Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2848/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-10-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.), Sędziowie sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz asesor WSA Iwona Ścieszka, , po rozpoznaniu w dniu 18 października 2021 r., na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi H. K., M. K.,J. P. i P. P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2020 r., nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] listopada 2020 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania A. O., W. P., H. K. i M. K. od decyzji Wojewody [...] z [...] marca 2008 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że wnioskiem z [...] sierpnia 2007 r. H. K. oraz M. K. zwróciły się do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że [...] ha roślin przemysłowych: [...] i [...], oznaczonych jako działki ewidencyjne nr [...], nr [...]; zespół dworsko-parkowy stanowiący działkę ewidencyjną nr [...]; [...] ha lasu oznaczonego jako działki ewidencyjne nr [...], [...], [...], [...], [...], [...] położone w [...], wchodzące w skład nieruchomości ziemskiej [...], stanowiącej byłą własność H. K. i L. K., nie podpadają pod działanie przepisów dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz.13).

Postanowieniem z [...] października 2007 r., nr [...] Wojewoda [...] zwrócił wniosek w części dotyczącej przejętego na własność Skarbu Państwa lasu o pow. [...] ha.

Decyzją z [...] marca 2008 r. Wojewoda [...] stwierdził, że nieruchomość określana jako zespół dworsko-parkowy, oznaczona w aktualnej ewidencji gruntów gminy [...], obręb [...] jako działka nr [...] o pow. [...] ha oraz [...] ha upraw roślin przemysłowych: [...] i [...], oznaczonych w aktualnej ewidencji gruntów gminy [...], obręb [...] jako działki nr [...] i [...], o łącznej pow. [...] ha, podlegają działaniu przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Po rozpatrzeniu odwołania od decyzji Wojewody [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] maja 2010 r., nr [...] uchylił decyzję organu I instancji w całości i umorzył postępowanie przed tym organem. W uzasadnieniu wskazał, że nie istnieje droga postępowania administracyjnego w przedmiocie orzekania o podpadaniu nieruchomości pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 25 lutego 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 1129/10 uchylił decyzję z [...] maja 2010 r., zobowiązując Ministra do merytorycznego rozpatrzenia odwołania od decyzji Wojewody [...] z [...] marca 2008 r.

Ponownie rozpatrując sprawę, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, decyzją z

[...] kwietnia 2014r., nr [...]:

w pkt 1) uchylił decyzję z [...] marca 2008 r. w zakresie, w jakim orzeka o podpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu części nieruchomości ziemskiej pn. [...], odpowiadającej obszarowi, którego granice oznaczono kolorem żółtym na mapie sporządzonej przez geodetę uprawnionego mgr. inż. W. K., stanowiącej załącznik do decyzji; w pkt 2) orzekł, że wyżej opisana część nieruchomości ziemskiej [...] nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu; w pkt 3) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody [...] w pozostałym zakresie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 8 grudnia 2014 r., sygn. akt SA/Wa 2179/14, oddalił skargę na decyzję z [...] kwietnia 2014 r.

Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpatrzeniu skargi kasacyjnej Skarbu Państwa Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwo [...], wyrokiem z 3 marca 2017 r., sygn. akt I OSK 1215/15 uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 grudnia 2014r. oraz decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] kwietnia 2014 r.

Rozpatrując ponownie sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wisi wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej przechodziły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele określone w art. 1 tego dekretu część druga), które stanowiły własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny obszar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Natomiast podstawę do orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, stanowi § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10 poz. 51 ze zm.).

Minister zaznaczył, że zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". Organ powołał się na uzasadnienie uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, w której wskazano, że na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadały celom, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Biorąc zatem pod uwagę przedmiot dekretu, jakim jest reforma rolna, Sąd wskazał, że nieruchomość ziemska w rozumieniu dekretu to taka, która ma charakter rolniczy (wyroki NSA z: 21 grudnia 2006 r., sygn. akt I OSK 851/05; 4 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 287/08; 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08 oraz uchwała NSA z 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10).

Minister wskazał na przesłanki, jakie musiała spełniać nieruchomość, aby na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu mogła być przejęta na cele reformy rolnej. Była to nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym, stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, spełniająca normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Minister wyjaśnił, że zgodnie z treścią księgi wieczystej dóbr ziemskich [...] nr hipoteczny [...] w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, nieruchomość ziemska pn. [...] stanowiła współwłasność H. K. oraz L. K. i obejmowała obszar [...] ha.

W skład nieruchomości wchodził objęty wnioskiem zespół dworsko-parkowy oraz część nieruchomości na której uprawiano [...] oraz [...].

Z protokołu w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] (brak daty sporządzenia) wynika, że przejęciu podlegało [...] ha (w tym: grunty orne [...] ha, łąki dwukośne [...] ha, pastwiska [...] ha, torfy [...] ha, lasy [...] ha, ogrody warzywne [...] ha, stawy rybne [...] ha). W pkt 5 protokołu opisano budynki stanowiące przedmiot przejęcia, tj. dom mieszkalny, stodoła, szopa, obora, chlewnia, spichlerz, piwnica oraz kurnik. W pkt 7 protokołu, stanowiącego opis inwentarza martwego podano, że

przejęciu podlegał [...] młynek w złym stanie, [...] pług, [...] obsypniki do uprawy [...], [...] łopat i [...] motyk. W majątku nie było inwentarza żywego. Zasiewy obejmowały: [...] ha [...], [...] ha [...] oraz [...] ha żyta.

Minister zaznaczył, że nieruchomość objęta wnioskiem od czasu przejęcia na rzecz Skarbu Państwa uległa poważnym zmianom. Budynek dworu został po wojnie rozebrany, wieś [...] została wysiedlona, a grunty w latach pięćdziesiątych XX w. były wykorzystywane jako poligon lotniczy do zrzucania bomb, następnie zostały zalesione i oddane w administrację Lasów Państwowych. Wskazał, że okoliczności te utrudniają obecnie dokładne zlokalizowanie zespołu dworsko-parkowego oraz obszaru upraw roślin przemysłowych. W związku z tym, postanowieniem z [...] lipca 2013 r. powołał biegłego w przedmiocie sporządzenia opinii, mającej na celu określenie kształtu oraz położenia zespołu dworsko-parkowego, wchodzącego w skład majątku ziemskiego [...].

Ze sporządzonej przez uprawnionego geodetę W. K. opinii wynika, że zespół dworsko-parkowy w [...] zlokalizowany był na części działek nr [...] i nr [...] (obszar zaznaczony kolorem żółtym na mapie stanowiącej załącznik nr 1 do opinii) o pow. [...] ha. Natomiast uprawa roślin przemysłowych zlokalizowana była na działkach nr [...], [...], [...] i [...] ha o łącznej pow. [...] ha. Z przeprowadzonej [...] września 2013 r. wizji wynika, że na terenie zespołu dworsko-parkowego byłego majątku [...] znajdują się budynki wybudowane po 1958 r. należące do Nadleśnictwa [...]. Obecnie, poza terenem leśniczówki, obszar dawnego zespołu dworsko-parkowego nie jest użytkowany, wskutek czego jest porośnięty drzewami i gęstym poszyciem uniemożliwiającym wejście na teren, a tym samym odnalezienie śladów zabudowy sprzed przejęcia majątku na rzecz Skarbu Państwa. Biegły podkreślił, że przeznaczenie terenu na poligon bombowy spowodowało utratę, tzw. punktów łącznych, niezbędnych do wykonania transformacji map archiwalnych dokumentujących zasięg tytułów własności zapisany w księgach wieczystych przed 1945 r. na aktualną mapę ewidencji gruntów. W aktach sprawy znajduje się odrys części dóbr [...], stanowiących folwark [...], wykonany w 1924 r. przez geodetę J. K.. Odrys ten sporządzony został w skali 1:4000 w lokalnym układzie współrzędnych. Jest on ręcznie odrysowaną drugą kopią pierworysu "Dóbr [...]", który sporządzony został w 1829 r. na podstawie pomiaru na gruncie wykonanego przez geodetę J. . W 1867 r. wykonano pierwszą kopię tego pierworysu, w celu naniesienia granic części dóbr [...], przekazanych w użytkowanie włościanom z sąsiednich wsi na podstawie dekretu carskiego z 1865 r. o uwłaszczeniu włościan w byłym zaborze rosyjskim. Pomimo dwukrotnego ręcznego kopiowania oraz fizycznego zniszczenia dostępnego egzemplarza, dokument ten został przez geodetę wykorzystany do opracowania z uwagi na to, że jest on jedynym dokumentem mapowym, na którym pomierzone zostały zabudowania części zespołu dworsko-parkowego byłego folwarku [...]. Obszary zabudowane wykazywane były na ówczesnych mapach jako "podwórza", bowiem stanowiły, podobnie jak wody, odrębny od gruntów użytkowanych rolniczo przedmiot opodatkowania. Minister wyjaśnił, że na planie tym budynki zostały zaznaczone liczbami od 1 do 10, dlatego wystąpił do stron postępowania o określenie jakie budynki znajdowały się na terenie majątku [...] w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa, tj. [...] września 1944 r. W protokole w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] w pkt 5 wymieniono takie budynki jak: dom mieszkalny, stodołę, szopę, oborę, chlewnię, spichlerz, piwnicę i kurnik.

W piśmie z [...] kwietnia 2018 r. pełnomocnik H. K. i M. K. poinformowała, że [...] września 1944 r. budynki oznaczone na powyższej mapie numerami 1, 2, 3, 4, 5 i 19 nie istniały. W ich miejscu znajdował się bowiem park, a cały teren określony na mapie jako "gadka" był terenem parku. Wyjaśniono, że oznaczenie "gadka" to staropolskie określenie terenu podmokłego. Na terenie parku znajdował się staw, określony na mapie liczbą 77. Odnośnie budynku nr 10 stanowił on dawny spichlerz, w 1942 r. był od dawna zaadaptowany na potrzeby mieszkalne. Budynek numer 6 stanowił stare i zniszczone zabudowania gospodarcze: stodołę i oborę. Natomiast budynku kurnika H. K. nie odnajduje w pamięci (podobnie jak budynku oznaczonego nr 8), lecz pamięta, że wszelkie byłe zabudowania gospodarcze znajdowały się w rejonie budynku nr 6. Budynek nr 7 stanowił zabytkowy dwór, który pełnił funkcje mieszkalne.

Minister wskazując na art. 153 ppsa zaznaczył, że Naczelny Sąd Administracyjny w wydanym wyroku zauważył, że skoro na terenie ujętym w kontur wyznaczony linią koloru żółtego na mapie, stanowiącej załącznik do decyzji z [...] kwietnia 2014 r., znajdowały się zabudowania gospodarcze, to określona ich funkcja spełniała warunek możliwości wykorzystania do produkcji zwierzęcej i roślinnej. Sąd wyjaśnił, że przejęciu na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej podlegały nie tylko nieruchomości ziemskie wykorzystywane do produkcji rolniczej, ale także nieruchomości, które do takiej produkcji mogły być wykorzystane. W pkt 5 protokołu z przejęcia nieruchomości opisano budynki stanowiące przedmiot przejęcia, tj. dom mieszkalny, stodoła, szopa, obora, chlewnia, spichlerz, piwnica oraz kurnik. Natomiast dołączony do protokołu z [...] marca 1950 r. odręczny szkic majątku [...] wskazuje, że w niedalekiej odległości od dworu znajdowały się budynki o typowo gospodarczym charakterze. Minister zaznaczył, że H. K. podkreśla istnienie murowanego ogrodzenia w części gospodarczej, a przesłuchani w sprawie świadkowie wskazują na ogrodzenie (drewniane bądź kamienne), lecz z zeznań tych nie sposób określić jak ono przebiegało. Dodał, że kwestia istnienia ewentualnego ogrodzenia nie jest jednak istotna w niniejszej sprawie.

Minister wskazał, że z analizy posiadanych dokumentów, tj. w szczególności z kopii mapy folwarku [...] sporządzonej w 1924 r., protokołów oraz szkicu parcelacji majątku [...] wynika, że dwór wraz z budynkami o charakterze gospodarczym stanowiły jeden kompleks. Budynek dworu pełnił funkcje mieszkalne dla rodziny właściciela, lecz nie była to wyłączna jego funkcja. Świadkowie jednoznacznie zeznali, że właściciel sam (lub przy pomocy jednej osoby) zarządzał majątkiem. Świadek S. B. zeznał, że była osoba, która zajmowała się sprawami gospodarczymi, właściciel zaś zajmował się sprawami finansowymi. Natomiast przesłuchana w charakterze świadka J. M. zeznała, że "Najważniejsze decyzje dotyczące majątku podejmował pan K.". Dwór pełnił zatem również funkcję obiektu, z którego zarządzano majątkiem. Akta sprawy nie wskazują wprawdzie, że we dworze było wydzielone pomieszczenie do sprawowania zarządu i przechowywania dokumentów, lecz zarządzanie majątkiem o pow. [...] ha wymagało miejsca z którego prowadzono zarząd i w którym przechowywane były niezbędne dokumenty. Niemożliwe byłoby bowiem prowadzenie działalności rolniczej, w tym plantacji [...] i [...] bez dobrej organizacji pracy i funkcjonowania zaplecza administracyjnego. Z opisu budynków nie wynika natomiast, aby na terenie majątku istniał inny budynek o charakterze administracyjnym, a zatem zarząd musiał odbywać się z dworu.

Odnosząc się do twierdzeń, że na obszarze objętym wnioskiem znajdował się park, Minister podniósł, że ani protokół z przejęcia majątku, jak również żaden z dokumentów zgromadzonych w sprawie nie mówi o istnieniu parku i jego powierzchni

(w protokole z przejęcia rubryka "park" jest pusta). Park pojawia się jedynie w oświadczeniach świadków i stron postępowania, ale ich analiza wskazuje, że są one wzajemnie sprzeczne i na ich podstawie nie można ustalić jak wyglądało zagospodarowanie terenu. Minister wskazał, że świadek S. B. zeznał, że spichlerz i stodoła były na jednym podwórku, jak również, że budynki gospodarcze znajdowały się wewnątrz ogrodzenia, a wokół dworu był sad. Natomiast zeznania J. M. są wewnętrznie sprzeczne. Zeznała ona, że budynki gospodarcze były poza parkiem, a w dalszej części wskazała, że uprawy [...] były bezpośrednio za murem. Ponadto osoba ta wyjaśniła, że spichlerz był jedynym budynkiem na terenie parku, poza jego terenem była stajnia, lecz w dalszej części oświadczenia podała, że budynki dla koni, krów i drobiu były koło parku, między spichlerzem, a parkiem, co oznacza, że były jednak w części określonej przez nią jako park.

Minister zaznaczył, że z pism składanych przez pełnomocników stron wynika, iż informacje w nich zawarte są ze sobą sprzeczne. Poprzedni pełnomocnik H. K. w piśmie z [...] czerwca 2012 r. podkreślił, że obiekty gospodarcze znajdowały się przy dworze i przed wojną uległy adaptacji na potrzeby upraw roślin przemysłowych. Natomiast obecny pełnomocnik w piśmie z [...] kwietnia 2018 r. podała, że spichlerz pełnił wyłącznie funkcję mieszkalną, a z budynków gospodarczych była tylko stodoła położona poza parkiem, nie było natomiast kurnika ani innych budynków widocznych na mapie ani w protokołach.

Minister stwierdził, że stan zagospodarowania przedstawiony przez ostatnio wskazanego pełnomocnika nie znajduje potwierdzenia w ww. oświadczeniach świadków, ani też innych dokumentach zebranych w toku postępowania (odrysie części dóbr [...], stanowiących folwark [...] wykonanym w 1924 r., protokole w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] oraz protokole spisanym [...] marca 1950 r. w przedmiocie właściwego zagospodarowania resztówek i załączonego do niego szkicu majątku).

Minister zauważył, że podobne rozbieżności pojawiają się w kwestii funkcji, jaką pełnił spichlerz, znajdujący się na terenie parku - według pełnomocnika stron spichlerz był wyłącznie wykorzystywany mieszkalnie, podczas gdy H. K. w piśmie z [...] października 2017 r. podała, że jedynie pokoje na piętrze pełniły funkcje mieszkalne. Natomiast świadek zeznał, że spichlerz pełnił funkcję budynku mieszkalnego, a czasem spichlerza.

Minister wskazał, że ze złożonych w sprawie oświadczeń wynika, że W. K. i H. P. wskazują na istnienie parku, natomiast S. B. stwierdził, że wokół dworu był sad. J. M. podała, że wokół dworu były kwiaty, park, sadzawki i dużo drzew owocowych. Na istnienie drzew owocowych obok dworu wskazuje H. P.. Również z protokołu z [...] marca 1950 r., wynika, że w skład resztówki wchodził sad o pow. [...] ha.

Minister zaznaczył, że rozpatrując przydatność ogrodu owocowego na cele związane z reformą rolną w kontekście § 4 rozporządzenia należy uznać, że działalność taka jest działalnością o charakterze rolniczym i jako taka mieści się w pojęciu nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. Przy czym samo wykorzystywanie działek o charakterze rolnym na cele inne niż produkcja rolna (np. jako element założenia krajobrazowego) nie przesądza o ich niepodleganiu nacjonalizacji, a przeznaczenie ogrodu czy warzywnika na cele reformy rolnej znajduje uzasadnienie gospodarcze. Nawet gdyby uznać, że na objętym wnioskiem obszarze znajdował się park, to cechy parku nie niweczą jednak gospodarczej i pozaestetycznej funkcji całego wnioskowanego obszaru. Kwestia istnienia parku w majątku [...] nie jest znacząca dla istoty sprawy i jej rozstrzygnięcia. Minister wyjaśnił, że część nieruchomości ziemskiej, nazywana parkiem, w części majątku o rolniczym charakterze, dzieliła los pozostałej znacjonalizowanej nieruchomości ziemskiej, na co zwrócił uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 11 października 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 1048/16.

Minister wskazał, że zarówno w protokole z przejęcia nieruchomości oraz w protokole z przekazania resztówki podkreśla się, że są to grunty słabe. Pełnomocnik stron zwrócił uwagę, że teren ten na mapie określono jako "gadka", czyli teren podmokły. W ocenie Ministra fakt, że teren jest podmokły nie oznacza automatycznie, że nie nadaje się do rolniczego wykorzystania, można np. wypasać na nim zwierzęta, lecz również można na takim terenie uprawiać [...], na co wskazała H. K. w piśmie z [...] października 2017 r., pisząc, że: "[...] pozwala racjonalnie wykorzystać nieużytki, gdyż na podmokłych piaskach rośnie obficie".

Podsumowując Minister stwierdził, że zgromadzone w sprawie dokumenty potwierdzają, iż w skład majątku [...] wchodził niewielki dwór, w którym mieszkał właściciel z rodziną i z którego zarządzano całym majątkiem. Żaden z dokumentów zgromadzonych w sprawie nie mówi o istnieniu parku i jego powierzchni (w protokole z przejęcia rubryka "park" jest pusta). Minister zaznaczył, że sformułowanie park pojawia się jedynie w oświadczeniach świadków i stron postępowania, ale ich analiza wskazuje, że są one wzajemnie sprzeczne i na ich podstawie organ nie mógł w sposób jednoznaczny ustalić położenia i obszaru parku. Tymczasem charakter zabudowań, jak i ich położenie w nieznacznej odległości od dworu i przeznaczenie nie pozwalają na wyodrębnienie w tej nieruchomości w sposób zdecydowany części dworsko-parkowej i części gospodarczej. Minister zaznaczył, że powyższe stanowisko jest zgodne z linią orzeczniczą sądów administracyjnych. Podkreślił, że istotne - z punktu widzenia prawidłowości zastosowania przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu - było bowiem rzeczywiste wykorzystywanie tej nieruchomości w powiązaniu z folwarkiem.

Minister stwierdził, że przedmiotowy obszar był zorganizowaną całością gospodarczą i pozostawał w związku funkcjonalnym z częścią rolną majątku. Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, dekretem tym przejęto grunty o cechach rolniczych, a także takie części nieruchomości ziemskich, które choć nie były bezpośrednio przydatne do produkcji rolnej, to pozostawały w związku funkcjonalnym z prowadzeniem gospodarstwa. Ich funkcjonowanie było wzajemnie zdeterminowane ruchem gospodarstwa rolnego. Zdaniem Ministra, rozmieszczenie budynków gospodarczych wokół dworu, prowadzenie zarządu majątkiem z dworu oraz istnienie sadów, przesądza o głównej funkcji gospodarczej obszaru. Umożliwiały bowiem bieżące prowadzenie produkcji rolnej w całym majątku. Wiodący charakter administracyjny i elementy rolne całego założenia nie pozwalają wydzielić części mieszkalnej, skoro blisko i z każdej strony dworu były urządzone i wzajemnie skomunikowane działki przydatne rolniczo oraz obiekty służące do zarządzania majątkiem lub do produkcji rolnej. Minister uwzględnił główny, dominujący charakter zespołu wobec niepodzielności wnioskowanego obszaru. Zakresem złożonego w sprawie wniosku objęto również uprawy [...] i [...]. Ta część nieruchomości ziemskiej w [...] stanowiła nieruchomość o charakterze rolniczym i mogła być wykorzystana na cele reformy rolnej. Minister zaznaczył, że [...] i [...] są roślinami przemysłowymi, z których otrzymuje się, m in. surowiec do wyrobu lin, olejów czy kauczuku. Taka uprawa, pomimo nietypowego dla rolnictwa charakteru, stanowiła działalność wytwórczą w rolnictwie i mogła zostać przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] listopada 2020 r. złożyli H. K., M. K., J. P. oraz P. . Skarżący decyzję zaskarżyli w części, w jakiej Minister uznał za podpadający pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej obszar zaznaczony w opinii biegłego W. K. z października 2013 r. kolorem żółtym.

Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

1) art. 153 ppsa w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 w zw. z art. 80 kpa, poprzez dokonanie reasumpcji oceny materiału dowodowego i wyrażenia prawnych ocen sprzecznych z wydanymi już w sprawie wyrokami Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 grudnia 2014 r., sygn. I SA/Wa 2179 oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 marca 2017 r., sygn. I OSK 1215/15;

2) art. 77 w zw. z art. 80 kpa, poprzez

a) ustalenie, że dwór stanowił centrum zarządzania uprawami i przez to jest funkcjonalnie związany z ściśle rolniczą częścią wywłaszczonej nieruchomości, pomijając przy tym ustalone przez siebie okoliczności zatrudniania zarządcy, a także braku ustalenia miejsca jego zamieszkania we dworze,

b) ustalenie, że do dworu nie przylegał park i oparcia się w swej ocenie na protokole przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej, pomimo istnienia dokumentów urzędowych podważających jego wiarygodność, jak również pominięcia innych dowodów świadczących o istnieniu parku (opinia biegłego, zeznania świadków),

- co doprowadziło do naruszenia prawa materialnego art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu poprzez uznanie, że zespół dworsko-parkowy podpadał w całości pod działanie przepisów dekretu.

Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału z 6 września 2021 r., wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U z 2020 r., poz. 347 ze zm.) sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne, o czym pełnomocnik skarżącego, pełnomocnik organu oraz pełnomocnik uczestnika i uczestnik zostali powiadomieni.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje :

Skarga nie jest zasadna.

Wniosek złożony został na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Przeprowadzone postępowanie wykazało, że w skład majątku [...] wchodził dwór z którego zarządzano majątkiem. Nie było wyraźnego rozgraniczenia pomiędzy częścią pałacowo-parkową, a częścią gospodarczą.

Jak wynika z orzecznictwa sądowoadministracyjnego - w przypadku żądania stwierdzenia, że pod działanie dekretu nie podpadała nieruchomość stanowiąca zespół dworsko - parkowy, należy zbadać związek funkcjonalny między tą częścią nieruchomości, której dotyczy żądanie a pozostałą częścią nieruchomości przejętej na własność Państwa. Związek funkcjonalny, to związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej. Związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie nie tylko zespołu pałacowo-parkowego bez gospodarstwa rolnego, ale też gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo-parkowego.

Należy wskazać, że na trenie zespołu dworsko - parkowego znajdowały się zabudowania gospodarcze, takie jak: stajnia, obora, chlewnia, kurnik i spichlerz (teren oznaczony kolorem żółtym na mapie sporządzonej przez biegłego W. K.). Niewątpliwie usytuowanie tych obiektów na terenie nieruchomości wskazuje, że mogły być one wykorzystywane do produkcji rolnej. Zważyć należy, że charakter tych zabudowań, jak i ich położenie w nieznacznej odległości od dworu oraz przeznaczenie nie pozwalają na wyodrębnienie w tej nieruchomości w sposób zdecydowany części dworsko-parkowej i części gospodarczej. Należy zgodzić się z organem, że przedmiotowy obszar był zorganizowaną całością gospodarczą i pozostawał w związku funkcjonalnym z częścią rolną majątku.

Zważyć należy, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej dekretem tym przejęto grunty o cechach rolniczych, a także takie części nieruchomości ziemskich, które pozostawały w związku funkcjonalnym z prowadzeniem gospodarstwa. Z akt sprawy nie wynika także aby w majątku był zatrudniony zarządca.

W pkt 5 protokołu z przejęcia nieruchomości opisano budynki stanowiące przedmiot przejęcia, tj. dom mieszkalny, stodoła, szopa, obora, chlewnia, spichlerz, piwnica oraz kurnik. Dołączony do protokołu z [...] marca 1950 r. odręczny szkic majątku [...] wskazuje, że w niedalekiej odległości od dworu znajdowały się budynki o typowo gospodarczym charakterze. Wprawdzie H. K. wskazywała na istnienie murowanego ogrodzenia w części gospodarczej, a świadkowie na ogrodzenie drewniane bądź kamienne, lecz z zeznań tych nie sposób określić jak ono przebiegało. Trafnie wskazał organ, że kwestia istnienia ewentualnego ogrodzenia nie jest istotna w niniejszej sprawie.

Z analizy dokumentów, tj. kopii mapy folwarku [...] z 1924 r., protokołów oraz szkicu parcelacji majątku [...] wynika, że dwór wraz z budynkami o charakterze gospodarczym stanowiły jeden kompleks. Budynek dworu pełnił funkcje mieszkalne dla rodziny właściciela, lecz nie była to funkcja wyłączna. Świadkowie zeznali, że właściciel sam (lub przy pomocy jednej osoby -pomocnika, jednakże nie wynika, aby był to zarządca – zeznanie św. B.) zarządzał majątkiem. Oznacza to, że z dworu prowadzony był zarząd majątkiem. Wprawdzie z akt nie wynika, że we dworze było wydzielone pomieszczenie do sprawowania zarządu i przechowywania dokumentów, lecz należy podzielić stanowisko organu, że zarządzanie majątkiem o pow. [...] ha wymagało miejsca z którego prowadzono zarząd i w którym przechowywane były niezbędne dokumenty. Niemożliwe byłoby bowiem prowadzenie działalności rolniczej, w tym plantacji roślin przemysłowych bez funkcjonowania zaplecza administracyjnego. Z kolei z opisu budynków nie wynika, aby na terenie majątku istniał budynek o charakterze administracyjnym, a zatem logicznym jest, że zarząd musiał odbywać się z dworu.

Rozmieszczenie budynków gospodarczych wokół dworu, prowadzenie zarządu majątkiem z dworu oraz istnienie sadów, przesądza o głównej funkcji gospodarczej obszaru. Wokół dworu były urządzone i wzajemnie skomunikowane działki przydatne rolniczo oraz obiekty służące do zarządzania majątkiem lub do produkcji rolnej. Był to dominujący charakter zespołu. Przeprowadzone postępowanie dowodowe nie wykazało aby było wyraźne rozgraniczenie pomiędzy częścią pałacową a gospodarczą. Na terenie oznaczonym na mapie sporządzonej przez biegłego W. K. kolorem żółtym, jak wskazały Sądy w wydanych w niniejszej sprawie orzeczeniach, była stajnia, obora, chlewik, kurnik. Funkcja tych zabudowań niewątpliwie spełnia warunek możliwości wykorzystania ich do produkcji rolnej i zwierzęcej. Charakter tych zabudowań, jak i ich położenie w nieznacznej odległości od dworu oraz ich przeznaczenie nie pozwalają na wyodrębnienie w tej nieruchomości w sposób zdecydowany części dworsko-parkowej i części gospodarczej. Należy zgodzić się z organem, że przedmiotowy obszar był zorganizowaną całością gospodarczą i pozostawał w związku funkcjonalnym z częścią rolną majątku. Zważyć bowiem należy, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, dekretem tym przejęto grunty o cechach rolniczych, a także takie części nieruchomości ziemskich, które pozostawały w związku funkcjonalnym z prowadzeniem gospodarstwa.

W aktach sprawy nie ma żadnego dokumentu wskazującego, że na wnioskowanym terenie był park. W protokole z przejęcia majątku rubryka "park" nie jest wypełniona. Pojęcie parku pojawia się jedynie w oświadczeniach świadków i stron postępowania, jednakże wyjaśnienia te są wzajemnie sprzeczne. Świadkowie K. i P. wskazują na istnienie parku, ale jednocześnie świadek P. zeznała o rosnących drzewach owocowych obok dworu. Natomiast świadek B. stwierdził, że wokół dworu był sad. J. M. podała, że wokół dworu były kwiaty, park, sadzawki i dużo drzew owocowych. Z kolei z protokołu z [...] marca 1950 r., wynika, że w skład tzw. resztówki wchodził sad o pow. [...] ha, a nie park.

Wokół dworu były urządzone i wzajemnie skomunikowane działki przydatne rolniczo oraz obiekty służące do zarządzania majątkiem lub do produkcji rolnej. Był to dominujący charakter zespołu. Z powyższych przyczyn chybiony jest zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 2 ust. 1 lit e) dekretu.

Niezasadny jest także zarzut dotyczący naruszenia art. 153 ppsa. Wyrok z 8 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 2179/14 został uchylony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokiem z 3 marca 2017 r., sygn. akt I OSK 1215/15. Natomiast w wyroku z 3 marca 2017 r. Naczelny Sąd Administracyjny nie przesądził, że nieruchomość obejmująca niewielki dwór wraz z terenem przyległym do niego nie podlegała przejęciu na cele reformy rolnej. Kwestia ta została pozostawiona ocenie organu administracji. Organ rozpoznając ponownie sprawę i analizując położenie budynków gospodarczych - w bliskiej odległości od dworu - prawidłowo uznał (z przyczyn omówionych w zaskarżonej decyzji), że nie jest możliwe wyodrębnienie w sposób zdecydowany części dworsko-parkowej i części gospodarczej. Jak wyżej zaznaczono przedmiotowy obszar był zorganizowaną całością gospodarczą i pozostawał w związku funkcjonalnym z częścią rolną majątku. W majątku nie było zarządcy. Z opisu budynków nie wynika natomiast, aby na terenie majątku istniał budynek o charakterze administracyjnym, wobec czego słusznie organ uznał, że zarząd odbywał się z dworu.

Ze wszystkich powyżej podanych przyczyn niezasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organ przepisów prawa procesowego. Organ prawidłowo ustalił stan faktyczny w sprawie, zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, wyjaśnił motywy, jakimi się kierował wydając decyzję, nie naruszając przy tym przepisu art. 153 ppsa.

Dlatego Sąd, z mocy art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.