Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 88/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2017-06-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 i ust. 10
journal: Dz.U. 2016 poz 1518
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 151
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

|Sygn. akt IV SA/Wr 88/17 | | , , [pic], , WYROK, , W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ, , , Dnia 8 czerwca 2017 r., , , Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, w składzie następującym:, Przewodniczący:, , Sędzia WSA Ireneusz Dukiel, , Sędziowie:, Sędzia NSA Mirosława Rozbicka - Ostrowska, Sędzia WSA Lidia Serwiniowska (sprawozdawca), , , Protokolant:, sekretarz sądowy Aneta Januszkiewicz, , , po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 8 czerwca 2017 r., sprawy ze skargi S. L., na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W., z dnia [...] listopada 2016 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, , , oddala skargę w całości., , ,


UZASADNIENIE

|Sygn. akt IV SA/Wr 88/17 | |

Uzasadnianie

Decyzją z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W., po rozpatrzeniu odwołania S. L. (dalej: strona, odwołująca się, skarżąca) od wydanej z upoważnienia Prezydenta W. decyzji Administratora w Dziale Świadczeń Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. z dnia [...] września 2016 r. ([...]) w sprawie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad A. L. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., zakwestionowaną decyzję utrzymało w mocy.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium podało, że w dniu 11 grudnia 2015 r. S. L. złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem. Jak wynika z akt sprawy, niepełnosprawność brata strony istnieje od 12 roku życia.

Organ pierwszej instancji, ponownie rozpatrując sprawę oraz kierując się zaleceniami organu drugiej instancji zawartymi w decyzji z dnia [...] kwietnia 2016 r. ([...]) ustalił, że rodzice brata strony żyją i nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustalił też, że brat strony nie wyraża zgody na to, by opiekę nad nim sprawowali rodzice. Organ wyjaśnił także, że do czasu zamieszkania strony we W., opiekę nad jej bratem sprawowała jego była konkubina. Z akt sprawy wynika nadto, że strona studiuje w trybie zaocznym. Jej brat także studiuje w trybie zaocznym (wieczorowym) i na rok akademicki 2015/2016 uzyskał zgodę na eksternistyczne zaliczenie przedmiotów przewidzianych programem studiów, za wyjątkiem lektoratu z języka angielskiego.

Organ pierwszej instancji w dniu 3 lutego 2016 r. przeprowadził wywiad środowiskowy celem ustalenia, czy strona nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad bratem. Ustalono, że oboje mieszkają we W. w wynajętym mieszkaniu, nie pracują, zaś koszty ich utrzymania pokrywa ciotka. Ustalono też, że brat strony jest osobą chodzącą, samodzielnie spożywa posiłki oraz wykonuje większość czynności samoobsługowych. Strona z kolei "prowadzi dom" oraz towarzyszy bratu podczas spacerów i wizyt lekarskich, a także podczas pobytu na uczelni.

Następnie, organ pierwszej instancji wydał zakwestionowaną decyzję, na mocy której odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad bratem, uzasadniając rozstrzygnięcie faktem, że jego rodzice żyją oraz nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz tym, że zakres opieki i pomocy świadczonej przez stronę na rzecz brata nie wyklucza możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Od tej decyzji strona odwołała się wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy i uwzględnienie, że pomimo podjęcia i kontynuowania studiów na Uniwersytecie Ekonomicznym w trybie zaocznym, sprawuje stałą i osobistą opiekę nad bratem. Wynika to z faktu, że uczęszcza na zajęcia co drugi weekend i uczestniczy w nich średnio 3 godziny dziennie. Podniosła także, że pomiędzy niepodejmowaniem przez nią aktywności zarobkowej a sprawowaniem opieki zachodzi adekwatny związek przyczynowo-skutkowy. W zakresie czynności, które wykonuje w ramach opieki nad bratem znajduje się: pomoc w ubieraniu i myciu, wychodzenie na spacery, uczestniczenie w wizytach lekarskich oraz prowadzenie domu: przyrządzanie posiłków, robienie zakupów, pranie, sprzątanie. W uzasadnieniu odwołania wskazała także, że rodzice brata nie mogą sprawować nad nim opieki, gdyż na przeszkodzie stoją różnice światopoglądowe między nimi oraz fakt, że nie utrzymują kontaktów. Odwołująca powołała się przy tym na orzeczenia sądów administracyjnych, zgodnie z którymi warunkiem niezbędnym do otrzymania świadczenia przez osobę inną niż spokrewniona w pierwszym stopniu są okoliczności obiektywne wyłączające możliwość sprawowania opieki przez nią.

Jak dalej podało Kolegium, zgodnie z art. 17 ust. 1i1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm., dalej: ustawa), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje m.in. matce albo ojcu a także innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - ciąży obowiązek alimentacyjny jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Termin "obowiązek alimentacyjny", charakteryzujący podmioty, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne nie jest jednoznaczny i może oznaczać tzw. potencjalny obowiązek alimentacyjny (stosunek prawno-alimentacyjny) powstający wraz ze stosunkiem prawnorodzinnym lub innym, z którym łączy się obowiązek dostarczania środków utrzymania. Może też chodzić o tzw. skonkretyzowany obowiązek alimentacyjny, polegający na tym, że dana osoba należy do kręgu zobowiązanych do alimentacji i zaistniały przesłanki ustawowe, od których zależy realizacja tego obowiązku, a więc istnieje roszczenie o alimenty. Praktyka, orzecznictwo i doktryna określeniu "osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny" nadaje pierwsze z powyższych znaczeń. Stąd uznać należy, że chodzi tu o osoby, które ze względu na więź rodzinną albo przepis prawa są potencjalnie zobowiązane do alimentacji.

Zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny ciąży w szczególności na:

- wszystkich krewnych w linii prostej, np.: matce i ojcu względem dziecka, dziadku i babci względem wnuka, dziecku względem rodziców, wnuku w stosunku do dziadków;

- spośród krewnych w linii bocznej - na rodzeństwie naturalnym i przyrodnim;

- stronach stosunku przysposobienia;

- ojcu pozamałżeńskiego dziecka względem jego matki;

- powinowatych - pasierbie, ojczymie i macosze oraz

- byłych małżonkach.

Osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma opiekuna faktycznego dziecka lub osoby będącej rodziną zastępczą spokrewnioną lub osoby te legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a).

Kolegium podkreśliło, że regulacja ta stanowi wynik nowelizacji przepisu art. 17 ust. 1a ustawy dokonanej po 2012 r. W okresie przed wspomnianą zmianą przepis ten stanowił, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1.

Uchylony przepis art. 17 ust. 1a ustawy dopuszczał zatem ustalenia, że np. osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z powodu obiektywnych przesłanek nie mogą sprawować opieki nad osobą niepełnosprawną, wobec czego uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego przechodziło na członków rodziny spokrewnionych w drugim stopniu lub w linii bocznej (np. rodzeństwo). Wedle obowiązującego wtedy stanu prawnego, okoliczność, że np. rodzice osoby niepełnoprawnej nie mogą sprawować opieki z powodu zamieszkiwania w innej miejscowości, oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów od miejsca zamieszkania osoby niepełnosprawnej mogła uzasadniać ubieganie się o świadczenie pielęgnacyjne przez faktycznie sprawującego opiekę krewnego w linii bocznej - np. rodzeństwo osoby niepełnosprawnej.

Następnie ustawodawca zdecydował się uściślić obowiązującą regulację, dodając przepis art. 17 ust. 1a ustawy, i jednoznacznie wskazując okoliczności, które mogą uzasadniać ubieganie się o świadczenie pielęgnacyjne przez inne podmioty niż krewni pierwszego stopnia osoby niepełnosprawnej. Okoliczności te zostały nadto - na co zdaniem Kolegium należy zwrócić szczególną uwagę - określone w sposób konkretny, sprawdzalny i jednoznaczny, bez użycia zwrotów nieostrych czy wieloznacznych.

Kolegium podkreśliło, że - uzasadniając dokonaną zmianę zasad pierwszeństwa w dostępie do świadczenia pielęgnacyjnego - ustawodawca powołał się na okoliczność, że po 2010 r. ze świadczenia pielęgnacyjnego korzystały przede wszystkim inne osoby niż rodzice dzieci, "w tym znaczną część stanowią osoby nadużywające pomocy finansowej ze strony państwa. Zauważalna jest również postępująca tendencja do wyszukiwania przez osoby nieaktywne zawodowo osób niepełnosprawnych w swoich rodzinach jedynie w celu uzyskania świadczenia

pielęgnacyjnego, bez faktycznego sprawowania opieki nad taką osobą (...). Wprowadzenie takiego rozwiązania jest uzasadnione tym, że pierwszeństwo w obowiązku alimentacyjnym wobec osoby niepełnosprawnej mają osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu (art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) przed osobami spokrewnionymi w stopniu dalszym" (Druk nr 724, z dnia 6 września 2012 r.).

Nadto, zdaniem Kolegium opisany wyżej kierunek zmiany zasad pierwszeństwa w dostępie do świadczenia pielęgnacyjnego nakazuje przyjmować - zgodnie z założeniami wykładni historycznej - że nie jest w świetle obowiązującego stanu prawnego zasadny pogląd, iż także inne okoliczności - poza szczegółowo i enumeratywnie wyliczonymi w przepisie art. 17 ust. 1a ustawy - mogą uzasadniać skuteczne ubieganie się o świadczenie pielęgnacyjne przez inne osoby niż osoby spokrewnione w pierwszym stopniu.

Taka interpretacja pozostawałaby nie tylko w sprzeczności z wynikiem wykładni literalnej, ale także byłaby sprzeczna z ratio legis tego przepisu. Skoro bowiem ustawodawca na nowo uregulował powyższą kwestię, zmieniając przepis art. 17 ust. 1a ustawy i tworząc zamknięty katalog konkretnych przesłanek odstąpienia od zasady, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego mają osoby spokrewnione pierwszego stopnia, to brakuje podstaw dla takiej interpretacji tego przepisu, która w rzeczywistości prowadziłaby do przywrócenia regulacji obowiązującej przed nowelizacją.

Kolegium podkreśliło zatem, że w świetle przepisu art. 17 ust. 1a ustawy, okolicznością wyłączającą uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu (rodzica lub innego krewnego pierwszego stopnia, np. dziecka) oraz przenoszącą to uprawnienie na osobę spokrewnioną w drugim stopniu, spokrewnioną w linii bocznej - rodzeństwo czy też inną osobę zobowiązaną do alimentacji jest albo brak po stronie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu praw rodzicielskich lub ich maloletniość albo ich określony stan psychofizyczny, który uniemożliwia im sprawowanie opieki obligatoryjnie potwierdzony zaświadczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wobec tego, zdaniem Kolegium uznać należało, że w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiły okoliczności wskazane w przepisie art. 17 ust. 1a ustawy, wedle których osoba inna (tu: strona) niż osoby spokrewnione w pierwszym stopniu

(rodzice brata strony) mogłaby skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

W świetle powyższego - zdaniem Kolegium – odwołująca się nie spełniła podstawowego - podmiotowego - warunku uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie należy bowiem do kręgu podmiotów uprawnionych do tego świadczenia w pierwszej kolejności.

Niezależnie od powyższej konkluzji, Kolegium zauważyło także, iż do pozytywnych przesłanek nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, które muszą łącznie wystąpić, należą:

1) niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej;

2) sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną; związek przyczynowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki;

3) posiadanie przez osobę wymagającą opieki (korzystającą z opieki) aktualnego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczenia o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji;

4) wiek osoby wymagającej opieki w chwili powstania niepełnosprawności.

Z powyższego przepisu wynika, że warunkiem uzyskania przez odwołującą się prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest spełnienie m. in. warunku określonego w art. 17 ust. 1 ustawy. Przepis ten uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem m.in. o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ma mieć na celu opiekę, stanowiącą pieczę nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta musi w związku z tym mieć charakter trwały lub długotrwały oraz być wykonywana osobiście. Tylko taka opieka uniemożliwia podjęcie lub kontynuowanie aktywności zarobkowej przez opiekuna. Opieka sprawowana nad osobą niepełnosprawną nie może być fikcyjna i stanowić rozwiązania problemu ze znalezieniem zatrudnienia zgodnego z oczekiwaniami osoby zarejestrowanej jako poszukującej pracy. Osoba sprawująca długotrwałą opiekę lub niosąca długotrwałą pomoc musi być zmuszona

do porzucenia zamiaru podjęcia pracy zarobkowej, mimo istniejących na rynku miejsc pracy i zdolności do pracy lub zmuszona do rezygnacji z kontynuowania danej pracy zarobkowej. Trudno przyjąć, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym, która wyklucza zarazem jej aktywność zarobkową, jeśli osoba taka studiuje w trybie stacjonarnym bądź też odległość zamieszkania od osoby niepełnosprawnej jest na tyle duża, że fizyczna możliwość sprawowania opieki, w tym pomoc w czynnościach życia codziennego, jest praktycznie niemożliwa (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 22 sierpnia 2012 r., II SA/Ol 413/12, LEX nr 1224032).

Jedną z przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest brak możliwości podjęcia aktywności zarobkowej lub konieczność zrezygnowania z niej spowodowana sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Przyjąć zatem należy, że każdorazowo ocenie i ustaleniom w postępowaniu o to świadczenie podlega także zakres potrzeb osoby niepełnosprawnej oraz zakres i charakter udzielanej jej pomocy przez osobę ubiegającą się o świadczenie pielęgnacyjne.

Kolegium podkreśliło, że w świetle obowiązującego stanu prawnego oraz orzecznictwa sądowego, nie zawsze osoba nieaktywna zarobkowo oraz zarazem opiekująca się osobą niepełnosprawną spełnia ustawową przesłankę niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Znaczenie ma bowiem charakter i zakres sprawowanej opieki, który rzeczywiście czyni niemożliwym podjęcie lub kontynuowanie aktywności zarobkowej.

Nadto Kolegium podniosło, że w świetle obowiązującego prawa, samo legitymowanie się przez osobę niepełnosprawną odpowiednim orzeczeniem o stopniu niepełnoprawności nie przesądza jeszcze o tym, że osoba ta wymaga opieki, która czyni niemożliwym podjęcie przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub ich kontynuowanie. Dowodzi tego regulacja w ustawie, zgodnie z którą w razie powstania wątpliwości, w odniesieniu do osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne lub osoby pobierającej to świadczenie, dotyczących okoliczności konieczności rezygnacji lub niepodejmowania aktywności zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną może zostać przeprowadzony stosowny wywiad (art. 23 ust. 4a ustawy).

Celem wywiadu, jaki przeprowadza się z osobą wnioskującą o świadczenie pielęgnacyjne lub je pobierającą nie jest zatem zbadanie - analogicznie, jak w pomocy społecznej - sytuacji materialnej, zdrowotnej, dochodowej czy rodzinnej tej osoby, lecz zweryfikowanie okoliczności dotyczących spełniania warunków, o których mowa w art. 17 ustawy. Warunkiem takim jest prima facie, fakt sprawowania osobistej opieki nad osobą niepełnosprawną oraz zapotrzebowanie na taką opiekę ze strony osoby niepełnosprawnej. Mając powyższe na względzie, Kolegium podkreśliło, że w świetle ustaleń wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 3 lutego 2016 r., strona i jej brat mieszkają we Wrocławiu w wynajętym mieszkaniu, nie pracują, zaś koszty ich utrzymania pokrywa ciotka. Ustalono też, że brat strony jest osobą chodzącą, samodzielnie spożywa posiłki oraz wykonuje większość czynności sam. Strona z kolei "prowadzi dom" oraz towarzyszy bratu podczas spacerów i wizyt lekarskich, a także podczas pobytu na uczelni. Ustalenia te pozostają zasadniczo w zgodzie z informacjami zawartymi w uzasadnieniu odwołania. Mając je na uwadze, Kolegium stwierdziło, że zasadnicza część czynności podejmowanych przez stronę nie ma bezpośredniego związku ze sprawowaniem opieki nad bratem jako osobą niepełnosprawną. "Prowadzenie domu", czyli robienie zakupów, pranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków, odbywanie spacerów z członkami rodziny (np. dziećmi), udawanie się na wizyty lekarskie (własne, dzieci, itp.) stanowią czynności, które wykonują standardowo osoby pozostające w rodzinie i jednocześnie aktywne zawodowo/zarobkowo. Dlatego też, zdaniem Kolegium, brakuje podstaw dla wniosku, że odwołująca się rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki nad bratem, a zakres tej opieki nie wyklucza podjęcia stosownej aktywności zarobkowej.

Na powyższą decyzję strona wniosła skargę do tutejszego Sądu. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:

- przepisów prawa materialnego, a to art. 17 ustawy, poprzez rażąco błędną wykładnię przepisów w nim zawartych, prowadzącą do ustalenia, że: "Wnioskodawczyni nie jest uprawniona do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania/rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym bratem (...), wymagającym stałej lub długotrwałej opieki - zgodnie z orzeczeniem o st. niepełnosprawności";

- zasad logicznego rozumowania prowadzące do przyjęcia, że skoro osoba wymagająca stałej/długotrwałej opieki sama się porusza oraz sama spożywa posiłki nie wymaga stałego/długotrwałego wsparcia ze strony osoby drugiej, zgodnie z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności;

- podniosła również brak wystarczającego uzasadnienia decyzji odmownej w sprawie przyznania świadczenia.

Wobec powyższego skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania/rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem.

Zdaniem skarżącej Kolegium dokonało błędnej analizy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, ponieważ rodzice brata strony nie są w stanie uczynić zadość swym obowiązkom, a uzyskanie od nich na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Ustalony w sprawie stan faktyczny pozwala na uznanie, że w realiach tej sprawy następujące okoliczności obiektywne mogą być uznane za wyłączające możliwość sprawowania opieki przez rodziców:

- zamieszkiwanie w znacznej odległości od siebie - 175 km,

- brak środków finansowych - brak zatrudnienia,

- brak prawidłowych relacji rodzinnych a tym samym brak kontaktu,

- inne poglądy religijne oraz odmienny światopogląd.

Jak dalej podniosła skarżąca, zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 14 marca 2013 r., sygn. akt II SA/Ke 128/13 warunkiem niezbędnym do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę inną aniżeli spokrewniona w pierwszym stopniu są okoliczności obiektywne wyłączające możliwość sprawowania opieki, co powoduje, że uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy w związku z art. 132 k.r.o., uzyska inna osoba niż spokrewniona w pierwszym stopniu, jeżeli zrezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 1700/12 potwierdza, że przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, może być stanowisko, że przebywanie w znacznej odległości od miejsca zamieszkania osoby

niepełnosprawnej podlega rozważaniu w kategoriach nadmiernych trudności, o których mówi cytowany wyżej art. 132 k.r.o. i w związku z tym może być traktowane jako obiektywna niemożność, przewidziana ustawą o świadczeniach rodzinnych.

W opinii skarżącej niewątpliwie zachodzi więc bezpośredni związek przyczynowo skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem/rezygnacją przez nią z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad bratem. Pracowała i zrezygnowała z dalszego zatrudnienia oraz aktualnie nie podejmuje żadnej pracy ponieważ opiekuje się niepełnosprawnym bratem, który wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy ze strony osób drugich - zgodnie z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżąca będąc osobą zdrową, inteligentną i silną fizycznie, dodatkowo mając na chwilę obecną status studenta, bez problemu mogłaby podjąć jakąkolwiek pracę zarobkową lecz nie podejmuje jej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem.

Skarżąca podkreśliła, ze Samorządowe Kolegium Odwoławcze samo wskazało, iż tylko faktem, że rodzice brata nie zostali pozbawieni praw rodzicielskich i nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie można uzasadnić odmowy przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego.

Nadto Kolegium zupełnie pominęło, złożone w dniu 25 lipca 2016 r. jej pisemne oświadczenie, z którego jasno wynika, że w sprawie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem/rezygnacją przez nią z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad bratem.

Podkreśliła, że schorzenia, na które cierpi brat, znacznie ograniczają jego funkcjonowanie i powodują konieczność stałej lub chociażby długotrwałej opieki i pomocy ze strony innych osób. Skarżąca sprawuje opiekę nad swoim niepełnosprawnym bratem, przede wszystkim pomagając mu we wszystkich czynnościach życia codziennego, takich jak ubieranie się, mycie, wychodzenie na spacery, wizyty u lekarzy itp., a nadto prowadzi dom, tj. robi zakupy, pierze, sprząta, przyrządza wszystkie posiłki oraz zajmuje się sprawami urzędowymi. Powyższe ewidentnie wskazuje, że jej obecność w życiu niepełnosprawnego brata jest niezbędna niemalże przez cały dzień.

Zdaniem skarżącej, zgodnie z brzmieniem art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Użyty

w tym zdaniu spójnik "oraz" używany jest do łączenia zdań lub innych wyrażeń, które odnoszą się do tych samych przedmiotów, osób lub faktów - co w zaistniałej sytuacji stawia rodziców i rodzeństwo na tej samej pozycji względem obowiązku alimentacyjnego.

Ponadto, jak podkreśliła, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 lutego 2016 r. sygn. akt: I OSK 1670/14, w jasny sposób określa krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego: (...) Literalna wykładnia omawianych przepisów w okolicznościach rozpoznawanej sprawy prowadzi do pozbawienia osoby faktycznie sprawującej opiekę, a zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności (siostra), prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Akceptacja takiej wykładni prawa naruszałaby wspomniane wyżej konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

Na poparcie swego stanowiska przywołała też wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. P 23/05 (pub. OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 151).

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie wymaga wyjaśnienia, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem w granicach zakreślonych w art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1066) oraz art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Stosując środki określone w wyżej wskazanych ustawach sąd bada legalność zaskarżonego aktu pod kątem jego zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Rozpoznając skargę w ramach kryteriów określonych powyższymi przepisami, Sąd uznał, że jest ona niezasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji nie naruszają bowiem prawa w stopniu kwalifikującym je do wyeliminowania z obrotu prawnego.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 1548). Zmiana przepisów weszła w życie z dniem 1 stycznia 2013 r., z wyjątkiem art. 1 pkt 5 lit. c, który wszedł w życie z dniem 1 lipca 2013 r. Ustawa nowelizująca wprowadziła zmiany w zakresie zasad ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z tą datą została nadana nowa treść przepisu art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy.

Przedmiotem żądania skarżącej, wyrażonego w jej wniosku wszczynającym postępowanie administracyjne było przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem. Wniosek ten podlegał zatem rozpatrzeniu w oparciu o przepisy cytowanej w części historycznej niniejszego uzasadnienia ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności jej art. 17.

Powołany przepis w ust. 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie zaś z ust. 1a art. 17 ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wskazać przy tym również należy, że w myśl art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.).

W uzasadnieniu do projektu ustawy zmieniającej powyższą regulację art. 17 ustawy ustawodawca zaznaczył, że wprowadzenie takiego rozwiązania jest uzasadnione tym, że pierwszeństwo w obowiązku alimentacyjnym wobec osoby niepełnosprawnej mają osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu (art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) przed osobami spokrewnionymi w stopniu dalszym.

Poza tym podkreślił, że dotychczasowe zasady przyznawania tego świadczenia sprawiały, że znaczną część osób uzyskujących do niego prawo stanowiły osoby nadużywające pomocy finansowej ze strony państwa. Zauważalna przy tym była postępująca tendencja do wyszukiwania przez osoby nieaktywne zawodowo osób niepełnosprawnych w swoich rodzinach jedynie w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, bez faktycznego sprawowania opieki nad taką osobą. Konieczne było więc inne określenie warunków przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, aby środki z budżetu państwa były kierowane do adresatów rzeczywiście sprawujących opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.

Mimo tak jasno wyrażonych intencji ustawodawcy, co do nowej regulacji zasad przyznawania tego świadczenia, na jej tle, mimo wszystko, pojawiły się problemy

interpretacyjne związane przede wszystkim z przyznawaniem świadczenia pielęgnacyjnego krewnym w linii bocznej – rodzeństwu.

W odniesieniu do powyższej kwestii należy zdaniem Sądu przyjąć jednak literalną wykładnię tych przepisów ustawy, która wyłącza z kręgu osób uprawnionych krewnych w linii bocznej w sytuacji nieziszczenia się kumulatywnego przesłanek z ust. 1a art. 17 ustawy.

W świetle powołanych regulacji prawnych nie budzi wątpliwości, że na skarżącej ciąży obowiązek alimentacyjny wobec jej brata, a tym samym należy ona do kategorii osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Poza sporem pozostaje przy tym, że 28 - letni brat skarżącej od dnia 2 listopada 2004 r. posiada ustalony znaczny stopień niepełnosprawności, ustalony do dnia 31 października 2017 r., ze wskazaniem na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nadto skarżąca utrzymuje, że obecnie sprawuje opiekę nad bratem i w tym celu nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Powyższe ustalenia pozostają jednak bez wpływu na wynik zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia w kontekście prawidłowej - negatywnej oceny spełnienia przez skarżącą przesłanki określonej w art. 17 ust. 1a ustawy. W tym miejscu, na marginesie wskazać można, że organy i tak przeanalizowały kwestię związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad bratem oceniając w sposób prawidłowy jego brak. Przypomnieć należy, że powołany przepis (w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2013 r.) jednoznacznie stanowi, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie należącej do kategorii określonej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy (a do tej kategorii, jak już wyżej wskazano, zalicza się skarżąca) uzależnione jest od ustalenia, że rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 1), nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2), nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 3). Uściślenie dokonane przez ustawodawcę w tym przepisie jedynie wymienione w nim okoliczności pozwala uznać za przesłanki stanowiące o braku możliwości sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez jej rodzica lub inną osobę

spokrewnioną w pierwszym stopniu, do której to opieki są zobowiązani w pierwszej kolejności zgodnie z ciążącym na nich obowiązkiem alimentacyjnym (art. 129 § 1 k.r.o.).

Analiza akt niniejszej sprawy nie pozostawia tymczasem wątpliwości, że brat skarżącej ma rodziców, którzy nie spełniają przesłanek przewidzianych w art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy, uprawniających skarżącą do ubiegania się o prawo do świadczenia. Organ I instancji nie mógł zatem w niniejszej sprawie orzec w inny sposób, jak tylko odmówić przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Utrzymanie w mocy zaskarżoną decyzją rozstrzygnięcia o tej treści należy więc uznać za zasadne. Tym bardziej, że matka brata skarżącej pobierała już, co wynika ze znajdujących się w aktach sprawy informacji przekazanych przez Prezydenta Wrocławia, świadczenia pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad bratem skarżącej. Również sama skarżąca złożyła oświadczenie i potwierdziła fakt, że nie istnieją osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z bratem, legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W takim zaś przypadku nie mogła odnieść pożądanego przez skarżącą skutku argumentacja dotycząca odległości, w jakiej od rodziców zamieszkuje brat i złych relacji rodzinnych pomiędzy nimi.

Nie ulega również wątpliwości, że organy pomocy społecznej w pełni zastosowały się do art. 107 § 3 k.p.a., w niczym nie uchybiając regułom w nim wyrażonym.

W tym stanie rzeczy skargę należało oddalić, o czym na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono w sentencji wyroku.