Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 748/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2022-02-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 7, art. 10, art. 79a
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), Sędziowie: Sędzia WSA Janina Guść, Sędzia WSA Jolanta Sudoł, Protokolant: Asystent sędziego Joanna Karpińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 lutego 2022 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 27 maja 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 19 kwietnia 2021 r., nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 19 kwietnia 2021 r. (nr [...]) Wójt Gminy C. - działając na podstawie art. 3, art. 5, art. 17, art. 19, art. 20 ust. 3, art. 23, art. 24 ust. 1 i ust. 2, art. 25, art. 26, art. 47, art. 49 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 – dalej jako "u.ś.r.") w zw. z art. 104, art. 130 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. – dalej jako "k.p.a."), obwieszczenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 4 listopada 2020 r. w sprawie wysokości świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2021 – odmówił przyznania R. K. (dalej zwanemu również "stroną", "wnioskodawcą", "skarżącym") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na matkę – M. K.

W uzasadnieniu organ wskazał, że w dniu 8 kwietnia 2021 r. R. K. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad swoją matką - M. K., legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, w którym stwierdzono, że orzeczenie zostaje wydane na stałe; niepełnosprawność istnieje od – "nie da się ustalić", zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 1 marca 2021 r.

Następnie organ przytoczył treść art. 17 ust. 1, ust. 1a u.ś.r., a także przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Mając to na uwadze organ stwierdził, że stronie świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż z posiadanego orzeczenia wynika, iż niepełnosprawność M. K. istnieje od – "nie da się ustalić" a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 1 marca 2021 r., czyli po ukończeniu 25. roku życia przez M. K.

Decyzją z dnia 27 maja 2021 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy przytoczył treść art. 17 ust. 1 u.ś.r., a następnie wskazał, że bezspornym w sprawie jest to, że matka strony – M. K. (ur. [...] 1945 r.), na podstawie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 23 marca 2021 r. (nr [...]), wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w C., została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika, iż ustalony stopień niepełnosprawności u matki strony datuje się od dnia 1 marca 2021 r., zaś daty powstania tej niepełnosprawności nie da się ustalić. W ww. orzeczeniu zaznaczono nadto, iż matka strony wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a orzeczenie wydano na stałe.

Następnie organ odwoławczy przytoczył treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. zaznaczając, że przepis ten stał się podstawą odmowy przez organ I instancji przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem organ I instancji stwierdził, że w rozpatrywanym przypadku nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż zachodzi brak możliwości ustalenia, że niepełnosprawność matki strony powstała przed ukończeniem przez nią 18. lub 25. roku życia.

Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji w tym zakresie wskazując, że przy rozważaniu tej kwestii konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) dla określenia ich wpływu na sytuację prawną strony. Mianowicie, Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13; Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). W konsekwencji, w obecnym stanie prawnym ukształtowanym na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego (tj. dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe), organy, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., z wyłączeniem tej części przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Tak wiec prawo do przedmiotowego świadczenia powinno przysługiwać niezależnie od tego, kiedy powstała niepełnosprawność osoby, nad którą sprawowana jest opieka (por. wyroki WSA w Gdańsku z dnia 12 października 2017 r., sygn. akt III SA/Gd 629/17 oraz z dnia 14 listopada 2019 r., sygn. akt III SA/Gd 579/19, a także wyroki NSA: z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16 oraz z dnia 7 września 2016 r., sygn. akt I OSK 755/16). Mając to na uwadze w realiach przedmiotowej sprawy powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie mogła być przesłanka wieku, w którym powstała niepełnosprawność matki strony.

W ocenie Kolegium decyzję odmowną uzasadniał natomiast brak spełnienia przez wnioskującego przesłanki z cytowanego wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r. Kolegium wskazało, że na podstawie zebranych dowodów doszło do przekonania, iż wnioskodawca nie jest osobą, która w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Pomimo tego, że z materiału dowodowego wynika bezsprzecznie, że matka strony posiada znaczny stopień niepełnosprawności ze wskazaniem, iż wymaga ona konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, nie sposób jednak przyjąć, aby wnioskodawca z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje przy matce, rzeczywiście nie mógł - na tle stwierdzonej w wywiadzie środowiskowym samodzielności matki - podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Kolegium stwierdziło, że w aktach sprawy znajduje się wywiad środowiskowy z dnia 14 kwietnia 2021 r., z którego wynika, że opieka sprawowana przez wnioskodawcę nad matką sprowadza się do czynności wspierających, tj. robienia zakupów, dowozu do lekarzy czy załatwiania spraw urzędowych. Pracownik socjalny potwierdził, że matka wnioskodawcy jest na tyle sprawna, że samodzielnie może wykonywać czynności pielęgnacyjno-higieniczne oraz inne czynności dnia codziennego. Mimo swej niepełnosprawności matka strony jest w stanie samodzielnie zadbać o siebie i swoje mieszkanie; potrafi samodzielnie przygotować sobie posiłki.

W ocenie Kolegium powyższe ustalenia pozwalały na stwierdzenie, że ze względu na zakres deklarowanych czynności i sposób ich wykonywania wnioskodawca nie tyle sprawuje opiekę nad matką, uniemożliwiającą mu podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zawodowej, co bardziej świadczy jej pomoc, która nie uprawnia do przyznania wnioskowanego przez niego świadczenia pielęgnacyjnego. Opisane przez stronę w odwołaniu czynności, jakie musi codziennie wykonywać przy matce z podkreśleniem ich całodobowego charakteru, są gołosłowne i niczym nieuprawdopodobnione, a dodatkowo są sprzeczne z oświadczeniem złożonym przez niepełnosprawną matkę strony podczas wywiadu środowiskowego, dlatego nie mogły podlegać uwzględnieniu przez Kolegium.

Organ odwoławczy wskazał, że dodatkowo należało zwrócić uwagę na fakt, iż nawet przy przyjęciu, że zakres czynności wykonywanych przy matce przez stronę spełnia wymogi opieki, to - jak zaznaczył Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w o sygn. akt III SA/Gd 934/20: "Należy mieć też na uwadze, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest uzależnione od samego faktu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, ale od niemożliwości wykonywania pracy lub innej pracy zarobkowej, a jego celem nie jest wynagrodzenie za sprawowanie opieki, a zrekompensowanie utraconych dochodów z pracy lub innej pracy zarobkowej". Wnioskodawca nie wskazał natomiast w odwołaniu żadnych okoliczności wskazujących na spełnienie powyższego wymogu.

R. K. zaskarżył decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o ponowne przeprowadzenie postępowania w sprawie.

W uzasadnieniu skargi skarżący wyjaśnił, że jego matka - M. K. jest osobą starszą, bardzo schorowaną, posiadającą orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym i wymagającą całodobowej opieki. Wskazał, że w dniu 14 kwietnia 2021 r. pracownik socjalny z GOPS w C. przyjechał do miejsca zamieszkania jego i jego matki w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego niezbędnego do przyznania ww. świadczenia. Zaznaczył jednak, że wywiad został przeprowadzony tylko z jego 76-letnią matką, chodź on również przebywał w tym czasie w domu. Wskazał, że matka poinformowała pracownika socjalnego o tym, że skarżący jest chory, ale może zejść i uczestniczyć w rozmowie, jednakże pracownik nie widział takiej potrzeby. Skarżący przyznał, że w danym dniu bardzo źle się czuł, co w dniach kolejnych potwierdziło zresztą jego zachorowanie na Covid-19, czego potwierdzeniem jest załączone zaświadczenie z Centrum e-zdrowie o pobycie na izolacji. Po paru dniach od wywiadu otrzymał z GOPS decyzję odmawiającą wnioskowanego świadczenia, czego powodem odmowy było jednak to, że niepełnosprawność jego matki istnieje od – "nie da się ustalić". Od tej decyzji złożył odwołanie, jednakże Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, natomiast swoją odmowę oparło tylko i wyłącznie o wywiad środowiskowy. Skarżący wyjaśnił, że wobec tego wystąpił do GOPS w C. z pisemną prośbą o udostępnienie mu akt sprawy i kserokopii wywiadu środowiskowego, gdyż razem z matką chcieli dowiedzieć się co było powodem takiej decyzji. Po zapoznaniu się z wywiadem środowiskowym oboje stwierdzili, że zawiera on nieprawdziwe dane, gdyż są one niezgodne ze stanem faktycznym w momencie przeprowadzanego wywiadu. Skarżący stwierdził, że w wywiadzie zostały zawarte nieprawdziwe informacje, że w czasie przeprowadzania wywiadu środowiskowego skarżący leżał w sypialni z połamanymi nogami i nie mógł się poruszać. Jest to nieprawda, gdyż jak wyjaśnił był chory, a matka chciała zawołać go na rozmowę, jednak pracownik socjalny nie widział takiej potrzeby. Skarżący przyznał, że w styczniu 2021 r. miał złamaną kostkę, jednak na czas wywiadu już poruszał się normalnie i nie było to powodem jego nieuczestniczenia w rozmowie.

Skarżący nie zgodził się również w tym, że nie zajmuje się matką. W swoim odwołaniu opisał cały zakres czynności jakie wykonuje przy matce, czym się zajmuje i w czym jej pomaga co jest prawdą. Jego matka jest bardzo schorowaną osobą potrzebującą jego opieki całodobowo (co potwierdza załączona dokumentacja medyczna). Jego opieka nad matką nie ogranicza się tylko do robienia zakupów czy opłat, tak jak opisał to pracownik socjalny, gdyż zajmuje się on w pełni gospodarstwem domowym, jak również pomaga matce w utrzymaniu higieny osobistej, przygotowuje posiłki, pierze, sprząta oraz zajmuje się pracami przydomowymi; ponadto dowozi matkę na wizyty lekarskie, rehabilitację oraz załatwia wszystkie sprawy urzędowe. Z uwagi na stany depresyjne matki (leczona depresja) potrzebuje ona ciągłej uwagi. O złym stanie zdrowia matki świadczy otrzymane orzeczenie o znacznym stopniu niepełnoprawności, które w pkt 7. jednoznacznie wskazuje o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Załączona dokumentacja medyczna również świadczy o tym, że matka jest osobą wymagającą stałej pomocy osób drugich, a nie jak w wywiadzie stwierdził pracownik socjalny, że jest samodzielna. Pracownik socjalny stwierdzając, iż matka jest osobą nie wymagającą pomocy osób drugich nie zapoznał się z dokumentacją medyczna stwierdzającą jej zły stan zdrowia. Skarżący stwierdził, że w związku z całodobową opieką jaką sprawuję nad matką nie jest w stanie podjąć stałego zatrudnienia.

Skarżący zakwestionował także prawdziwość podpisu jego matki na wywiadzie środowiskowym. Wg niego dokument, który został przez matkę podpisany w trakcie przeprowadzanego wywiadu nie jest tym, który znajduje się w aktach sprawy. O tym fakcie skarżący wraz z matką złożyli zawiadomienie w Komendzie Powiatowej Policji w C. o popełnieniu przestępstwa dotyczącego podrobieniu podpisu przez pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy i zostało wszczęte postępowanie (w załączeniu przedstawił kserokopię potwierdzenia złożenia zawiadomienia).

Mając powyższe na uwadze i to, że Kolegium odmówiło mu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na nieprawdziwe i przekłamane dane zawarte w wywiadzie środowiskowym, wniósł o ponowne przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez innego pracownika socjalnego wskazanego przez kierownika GOPS w C. W jego ocenie bowiem rozmiar sprawowanej opieki nad niepełnosprawną matką wyklucza jakąkolwiek aktywność zawodową.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 - dalej jako "p.p.s.a.").

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast zgodnie z art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Na mocy art. 145 § 1 p.p.s.a. uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Dokonując w oparciu o wyżej wskazane kryterium kontroli zaskarżonych w niniejszej sprawie decyzji, Sąd uznał, że złożona skarga w okolicznościach niniejszej sprawy zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli Sądu w rozpoznawanej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy C. orzekającą o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej powoływanej w skrócie jako: "u.ś.r."), a w szczególności art. 17 tej ustawy, w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Co jednak istotne w okolicznościach rozpoznawanej sprawy organ I instancji, jako podstawę prawną wydanej decyzji o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia uczynił art. 17 ust. 1b u.ś.r., przyjmując w tym zakresie za podstawę faktyczną rozstrzygnięcia treść orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności matki skarżącego, natomiast organ odwoławczy jako podstawę prawną wydania swojej decyzji przyjął art. 17 ust. 1 u.ś.r., uznając zasadność jego zastosowania na podstawie dowodu jakim był przeprowadzony w dniu 14 października 2021 r. wywiad środowiskowy i sporządzony z jego przebiegu przez pracownika socjalnego dokument. Jak wynika jednak z treści złożonej skargi, skarżący kwestionuje ustalenia faktyczne dokonane w trakcie przeprowadzonego przez pracownika socjalnego wywiadu środowiskowego, a co więcej, także wiarygodność znajdującego się w aktach sprawy dokumentu stwierdzającego ustalenia dokonane w trakcie tego wywiadu, z uwagi na nieprawdziwość podpisu jego matki pod tym dokumentem, co zostało przez skarżącego zgłoszone na Policję (wg treści kopii potwierdzenia złożenia w Komendzie Powiatowej Policji w C. zawiadomienia z dnia 23 czerwca 2021 r. o popełnieniu przestępstwa dotyczącego podrobieniu podpisu przez pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy).

Należy w tym miejscu zaznaczyć, że zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Stosownie natomiast do art. 10 § 1 k.p.a., organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, natomiast – co należy także podkreślić – zgodnie z art. 81 k.p.a. okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możność wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów, chyba że zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 10 § 2. Zaznaczyć przy tym należy, że wypełnienie przez organ wskazanego w art. 10 § 1 k.p.a. obowiązku umożliwienia stronie postępowania zapoznania i wypowiedzenia się co do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nabiera szczególnego (doniosłego) znaczenia w sytuacji, gdy organ zamierza wydać niekorzystne dla strony rozstrzygnięcie w sprawie. Zgodnie z art. 79a k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się (§ 1), a w terminie wyznaczonym na wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, strona może przedłożyć dodatkowe dowody celem wykazania spełnienia przesłanek, o których mowa w § 1 (§ 2).

Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że w aktach sprawy brak jest zawiadomienia strony przed wydaniem pierwszo, jak też drugoinstancyjnej decyzji, o możliwości zapoznania i wypowiedzenia się co do zgromadzonego materiału dowodowego. Uchybienie to, w ocenie Sądu, zważywszy na zakwestionowanie przez skarżącego prawidłowości wywiadu środowiskowego z dnia 14 kwietnia 2021 r. i prawdziwości stwierdzonych w nim ustaleń faktycznych, należy ocenić jako naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W szczególności organ odwoławczy, który za podstawę faktyczną swojego rozstrzygnięcia przyjął okoliczności faktyczne wynikające z ustaleń dokonanych w ramach wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w domu skarżącego w dniu 14 kwietnia 2021 r., winien był przed wydaniem swojej decyzji poinformować skarżącego (stronę) o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz wskazać przesłanki zależne od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane wraz informacją, że może to skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Niedopełniając zatem tych obowiązków organ ten naruszył przepisy postępowania, tj. art. 79a § 1 w zw. z art. 10 § 1 k.p.a., co – jak zostało powyżej już zasygnalizowane – mogło w okolicznościach niniejszej sprawy mieć istotny wpływ na jej wynik. Co więcej, pozbawienie strony skarżącej możliwości wypowiedzenia się, co do przeprowadzonych dowodów, uniemożliwia uznanie za udowodnionych okoliczności faktycznych z nich wywiedzionych. Skoro zatem nie mamy w sprawie udowodnionych de facto żadnych okoliczności faktycznych, w ogóle nie możemy mówić o prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 17 czerwca 2021 r., sygn. akt VI SA/Wa 2375/20).

Jeżeli chodzi o ocenę legalności decyzji organu I instancji, należy w pełni zgodzić się ze stanowiskiem Kolegium, iż wydając swoje rozstrzygnięcie organ ten naruszył przepis prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez w istocie jego błędną wykładnię. Należy bowiem podkreślić, że regulacja prawna wskazana w art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13; Dz. U. z 2014 r., poz. 1443), orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Okoliczność ta ma niewątpliwie wpływ na sytuację prawną skarżącego w okolicznościach niniejszej sprawy.

Wyjaśnić w tym zakresie – w szczególności organowi I instancji - należy, że przedmiotowy wyrok jest tzw. wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał Konstytucyjny stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. W konsekwencji atrybut konstytucyjności albo niekonstytucyjności nie jest przypisywany całemu aktowi prawnemu albo jego jednostce redakcyjnej (przepisowi), lecz jego fragmentowi, a ściślej rzecz biorąc jakiejś normie (normom) wywiedzionej z tego przepisu. Wyrok zakresowy rozstrzyga o przepisie, którego rozumienie nie jest sporne, lecz zarzut niekonstytucyjności odnosi się do wyraźnego zakresu zastosowania tego przepisu (por.: M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 104).

Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż - jak zasadnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt II SA/Bd 366/15) - możliwe jest odnalezienie w treści art. 17 u.ś.r. i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (por. A. Kustra, Wyroki zakresowe Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy, nr 4/2011, s. 60). Trybunał Konstytucyjny derogował bowiem fragment pełnego i jednoznacznego pod względem zakresowym przepisu, realizując tym samym klasyczną i nie budzącą kontrowersji funkcję "negatywnego prawodawcy" (por. S. Wronkowska, Kilka uwag o "prawodawcy negatywnym", Państwo i Prawo nr 10/2008).

Stanowisko to Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela.

Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności.

Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy - art. 17 ust. 1b - jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie, nie powinien mieć zatem od tego momentu zastosowania.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 k.p.a., organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

Trybunał Konstytucyjny nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania. Ani treść uzasadnienia wyroku, ani tym bardziej interpretacja fragmentu uzasadnienia nie może modyfikować treści sentencji wyroku, ani też zmieniać wynikających z przepisów prawa skutków orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny.

Skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego odniósł bezpośredni skutek, to zadaniem sądu administracyjnego jest ustalenie możliwości jego zastosowania zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Zawarta w sentencji wyroku Trybunału derogacja nie powoduje bowiem powstania luki konstrukcyjnej, a zmodyfikowany przepis 17 ust. 1b u.ś.r., w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu, może być stosowany.

Jak już podniesiono, wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś w przedmiotowej sprawie jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Przedmiotowym wyrokiem Trybunał orzekł o niezgodności z Konstytucją RP przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, który stanowił podstawę orzekania w niniejszej sprawie.

Rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia, określone w art. 17 u.ś.r., z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została uznana za niekonstytucyjną.

W związku z powyższym, jak słusznie przyjęło Kolegium, wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. przesłanka w postaci daty powstania niepełnosprawności matki skarżącego nie mogła stanowić podstawy do odmowy wnioskowanego świadczenia. Z tego względu błędne było w tej mierze stanowisko organu I instancji, który za podstawę odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego przyjął okoliczność, że skoro - jak to wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności - nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność matki skarżącego istnieje, natomiast znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 2021 r. (tj. 76. roku życia), to stanowi to okoliczność wyłączającą przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w świetle brzmienia art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku stwierdził, że decyzje obu organów orzekających zostały wydane z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego oraz z naruszeniem przepisów postępowania. W konsekwencji Sąd - działając podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a. W szczególności ponownie rozpatrując sprawę organy, a w istocie organ I instancji uwzględni przedstawione wyżej stanowisko Sądu dotyczące pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b u.ś.r., którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP. Jednocześnie organy przy ponownym rozpoznaniu sprawy, po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego i dokonaniu ustaleń na podstawie dowodów, co do których strona będzie miała możliwość wypowiedzenia się, dokonają oceny spełnienia w niniejszej sprawie przesłanek dających podstawę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określonych w art. 17 u.ś.r.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).