Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 160/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2017-06-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 24 ust. 4 i ust. 5
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 par 1 i art. 107 par 3
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Nowacki Sędziowie Sędzia NSA Irena Krzemieniewska Sędzia NSA Teresa Rutkowska (spr.) Protokolant asystent sędziego Agata Brolik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 czerwca 2017 r. sprawy ze skargi C. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...], nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku C. M. o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 K.p.a. w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2016r., poz. 963), dalej u.s.u.s., utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Jak wynika z załączonych akt administracyjnych, w dniu 17 czerwca 2016r. C. M. wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wskazując na trudną sytuacją materialną, w której się znajduje. Podał, że jest bankrutem, nie posiada majątku ruchomego ani żadnych środków finansowych zgromadzonych na rachunkach bankowych. Wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia, które otrzymuje wystarcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, spłatę kosztów i kar komorniczych. Nadmienił, że posiada rozdzielność majątkową z żoną – A. M., a dom obciążony jest hipoteką zwykłą na rzecz A oraz hipoteką przymusową na rzecz Urzędu Skarbowego, ZUS, KRUS, Urzędu Gminy w N. oraz innych instytucji. Wskazał, że od dawna nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, żona przejęła koszty utrzymania domu i pomaga również niepełnosprawnej córce. Podał, że wielokrotnie próbował zatrudnić się w innych firmach, jednak z uwagi na liczne zobowiązania dochodzone przez komorników nie może podjąć innego zatrudnienia. Podkreślił, że od wielu lat znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, posiada liczne zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów w bankach oraz w innych instytucjach finansowych. Problemy z kontrahentami i narastające zadłużenie doprowadziły do zawieszenia prowadzonej działalności gospodarczej. Wskazał, że w dniu 10 czerwca 2016r. poborca skarbowy spisał protokół dotyczący braku majątku. Nie potrafi wskazać faktycznej wysokości zobowiązań, zaciągnięty kredyt hipoteczny spłaca żona, a pozostałe zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów zostały sprzedane firmom windykacyjnym. Nadmienił również, że w 2010r. bank oskarżył go o przywłaszczenie samochodów i naczepy. Sprawa została skierowana do sądu. W pierwszej instancji sąd wydał wyrok niekorzystny, dopiero w 2014r. po ponownym rozpatrzeniu sprawy, został skazany za wykroczenie i zobowiązany do zwrotu ww. ruchomości. Ponadto podał, że został wpisany do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. Z uwagi na fakt, iż nie posiada żadnego majątku zaległości powinny ulec przedawnieniu. Załączył kserokopię postanowienia Sądu Rejonowego dla Ł. Ś. w Ł. o wpisaniu go do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych, kserokopię odpisu z KW nieruchomości położonej w N. w której w Dziale IV : Hipoteki wymienione są wszystkie obciążające nieruchomość Hipoteki w tym Hipoteki przymusowe na rzecz ZUS, kserokopię aktu notarialnego – umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej z 2006 r. kserokopie kilku postanowień o umorzeniu jako bezskutecznych postępowań egzekucyjnych, PIT 37 za 2012 r, 2013 r., 2014r., 2015 r., ksero listy płac i zawiadomień o zajęciu wynagrodzenia za pracę, zajęciu wierzytelności i rachunku bankowego.

Pismem z dnia 21 czerwca 2016 r. doręczonym 6.07.2016 r. ZUS poinformował stronę o przesłankach umorzenia należności , możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i możliwości złożenia dodatkowych dokumentów.

15 lipca 2016 r. C.M. przesłał do ZUS orzeczenie o stopniu niepełnosprawności A.M. i kolejne postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego w związku z bezskutecznością egzekucji.

Decyzją z dnia [...], nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek na:

- ubezpieczenie społeczne za okres 03.2001-04.2001r., 06.2001 -04.2002r. 10.2002-01.2003r., 03.2004-10.2006r., 03.2007r., 05.2007-03.2008r., 05.2008-08.2010r. w łącznej kwocie 76 387,29 zł, w tym z tytułu: składek- 34 564,09 zł, odsetek za zwłokę liczonych na dzień 17 czerwca 2016r. - 38 008,00 zł, kosztów upomnienia - 475,20 zł, opłaty dodatkowej - 3 340,00 zł;

-ubezpieczenie zdrowotne za okres 03.2001-04.2001r., 06.2001-04.2002r., 12.2002r., 07.2007-03.2008r., 05.2008r., 07.2008-08.2010r. 08.2012r., w łącznej kwocie 18 049,64 zł, w tym z tytułu: składek - 8 988,24zł, odsetek za zwłokę liczonych na dzień 17 czerwca 2016r. - 5 059,00 zł; kosztów upomnień - 325,60 zł i opłaty dodatkowej - 284,80 zł;

-Fundusz Pracy i FGŚP za okres 03.2001-04.2001r., 06.2001-04.2002r., 12.2002r., 09.2003r., 11.2003-12.2003r., 03.2004-10.2006r., 03.2007r., 05.2007-03. 2008r., 05.2008-08.2010r. w łącznej kwocie 8 097,96 zł, w tym z tytułu: składek -3 523,76 zł; odsetek za zwłokę liczonych na dzień 17 czerwca 2016r. - 3 849,00 zł; kosztów upomnienia - 475,20 zł opłaty dodatkowej - 250,00 zł

Natomiast decyzją z dnia [...]sierpnia 2016r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił wszczęcia postępowania w przedmiocie rozpatrzenia wniosku w zakresie umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych. Powyższa decyzja była przedmiotem kontroli tut. sądu. Prawomocnym wyrokiem z dnia 22 marca 2017r., sygn. akt III SA/Łd 1106/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił zaskarżoną decyzję w części utrzymującej w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2016r., nr [...] w zakresie odsetek za zwłokę, kosztów egzekucyjnych i opłaty dodatkowej, finansowanych przez płatnika składek, należnych od nieopłaconych składek za zatrudnionych pracowników oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2016r.a, nr [...] w zakresie odsetek za zwłokę, kosztów egzekucyjnych i opłaty dodatkowej finansowanych przez płatnika składek, należnych od nieopłaconych składek za zatrudnionych pracowników i oddalił skargę w pozostałej części.

Od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], nr [...] C. M. w dniu 5 września 2016r.złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym wyjaśnił, że prowadził działalność gospodarczą od dnia 3 maja 1985r., a nie jak podaje ZUS od 31 grudnia 1998r. do 26 sierpnia 2014r. (z przerwami 1.03.2003r. – 7.05.2003r., 1.09.2010r. – 29.08.2012r., 1.09.2012r. – 26.08.2014r). Nadmienił również, że w 1999r. pojawiły się pierwsze trudności finansowe w prowadzeniu ww. działalności, a dokładny opis zaistniałych zdarzeń zawarł w pierwszym wniosku o umorzenie. Kolejny raz podniósł kwestię sytuacji finansowej prowadzonego przedsiębiorstwa wskazując, że trudności z płynnością finansową wynikały z nieterminowych wpłat kontrahentów za wykonane usługi oraz ich nieuczciwości. Podkreślił, że jest bankrutem i nie posiada innego majątku poza domem, na którym dokonano zabezpieczenia hipotecznego. Sprzedaż domu w celu spłaty zobowiązań komorniczych, wobec Urzędu Skarbowego, ZUS, urzędu gminy i innych wierzycieli pozbawi dachu nad głową jego niepełnosprawną córkę. Do wniosku załączył wydruk z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej potwierdzający zawieszenie prowadzonej działalności oraz 2 postanowienia z dnia [...] września 2010r. Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Ł. o umorzeniu postępowań egzekucyjnych prowadzonych na wniosek ZUS na kwotę 3 417,00 zł plus odsetki i koszty oraz na kwotę 41 316,61 zł. plus odsetki i koszty z uwagi na bezskuteczność egzekucji.

Decyzją z dnia [...], nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy wskazując, że analiza w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy istotnych dla podejmowanego rozstrzygnięcia aspektów stanu faktycznego wykazała, że nie ma podstaw do umorzenia należności z tytułu składek. Umorzenie jest instytucją o charakterze wyjątkowym i tylko w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności możliwe jest podjęcie decyzji o umorzeniu.

Biorąc pod uwagę rozpatrywane okoliczności sprawy organ stwierdził, że nadal brak jest przesłanek, które mogłyby wskazywać na możliwość umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Wyliczenie zawarte w cyt. przepisie stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Zakład nie wyczerpał okresu dochodzenia należności. W stosunku do przedmiotowych zaległości prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, które obecnie jest nieskuteczne. Nie zostało jednak zakończone. Zatem brak jest potwierdzenia nieściągalności. Ponadto skarżący jest właścicielem nieruchomości, na której ZUS dokonał zabezpieczenia swoich wierzytelności w formie wpisu hipoteki przymusowej i może dochodzić należności z przedmiotu hipoteki. Z uwagi na fakt, iż nie są spełnione ustawowe wymogi całkowitej nieściągalności, brak jest podstaw do umorzenia należności w oparciu o przedstawione kryterium.

Argumenty, na które powołał się skarżący we wniosku nie są przesłanką pozwalającą na umorzenie należnych składek. W okresie prowadzenia działalności był skarżący był płatnikiem składek i winien odprowadzać składki na ubezpieczenia. Ponowna analiza sytuacji materialnej wykazał, że skarżący prowadził działalność gospodarczą w okresie od dnia 3 maja 1985r. do dnia 26 sierpnia 2014r. z licznymi okresami jej zawieszenia. Opłacenie składek w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej jest ustawowym obowiązkiem płatnika, a brak możliwości ich zapłaty nie daje podstaw do umorzenia. Ponoszenie konsekwencji negatywnych rezultatów prowadzonej działalności jest rzeczą oczywistą i społecznie uzasadnioną. Gdyby odpowiedzialność za podejmowane działania i ich rezultaty mogła funkcjonować w sferze fakultatywnej, to zarówno system zasad społecznych jak i obowiązujące prawo nie miałyby racji bytu. Zdarzenia polityczno- gospodarcze sprzed kilkudziesięciu lat nie mieszczą się w katalogu przesłanek pozwalających na umorzenie.

W uprzednio złożonym wniosku skarżący wskazał, że mieszka wraz z żoną lecz prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Posiada rozdzielność majątkową ustanowioną na podstawie aktu notarialnego nr [...] od dnia 20 października 2006r. Z przedstawionych przez skarżącego informacji wynika, że nie ponosi kosztów utrzymania, posiada dwa źródła dochodu tj. z tytułu umowy o pracę w firmie B A. M. w kwocie 1 356,00 zł netto i umowy o pracę w firmie C K. M. w wysokości 184,00 zł netto. Uwzględniając minimum socjalne dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego organ stwierdził, że skarżący posiada dochód dyspozycyjny w kwocie 461,29 zł. Nie wykazał, że pobiera zasiłek z pomocy społecznej i korzysta z innych form pomocy, gdyby natomiast sytuacja materialna była bardzo ciężka to zapewne pomoc zostałaby przyznana. Powyższe okoliczności, zdaniem organu świadczą, że skarżący nie znajduje się w tak trudnej sytuacji, że zastosowanie ulgi w postaci umorzenia jest bezwzględnie konieczne. Spłata zadłużenia z uzyskiwanego dochodu prowadzonego gospodarstwa domowego nie pozbawi skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Niewątpliwie pogorszy nie co jego sytuację, nie jest to jednak wystarczająca podstawa, aby ciążące zobowiązanie w postaci ww. należności umorzyć. Skarżący wskazał, że posiada zobowiązania publicznoprawne i cywilnoprawne, które dochodzone są na drodze postępowania egzekucyjnego przez komorników sądowych oraz naczelnika urzędu skarbowego, których nie reguluje. Należne składki są zobowiązaniami publicznoprawnymi, w związku z powyższym mają pierwszeństwo w regulowaniu przed zobowiązaniami wobec innych instytucji. Mają szczególny charakter z uwagi na ich przeznaczenie i kolejność zaspokajania. Posiadanie innych zobowiązań nie stanowi podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. Każdy z wierzycieli może dochodzić swoich należności zgodnie z przepisami prawa. Nawet gdyby ZUS umorzył należne składki i tak nie poprawiłoby to sytuacji finansowej skarżącego. Przepisy, w oparciu o które Zakład realizuje zadania jako wierzyciel nie uprawniają do dokonywania działań mogących wpływać na polepszenie sytuacji innych wierzycieli, w szczególności cywilnoprawnych, ponieważ należności z tytułu składek korzystają ze szczególnej ochrony prawnej. Ponadto ZUS nie może umarzać zadłużenia z tytułu składek każdej osobie zobowiązanej, która okresowo nie posiada środków wystarczających na ich regulowanie.

ZUS podkreślił, że spłata należności składkowych nie oznacza, że musi to być wyłącznie jednorazowa zapłata całej należności. Pomiędzy dłużnikiem a wierzycielem może być uzgodniona forma i zasady spłaty zaległości, np. w postaci przewidzianych prawem ulg. W przypadku rozłożenia na raty należności z tytułu składek, następuje wstrzymanie naliczania odsetek za zwłokę od dnia następnego po dniu wpływu wniosku o udzielenie ulgi. Natomiast od składek, które rozłożono na raty, Oddział zobowiązany jest do każdej raty naliczyć opłatę prolongacyjną. Ponadto w czasie trwania układu ratalnego Wierzyciel zobowiązuje się do podjęcia działań zmierzających do zawieszenia wcześniej wszczętych i niezakończonych oraz do niewszczynania postępowań egzekucyjnych przez okres obowiązywania umowy co do należności objętych przedmiotową ulgą, a to jest korzystne dla osoby zobowiązanej.

ZUS zaznaczył, że na wniosek skarżącego z dnia 14 stycznia 2015r., w dniu [...] maja 2015r. została wydana decyzja Nr [...] informująca, że istnieje możliwość umorzenia następujących należności z tytułu składek na podstawie art. 1 ust. 8 ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012r., poz. 1551), na łączą kwotę 45 284,42 zł. Warunkiem umorzenia ww. należności była spłata składek niepodlegających umorzeniu w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji, tj. do dnia 3 lipca 2016r.

W dniu [...] sierpnia 2016r. została wydana decyzja Nr [...] o odmowie umorzenia zadłużenia na podstawie ww. ustawy ze względu na nie uregulowanie składek nie podlegających abolicji. Powyższa sytuacja oznacza, że skarżący nie skorzystał z możliwości umorzenia kwoty 45 284,42 zł. Jeśli nie mógł uregulować należności niepodlegających uldze w okresie 12 miesięcy od daty uprawomocnienia się decyzji o warunkach umorzenia należności mógł wystąpić w ww. okresie o ratalną spłatę zadłużenia. Nie wykorzystał jednak szansy, jaką stworzyła ustawa z dnia 9 listopada 2012r, co wskazuje, zdaniem organu na brak zainteresowania ze strony skarżącego w uregulowaniu zadłużenia o charakterze publicznoprawnym lub zaniedbaniem.

W ocenie ZUS zebrany materiał dowodowy jest wystarczający do oceny przesłanek ustawowych, a dokonana analiza okoliczności sprawy jest zgodna z zasadami logiki i przepisami proceduralnymi. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący nie podniósł żadnych nowych okoliczności, które miałyby wpływ na umorzenie należności.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżący zarzucając naruszenie art. 7, art. 8, art. 9 K.p.a., wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]. Wskazał, że organ nie uwzględnił wszystkich okoliczności mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie. Podał, że o trudnej sytuacji finansowej, w której się obecnie znajduje świadczą decyzje Wójta Gminy N. z dnia [...] i [...]listopada 2016r. o umorzeniu należności z tytułu podatku od środków transportu. Wskazał, że ZUS nie przeprowadził analizy prawidłowości prowadzonego postępowania egzekucyjnego, nie sprawdził, czy składki nie ulegają przedawnieniu i czy są wymagalne. Prowadząc natomiast egzekucję z majątku wspólnego ZUS naruszył art. 26 § 1 i art. 27c ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, ponieważ nie wystawił tytułu wykonawczego imiennie na A. M., natomiast przez kilkanaście lat prowadzi egzekucję z majątku wspólnego wystawiając tytuły wykonawczego tylko na skarżącego. W ocenie skarżącego egzekucja z majątku wspólnego była niedopuszczalna i nie przerywała biegu terminu przedawnienia. Podniósł ponadto, że ZUS dokonywał wpisu hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości po roku 2006, pomimo zawarcia umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Zdaniem skarżącego zobowiązania A. M. za długi męża przedawniły się.

W odpowiedzi na skargę ZUS podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie, wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2014r., poz. 1647 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm.), dalej p.p.s.a., stanowiący, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem kontroli sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], utrzymująca w mocy własną decyzję z dnia [...] w przedmiocie odmowy umorzenia C.M. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Przystępując do oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji należy na wstępie podnieść, że w oparciu o ten sam wniosek skarżącego z dnia 17 czerwca 2016r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał dwie odrębne decyzje. Decyzją z dnia [...]września 2016r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2016r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne w części finansowanej przez ubezpieczonych pracowników niebędących płatnikami tych składek wraz z odsetkami od tych składek. Natomiast decyzją z dnia z dnia [...], nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i FGŚP.

Wyrokiem z dnia 22 marca 2017r., sygn. akt III SA/Łd 1106/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi po rozpoznaniu skargi C.M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2016r., uchylił zaskarżoną decyzję w części utrzymującej w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2016r., nr [...] w zakresie odsetek za zwłokę, kosztów egzekucyjnych i opłaty dodatkowej, finansowanych przez płatnika składek, należnych od nieopłaconych składek za zatrudnionych pracowników oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2016 roku nr [...] w zakresie odsetek za zwłokę, kosztów egzekucyjnych i opłaty dodatkowej finansowanych przez płatnika składek, należnych od nieopłaconych składek za zatrudnionych pracowników i oddalił skargę w pozostałej części. Powyższy wyrok jest prawomocny od dnia 5 maja 2017r.

Formułując wytyczne co do dalszego postępowania sąd wskazał, że osnowa zaskarżonej decyzji, jak i jej uzasadnienie nie zawiera wskazania należności wynikających z tytułu nieodprowadzonych składek w części finansowanej przez zatrudnionych pracowników, co do których Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił wszczęcia postępowania w oparciu o art. 61a § 1 K.p.a. Powyższa okoliczność, jak wskazał sąd nie wynikała także z osnowy decyzji organu pierwszej instancji, ponieważ organ odmówił wszczęcia postępowania "w przedmiocie rozpatrzenia wniosku z dnia 17.06.2016r. w zakresie umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników". Mając natomiast na uwadze zakres żądania skarżącego wniesionego na urzędowym formularzu ZUS-EUN-02, w którym, co wynika z instrukcji wypełniania wniosku, strona wnosiła o umorzenie należności z tytułu składek, tj.: składek, odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia oraz dodatkowej opłaty oraz treść zaskarżonego rozstrzygnięcia, w którym organ administracji posługuje się zwrotem "należności z tytułu składek" sąd stwierdził, że odmowa wszczęcia postępowania z wniosku C.M. odnosi się zarówno do zaległych składek, jak i do pozostałych należności, wynikających z art. 24 ust. 2 u.s.u.s., które to należności nie podlegają reżimowi, o którym mowa w art. 30 u.s.u.s.

Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Na wstępie należy wyjaśnić, że do składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych mają zastosowanie terminy przedawnienia odnoszące się do składek na ubezpieczenia społeczne. Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane zostało w art. 28 u.s.u.s. i dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie postępowaniem należności, które nie istniały, bądź wygasły na skutek przedawnienia. W każdym przypadku przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek (w tym odsetek) niezbędne jest więc ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. W świetle powyższego wskazać należy, że tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygnięcie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę jej umorzenia. Od tych bowiem ustaleń uzależniona jest późniejsza treść rozstrzygnięcia. Stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia bowiem prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność jego umorzenia z uwagi na bezprzedmiotowość.

W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że wygasanie zobowiązań podatkowych na skutek przedawnienia oznacza, że pomimo niezaspokojenia wierzyciela stosunek zobowiązaniowy przestaje istnieć z mocy prawa (art. 59 § 1 pkt 9 O.p.). Dotyczy to nie tylko należności głównej, lecz wszelkich roszczeń pieniężnych wierzyciela, a więc także tych, które powstały jako odsetki za zwłokę. Wraz z upływem terminu przedawnienia stosunek prawny zobowiązania podatkowego wygasa bez względu na to, czy dłużnik podatkowy powołał się na tę okoliczność. Przedawnienie uwzględniane jest bowiem z urzędu. Powyższe uwagi dotyczą wprawdzie zobowiązań podatkowych, lecz – zgodnie z art. 31 u.s.u.s – znajdują również odpowiednie zastosowanie do zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 9 maja 2014r., III AUa 697/13).

Niniejsza sprawa dotyczy wniosku o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Umorzenie zaległości z tytułu składek powoduje wygaśnięcie zobowiązania, w którym ono powstało (art. 59 § 1 pkt 8 O.p. w zw. z art. 31 u.s.u.s.). Zaległości w zobowiązaniach z tytułu składek, które wygasły wskutek przedawnienia i w związku z tym już nie istnieją nie mogą być zatem przedmiotem decyzji w sprawie udzielenia ulgi w spłacie tych zobowiązań, polegającej na ich umorzeniu. Innymi słowy, postępowanie w sprawie umorzenia zaległości z tytułu przedawnionych zobowiązań z tytułu składek jest bezprzedmiotowe (art. 105 K.p.a.). Obowiązkiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest więc przede wszystkim ustalenie w sposób niebudzący wątpliwości, czy nie uległy przedawnieniu zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek, których miałoby dotyczyć wnioskowane przez zobowiązanego umorzenie zaległości.

Mając na uwadze fakt, że w rozpatrywanej sprawie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych dotyczą okresu 03.2001-04.2001r., 06.2001-04.2002r. 10.2002-01.2003r., 03.2004-10.2006r., 03.2007r., 05.2007-03.2008r., 05.2008-08.2010r. wyjaśnić należy, że w okresie ich powstania – zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. – obowiązywał 5-letni okres przedawnienia należności z tytułu składek. Jednakże, przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. został zmieniony ustawą z dnia 18 grudnia 2002r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2002r., nr 241 poz. 2074). Zgodnie z tym przepisem, obowiązującym od 1 stycznia 2003r., należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się one wymagalne. Z uwagi na to, że ustawa z dnia 18 grudnia 2002r. nie zawierała przepisów przejściowych w zakresie stosowania znowelizowanego art. 24 ust. 4 u.s.u.s. do należności z tytułu składek wymagalnych i nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003r., początkowo pojawiły się wątpliwości, czy do tych należności należy stosować "stary" czy "nowy" termin przedawnienia. Zgodnie jednak z ugruntowanym już poglądem przedstawionym w orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych – który to skład orzekający w sprawie w pełni podziela – do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2008r., sygn. l UZP 4/08 oraz z dnia 2 lipca 2008r., sygn. II UZP 5/08 - Biuletyn SN 2008, Nr 7, poz. 16 i 17) i wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2008 r., II GSK 547/08 oraz z dnia 8 lutego 2011 r., II GSK193/10). Zatem, jeśli nie nastąpiłyby zdarzenia uzasadniające zawieszenie, bądź przerwanie biegu terminu przedawnienia – przedmiotowe należności w znacznej części uległyby przedawnieniu przed złożeniem przez skarżącego wniosku o ich umorzenie.

Podsumowując dotychczasowe rozważania stwierdzić zatem należy, że niezbędnym warunkiem podjęcia przez organ prawidłowej decyzji w sprawie umorzenia (odmowy umorzenia) należności z tytułu składek jest jednoznaczne stwierdzenie, że objęte wnioskiem należności są zgodnie z przepisami prawa wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Kwestia ta ściśle jest więc związana z prawidłowym, wyczerpującym ustaleniem stanu faktycznego sprawy, dotyczy zatem przestrzegania przez organ przepisów postępowania. Dopiero wyjaśnienie tej wstępnej kwestii pozwala organowi na dokonanie oceny, czy zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala na stwierdzenie, czy opłacenie należności będących przedmiotem postępowania rzeczywiście pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności czy pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że w przedmiotowej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych w ogóle nie wyjaśnił kwestii przedawnienia należności objętych postępowaniem. W aktach sprawy nie ma również dokumentów jednoznacznie potwierdzających przerwanie lub zawieszenie biegu terminu przedawnienia zobowiązań. Brak tych ustaleń oznacza, że w sprawie nie został w sposób prawidłowy ustalony stan faktyczny, a niewyjaśnienie tych okoliczności w decyzji stanowi naruszenie art. 107 § 3 K.p.a. Wprawdzie w toczącym się postępowaniu administracyjnym zobowiązany nie podnosił zarzutu przedawnienia należności składkowych (zarzut w tym przedmiocie zgłosił dopiero na etapie skargi), a złożony przez niego wniosek o umorzenie mógłby świadczyć o tym, że kwestia istnienia (wymagalności) tych należności jest bezsporna, jednak w ocenie sądu konieczność poczynienia przez organ wskazanych wyżej ustaleń w zakresie wymagalności należności objętych wnioskiem o umorzenie zachodzi niezależnie od tego, czy strona taki zarzut podnosi. W okolicznościach analizowanej sprawy konieczność ta była tym bardziej uzasadniona, że najstarsze należności dotyczą okresu marzec-kwiecień 2001r.

Ponadto, co należy podkreślić organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdził, że w stosunku do przedmiotowych należności prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, które obecnie jest nieskuteczne. Nie zostało zakończone, a zatem brak jest potwierdzenia nieściągalności. Skarżący jest właścicielem nieruchomości, na której ZUS dokonał zabezpieczenia swoich wierzytelności w kwocie 90 814,52 zł w formie wpisu hipoteki przymusowej i może dochodzić należności z przedmiotu hipoteki.

Zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s., nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. W niniejszej sprawie jedynym dokumentem, który przedstawił organ na potwierdzenie ustanowienia hipoteki przymusowej na nieruchomości skarżącego jest odpis z księgi wieczystej nieruchomości nr 27664. Z dokumentu tego wynika jedynie, że w Dziale IV.4 Hipoteki na podstawie kilku wymienionych tytułów wykonawczych została ustanowiona hipoteka przymusowa na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nie wiadomo jednak, jaki rodzaj należności i za jaki okres został zabezpieczony hipoteką przymusową ustanowioną na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ustalenie natomiast, czy doszło do przedawnienia należności zabezpieczonych hipoteką przymusową ma istotne znaczenie w niniejszej sprawie. Wskutek upływu terminu przedawnienia zobowiązanie bowiem wygasa i w takim przypadku nie można ani umorzyć ani odmówić umorzenia należności z tytułu składek.

Wykładnia art. 24 ust. 5 u.s.u.s. powinna zostać dokonana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013r., sygn. akt SK 40/12 (Dz.U. z 2013r., poz. 1313) zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 O.p., w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2002r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 70 § 6 O.p., w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998r. do dnia 31 grudnia 2002r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W uzasadnieniu wyroku wskazano, że art. 70 § 6 O.p., w brzmieniu obowiązującym od dna 1 stycznia 1998r. do dnia 31 grudnia 2002r., stanowił: "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia zaległość podatkowa może być egzekwowana tylko z przedmiotu hipoteki". Obecnie (tj. po zmianach dokonanych przez art. 1 pkt 58 ustawy z dnia 12 września 2002r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie innych ustaw, /Dz.U. nr 169, poz. 1387, ze zm./), odpowiednikiem tego przepisu jest art. 70 § 8 wskazanej ustawy: "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu".

W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się, że stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny cecha niekonstytucyjności odnosi się także do art. 70 § 8 O.p. w brzmieniu obowiązującym na dzień ustanowienia hipoteki. Można więc w tej sytuacji mówić o oczywistej niezgodności z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP także art. 70 § 8 O.p. w zakresie, o którym mowa w omawianym orzeczeniu Trybunału. Oczywistość niezgodności przepisu z Konstytucją RP oraz z uprzednią wypowiedzią Trybunału stanowią wystarczające przesłanki do odmowy zastosowania przez sąd przepisów ustawy.

Przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s. objęty jest bowiem takimi samymi zastrzeżeniami, co do jego konstytucyjności jak uregulowanie zawarte w art. 70 § 8 O.p., który brzmi analogicznie, jak obowiązujący do dnia 31 grudnia 2002r. art. 70 § 6 O.p. Mając zatem na uwadze stanowisko przedstawione w cyt. powyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego należy stwierdzić, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości skarżącego nie wyklucza przedawnienia zobowiązań zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia należności biegnie na zasadach ogólnych.

Rozpoznając ponownie sprawę organ zobowiązany jest więc do uwzględnienia przestawionej wykładni prawa, mając w szczególności na uwadze, że przepis art. 70 § 8 O.p., w brzmieniu obowiązującym po dniu 1 stycznia 2003r., jako pozbawiony domniemania konstytucyjności nie może stanowić podstawy prawnej do ustalenia, że nie uległy przedawnieniu należności zabezpieczone hipoteką w okolicznościach rozpoznawanej sprawy.

Reasumując należy wskazać, że zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala dokonać jednoznacznego ustalenia, w jakiej wysokości należności istnieją i czy odsetki za zwłokę zostały określone w sposób prawidłowy, skoro brak jest w treści decyzji organów administracji obu instancji jakiejkolwiek analizy dotyczącej okresu przedawnienia. W konsekwencji zaskarżone rozstrzygnięcia należy uznać za przedwczesne. Zdaniem sądu w uzasadnieniach decyzji organy zamieściły również niewystarczającą informację o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym, gdyż poprzestały jedynie na wskazaniu, że wobec skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, które obecnie jest nieskuteczne. Nie zostało zakończone, a zatem brak jest potwierdzenia nieściągalności. Tymczasem w aktach administracyjnych powinny znaleźć się dokumenty obrazujące tok dotychczasowego przebiegu postępowania egzekucyjnego, daty jego wszczęcia, a przede wszystkim dokumenty świadczące o zawieszeniu albo przerwaniu biegu terminu przedawnienia należności. Powyższe uchybienia uniemożliwiają sądowi dokonanie pełnej kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie tego, czy przynajmniej część spornych należności w dacie wydania zaskarżonej decyzji nie uległa przedawnieniu.

W świetle powyższych okoliczności organy administracji zobowiązane są do przedstawienia w uzasadnieniu rozstrzygnięć we wskazanym powyżej zakresie stosownej analizy oraz załączenia do akt administracyjnych niezbędnej dokumentacji. Konieczne jest ustalenie okresów zawieszenia, czy przerw biegu przedawnienia na podstawie obowiązujących w tym przedmiocie przepisów prawa, które z uwagi na to, że należności objęte przedmiotowym postępowaniem powstały kilkanaście lat temu, były kilkukrotnie zmieniane.

Wymienione braki w materiale dowodowym i przyjętej przez organ argumentacji, nieprzekonujące o słuszności decyzji zaważyły na rozstrzygnięciu sprawy. Należało tym samym stwierdzić, że zaskarżone decyzje naruszają art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Wyjaśnienie z urzędu kwestii dotyczących nieprzedawnienia (istnienia) należności objętych przedmiotowym postępowaniem było również uzasadnione faktem, że ustawowe okresy przedawnienia (5 i 10-letnie) upłynęły przynajmniej co do części zobowiązań skarżącego na kilka lat przed złożeniem wniosku. Ponadto fakt, że postępowanie to dotyczyło również odsetek od zaległych składek, uzasadniał potrzebę przedstawienia w decyzji sposobu ich naliczania, w szczególności (m.in. z uwagi na terminy przedawnienia) wskazania okresów za które zostały naliczone. Z uwagi na fakt, że niejasności w kwestii przedawnienia są głównym powodem uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 sierpnia 2016r. przedwczesna jest ocena zarzutów dotyczących niedostatecznego zbadania istnienia przesłanek umorzenia należności w świetle sytuacji, w której znajduje się skarżący.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w wyroku.

kż