Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1372/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2021-11-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 15, art. 75 par. 1, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 2 ust. 1, art. 3-4, art. 41 pkt 1
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Marcin Kamiński /spr./ Sędziowie WSA Paweł Zaborniak AWSA Karina Gniewek - Berezowska Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2021 r. sprawy ze skargi M. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania specjalnego zasiłku celowego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] maja 2021 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi M. H. (skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (organ odwoławczy) z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] (organ I instancji) z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego.

Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco.

Po rozpoznaniu wniosku skarżącej, organ I instancji decyzją z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.) i art. 106 ust. 4 w zw. z art. 41 pkt 1, art. 110 ust. 7 i ust. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (u.p.s.) – odmówił skarżącej przyznania zasiłku celowego specjalnego w łącznej kwocie 530 zł w rozbiciu na poszczególne potrzeby: 150 zł na zakup leków, 200 zł na zakup żywności, 180 zł na zakup gorsetu ortopedycznego.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że skarżąca w dniu 6 maja 2021 r. zwróciła się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o udzielenie pomocy w formie zasiłku celowego specjalnego w łącznej kwocie 530 zł w tym: 150 zł na zakup leków, 200 zł na zakup żywności, 180 zł na zakup gorsetu ortopedycznego. Organ I instancji wyjaśnił, że w myśl art. 8 ust. 1 u.p.s. prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, art. 41, art. 53a i art. 91 ustawy o pomocy społecznej przysługuje:

1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 701 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej",

2) osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 528 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym na osobę w rodzinie",

3) rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, zwanej dalej "kryterium dochodowym rodziny"

- przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów wymienionych w art. 7 pkt 2-15 ustawy o pomocy społecznej, tj. bezdomności, bezrobocia, niepełnosprawności, długotrwałej lub ciężkiej choroby, przemocy w rodzinie, potrzeby ochrony ofiar handlu ludźmi, potrzeby ochrony macierzyństwa lub wielodzietności, bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego zwłaszcza w rodzinach niepełnych lub wielodzietnych, trudności w integracji cudzoziemców, którzy uzyskali w Rzeczypospolitej Polskiej -status uchodźcy, ochronę uzupełniającą lub zezwolenie na pobyt czasowy udzielone w związku z okolicznością, o której mowa w art. 159 ust. 1 pkt 1 lit. c lub d ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, trudności w przystosowaniu do życia po zwolnieniu z zakładu karnego, alkoholizmu lub narkomanii, zdarzenia losowego i sytuacji kryzysowej, klęski żywiołowej lub ekologicznej, lub innych okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy społecznej. Dalej organ I instancji wyjaśnił, że kwestę przyznawania zasiłków celowych rozstrzyga art. 39 ust. 1 i ust. 2 u.p.s., przy spełnieniu kryteriów dochodowych określonych w art. 8 ust. 1. Zasiłek celowy może zostać przyznany na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej, w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Organ I instancji podał, że na podstawie aktualizacji rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz załączonych dokumentów ustalił, że skarżąca zamieszkuje samotnie, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Skarżąca nie pracuje zawodowo ani dorywczo. Z uwagi na stan zdrowia pozostaje pod stalą opieką lekarską. Źródłem dochodu skarżącej w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku o przyznanie pomocy, tj. w kwietniu 2021 r. stanowiła emerytura wypłacana przez ZUS w wysokości 1.384,97 zł, dodatek mieszkaniowy w wysokości 131,53 zł oraz dodatek energetyczny w wysokości 10,94 zł, co łącznie daje kwotę 1.527,44 zł. Z przysługującej skarżącej emerytury egzekwowane są przez komornika należności niealimentacyjne w wysokości 410,15 zł (spłata kredytów zaciągniętych w 2017 r.). Skarżąca przedłożyła zaświadczenie lekarskie potwierdzające fakt konieczności leczenia oraz stałego noszenia gorsetu ortopedycznego, ponadto przedłożyła wycenę gorsetu ortopedycznego na kwotę 139,00 zł oraz wycenę leków na kwotę 206,16 zł. Pracownik socjalny ustalił, że miesięczne wydatki skarżącej związane z użytkowaniem mieszkania wynoszą: czynsz 246,42 zł, energia elektryczna 101,78 zł oraz jednorazowa dopłata za wodę za 2020 r. 107,00 zł. Następnie organ I instancji wyjaśnił, że definicję dochodu zawiera art. 8 ust. 3 u.p.s., zgodnie z którym za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nic stanowi inaczej, pomniejszoną o: 1) miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych; 2) składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach; 3) kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Zgodnie zaś z art. 8 ust. 4 u.p.s. do dochodu ustalonego zgodnie z ust. 1 nie wlicza się: 1) jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego; 2) zasiłku celowego; 3) pomocy materialnej mającej charakter socjalny albo motywacyjny, przyznawanej na podstawie przepisów o systemie oświaty; 4) wartości świadczenia w naturze; 5) świadczenia przysługującego osobie bezrobotnej na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z tytułu wykonywania prac społecznie użytecznych; 5a) świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 319 i 1578) i pomocy pieniężnej, o której mowa w art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji i okresu powojennego (Dz. U. z 2020 r. poz 517), w art. 7a ust. 2 ustawy z dnia 2 września 1994 r. o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach md uranu i batalionach budowlanych (Dz. U. z 2020 r. poz. 619), w art. 5a ust. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2019 r. poz. 1168), w art. 10a ust. 2 ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących cywilnym niewidomym ofiarom działań wojennych (Dz. U. z 2020 r. poz. 684) oraz w art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych; 6) dochodu z powierzchni użytków rolnych poniżej 1 ha przeliczeniowego; 7) świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U z 2019 r. poz. 2407). oraz dodatku wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2020 r. poz. 821); 8) świadczenia pieniężnego, o którym mowa w art. 8a ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o Karcie Polaka (Dz. U. z 2019 r. poz. 1598); 9) świadczenia pieniężnego przyznawanego na podstawie art. 9 ustawy z dnia 22 listopada 2018 r. o grobach weteranów walk o wolność i niepodległość Polski (Dz. U. poz. 2529); 10) nagrody specjalnej Prezesa Rady Ministrów przyznawanej na podstawie art. 11a ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów (Dz. U. z 2019 r. poz. 1171 oraz z 2020 r. poz. 568 i 695). Zgodnie natomiast z art. 8 ust. 4a u.p.s. w przypadku dochodu ustalonego zgodnie z ust. 3 i 4 na potrzeby ustalenia prawa do świadczenia pieniężnego oraz opłaty wnoszonej przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2, w dochodzie osoby lub rodziny nie uwzględnia się świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (Dz. U. poz. 1622 i 2473 oraz z 2020 r. poz. 252). Organ I instancji stwierdził, że ustawodawca konstruując pojęcie "dochodu" na użytek ustawy o pomocy społecznej precyzyjnie wskazał składniki, które podlegają odliczeniu od dochodu stanowiącego podstawę przyznawania świadczeń z pomocy społecznej, jak i te, które nie są do niego wliczane, co oznacza, że wszystkie inne składniki - poza wymienionymi przez ustawodawcę - podlegają wliczeniu do dochodu. Ponieważ katalog wyłączeń jest katalogiem zamkniętym, zatem fakt, że z przysługującej skarżącej emerytury potrącane są egzekwowane przez komornika należności niealimentacyjne, nie ma wpływu na wyliczenie wysokości dochodu w rozumieniu u.p.s. Stąd też dochód skarżącej uprawniający do świadczeń z pomocy społecznej wynosi 1.527.44 zł, natomiast kryterium dochodowe wynosi aktualnie 701 zł. W związku z powyższym pomimo występującej dysfunkcji, tj. długotrwałej choroby, skarżąca nie kwalifikuje się do przyznania pomocy w formie zasiłku celowego. Przekroczenie kryterium dochodowego nie wyklucza jednak możliwości ubiegania się o pomoc ze środków pomocy społecznej. Stosownie bowiem do uregulowań zawartych w art. 41 pkt 1 u.p.s. w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie lub rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe określone zgodnie z art. 8 ust. 1 może być przyznany specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który me podlega zwrotowi. Za szczególnie uzasadniony przypadek uważa się przypadek odbiegający od sytuacji osób spełniających kryteria dochodowe. Przypadek ten musi być na tyle charakterystyczny i odbiegający od sytuacji innych osób znajdujących się w trudnym położeniu, że uzasadnia przyznanie pomocy z uwagi na nadzwyczajność zdarzenia, które wystąpiło i jest na tyle dotkliwe w skutkach, że dana osoba z nim sobie nie poradzi, nawet przy uwzględnieniu możliwości ludzkiej zapobiegliwości. Nadzwyczajność okoliczności przyznawania świadczeń na specjalnych zasadach wynika stąd, że beneficjenci tych świadczeń me spełniają ogólnych kryteriów otrzymania pomocy. Przyznanie pomocy takim osobom i rodzinom przy ograniczonych środkach finansowych i ogromnej liczbie beneficjentów oraz osób oczekujących na wsparcie wymaga absolutnie wyjątkowych okoliczności (wyrok NSA z dnia 13 grudnia 2017 r., I OSK 1177/17). Specjalny zasiłek celowy może być przyznany w sytuacjach zupełnie wyjątkowych, bowiem o możliwości jego przyznania nie decyduje dochód strony, lecz sytuacja życiowa, w której się ona znalazła. Nie można z tej formy pomocy społecznej wyprowadzić wniosku, iż przyznanie takiego zasiłku jest obowiązkiem organu, tak jak czym się to w odniesieniu do osób spełniających kryterium dochodowe (wyrok NSA z dnia 19 stycznia 2006 r., I OSK 777/05). Organ I instancji podał, że w świetle art. 2 u.p.s., pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacjach życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Celem pomocy społecznej jest przede wszystkim zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych osób i rodzin oraz umożliwienie im bytowania w warunkach odpowiadających godności człowieka. W pierwszej kolejności dotyczy to zaspokojenia takich potrzeb, jak zakup żywności, odzieży i leków dla osób najbardziej tej pomocy potrzebujących, zwłaszcza rodzin z małymi dziećmi, dla których taka pomoc niejednokrotnie stanowi jedyne źródło dochodu. Potrzeby osoby i rodziny mogą zostać uwzględnione jeżeli odpowiadają zarówno celom jak i możliwościom pomocy społecznej. Oznacza to, że nawet jeśliby uznać sytuację skarżącej za przypadek szczególnie uzasadniony ze względu na długotrwałą chorobę, to na ośrodku pomocy społecznej nie ciąży obowiązek jej udzielenia. Decyduje o tym całokształt okoliczności sprawy. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżąca posiada stałe źródło dochodu, wynoszące aktualnie 1.527,44 zł, przekraczające kryterium dochodowe określone według przepisów u.p.s. Po uregulowaniu opłat mieszkaniowych oraz po pokryciu należności niealimentacyjnych egzekwowanych przez komornika w wysokości 410,15 zł, skarżącej pozostaje do dyspozycji kwota 660,09 zł. Zdaniem organu zgłoszone przez skarżącą potrzeby mogą zostać zaspokojone przez nią we własnym zakresie, przy wykorzystania własnych zasobów i możliwości. Pracownik socjalny ustalił ponadto, że skarżąca w kwietniu 2021 r. otrzymała dodatkowe roczne świadczenie pieniężne z ZUS w kwocie 1.022,30 zł. Organ I instancji stwierdził, że zgodnie z art. 8 pkt 3 ustawy z dnia 9 stycznia 2020 r. o dodatkowym rocznym świadczeniu pieniężnym dla emerytów i rencistów, kwoty dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego nie wlicza się do dochodu, o którym mowa w art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Organ uznał jednak, że pomimo, że dodatkowe roczne świadczenie pieniężne nie jest wliczane do dochodu - w rozumieniu art. 8 ust. 3 u.p.s. - jednak stanowi niewątpliwie źródło utrzymania. Skarżąca oświadczyła, że dodatkowe roczne świadczenie pieniężne z ZUS przeznaczyła: 300 zł na leki; 100 zł na półkozaki, 100 zł na półbuty, 150 zł na opłacenie egzaminu zawodowego kończącego szkołę o kierunku technik administracji. Skarżąca zakupiła również kurtkę wiosenną, 2 bluzki i sukienkę, zaś kwotę 300 zł przeznaczyła na żywność świąteczną i kwiaty na groby bliskich. Natomiast w ocenie organu I instancji skarżąca posiadane środki finansowe winna przeznaczyć przede wszystkim na zakup leków oraz zakup gorsetu ortopedycznego. Organ I instancji podał, że w dniu 19 maja 2021 r. skarżąca otrzymała pismo z adnotacją o możliwości wniesienia dodatkowych dowodów mogących mieć wpływ na przyznanie pomocy w związku ze złożonym w dniu 6 maja 2021 r. pismem. W dniu 19 maja 2021 r. skarżąca złożyła wyjaśnienia, jednak nie wniosła dodatkowych dowodów do postępowania, które stanowiłyby uzasadnienie wydania decyzji przyznającej pomoc na zakup żywności, na zakup leków oraz na zakup gorsetu ortopedycznego.

Po rozpoznaniu odwołania skarżącej, organ odwoławczy decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 3 ust. 1 u.p.s. celem pomocy społecznej jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwianie im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Art. 3 ust. 4 u.p.s. wskazuje zaś, że potrzeby osoby i rodziny korzystającej z pomocy społecznej powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i możliwościom pomocy społecznej. Organ odwoławczy wyjaśnił, że organy administracji rozpoznając sprawę przyznania zasiłku specjalnego w sytuacji, gdy dochód strony przekracza ustawowe kryterium dochodowe, zakresem swych rozważań obejmują zagadnienie, czy rozpoznawana sprawa jest szczególnie uzasadnionym przypadkiem w rozumieniu art. 41 u.p.s. Wyznacznikami dotyczącymi ustalania prawa do zasiłku celowego specjalnego i jego wysokości są - z jednej strony - sytuacja materialna wnioskodawcy i cel, na który zasiłek jest przyznawany, a z drugiej strony - możliwości finansowe organów pomocy społecznej. Organ wyeksponował okoliczność, że świadczenie określone w art. 41 pkt 1 u.p.s. jest udzielane osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe w wyjątkowych sytuacjach; ma ono charakter fakultatywny, jednorazowy i uzależnione jest od tego czy przypadek osoby lub rodziny spełnia kryterium szczególnie uzasadnionego przypadku oraz od możliwości finansowych, jakimi dysponuje ośrodek pomocy społecznej. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 28 lipca 2017 r. sygn. akt I OSK 1765/16 stwierdził, że: "Przyznanie specjalnego zasiłku celowego powinno uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy (w tym indywidualną sytuację strony i ogólną sytuację pozostałych potrzebujących) oraz cele i zadania pomocy społecznej. Odstępstwo od konieczności spełnienia kryterium dochodowego powoduje, że przyznanie pomocy takim osobom, w sytuacji ograniczonych środków finansowych i dużej liczby uprawnionych oraz osób oczekujących na wsparcie, wymaga wyjątkowych okoliczności". Organ odwoławczy nie dopatrzył się sprzeczności zaskarżonej decyzji z przepisami prawa materialnego, ani z przepisami postępowania administracyjnego. W toku postępowania zebrano w sposób wyczerpujący materiał dowodowy pozwalający na ustalenie sytuacji materialnej skarżącej i rozstrzygnięcie sprawy co do jej istoty. Wnioski jakie na podstawie zebranych materiałów dowodowych postawił organ I instancji są właściwe i organ odwoławczy nie widział możliwości ich zmiany. Odnośnie do zarzutu odwołania dotyczącego błędnego przeprowadzenia postępowania w zakresie dochodów i wydatków ponoszonych przez skarżącą, organ odwoławczy stwierdził, że organ I instancji postanowieniem z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] dokonał w trybie art. 113 § 1 k.p.a. sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] maja 2021 r. Nr [...] w ten sposób, że na stronie trzeciej decyzji w wierszu 46 zamiast zwrotu: "Po uregulowaniu opłat mieszkaniowych wynoszących w miesiącu kwietniu", wpisał zwrot: "Po uregulowaniu opłat mieszkaniowych". Organ odwoławczy postanowieniem z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżone zażaleniem postanowienie organu I instancji, zarzuty odwołania w tym zakresie są tym samym bezprzedmiotowe.

W ustawowym terminie skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję, zaskarżając ją w całości, zarzucając liczne pomyłki organu I instancji, które nie zostały dostrzeżone przez organ odwoławczy.

W uzasadnieniu skargi skarżąca stwierdziła, że organ odwoławczy nie dokonał analizy decyzji organu I instancji na podstawie wniesionego terminie odwołania. Skarżąca wskazała, że łączna kwota zasiłku celowego w kwocie 530 zł rozbiciu na poszczególne potrzeby wynosi: 150 zł na zakup leków, co wynika z dokumentacji dostarczonej pracownikowi socjalnemu podczas wywiadu środowiskowego; 200 zł na zakup żywności co wynikało z zaświadczenia lekarskiego o cukrzycy i konieczności specjalistycznej diety oraz określonej liczby dań (5 różnych posiłków dziennie), przy czym skarżąca z emerytury nie jest w stanie dokonać takiego zakupu; 180 zł na zakup gorsetu ortopedycznego w związku z przebytą operacją, co wynikało z zaświadczenia lekarskiego i wyceny ze sklepu specjalistycznego. Skarżąca podała również, że przedstawiła zaświadczenie ZUS, że otrzymuje kwotę 974 zł emerytury (po potrąceniach komorniczych), dowody ponoszonych opłat za mieszkanie, energię elektryczną oraz rozliczenie roczne za zużytą wodę i podgrzanie wody. Skarżąca wskazała, że pracownik MOPS otrzymał książeczkę opłat za mieszkanie, oryginały wpłat za energię elektryczną oraz dopłatę za wodę, celem wykonania niezbędnych kserokopii. Pracownik wykonał kserokopię opłaty za czynsz w maju 2021 r., natomiast z własnej winy nie wykonał kserokopii dotyczącej opłaty za miesiąc kwiecień 2021 r. Skarżąca zakwestionowała również stwierdzenie obu organów, że dokonała opłaty za mieszkanie w kwocie 457,20 zł, zwróciła też uwagę, że posiadała faktury za zakup leków w miesiącu kwiecień 2021 r., jednak pracownik organu nie poprosił o nie. Skarżąca podniosła, że organ odwoławczy nie wskazał, ile wynosi kwota dochodu osoby samotnie gospodarującej, nie rozpatrzył również zarzutu dotyczącego błędnego obliczenia dochodu skarżącej przez organ I instancji. Skarżąca wskazała, że sprostowanie omyłki w uzasadnieniu decyzji organu I instancji nastąpiło w wyniku wniesienia zażalenia, zaś wbrew twierdzeniom organu odwoławczego zażalenie nie jest bezprzedmiotowe, gdyż błąd nie został w pełni poprawiony. Wreszcie skarżąca wskazała, że organ I instancji nie zastosował wobec niej art. 3 ust. 1 u.p.s.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

W piśmie procesowym z dnia 12 października 2021 r. skarżąca ponownie zakwestionowała rozstrzygnięcie i uzasadnienie zaskarżonej decyzji, wskazując na liczne – jej zdaniem – niekonsekwencje, błędy i braki. W szczególności skarżąca wskazała na treść pisma z dnia 8 października 2021 r. Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych Sp. z o.o. w [...] Rejon Obsługi Mieszkańców, z którego wynikają dane co do wysokości wpłat skarżącej w miesiącach kwiecień (367,62 zł) i maj 2021 r. (474,62 zł) na poczet opłat mieszkaniowych. Ponadto skarżąca podważyła prawidłowość postanowienia organu pierwszej instancji z dnia [...] czerwca 2021 r. w przedmiocie sprostowania z urzędu oczywistej omyłki pisarskiej w uzasadnieniu decyzji tego organu z dnia [...] maja 2021 r. Ponadto skarżąca podniosła, że organ I instancji nie wziął pod uwagę treści dokumentów wymienionych w uzasadnieniu skargi, natomiast skupił się na wydatkowaniu przez skarżącą kwoty 1.022 zł z tytułu dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego, która nie jest wliczana do dochodu zgodnie z u.p.s. Skarżąca stwierdziła, że wobec wymienionych przez nią wydatków, z powyższej kwoty nie pozostało już środków na zakup gorsetu ortopedycznego, natomiast część tej kwoty, tj. 300 zł, przeznaczyła na zakup leków. Odnosząc się do twierdzeń organu, skarżąca nie kwestionując zasadności pomocy społecznej dla rodzin z dziećmi wskazała, że otrzymują oni pomoc finansową bez względu na dochód w rodzinie, podczas gdy skarżąca przez okres 3 lat nie korzystała z zasiłków celowych, zaś obecnie zmuszona jest do stosowania odpowiedniej diety i zakupu nowego gorsetu ortopedycznego, który nie jest refundowany przez NFZ. Dalej skarżąca opisała swoje zobowiązania, które skutkowały wszczęciem postępowania egzekucyjnego i dokonywanymi potrąceniami z emerytury.

Na rozprawie w dniu 9 listopada 2021 r. skarżąca złożyła wniosek o dopuszczenie dowodu z dokumentu w postaci pisma z dnia 8 października 2021 r. Miejskiego Zarządu Budynków Komunalnych Sp. z o.o. w [...] na okoliczność wykazania rzeczywistych kwot uiszczanych i należnych opłat mieszkaniowych za miesiące kwiecień i maj 2021 r. Sąd uwzględnił powyższy wniosek, wydając stosowne postanowienie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga podlegała uwzględnieniu z przyczyn procesowych, które Sąd wziął pod rozwagę z urzędu, nie będąc związany granicami skargi, w tym podniesionymi w niej zarzutami i wnioskami (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Kontrolowane organy naruszyły obowiązki procesowe wynikające z art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., nie ustalając i nie rozpatrując w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego obrazującego stan faktyczny sprawy oraz nie wyjaśniając w treści wydanych rozstrzygnięć w sposób logiczny i przekonujący zajętego stanowiska. Dotyczy to przede wszystkim okoliczności związanych z zakresem wydatków skarżącej na żywność, środki czystości oraz leki i materiały medyczne oraz faktycznego zakresu wydatków na opłaty mieszkaniowe. Ponadto organ odwoławczy uchylił się w sposób oczywisty od obowiązku ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy co do istoty, pomimo iż wydał rozstrzygnięcie merytoryczne (art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.). Przede wszystkim organ ten całkowicie pominął ocenę zarzutów odwołania, nie dokonał własnych ocen prawnych oraz uchylił się do operacji subsumpcji, przedstawiając jedynie abstrakcyjne brzmienie relewantnej regulacji prawnej. Doprowadziło to do poważnego i oczywistego naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego oraz zasady merytoryczności administracyjnego toku instancji (art. 15 w zw. z art. 138 § 1 k.p.a.).

W pierwszej kolejności Sąd stwierdza, że o ile na potwierdzenie i aprobatę zasługuje stanowisko organów, że norma wynikająca z przepisu art. 41 pkt 1 u.p.s. statuuje kompetencję uznaniową organów i dodatkowo odwołuje się do wysoce ocennej przesłanki "szczególnie uzasadnionych przypadków", o tyle organy orzekające w sprawach o przyznanie specjalnego zasiłku celowego nie mogą z jednej strony ograniczać swoich ustaleń faktycznych tylko do wybranych lub niepełnych elementów sytuacji osobistej, rodzinnej, finansowej i majątkowej osoby wnioskującej o powyższe świadczenie, z drugiej zaś – są zobowiązane stosować tę przesłankę oraz samą kompetencję uznaniową z uwzględnieniem zasad konstytucyjnych, prawnomiędzynarodowych i ustawowych. Każda indywidualna sytuacja prawna i faktyczna strony wnioskującej o świadczenie pomocowe przyznawane na zasadzie uznania administracyjnego musi być przede wszystkim oceniona w świetle ustawowych zasad pomocy społecznej. Konieczna jest więc ocena tego rodzaju sytuacji w świetle naczelnej normy celowej wynikającej z ustawy o pomocy społecznej. Norma ta, wyrażona w art. 2 ust. 1 u.p.s., nakazuje organom stosującym przepisy tej ustawy zmierzać w najszerszym możliwym zakresie do realizacji celu, którym jest "umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości.". Kolejne normy-zasady szczegółowe, konkretyzujące tę z art. 2 ust. 1 u.p.s., wynikają przede wszystkim z art. 3 i 4 ustawy. Przepisy ustawy o pomocy społecznej muszą być zatem tak stosowane, aby wspierać osoby i rodziny "w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb" i umożliwić im "życie w warunkach odpowiadających godności człowieka" (art. 3 ust. 1 u.p.s.), natomiast rodzaj, forma i rozmiar świadczenia "powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy." (art. 3 ust. 3 u.p.s.). Istotna przy wykonywaniu kompetencji uznaniowych (w tym wynikających z art. 41 u.p.s.) jest także norma-zasada z art. 3 ust. 4 u.p.s. Zawiera ona skierowany do organów nakaz optymalizacyjny, z którego wynika, że potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy "powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej.". Wszystkie te zasady ustawowe wymagają rozważenia i prawidłowego zastosowania w sprawach, w których ustawodawca posłużył się konstrukcją uznania lub ograniczonego uznania administracyjnego.

Odnosząc się szczegółowo do ustalonego wadliwie stanu faktycznego sprawy, należy wskazać, że ograniczenie ustaleń faktycznych w części dotyczącej wydatków strony wnioskującej o przyznanie specjalnego zasiłku celowego (art. 41 pkt 1 u.p.s.) jedynie do informacji o wysokości opłat mieszkalnych (czynszu), opłat za energię elektryczną i wodę oraz jednostkowych rachunków za zakup leków w jednym tylko miesiącu w sytuacji, gdy stan zdrowia skarżącej (wynikające z akt sprawy oraz wyjaśnień złożonych na rozprawie informacje o stałym leczeniu diabetologicznym, urologicznym i ponowotworowym) wskazuje, że cierpi ona na przewlekłe schorzenia wymagające stałego zaopatrywania się w leki w odstępach dłuższych niż miesięczne, nie może być uznane za prawidłową podstawę faktyczną, wystarczającą do niewadliwego (na warunkach wyżej wskazanych) zastosowania normy wynikającej z art. 41 pkt 1 u.p.s.

Z akt sprawy oraz rozważań organów wynika, że ustalona wysokość wydatków skarżącej w miesiącu orzekania organów została oszacowana na kwotę ok. 952 zł, natomiast zasadnicza wysokość emerytury netto wyniosła ok. 1.384 zł, co po doliczeniu kwot dodatku mieszkaniowego i energetycznego pozwalało na ustalenie dochodów netto w kwocie ok. 1.518 zł. Organy powinny jednak uwzględnić, że od kwoty świadczenia netto należy odjąć w pierwszej kolejności kwotę potrącenia komorniczego w wysokości ok. 410 złotych. W takiej sytuacji do dyspozycji skarżącej (do wydatkowania) pozostałaby kwota ok. 1.110 zł, a zatem po odliczeniu kwot wydatków na opłaty mieszkalne (czynsz), opłaty za energię elektryczną i wodę oraz jednostkowych rachunków za zakup leków skarżącej pozostałoby na miesiąc mniej niż 200 zł na zakup żywności i leków. Nie jest więc prawdą, jak wskazał organ pierwszej instancji, że skarżącej "pozostaje do dyspozycji kwota 660,09 zł". Organy muszą także wziąć pod uwagę, że fakt, iż w miesiącu orzekania skarżącej wypłacono jednorazowe dodatkowe roczne świadczenie emerytalne w kwocie ok. 1022 zł, nie ma rozstrzygającego znaczenia w sprawie, gdyż – jak wynika z akt sprawy – świadczenie to zostało w znacznej części skonsumowane na zakup leków, koniecznej garderoby i żywności. Trudno zatem nie tylko zarzucać skarżącej marnotrawienie dodatkowych środków pieniężnych (dodatkowe roczne świadczenie emerytalne), lecz także negować istnienie jej niezaspokojonych i niezbędnych do życia potrzeb przez samo odwołanie się do okoliczności związanej z uzyskaniem i wykorzystaniem jednorazowego świadczenia. Potrzeby skarżącej mają bowiem charakter obiektywny i stały, a ich istnienie jest niezależne od wysokości osiągniętych jednorazowo dochodów. Jedynie źródła i sposób zaspokojenia tych potrzeb mogą być przedmiotem oceny organów. Ocena ta jest jednak warunkowana prawidłowym ustaleniem zakresu i rodzaju tego rodzaju potrzeb w świetle pełnego i wyczerpującego ustalenia sytuacji dochodowo-wydatkowej oraz zdrowotnej skarżącej.

W związku z powyższym organy orzekające w sprawie w toku ponownego postępowania będą zobowiązane do wnikliwego i wyczerpującego ustalenia za pomocą wszelkich dostępnych środków dowodowych aktualnego stanu zdrowia skarżącej, koniecznych i stałych wydatków na leczenie (w tym na zakup lekarstw i środków medycznych) w cyklu co najmniej kwartalnym lub półrocznym (a nie jedynie miesięcznym, gdyż zasadniczo droższe produkty farmaceutyczne lub medyczne są nabywane w cyklach wielomiesięcznych) oraz włączenia w zakres ustaleń faktycznych i ocen także wydatków na żywność i środki czystości, albowiem jest oczywiste, że dokonując całościowej oceny sytuacji finansowej nie jest uprawnione twierdzenie, że różnica między dochodami i wydatkami jest dodatnia, jeśli nie doszło do uwzględnienia po stronie wydatków środków przeznaczanych na zakup żywności i środków czystości. W tym zakresie organy uwzględnią także, że skarżąca cierpi m.in. na cukrzycę, kamicę nerkową, zapalenie żołądka i dwunastnicy oraz jest osobą po mastektomii i wymaga stałego noszenia gorsetu ortopedycznego (zob. np. zaświadczenie lekarskie z dnia 10 maja 2021 r., pominięte przez organy w rozważaniach).

Niezależnie od powyższego Sąd stwierdza, że reprezentatywnym dowodem braku koniecznej rzetelności postępowania dowodowego są ustalenia faktyczne organów w zakresie rzeczywistych kwot uiszczanych i należnych opłat mieszkaniowych za miesiące kwiecień i maj 2021 r. Organy przyjęły, że opłaty mieszkaniowe skarżącej wynoszą 457,20 zł, podczas gdy z przedłożonego Sądowi na rozprawie pisma z dnia 8 października 2021 r. Miejskiego Zarządu Budynków Komunalnych Sp. z o.o. w [...] wynika, że w miesiącu orzekania (w maju 2021 r.) łączna kwota uiszczonych opłat mieszkaniowych wyniosła 474,62 zł, obejmując wpłatę własną skarżącej (246,42 zł), dodatek mieszkaniowy (121,20 zł) i dopłatę na wodę (107 zł), natomiast w miesiącu kwietniu 2021 r. tego rodzaju łączna kwota wyniosła 367,62 zł. Powyższa rozbieżność potwierdza dodatkowo błędy i braki w ustalaniach faktycznych organów.

Dopiero usunięcie powyższych uchybień i braków w ustaleniach faktycznych oraz zastosowanie wyrażonej wyżej oceny prawnej pozwoli na legalne i sprawiedliwe rozstrzygnięcie żądania skarżącej przez co najmniej częściowe uwzględnienie jej wniosku.

W tym stanie rzeczy, mając na względzie wskazane wyżej przesłanki i argumenty, Sąd stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu decyzji organów drugiej i pierwszej instancji.