Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 799/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2020-12-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art.17
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Sieniuć Asesor WSA Anna Dębowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi T.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z [...] r. (znak [...]); 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. na rzecz skarżącej kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. dc


UZASADNIENIE

II SA/Łd 799/20

Uzasadnienie

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. decyzją z [...] r. (znak [...]) po rozpatrzeniu odwołania T.S. od decyzji Prezydenta Miasta Ł. z [...] r. (znak: [...]) o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na T.S., działając na podstawie art. 2 pkt. 2, art. 3 pkt. 21, art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) [dalej: ustawa o świadczeniach rodzinnych] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

Z akt sprawy wynika, że T.S. 30 czerwca 2020 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad T.S. Do akt sprawy strona załączyła:

- orzeczenie o stopniu niepełnosprawności T.S. z [...].06.1984 r., wydanego przez Obwodową Komisję Lekarską do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] w Ł. (Nr sprawy [...]) zaliczające w/w do pierwszej grupy inwalidów z tym, że inwalidztwo istnieje od urodzenia;

- zaświadczenie z 04.06.2020 r., sygn. akt [...], z którego wynika, iż T.S. została ustanowiona opiekunem prawnym dla całkowicie ubezwłasnowolnionego T.S.;

- odpis skrócony aktu zgonu E.S. z [...] r., nr [...];

- odpis skrócony aktu zgonu J.S. z [...] r., nr [...].

Prezydent Miasta Ł. decyzją z [...] r. odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad T.S.. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji powołując się na art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazał, że strona nie spełnia warunków do przyznania wnioskowanego świadczenia bowiem jako bratowa nie jest osobą spokrewnioną z T.S..

W odwołaniu od powyższej decyzji T.S. nie zgodziła się z decyzją organu I instancji wskazując, iż cyt: "(...) Jestem faktycznym opiekunem T.S. i nie jestem dla niego obcą osobą jak brzmi uzasadnienie, lecz spokrewnioną - żoną brata - to prawnie, a mentalnie i duchowo najbliższa mu osobą."

Wspomnianą na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji w mocy.

W uzasadnieniu swej decyzji Kolegium wyjaśniło, iż nie kwestionuje spełnienia przez skarżącą przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, ale kwestionuje wypełnienie pozostałych przesłanek warunkujących prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, a wynikających z treści normy zawartej w art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że skoro brat T.S. jest osobą zobowiązaną do alimentacji w pierwszej kolejności, przed jego bratową, to odpowiednio do art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jej obowiązek alimentacyjny - jako zobowiązanej w dalszej kolejności - powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Bowiem z woli ustawodawcy prawo do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego może przysługiwać tylko osobie na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Następnie Kolegium zauważyło, że w judykaturze nie budzi też wątpliwości, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć. Z art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych wyraźnie wynika, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli nie ma osób spokrewnionych w bliższym stopniu lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Ostatecznie Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, iż brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej względem T.S. przed obowiązkiem alimentacyjnym jego brata, który to w pierwszej kolejności zobowiązany jest do sprawowania opieki nad swoim bratem. Tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. Wobec tego, iż nie wykazano, aby brat T.S. posiadał orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, T.S. nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W skardze do sądu T.S. zarzuciła organowi:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 § 1 pkt. 4 w zw. z art. 17 § 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych z uwzględnieniem zasad konstytucyjnych wynikających z art. 2, art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w przyjęciu, że skarżąca, będąc prawnym i faktycznym opiekunem osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, rezygnując z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad T.S. nie jest podmiotem uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że opieka powinna być sprawowana w pierwszej kolejności przez brata T.S., a męża skarżącej - podczas gdy z zasad równości i sprawiedliwości społecznej, a w szczególności nakazu ochrony i opieki nad rodziną oraz szczególnej opieki pomocy Państwa udzielanej rodzinie znajdującej się w trudnej sytuacji należy wywieść uprawnienie T.S. do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej;

2) naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 7 k.p.a. poprzez brak podjęcia niezbędnych kroków w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy przy uwzględnieniu słusznego interesu T.S. oraz T.S..

Strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zobowiązanie Kolegium do uchylenia decyzji organu I instancji i wydania decyzji pozytywnej dla skarżącej, a ponadto o zwrot kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że bezspornym jest, iż T.S. jest osobą legitymującą się orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wymagającą stałej pomocy osób trzecich w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Stan zdrowia T.S. skutkował jego całkowitym ubezwłasnowolnieniem. T.S. jest bratową T.S.. Zgodnie z wytycznymi art. 17 § 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uprawnionym do "uzyskania" świadczenia pielęgnacyjnego na T. S. w pierwszej kolejności jest jego brat, a mąż T. S. Pominięto jednak całkowicie, że mąż T.S. nie jest w stanie sprawować bieżącej stałej opieki nad T.S., a to z uwagi na swój stan zdrowia, co nota bene było podnoszone przez skarżącą w dotychczasowym toku postępowania.

Konsekwencją powyższej okoliczności, jest to, że to T.S. a więc bratowa T.S. w miejsce jego brata została ustanowiona opiekunem prawnym T.S. wobec orzeczenia jego całkowitego ubezwłasnowolnienia i obecnie to ona sprawuje bieżącą i stałą opiekę nad T.S. Skarżąca zaakcentowała, że jej mąż - D.S. jest osobą schorowaną, u której zdiagnozowano cukrzycę insulinową typu II oraz choroby współistniejące w postaci nadciśnienia tętniczego i chorób nerek. D.S. jest ponadto osobą z chorobami kręgosłupa (zdiagnozowana przepuklina) i problemami ortopedycznymi. Zespół schorzeń D. S. wyłącza możliwość sprawowania przez niego faktycznej opieki nad bratem, wobec czego obowiązek ten przejęła i realizuje skarżąca. Brat T.S. nie jest w stanie sprawować nad nim pieczy, wobec czego uzasadnionym stało się aby T.S. został objęty opieką przez kolejną z najbliższych osób, a więc bratową- T. S., u której co istotne stale zamieszkuje, która jest jego opiekunem prawnym i sprawuje nad nim stałą pieczę. Wobec powyższego skarżąca podniosła, że w jej sprawie formalistyczna wykładnia omawianych przepisów doprowadziła do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Strona powyższe uznała za sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie wyjaśnić należy, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 z późn. zm.). Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Stosownie do treści rozporządzenia Rady Ministrów z 16 października 2020 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (Dz.U. z 2020 r., poz. 1829) począwszy od 17 października 2020 r. miasto na prawach powiatu Łódź, będące siedzibą tutejszego Sądu, zostało objęte strefą czerwoną. Powyższe oznacza, że odpowiednie zastosowanie ma również zarządzenie nr 39 Prezesa NSA z 16 października 2020 r. w sprawie odwołania rozpraw oraz wdrożenia w NSA działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażenia wirusem SARS-CoV-2 w związku z objęciem Miasta Stołecznego Warszawy obszarem czerwonym (§ 1 w zw. § 3 tego rozporządzenia).

Reasumując powyższe, z dniem 17 października 2020 r. w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odwołuje się rozprawy, kontynuując działalność orzeczniczą Sądu w trybie rozpoznawania spraw na posiedzeniach niejawnych, zaś sprawy wyznaczone do rozpatrzenia na rozprawie kieruje się do załatwienia na posiedzeniu niejawnym, co też uczyniono w niniejszej sprawie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W zakresie swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania.

W wyniku takiej kontroli decyzja (postanowienie) może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.) [dalej: ustawa p.p.s.a.].

Dokonując kontroli Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, powinien jednak rozstrzygać w granicach danej sprawy, co wynika wprost z treści art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a.

Przedmiotem tak sprawowanej kontroli sądowej jest w niniejszej sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z [...] r. (znak [...]) utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z [...] r. ([...]) odmawiającą T.S. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawnym T.S.

Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) [dalej: ustawa o świadczeniach rodzinnych].

I tak, stosownie do art. 17 ust. 1 powoływanej ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce lub ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie natomiast z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w przypadku łącznego spełnienia następujących warunków:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ocenie Kolegium uzasadnioną podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia stanowił przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a pkt 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kolegium nie podzieliło natomiast stanowiska organu I instancji, że przeszkodą do uznania prawa skarżącej do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego jest sam fakt, iż – jak stwierdził organ I instancji – "jest (...) bratową Pana T.S. na którego wnioskowane jest świadczenie pielęgnacyjne, w związku z tym nie jest (...) osobą spokrewnioną z Panem T.S.".

Sąd w niniejszym składzie podziela ocenę prawną wyrażoną przez Kolegium, iż świadczenie pielęgnacyjne przeznaczone jest dla określonej przepisem art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych kategorii osób. Jak trafnie zauważyło Kolegium, konstytucyjne zasady równości czy sprawiedliwości społecznej mogą wskazywać, że celowe będzie przyjęcie, że uprawnionym do otrzymania omawianego świadczenia jest jeszcze inna - niż wymieniona wprost w ustawie - kategoria członków szeroko rozumianej rodziny. Trafnie w tym względzie odwołało się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2008 r., P 27/07. Koncepcja szerokiego rozumienia kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego jest prezentowana w najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. m.in. wyrok NSA z 16 kwietnia 2020 r., I OSK 2947/19; z 7 maja 2020 r., I OSK 2831/19).

Organ odwoławczy nie kwestionował, że skarżąca może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem swojego męża, którego została ustanowiona prawnym opiekunem, natomiast odmowa przyznania tego świadczenia nastąpiła z innych przyczyn. Jak bowiem wskazało Kolegium, "W judykaturze nie budzi też wątpliwości, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć. Z art. 17 ust. 1 pkt 2 i 3 u.ś.r. wyraźnie wynika, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli nie ma osób spokrewnionych w bliższym stopniu lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Bezspornym jest natomiast w sprawie, że brat osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co uzasadniało odmowne załatwienie wniosku, zgodnie z literalnym brzmieniem przepisu".

Przyczyną zatem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej była konstatacja organu odwoławczego, że osoba bliższa, tj. w tej sprawie brat osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stanowisko to, w ocenie Sądu, uznać należy jako nietrafne, nadmiernie formalistyczne. Zdaniem Sądu, stanowisko Kolegium zakładające, że uzasadnioną przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia mógł być sam fakt nieposiadania przez brata osoby wymagającej opieki orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest trafne. Takie stanowisko bazuje na wyłącznie literalnej wykładni art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Tymczasem w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się, dominujący obecnie, pogląd - który Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela - o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego także w sytuacji, gdy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym sama nie legitymuje się wprawdzie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolna tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - niejako w jej zastępstwie - osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. W praktyce więc chodzi o sytuację, gdy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności jest w wieku lub stanie zdrowia uniemożliwiającym sprawowanie opieki nad inną osobą, a jej sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki, stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w bliższej i dalszej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych.

Sąd w niniejszym składzie podziela i ten pogląd wyrażony w orzecznictwie, zgodnie z którym rzeczywista niemożność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (tu: przez jej brata), w braku orzeczenia o niepełnosprawności, wykazana być może również innymi dowodami, dopuszczonymi przez k.p.a. (por. wyrok NSA z 13 listopada 2015 r., I OSK 1230/14). Dokonując wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych należy bowiem mieć na względzie także cel regulacji zawartej w jej art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych - przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.

Tymczasem w kontrolowanej sprawie organy obu instancji ograniczyły się do wykładni językowej art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czego nie sposób zaakceptować. "W procesie wykładni prawa bowiem sądowi nie wolno ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który się wydaje językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy go skonfrontujemy z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej" (zob. m.in. wyrok NSA z 10 stycznia 2014 r., II FSK 381/12).

Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w kontrolowanej sprawie.

Albowiem oparcie się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami, zwłaszcza z zasadą praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji RP). Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do sprawowania opieki uniemożliwia tej osobie sprawowanie takowej opieki, to pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę - nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby osoba zobowiązana w pierwszej kolejności (tutaj brat osoby wymagającej opieki) posiadała ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności. A skoro rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie dają się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, to konieczne staje się zweryfikowanie tych rezultatów przy pomocy wykładni systemowej i celowościowej powyższego przepisu. Odwoływanie się do wartości konstytucyjnych w procesach wykładni stanowi bowiem przejaw zarówno systemowego, jak i celowościowego interpretowania prawa. Przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest, w ocenie Sądu, konieczne w wyżej wskazanym kierunku, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z ww. konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, a także zasadami ochrony i poszanowania więzi rodzinnych, uwzględniania dobra rodziny oraz pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (zob. art. 18 i art. 71 Konstytucji RP).

Zasadny jest wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd - ukształtowany pod wpływem stanowiska Trybunału Konstytucyjnego (por. wyroki TK: z 18 lipca 2008 r., P 27/07; z 22 lipca 2008 r., P 41/07) - że przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych przed nowelizacją, jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej, przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18, art. 32 i art. 71 Konstytucji RP, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny. W ocenie Sądu wyrok ten może mieć jednakowo zastosowanie do przepisu art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 powoływanej ustawy. W konsekwencji przepisy te należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym bratem męża (którego skarżąca jest opiekunem prawnym) zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jego brat, a nie wyłącznie od ustalenia, że nie legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Należy zauważyć, że wykładnia celowościowa i systemowa art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych obecnie dominują w orzecznictwie sądów administracyjnych, w którym trafnie przyjmuje się, że fakt istnienia osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do sprawowania opieki nie powinien być uważany za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoba ta nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Powyższe wywiedziono, interpretując przepisy art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych łącznie z odpowiednimi przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, art. 27 i art. 130 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), a także nawiązując do istoty świadczenia pielęgnacyjnego, z której wynika, że świadczenie to przysługuje nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. W podobnych stanach faktycznych, w sytuacji, gdy osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do zapewnienia opieki była osoba pozostająca w związku małżeńskim, sądy administracyjne wielokrotnie uznawały, że nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, sytuacja gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (por.m.in. wyroki WSA: z 8 marca 2012 r., IV SA/Wr 848/11; z 13 kwietnia 2012 r., II SA/Rz 121/12; z 13 czerwca 2012 r., II SA/Po 242/12; z 11 października 2012 r., II SA/Bk 642/12; z 22 stycznia 2013 r., II SA/Ol 1391/12; z 4 kwietnia 2013 r., II SA/Bk 987/12; z 19 lutego 2015 r., IV SA/Wr 924/14; z 19 grudnia 2018 r., IV SA/Gl 925/18; z 24 czerwca 2019 r., II SA/Rz 522/19; z 26 listopada 2019 r., II SA/Bk 649/19; z 4 grudnia 2019 r., II SA/Bd 972/19; z 20 stycznia 2020 r., III SA/Kr 1248/19; z 5 lutego 2020 r., II SA/Gl 1373/19; z 12 marca 2020 r., II SA/Ol 28/20; z 14 maja 2020 r., II SA/Po 25/20).

Rekapitulując, skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażany w orzecznictwie wojewódzkich sądów administracyjnych oraz orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że wskazane regulacje należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia (zob. także wyroki NSA, np.: z 5 listopada 2015 r., I OSK 1062/14; z 13 listopada 2015 r., I OSK 1286/14; z 12 maja 2017 r., I OSK 328/16; z 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/17).

Reasumując, pomimo, że brat osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale ze względów obiektywnych (głównie zdrowotnych) nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu, to aktywuje się rzeczony obowiązek innych osób - o których mowa w art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 128 i art. 144 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności), którzy zdołają go efektywnie wypełnić.

Przyjęta przez Sąd wykładnia art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, uwzględniająca powyższe zasady konstytucyjne, ma także oparcie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z 15 listopada 2006 r., P 23/05 Trybunał stwierdził, że: "Choć zasiłek stały nominalnie przysługiwał opiekunowi, to korzyść czerpał z niego podopieczny, który dzięki zasiłkowi miał zapewnioną opiekę osoby bliskiej. Takie rozwiązanie było też korzystne dla państwa, które zapewniając osobie potrzebującej pomocy opiekę członka rodziny, nie musiało organizować tejże opieki w innych formach Skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków wobec chorego krewnego, a wymaga to od niego rezygnacji z zarobkowania, to powinien w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Przyznanie tylko rodzicom naturalnym prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej (pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji RP)), godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony rodziny i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji RP) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji RP)". Podobne wnioski można wywieść z wyroków TK z 18 lipca 2008 r., P 27/2007 oraz z 22 lipca 2008 r., P 41/2007. Trzeba mieć przy tym na uwadze, że świadczenie pielęgnacyjne zastąpiło ww. zasiłek stały przewidziany w ustawie o pomocy społecznej z 1990 r.

W świetle dotychczasowych uwag, organy obu instancji niezasadnie - bazując na samej tylko wykładni językowej art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych - odstąpiły od należytego wyjaśnienia, czy brat T.S., z uwagi na jego wiek, a przede wszystkim stan zdrowia, ale także zakres i ciężar obowiązków związanych z opieką nad ww. niepełnosprawnym, jest w stanie taką opiekę sprawować. Organ I instancji tą kwestią w ogóle się nie zajął, w szczególności nie zgromadził w tej materii żadnego materiału dowodowego, natomiast Kolegium - dysponując informacjami o niemożności sprawowania opieki nad bratem przez D.S., który sam jest osobą schorowaną, wymagającą pomocy, a także oświadczeniem skarżącej wraz z przedłożonymi dokumentami - ostatecznie poprzestało na stwierdzeniu, że fakt, iż D.S. (brat wymagającego opieki) nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej.

Mając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie organy obu instancji dopuściły się istotnego naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. (Kolegium - w związku z art. 140 k.p.a.), albowiem w należyty sposób nie rozważyły i nie wyjaśniły, czy faktycznie brat wymagającego opieki jest w stanie opiekować się T.S.. Tymczasem w świetle dokumentacji już znajdującej się w aktach sprawy mogą rodzić się uzasadnione wątpliwości co do tego, czy faktycznie jest on w stanie sprawować niezbędną opiekę nad swoim bratem, ewentualnie obowiązek ten realizować poprzez świadczenia pieniężne. Kwestia ta powinna być przedmiotem analizy w ponownie prowadzonym postępowaniu.

Należy w tym miejscu wyjaśnić, że stosownie do art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a., sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując oceny legalności sąd na podstawie art. 135 ustawy p.p.s.a. stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Obowiązkiem sądu administracyjnego jest bowiem stworzenie takiego stanu, aby w obrocie prawnym nie istniał i funkcjonował żaden akt organu administracji publicznej niezgodny z prawem (por. T. Woś (w:) T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011, s. 629).

Mając powyższe na uwadze, a także uznając, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane na skutek nieprawidłowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz naruszenia przepisów postępowania, a uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż bezpośrednio determinowało treść obu decyzji, sąd za uzasadnione uznał wyeliminowanie ich z obrotu prawnego.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) w zw. z art. 135 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (pkt 1 sentencji wyroku).

Rozstrzygnięcie o kosztach (punkt 2 sentencji wyroku) zapadło na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ustawy p.p.s.a. Na zasądzone koszty złożyła się kwota wynagrodzenia adwokata w wysokości 480 zł ustalona zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r., poz. 1800) oraz opłata od pełnomocnictwa.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ administracji uwzględni ocenę prawną wyrażoną przez Sąd w tym wyroku i wyjaśni, czy brat niepełnosprawnego T.S. – D.S. może obiektywnie sprawować niezbędną opiekę nad niepełnosprawnym bratem, ewentualnie pokrywać koszty tej opieki, a w konsekwencji - czy przy wyżej przedstawionym rozumieniu przesłanek z art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych istnieją jednak podstawy do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.

dc