Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2578/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-05-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 23 ust. 8
journal: Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Małgorzata Borowiec (spr.), Sędzia NSA Wiesław Morys, Sędzia del. WSA Iwona Bogucka, Protokolant starszy asystent sędziego Łukasz Mazur, po rozpoznaniu w dniu 5 maja 2015 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 kwietnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 10/13 w sprawie ze skargi D.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 10/13 oddalił skargę D.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej.

Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania D.P. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] uznającą, że zaliczka alimentacyjna wypłacona D.P. za okres od dnia 1 listopada 2007 r. do dnia 30 września 2008 r. w kwocie po 340 zł miesięcznie jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz zobowiązano stronę do zwrotu nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej w łącznej wysokości 3.740 zł wraz z ustawowymi odsetkami.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi D.P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 27 stycznia 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 2027/10 skargę oddalił.

Wnioskiem z dnia 4 sierpnia 2011 r. D.P. zwróciła się do Prezydenta Miasta [...] o umorzenie nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej, wraz z ustawowymi odsetkami, wskazując na bardzo trudną sytuacją materialną i rodzinną.

Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] października 2011 r. nr [...] orzekł o zobowiązaniu D.P. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z zaliczki alimentacyjnej w wysokości 3.740 zł wraz z ustawowymi odsetkami.

Na skutek złożonego przez stronę odwołania sprawę rozpoznawało Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...], które decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] zaskarżoną decyzję utrzymało w mocy.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi D.P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 5 czerwca 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 458/12 uchylił decyzje organów obu instancji.

Prezydent Miasta [...], po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] września 2012 r. nr [...] odmówił umorzenia D.P. nienależnie pobranych świadczeń z tytułu zaliczki alimentacyjnej w kwocie 3.740 zł wraz z ustawowymi odsetkami.

Na skutek wniesienia przez D.P. od powyższej decyzji odwołania sprawę rozpoznawało Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...], które decyzją z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2012 r. nr [...].

W uzasadnieniu decyzji podało, że podstawę materialnoprawną kwestionowanej decyzji stanowi art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.). Przepis ten stanowi, że organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Powołany przepis nakazuje zatem przeanalizowanie, czy w sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Wskazało, że w skład rodziny poza odwołującą wchodzą dwie dorosłe córki i dwoje wnucząt. Rodzina nie posiada żadnych dochodów i korzysta z pomocy dalszej rodziny. Ma natomiast liczne wydatki związane z utrzymaniem mieszkania i zapewnieniem bytu pięcioosobowej rodziny. Starsza córka B.P. poszukuje pracy. Młodsza córka K.P. zajmuje się wychowywaniem dwójki małoletnich dzieci. Odwołująca nie poszukuje pracy z uwagi na sprawowanie opieki nad córką K. oraz wnukami. Z powodu zajmowania się członkami rodziny zamknęła [...], która przynosiła jej dochód w wysokości około 1.300 zł miesięcznie. D.P. nie zgłasza problemów zdrowotnych związanych z chorobami przewlekłymi, a w rodzinie nie występuje niepełnosprawność. Rodzina zamieszkuje w spółdzielczym mieszkaniu własnościowym o powierzchni 29,70 m² Ponadto D.P., wraz z córkami, jest współwłaścicielką lokalu użytkowego o powierzchni 34 m².

Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] wyjaśniło, że przewidziana przez ustawodawcę sytuacja szczególna winna stanowić następstwo zdarzeń, czy okoliczności niezależnych od wnioskodawcy, czy członków jego rodziny. Brak dochodu nie stanowi okoliczności szczególnej, o ile przeszkodą do jego uzyskania nie są takie czynniki jak trwała niepełnosprawność, przewlekła choroba czy niedołężność z powodu wieku. Osoby w wieku produkcyjnym mają możliwość poszukiwania zatrudnienia. Dodatkowymi czynnikami jakie mogą stanowić przesłankę do umorzenia należności są następstwa działania siły wyższej, czy zdarzeń losowych tego rodzaju, jak np. uderzenie pioruna, powódź, pożar, eksplozja, grad, deszcze nawalne, obsunięcie się ziemi lub tąpnięcia, na skutek których rodzina musi ponieść ciężar odtworzenia zasobów w postaci mieszkania i majątku niezbędnego dla zabezpieczenia podstawowego bytu rodziny. Sytuacja szczególna powinna mieć charakter obiektywny, jasno uchwytny i niezależny od woli zainteresowanych osób.

W ocenie organu odwoławczego stan faktyczny sprawy nie wskazuje na zaistnienie tego rodzaju okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z tytułu zaliczki alimentacyjnej wraz z ustawowymi odsetkami. Przedstawione przez odwołującą powody zamknięcia [...], z której uzyskiwała dochody oraz zaniechanie dalszej pracy zarobkowej mają charakter subiektywny. Organ nie neguje konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem oraz przeciwdziałania przemocy wobec dziecka, jednak ze stanu faktycznego sprawy wynika, że córka K. wraz z dwójką dzieci zamieszkuje u odwołującej, a zatem wnuki oraz ich matka nie są aktualnie narażone na przemoc domową. W sprawie brak jest dowodu na istnienie dysfunkcji uniemożliwiającej sprawowanie opieki nad dziećmi przez ich matkę. Nie ma zatem, poza wolą odwołującej, żadnych innych czynników stanowiących przeszkodę do podjęcia przez nią starań znalezienia zatrudnienia. Wykształcenie odwołującej (wyższe o kierunku [...]) stwarza dobre prognozy na skuteczne znalezienie pracy. Brak pracy nie stanowi trwałej przeszkody dla spłaty zadłużenia, jest stanem przejściowym, o ile zainteresowana poczyni intensywne działania zmierzające do znalezienia zatrudnienia. Ponadto organ odwoławczy zauważył, że rodzina nie korzysta z pomocy socjalnej, pomimo możliwości złożenia wniosku o świadczenia rodzinne na dzieci K.P. oraz pozwu o alimenty. Brak jest również deklaracji odwołującej w sprawie możliwości uzyskania dochodu z wynajmu lokalu użytkowego, którego wraz z córkami jest współwłaścicielką. Odwołująca nie wyraziła także woli rozłożenia należności na raty.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi D.P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniosła o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi przedstawiła aktualną sytuację życiową i rodzinną.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W uzasadnieniu wyroku podał, że materialnoprawną podstawę decyzji stanowi przepis art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r., o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.). Przytaczając treść powołanego przepisu wskazał, że w tego rodzaju sprawie organ orzeka w ramach tzw. uznania administracyjnego. Wyjaśnił, że sąd administracyjny kontrolując zgodność z prawem decyzji uznaniowej ustala, czy dopuszczalne było wydanie decyzji zawierającej określone w niej rozstrzygnięcie, czy organ przy wydaniu decyzji nie przekroczył granic uznania administracyjnego oraz czy właściwie ocenił stan faktyczny sprawy i czy należycie uzasadnił rozstrzygnięcie z uwzględnieniem obowiązujących przepisów prawa.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie organy orzekające nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. Dokonały prawidłowej wykładni, zawartego w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, pojęcia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny".

Wskazał, że powołana wyżej ustawa nie precyzuje kryteriów umorzenia nienależnie pobranych świadczeń odnosząc się jedynie do ocennego kryterium "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Ustalenie, czy w sprawie wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, leży w gestii właściwego organu administracji publicznej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podał również, iż z akt sprawy wynika, że Sąd Rejonowy [...] wyrokiem z dnia [...] listopada 2007 r. sygn. akt [...] uchylił z dniem [...] listopada 2007 r. obowiązek alimentacyjny G.P. na rzecz B. P. i K.P. orzeczony wyrokiem tego Sądu z dnia [...] października 2003 r. sygn. akt [...], a skarżąca nie poinformowała organu o zwolnieniu męża z obowiązku alimentacyjnego wobec córek.

Następnie Sąd pierwszej instancji przedstawił stan faktyczny sprawy i stwierdził, że organy orzekające prawidłowo uznały, iż nie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które mogłyby stanowić podstawę do umorzenia kwoty nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń z tytułu zaliczki alimentacyjnej. Wyjaśnił, że przewidziana przez ustawodawcę szczególnie uzasadniona okoliczność winna stanowić następstwo zdarzeń, czy okoliczności niezależnych od skarżącej, czy członków jej rodziny. Przy czym wskazał, że bez znaczenia jest zmiana okoliczności w sytuacji życiowej skarżącej dotycząca zakończenia przez nią działalności gospodarczej i przejściowe pozostawanie bez pracy. W przypadku skarżącej, tj. osoby wykształconej (wykształcenie wyższe [...]), zdrowej, w wieku produkcyjnym, ewentualna okoliczność pozostawania bez pracy ma charakter przejściowy – o ile poczyni ona starania w znalezieniu pracy, czy to w [...], czy w pobliskiej [...], co jest realne ponieważ jest ona osobą zaradną życiowo (pomaga córkom i wnukom, prowadziła działalność gospodarczą). W rodzinie skarżącej nie występują choroby przewlekłe ani trwała niepełnosprawność, czy niedołężność z powodu wieku. Ponadto rodzina skarżącej nie musi ponosić ciężaru odtworzenia zasobów w postaci mieszkania i majątku niezbędnego dla zabezpieczenia podstawowego bytu rodziny, do których zmuszona byłaby na skutek wystąpienia zdarzeń losowych i klęsk żywiołowych. Brak jest również uzasadnionej potrzeby utrzymywania przez skarżącą dwóch dorosłych córek i dwóch wnuków. Koncentrowanie działań w tym zakresie jest wyborem skarżącej. Z akt sprawy wynika, że córka K. nie wykazuje dysfunkcji uniemożliwiającej sprawowanie opieki nad swoimi dziećmi. Możliwe byłoby zatem podjęcie przez skarżącą pracy na pełen etat. Ponadto ma ona możliwość uzyskania dochodu z wynajmu lokalu użytkowego, którego jest współwłaścicielką wraz z córkami. Z kolei jej córka K. może ubiegać się o świadczenia rodzinne na dzieci, czy też wytoczyć powództwa przeciwko ojcu dzieci o alimenty.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w rozpoznawanej sprawie nie występują szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, o których mowa w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Okoliczności, które uzasadniają zastosowanie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego muszą mieć bowiem charakter wyjątkowy i dotyczą sytuacji, gdy osoba ubiegająca się o tego rodzaju ulgę z przyczyn niezależnych od siebie nie może zarobkować (jest niepełnosprawna w stopniu znacznym, całkowicie niezdolna do pracy, niedołężna, nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym członkiem rodziny) bądź uzyskać dodatkowego dochodu, bądź nie ma żadnego majątku. Umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń z tytułu zaliczki alimentacyjnej dotyczy zatem tylko takich sytuacji, w których osoba, z przyczyn obiektywnych, nie zapłaci ciążących na niej należności dobrowolnie i nie ma możliwości ściągnięcia zadłużenia poprzez przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego z jej majątku. Organ odwoławczy trafnie zauważył, że w przypadku skarżącej właściwym rodzajem ulgi jest rozłożenie spłaty kwoty nienależnie pobranych świadczeń z tytułu zaliczki alimentacyjnej na raty.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), skargę oddalił.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła D.P., reprezentowana przez adwokata i zaskarżając wyrok w całości zarzuciła:

1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 23 ust. 8 w zw. z art. 2 pkt 7 oraz art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.: Dz. U. z 2012 r., Nr 1228 ze zm.), poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, że zaliczka alimentacyjna wypłacona D.P. za okres od dnia 1 listopada 2007 r. do dnia 7 marca 2008 r. w kwocie po 340 zł miesięcznie jest świadczeniem nienależnie pobranym w sytuacji, gdy:

a) wyrok Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] listopada 2007 r. sygn. akt [...] uchylający z dniem [...] listopada 2007 r. obowiązek alimentacyjny G.P. na rzecz B.P. i K.P. uprawomocnił się dopiero dnia [...] marca 2008 r., a zatem dopiero od tej chwili można ewentualnie mówić o świadczeniu nienależnie pobranym; świadczenie za okres od dnia [...] listopada 2007 r. do dnia [...] marca 2008 r. można ewentualnie traktować, jako "świadczenie nienależnie przyznane i wypłacone", ale nie "świadczenie nienależnie pobrane"; nie można utożsamiać ze sobą tych dwóch pojęć; "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania); w konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy; z taką sytuacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie, albowiem skarżąca dopiero z dniem [...] marca 2008 r. powzięła informację, że obowiązek alimentacyjny G.P. na rzecz B.P. i K.P. został uchylony;

b) z informacji przekazanych przez skarżącą wynika, że nie była ona informowana przez organy administracyjne, ani nie wiedziała o konieczności poinformowania ich o zaistniałych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a zatem skarżąca nie miała świadomości tego, że wypłacana jej zaliczka alimentacyjna nie jest jej już należna, natomiast obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy;

2. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez jego niezastosowanie i oddalenie skargi D.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...], mimo że w rozpoznawanej sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które uzasadniają konieczność umorzenia kwoty nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń wraz z odsetkami w całości.

Wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi oraz przyznanie na rzecz adwokata [...] kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, które nie zostały opłacone ani w całości, ani w części, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o przyznanie na rzecz adwokata [...] kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, które nie zostały opłacone ani w całości, ani w części.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podała, że pobrane przez nią świadczenia z tytułu zaliczki alimentacyjnej nie były "świadczeniami nienależnie pobranymi. Przytoczyła definicję tego pojęcia zawartą w art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i stwierdziła, że w niniejszej sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek określonych w tym przepisie. Wyjaśniła, że o tym, czy świadczenie zostało pobrane nienależnie decyduje ustalenie, czy została spełniona jedna z przesłanek wymienionych w art. 2 pkt 7 omawianej ustawy, a ponadto ustalenie w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, że w tym pobraniu świadczeń jako nienależnych brała udział wola strony (która z naruszeniem prawa przemilczała fakty, jakich skutki prawne były jej znane).

Zdaniem autora skargi kasacyjnej uszło uwadze Sądu pierwszej instancji, że nie można orzekać o zwrocie, nie zbadawszy uprzednio udziału winy strony w braku powiadomienia o zdarzeniach, które skutkują ustaniem bądź wstrzymaniem świadczenia. Skoro ustawodawca przyjął założenie, że wszystkie, zarówno wprost wymienione w art. 19 ust. 1 ustawy, jak i w nim niewymienione, przesłanki ustania uprawnienia powinny być organowi komunikowane bezzwłocznie, to tym samym przyjął, że strona powinna posiadać rzetelną wiedzę o katalogu tych faktów, dostarczoną przez, organ w toku postępowania. Na gruncie prawa publicznego nie obowiązuje zasada, zgodnie z którą nieznajomość prawa szkodzi, przeciwnie – obowiązuje zasada nakazująca organowi administracji publicznej najpierw zadbać o należyty stan świadomości prawnej strony, a dopiero po wypełnieniu tego obowiązku – nakładać na niesumiennych świadczeniobiorców ciężary, które ustawodawca związał z nieprawidłowym sposobem wykonywania prawa do świadczenia (A. Korcz-Maciejko, W. Maciejko, Świadczenia rodzinne. Komentarz, Warszawa 2008, s. 65-69).

Ponadto, zdaniem autora skargi kasacyjnej, w rozpoznawanej sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które uzasadniają konieczność umorzenia kwoty nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń z tytułu zaliczki alimentacyjnej wraz z odsetkami w całości (w rozumieniu art. 23 ust. 8 ustawy). Użyty w art. 23 ust. 8 ustawy zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, że co do zasady do świadczeń z funduszu alimentacyjnego uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. Sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a nie względem wszystkich innych rodzin (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 13 stycznia 2011 r. sygn. akt II SA/Ol 1025/10).

Zdaniem skarżącej z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Obecnie rodzina skarżącej utrzymuje się li tylko z pomocy finansowej i materialnej (np. w postaci przekazywania żywności, czy ubrań) dalszej rodziny. Skarżąca dokłada wszelkich starań, ażeby poprawić swoją kondycję finansową. Po zamknięciu [...] lokal użytkowy, którego wraz z córkami jest współwłaścicielką, usiłowała wynająć, lecz podjęta przez nią próba okazała się bezskuteczna, gdyż nie zgłosili się chętni na wynajem. Skarżąca z uwagi na nieprzedłużenie jej umowy o pracę od dnia [...] lipca 2013 r. pozostaje bez pracy i poszukuje nowego zatrudnienia. Córka B. studiuje w systemie dziennym na Uniwersytecie [...] i nie ma realnej możliwości podjęcia pracy. Córka K. jest samotną matką, nie pracuje i wspólnie z dziećmi pozostaje na utrzymaniu skarżącej. W obawie o własne oraz dzieci zdrowie i życie nie występuje przeciwko ojcu dzieci z żądaniem o alimenty.

W ocenie autora skargi kasacyjnej powyższa sytuacja ma charakter szczególny i wyjątkowy. Zdecydowanie odbiega od sytuacji innych rodzin uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Powyższe uzasadnia konieczność umorzenia kwoty nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń z tytułu zaliczki alimentacyjnej wraz z odsetkami w całości.

Ponadto skarżąca podała, że przy rozpatrywaniu jej sytuacji nie mogą zostać pominięte przyczyny i okoliczności powstania zadłużenia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 stycznia 2012 r. sygn. akt I OSK 2440/11). Wskazała, iż nie miała świadomości, że pobierane przez nią świadczenia z tytułu zaliczki alimentacyjnej nie są jej należne.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w rozpoznawanej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

W niniejszej sprawie skarga kasacyjna została oparta na podstawie określonej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a., tj. naruszeniu wskazanych przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Przechodząc do oceny zarzutu naruszenia art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez jego niezastosowanie, uznać należy, iż jest on niezasadny. Istota tego zarzutu sprowadza się do zakwestionowania stanowiska Sądu pierwszej instancji, który zaaprobował stwierdzenie organu, że w sprawie nie zachodziły szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które dawały organowi administracji publicznej możliwość umorzenia kwoty nienależnie pobranego przez skarżącą świadczenia, tj. zaliczki alimentacyjnej.

Analiza treści art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazuje, że decyzja w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego. Przy czym możliwość umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia, jako wyjątek od zasady zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, jest dopuszczalny jedynie w przypadku, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ustawa nie precyzuje kryteriów umorzenia nienależnie pobranego świadczenia odnosząc się jedynie do nieostrego kryterium "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Ustalenie, czy w sprawie wystąpiły okoliczności, o których mowa w tym przepisie należy do organu administracji publicznej.

Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej organ administracji publicznej jest zobligowany do zbadania sytuacji życiowej wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy (rozumianej jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny czy zdolność podjęcia zatrudnienia). Następnie organ winien ocenić, czy w którejś z powyższych sfer nie wystąpiły zdarzenia, którym można by przypisać cechy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Występowanie jedynie trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i jego rodziny nie stanowi wystarczającej przesłanki uzasadniającej umorzenie nienależnie pobranego świadczenia. Trafność tego poglądu potwierdza istota świadczenia oraz przesłanki jego przyznania, do których ustawodawca zaliczył kryterium dochodowe. Z treści preambuły do ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wynika, że celem stosowania przewidzianych w ustawie instrumentów pomocowych jest wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów, poprzez dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji. Zasady przyjęte na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazują, że trudna sytuacja materialna (dochodowa) rodziny jest przesłanką przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie może ona zatem stanowić samodzielnej i wyłącznej przesłanki do zastosowania instytucji umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że organy administracji publicznej przeprowadziły wyczerpującą ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i dokonały wnikliwej analizy sytuacji majątkowej oraz rodzinnej skarżącej w kontekście przesłanek zawartych w art. 23 ust. 8 powołanej ustawy i zasadnie stwierdziły, że w sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które uzasadniałyby możliwość skorzystania przez organ z uprawnienia do umorzenia skarżącej kwoty nienależnie pobranego przez nią świadczenia tj. zaliczki alimentacyjnej. Skarżąca w złożonym wniosku o umorzenie nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej, a także w dalszym toku postępowania administracyjnego powoływała się na trudną sytuację materialną i rodzinną, w tym brak pracy, dochodów oraz opiekę nad córką i wnukami. Jak wyżej wyjaśniono brak dochodu nie stanowi okoliczności szczególnej, o ile przeszkodą do jego uzyskania nie są takie czynniki, jak niepełnosprawność, przewlekła choroba czy niedołężność z powodu wieku, które w sprawie nie wystąpiły. Przede wszystkim jednak zauważyć należy, iż skarżąca nie wskazała na żadne okoliczności o charakterze nadzwyczajnym, wykluczające możliwość spłaty kwoty nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego zarówno w dacie wnioskowania o umorzenie, jak i w przyszłości, które dawałyby podstawę do uznania, że zostały spełnione przesłanki, o których mowa w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Organ administracji publicznej był zatem uprawniony do odmowy umorzenia skarżącej kwoty nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zamierzonego skutku nie mógł odnieść również zarzut dotyczący naruszenia art. 23 ust. 8 w zw. z art. 2 pkt 7 oraz art. 19 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, że zaliczka alimentacyjna wypłacona D.P. za okres od dnia 1 listopada 2007 r. do dnia 7 marca 2008 r. w kwocie po 340 zł miesięcznie jest świadczeniem nienależnie pobranym. Uszło uwadze autora skargi kasacyjnej, że w niniejszej sprawie kontroli Sądu pierwszej instancji podlegała zaskarżona decyzja w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej przez D.P. zaliczki alimentacyjnej. Dotyczyła ona oceny spełnienia przesłanek umorzenia kwoty zaliczki alimentacyjnej uznanej za nienależnie pobraną ostateczną decyzją Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] i zobowiązującą skarżącą do jej zwrotu. Powyższa decyzja została utrzymana w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 4 sierpnia 2010 r. nr [...], a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 stycznia 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 2027/10 skargę D.P. na tę decyzję oddalił. Oznacza to, że w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji nie był uprawniony do badania kwestii, czy pobrane przez skarżącą kwoty zaliczki alimentacyjnej były świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 2 pkt 7 powołanej ustawy oraz czy miała ona świadomość, że to świadczenie jej się nie należy – art. 19 ust. 1 w/w ustawy.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i w oparciu o art. 184 p.p.s.a. podlega oddaleniu.

Odnosząc się do wniosku pełnomocnika skarżącej o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, wyjaśnić należy, iż w niniejszej sprawie działa on na zasadzie prawa pomocy. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za zastępstwo wykonane na zasadzie prawa pomocy, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), jest przyznawane przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 p.p.s.a.