i nie może ona nadawać im dowolnego znaczenia. Obowiązkiem LPG przy ocenie kryterium nr 14 była zatem ocena, czy wskazane przez skarżącą działania spełniają preferowane wymogi. Dokonując negatywnej oceny w zakresie tego kryterium rada wskazała na brak przejrzystości i konkretnych informacji dotyczących kursów, informacji dotyczącej zasad udostępnienia zabytku wolontariuszom, brak po stronie skarżącej więzi z U., (w dacie złożenia wniosku skarżąca była zameldowana na pobyt stały w O.Ś., została zameldowana na pobyt czasowy w U. na okres od listopada 2016 r. - 11 listopada 2021 r.), fakt nieprowadzenia, mimo przysługującego skarżącej prawa własności obiektu, wcześniejszych działań aktywizujących lokalną społeczność. Wskazała też na wątpliwości dotyczące deklaracji skarżącej o planowanym niekomercyjnym udostępnianiu obiektu.

Wbrew stanowisku LPG skarżąca we wniosku określiła zakres szkolenia zainteresowanych wolontariuszy związany z planowanym wykorzystaniem obiektu. Istotnym jest z punktu widzenia tego kryterium szerokie spektrum szkolenia obejmujące nie tylko wiadomości merytoryczne dotyczące historii miejscowości, regionu, historii reformacji ale też formy przekazu, operowania słowem, dostosowania informacji do grup wiekowych zwiedzających. Podkreślić należy, że w opisie kryterium nie został zawarty wymóg uszczegółowienia planowanych działań zmierzających do realizacji celu, zatem stanowisko LPG zarzucające brak konkretnych informacji dotyczących warsztatów, jako wychodzące poza zakres kryterium, uznać należy za niezasadne. Sąd podziela natomiast stanowisko Rady, że nie mogą podlegać ocenie załączone do protestu porozumienia, jako nie złożone z wnioskiem o przyznanie pomocy. Negatywnej oceny nie może uzasadnić podnoszony przez LPG brak dotychczasowych działań w zakresie aktywizowania społeczności lokalnej. Stanowisko w tym zakresie nie koresponduje z treścią kryterium, ponadto brak prowadzenia wcześniejszej działalności w tym zakresie nie może mieć wpływu na podważanie intencji skarżącej, co do nieodpłatnego udostępniania obiektu zwiedzającym. Nie może stanowić uzasadnienia dla przyznania 0 punktowej oceny w zakresie kryterium nr 14 wskazany w uzasadnieniu skarżonej informacji fakt czasowego zameldowania skarżącej w U., brak informacji we wniosku "kto będzie odpowiedzialny za udostępnienie obiektu". Nie ma żadnych podstaw prawnych i faktycznych uzasadniających na etapie oceny odwoływanie się do takiego wymogu, szczególnie w sytuacji, co podnosi skarżąca, zmiany przepisów dotyczących obowiązku meldunkowego.

Rada dokonując oceny kryterium wyboru nr 14 jako uzasadnienie negatywnej oceny przyjęła zatem nieistotne, z punktu widzenia opisu i potencjonalnego oddziaływania operacji okoliczności. Poza rozważaniami i oceną, czy projekt spełnia wymogi przewidziane w opisie tego kryterium pozostawiła przedstawione przez skarżącą założenia operacji - wykorzystanie przy oprowadzaniu po zabytku przeszkolonych młodych mieszkańców U. jako wolontariuszy, zamiar przeprowadzenia dla nich szkoleń, tematykę szkoleń oraz istnienie ewentualnego związku tych działań z podnoszeniem kwalifikacji, aktywizowaniem do inicjatyw społecznych.

Należy zauważyć, że wolontariat jest dobrowolnym, świadomym, niezarobkowym wspieraniem własną pracą wybranej przez siebie społeczne pozytywnej inicjatywy. Uczestnictwo w wybranych projektach młodych ludzi służy pobudzeniu ich aktywności, daje też im możliwość rozwoju, zdobycia nowych umiejętności, doświadczeń. Szkolenia, tak z zakresu historii regionu, historii miejscowości przybliżają wiedzę o regionie, służą podniesieniu kwalifikacji podobnie jak i szkolenie w zakresie form przekazywania wiedzy. Znajomość historii własnej miejscowości, znajdujących się w niej obiektów jest uznaną formą budowania tożsamości mieszkańców i ich więzi z miejscowością.

Ocena w zakresie kryterium wyboru operacji oznaczonego numerem nr 14 została przeprowadzona zatem w sposób naruszający opis tego kryterium, z naruszeniem art. 21 ust. 4 ustawy o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności.

Odnosząc się do zarzutów skargi dotyczących naruszenia przepisów K.p.a. (art. 7, art. 8, art. 77 § 1 art. 80 i 107 § 3 K.p.a.) należy wskazać, że zakres stosowania przepisów k.p.a. został uregulowany w art. 12 ustawy o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności i dotyczy wyłącznie postępowania prowadzonego w przedmiocie wyboru LSR. Oznacza powyższe, że do postępowania prowadzonego w zakresie oceny operacji mają zastosowanie jedynie przepisy ustawy o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności oraz stosowane odpowiednio przepisy ustawy o zasadach realizacji polityki spójności. Przepisy K.p.a. nie mają zastosowania do oceny a zatem Rada LPD przy wyborze operacji nie mogła naruszyć wskazanych przepisów tej ustawy.

Reasumując, ocena w zakresie spornych kryteriów wyboru operacji została przeprowadzona w sposób naruszający opisy kryteriów tj. z naruszeniem art. 21 ust. 4 ustawy o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności. Wynik oceny nie został należycie uzasadniony. Rada LGD nie odniosła się do eksponowanych przez skarżącą okoliczności świadczących w jej ocenie o spełnieniu kryterium 4 oraz 14, które to argumenty podzielił Zarząd w rozstrzygnięciu z 23 marca 2017 r., tak w zakresie związku pomiędzy planowanym zastosowaniem urządzeń grzewczych a ochroną środowiska jak i planowanymi przez skarżącą działaniami udostępnienia zwiedzającym obiektu z wykorzystaniem zaproszonych, odpowiednio przeszkolonych młodych mieszkańców Ublinka jako wolontariuszy.

W ponownie przeprowadzanym postępowaniu LGD Ziemia S.będzie zobligowana do dokonania oceny projektu skarżącej zgodnie z kryterium nr 4 oraz 14, odniesienia się w sposób rzetelny i ścisły do zapisów podanych w opisie kryteriów wyboru operacji, umotywowania swojej oceny w tym zakresie z odniesieniem się do argumentacji skarżącej

Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 61 ust. 8 pkt 1 a ustawy o zasadach realizacji polityki spójności w zw. z art. 22 ust 8 ustawy o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności Sąd stwierdzając, że ocena projektu została przeprowadzona w sposób naruszający prawo i naruszenie to miało istotny wpływ na wynik oceny, przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia LGD Ziemi S..

O zwrocie kosztów postępowania (wpis od skargi - 200 zł, wynagrodzenie pełnomocnika – 480 zł, opłata skarbowa od pełnomocnictwa – 17 zł) Sąd orzekł zgodnie z art. 200 i art. 205 § 2 ustawy p.p.s.a.