Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 223/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2022-07-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędzia WSA Jolanta Górska Sędzia WSA Magdalena Dobek-Rak (spr.) po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 lipca 2022 r. sprawy ze skargi A. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 17 lutego 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej A. F. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

A. F. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 17 lutego 2022 r., którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdańska z 9 października 2021 r. o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Prezydent Miasta Gdańska decyzją z 9 października 2021 r. rozpoznając wniosek A. F., odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną matką K. F. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że zgodnie z orzeczeniem z 16 listopada 2020 r. K. F. zaliczona została do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym do dnia 30 października 2023 r., przy czym nie da się ustalić, od kiedy niepełnosprawność istnieje, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 25 września 2020 r. Organ wskazał, że zgodnie z oświadczeniem skarżącej posiada ona 28 - letnią siostrę N.F., która mieszka w Gdańsku i opiekuje się własnym dzieckiem, a ona sama wykonuje czynności w związku z opieką nad matką takie jak: pobudka, asystowanie przy kąpieli, obcinaniu paznokci, strzyżeniu włosów, myciu zębów, moczeniu nóg, smarowanie kremami przeciw odparzeniom, przygotowywanie ubrań i ubieranie, mierzenie ciśnienia, podawanie leków - raz dziennie, przygotowywanie i podawanie posiłków - 4-5 razy dziennie, a ponadto: sprzątanie, pranie, prasowanie, wizyty lekarskie - teleporady, robienie zakupów i realizowanie recept - na bieżąco, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, asystowanie podczas spacerów, ćwiczenia rozwijające mowę, czytanie, pisanie, myślenie, oklepywanie, układanie do snu oraz czuwanie podczas snu - jest z mamą pod telefonem.

Skarżąca oświadczyła też, że ostatnie zatrudnienie zakończyła w styczniu 2018 r., potem pracowała dorywczo, jednak po śmierci ojca w dniu 13 października 2018 r., zrezygnowała z pracy i od tego momentu opiekuje się matką, która choruje na dystrofię obręczowo - kończynową, tj. zaburzenia chodu związane z osłabieniem siły mięśniowej kończyn dolnych oraz znacznie ograniczony zakres ruchów w stawach barkowych, ma też zaburzenia ciśnienia, rytmu serca, depresję, bóle kręgosłupa. Nie jest ona osobą leżącą, posiłki i lekarstwa spożywa samodzielnie, po uprzednim przygotowaniu przez drugą osobę, może zostać sama w domu na czas załatwiania przez spraw czy zakupów przez opiekuna. Według skarżącej nie ma innych osób z rodziny, które opiekują się matką, gdyż siostrę ma swoją rodzinę i dziecko.

W oparciu o tak ustalony stan faktyczny organ stwierdził, w sprawie zachodzi przesłanka negatywna przyznania świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Zdaniem organu, Trybunał Konstytucyjny orzekając w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, o częściowej niekonstytucyjności wprowadzenia do ustawy kryterium wieku powstania niepełnosprawności jako przesłanki uzależniającej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie uchylił art. 17 ust. 1b, lecz orzekł o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy, a poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy. Natomiast organ administracji zobligowany jest stosować przepisy prawa w brzmieniu aktualnie obowiązującym, a na dzień wydania decyzji ustawodawca nie dokonał zmiany tego przepisu, zatem pomimo niezgodności z Konstytucją RP, wciąż obowiązuje.

Niezależnie od tego, w ocenie organu, z dostępnych dokumentów nie wynika, aby istniał związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad matką. Również zakres sprawowanej opieki nie jest na tyle zajmujący, aby uniemożliwiał podjęcie zatrudnienia, a część czynności wykonywanych przez skarżącą nie ma związku z opieką nad matką, a należy do czynności dnia codziennego wykonywanych przez osoby zatrudnione w pełnym wymiarze czasu pracy. W opiece nad matką może pomóc też siostra, która zgodnie z prawem jest zobowiązana do alimentacji matki.

Rozpoznając odwołanie A.F., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z 17 lutego 2022 r. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdańska z 9 października 2021 r.

Kolegium wskazało, że obecnie kształtująca się linia orzecznicza, na tle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r.,. akt K 38/13, (z punktu drugiego sentencji, w którym orzeczono, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji) wywodzi, że istotą tak podjętego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazane w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W związku z tym skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy co do treści w nim ujętej, co przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, a organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym, mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, z wyłączeniem tej części ww. przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Zatem, rozpoznając sprawę organ nie ma podstaw do odmowy przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko i wyłącznie na podstawie braku spełnienia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy.

Organ odwoławczy przeprowadził analizę art. 17 ust. 1 ustawy, w którym określono przesłanki niezbędne do otrzymania świadczenia. Jedną z nich jest sprawowanie rzeczywistej, osobistej i stałej i bezpośredniej opieki nad wymagającą jej osobą niepełnosprawną, po drugie zaś, rezygnacja z pracy zarobkowej bądź jej niepodejmowanie spowodowane musi być koniecznością sprawowania opieki. Pomiędzy tymi dwoma przesłankami musi zaistnieć związek przyczynowo - skutkowy. Oceniając w tym kontekście materiał dowodowy Kolegium stwierdziło, że skoro organ I instancji po przeprowadzeniu postępowania w sprawie w sposób zgodny z wymogami prawa, w szczególności po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego uznał, iż rozmiar i zakres opieki sprawowanej przez wnioskodawczynię nad matką K. F. nie wymusza rezygnacji z podjęcia pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, to takiej oceny Kolegium nie może uznać za błędną, nawet w świetle oświadczeń A. F. Ponadto, nie sposób dostrzec istnienia związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką, skoro ostatnia aktywność zawodowa K. F. przypada na dzień 31.01.2018 r, była to umowa o pracę na czas określony trwająca od dnia 23.06.2017 r. do dnia 31.01.2018 r., w grudniu 2019 r. wnioskodawczyni zakończyła naukę w szkole wyższej, a do dnia 29.02.2020 r. pobierała rentę rodzinną. Zdaniem Kolegium, przedstawione przez wnioskodawczynię i ocenione przez organ I instancji czynności, które składają się na sprawowaną opiekę, nie są na tyle absorbujące czasowo lub wykonywane z taką częstotliwością, by wnioskodawczyni nie mogła podjąć zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, zwłaszcza, że jak wynika z akt sprawy, sprawowaną opiekę nad matką była w stanie pogodzić z nauką w szkole wyższej. Dokumentacja medyczna przedstawiona przez wnioskodawczynię oraz dokonane w toku postępowania ustalenia organu I instancji nie potwierdzają konieczności sprawowania opieki w sposób ciągły i na tyle absorbujący, że uniemożliwia to podjęcie aktywności zawodowej.

Reasumując, podawane przez wnioskodawczynię czynności opiekuńcze względem K. F. nie wyczerpują, zdaniem Kolegium, przesłanki sprawowania opieki w taki sposób, który powoduje konieczność rezygnacji z pracy lub niepodejmowania zatrudnienia.

W skardze na powyższą decyzję A. F. zarzuciła błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W uzasadnieniu, powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 16 września 2021 r. w sprawie o sygn. akt III SA/Gd 577/21, stwierdzono, że z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Nie sposób więc przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą matce nie jest wykonywana przez całą dobę, a jedynie we wskazanych godzinach, to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację sformułowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu z normami prawnymi - proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania zaskarżonego aktu i na podstawie ustalonego przez organy stanu faktycznego. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych rozstrzygnięć administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd - jak stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ) dalej jako p.p.s.a. - nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną, z wyjątkiem skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie, opinię zabezpieczającą i odmowę wydania opinii zabezpieczającej.

Sąd dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 17 lutego 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdańska z 9 października 2021 r. o odmowie przyznania skarżącej na jej wniosek świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, stwierdził, że narusza ona prawo.

Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięć organów obu instancji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 poz.615), zwaną dalej u.ś.r.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Podkreślić należy, na co zasadnie zwróciło uwagę Kolegium, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W niniejszej sprawie bezspornym jest zarówno okoliczność posiadania przez K. F. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z 16 listopada 2020 r. wydanego do 30 listopada 2023 r., jak i zaliczenie skarżącej do kręgu podmiotów zobowiązanych do opieki i uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.

Istota sporu pomiędzy skarżącą a organami koncentrowała się natomiast na istnieniu związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy koniecznością rezygnacji (niepodejmowania) zatrudnienia przez skarżącą a potrzebą sprawowania stałej opieki nad matką niepełnosprawną w stopniu znacznym, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Oznacza to, że w każdej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia, oraz czy istnieje opisany wyżej związek przyczynowo - skutkowego.

Zdaniem Sądu, ocena dokonana przez organy obu instancji dotycząca sprawowanej przez skarżącą opieki i braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a zakresem niezbędnej opieki i pomocy niepełnosprawnej w stopniu znacznym matce jest nieprawidłowa.

Z akt sprawy wynika, że wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został złożony przez skarżącą z uwagi na niepełnosprawność matki potwierdzoną stosownym orzeczeniem, w którym wskazano na jej znaczny stopnień, a okoliczność ta została uznana za niepodważalną. Ocena stanu zdrowia i sprawności matki skarżącej nastąpiła przed złożeniem wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia, co nie wyklucza ziszczenia się przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w dacie złożenia wniosku przez skarżącą. Ustawodawca na potrzeby przepisów u.ś.r. stworzył wykaz definicji ustawowych, który w art. 3 pkt 21 u.ś.r. wskazuje wprost, iż znaczny stopień niepełnosprawności oznacza:

a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,

b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach,

d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów,

e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Przywołany wyżej przepis odsyła do definicji określonych w ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U z 2021 r. poz. 573), zwanej dalej ustawą o rehabilitacji. W art. 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji określono, iż do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Jednocześnie wydane na podstawie art. 6c ust. 9 ustawy o rehabilitacji rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (t.j. Dz.U. 2018 r., poz. 2027) w § 29 ust. 1 określa standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności, które zawierają kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu powodujące:

1) niezdolność do pracy - co oznacza całkowitą niezdolność do wykonywania pracy zarobkowej z powodu fizycznego, psychicznego lub umysłowego naruszenia sprawności organizmu;

2) konieczność sprawowania opieki - co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem;

3) konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych.

W ust. 2 § 29 powołanego wyżej rozporządzenia prawodawca jednocześnie wskazał, że przez długotrwałą opiekę i pomoc w pełnieniu ról społecznych rozumie się konieczność jej sprawowania przez okres powyżej 12 miesięcy w zakresie, o którym mowa w ust. 1 pkt 2 i 3. Przy dokonywaniu ustaleń orzeczniczych uwzględniono więc m.in. sprawność psychofizyczną organizmu w zakresie zdolności do samodzielnego zaspakajania podstawowych potrzeb życiowych, konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspakajaniu podstawowych potrzeb życiowych.

Należy więc uznać, że z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r., w przypadku osoby wymagającej opieki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie można wyprowadzić imperatywu sprawowania opieki w odpowiednim zakresie jako przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, negując wymagania dotyczące sposobu i intensywności opieki nad niepełnosprawną osobą, określone w orzeczeniu o niepełnosprawności właściwego organu (tak wyrok WSA w Gdańsku z 24 marca 2022 r., III SA/Gd 1045/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zarówno organy, jak i Sąd, nie są uprawnieni w niniejszym postępowaniu do kwestionowania orzeczenia o niepełnosprawności, a to jego treść w zasadniczy sposób określa potrzeby opiekuńcze osoby niepełnosprawnej. Przy czym, należy zaznaczyć, że samo posiadanie orzeczenia nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidulanej sprawie.

Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej (por. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Równie istotnym czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Z akt sprawy wynika, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką codziennie od godzin porannych do wieczornych (zgodnie z oświadczeniem skarżącej od ok. 7h do 20h). Skarżąca świadczy pomoc i opiekę matce samodzielnie, nikt jej w tych czynnościach nie pomaga. Skarżąca nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z matką, albowiem każda z nich zajmuje, osobne mieszkanie. Skarżąca zamieszkuje w mieszkaniu nad mieszkaniem swojej matki. Z wyjaśnień skarżącej wynika, że w porze nocnej pozostaje z matką w stałym kontakcie telefonicznym. Z ustaleń poczynionych w sprawie wynika, że K.F. od lat cierpi na postępującą dystrofię obręczowo – kończynową bez możliwości leczenia, związaną z zaburzeniami chodu wynikającymi z osłabienia siły mięśniowej kończyn dolnych oraz znacznie ograniczonym zakresem ruchów w stawach barkowych, bóle kręgosłupa. Matka doznaje upośledzenia chodu i funkcji chwytnych, praktycznie nie unosi kończyn. Choruje również na zaburzenia ciśnienia, zaburzenia rytmu serca oraz ciężką depresję. Matka jest pod kontrolą kardiologa i psychiatry. Jej stan ulega ciągłemu pogorszeniu.

Skarżąca wyjaśniła, że wskazane schorzenia, które znacząco ograniczają możliwości poruszania się matki, powodują, że potrzebuje ona pomocy przy podstawowych czynnościach życia codziennego takich jak: wstawanie z łóżka, higiena osobista, przygotowywanie ubrań i ubieranie, przygotowywanie i podawanie wszystkich posiłków w ciągu dnia, sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, regulowanie opłat i spraw urzędowych. Skarżąca sprawuje również pieczę nad zdrowiem matki poprzez smarowanie jej kremami przeciw odparzeniom, codzienne mierzenie ciśnienia, podawanie leków, wykupowanie bieżących recept, doglądanie wizyt lekarskich, również w formie teleporad, masowanie i oklepywanie, asystowanie przy spacerach, gdyż matka ma trudności w samodzielnym poruszaniu się i zachwiania równowagi.

Konfrontacja potwierdzonego w orzeczeniu znacznego stopnia niepełnosprawności K. F. wymagającej stałej lub długotrwałej opieki innej osoby w związku ze stwierdzoną znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji ze wskazanymi czynnościami opiekuńczymi świadczonymi matce w sposób ciągły i stały przez skarżącą, nie pozostawia, w ocenie Sądu, wątpliwości, że zakres tej opieki i pomocy uniemożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia w jakimkolwiek wymiarze. Przy tym, organ nie przedstawił żadnych przekonywujących argumentów przemawiających za możliwością pogodzenia niezbędnej opieki nad matką z określonym zajęciem zarobkowym. Już tylko fakt znacznie ograniczonej, potwierdzonej przez właściwy organ, możliwości K. F. do samodzielnej egzystencji, spowodowany obciążającymi ją licznymi i poważnymi schorzeniami, wyznacza zakres niezbędnej pomocy innej osoby, którą wypełniają czynności opiekuńcze i inne czynności życia codziennego wykonywane przez skarżącą, których niezbędności nie zdołały poważyć organy. Wszystkie wskazane czynności są konieczne, aby zapewnić osobie ograniczonej w możliwościach samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do wieku i orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności. Z zakresu tych czynności nie można wykluczyć zwykłych czynności życia codziennego, takich jak sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów, którym osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może sprostać ze względu na swoje ograniczenia zdrowotne.

Podkreślić należy, że przy wielu schorzeniach o znacznym stopniu zaawansowania osoba sprawująca opiekę przez większość czasu zobligowana jest do czuwania nad chorym, by móc nieść mu niezbędną i niezwłoczną pomoc w razie nagłej potrzeby. Z tego powodu skarżąca jest w stałej gotowości do pomocy matce, a fakt zamieszkiwania w oddzielnym mieszkaniu, ale w bezpośrednim sąsiedztwie matki, nie jest przeszkodą do sprawowania opieki uzasadniającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Z żadnego przepisu u.ś.r. nie wynika, aby warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego było wspólne zamieszkiwanie z osobą, nad którą sprawowana jest opieka.

Sąd doszedł do wniosku, że opieka sprawowana przez skarżącą jest codzienna i ciągła, a ponadto jej zakres uniemożliwia skarżącej podjęcie pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze z uwagi na potrzeby matki związane z jej stopniem niepełnosprawności i stanem zdrowia, który nie rokuje poprawy w przyszłości. Materiał dowodowy nie potwierdza stanowiska przeciwnego organów w powyższym zakresie. Należy bowiem uwzględnić, że czynności opiekuńcze świadczone osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym, ze znacznie ograniczonymi możliwościami samodzielnej egzystencji, wymagają większej niż przeciętnie intensyfikacji i systematyczności, gdyż ich podmiotem jest osoba niepełnosprawna, cierpiąca na przewlekłe, pogłębiające się schorzenia i wymagająca specjalistycznego leczenia. Nie można bagatelizować również faktu, że oprócz czynności stricte pielęgnacyjnych skarżąca pozostaje w ciągłej gotowości do świadczenia pomocy i opieki, w tym wsparcia emocjonalnego, co ma istotne znaczenie wobec zdiagnozowanej u matki ciężkiej depresji i pozostawiania w związku z tym pod opieką psychiatry. Ponadto, nie można wykluczyć z czynności opiekuńczych, wyręczania osoby bliskiej od jej normalnych, codziennych obowiązków rodzinnych i życiowych, którym nie może sprostać z uwagi na swą niepełnosprawność, co stanowi przejaw opieki nad nią. Ograniczenie form opieki nad osobą niepełnosprawną do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych prowadziłoby do zdeformowania znaczenia pojęcia opieki, a co za tym idzie naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego. Istotą tą jest bowiem udzielenie wsparcia osobom, które poświęcając się w pełnym wymiarze opiece nad najbliższą osobą niepełnosprawną nie mogą pracować zarobkowo, by zaspokoić potrzeby życiowe swoje i swojej rodziny (por. wyrok WSA w Gdańsku z 10 czerwca 2021 r., III SA/Gd 319/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przy tym wskazać należy, że rezygnacja przez skarżącą z zatrudnienia dorywczego, ukończenie studiów (2019) oraz utrata prawa do renty rodzinnej (2020), poprzedzające wystąpienie z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne, nie zaprzeczają aktualnemu związkowi pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a potrzebą sprawowania opieki nad matką. Dokumentacja zgromadzona w sprawie oraz wyjaśnienia skarżącej potwierdzają, że skarżąca podjęła się opieki nad matką po śmierci ojca (13.10.2018). Ukończenie studiów w okresie sprawowania opieki nad matką nie może być traktowane obecnie jako okoliczność wykluczająca związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością opieki nad chorą matką, albowiem z akt wynika, że stan zdrowia matki na przestrzeni lat ulega stałemu pogorszeniu (progresja objawów) i nie rokuje poprawy, gdyż nie ma możliwości leczenia. Świadczy o tym chociażby konfrontacja orzeczenia o niepełnosprawności z 19 listopada 2015 r., w którym stwierdzono u K.F. umiarkowany stopnień niepełnosprawności i brak potrzeby pomocy ze strony innych osób w samodzielnej egzystencji, z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 26 listopada 2020 r., w którym potwierdzono konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Okoliczności te potwierdzają również zgromadzone w aktach sprawy, a pominięte przez organy, zaświadczenia o stanie zdrowia matki skarżącej, stanowiące materiał, na podstawie którego w 2020 r. wydano orzeczenie o niepełnosprawności.

Art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazuje wyraźnie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest wprowadzanie przez organy administracyjne dodatkowych negatywnych przesłanek przyznania świadczenia (zob. wyrok WSA w Gliwicach z 21 lipca 2021 r., II SA/Gl 504/21, LEX nr 3209641, WSA w Rzeszowie z 6 kwietnia 2022 r. III SA/Rz 1781/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Organy zobligowane były wyłącznie do zbadania okoliczności odnoszących się do rezygnacji bądź niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą oraz związku tej okoliczności z potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką w takim zakresie, w jakim świadczy ją skarżąca. Nie było przy tym podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia matce niezbędnej opieki poprzez weryfikację sytuacji rodzinnej i finansowej pozostałych osób zobowiązanych względem niej do alimentacji, tj. córki N.F., w sytuacji, gdy do sprawowania opieki zobowiązała się skarżąca. W orzecznictwie przyjmuje się bowiem, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Jeżeli zatem skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., którym w razie spełnienia pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niej należy wybór, czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem ojca poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni mu opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie, dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem (por. wyrok WSA w Gliwicach z 27 sierpnia 2021 r. II SA/Gl 737/21, LEX nr 3221221, wyrok WSA w Poznaniu z 22 kwietnia 2022 r., II SA/Po 834/21, LEX nr 3339198). Organ nie jest upoważniony, by decydować tu za stronę.

Podsumowując powyższe rozważania, Sąd uznał, że orzekające w sprawie organy dokonały wadliwej oceny materiału dowodowego w świetle nieprawidłowo interpretowanych przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r. wydając decyzje naruszające w konsekwencji zarówno przepisy prawa materialnego, jak i przepisy postępowania administracyjnego. Uchybienie organów polega przede wszystkim na niewłaściwej ocenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy zatrudnieniem a opieką sprawowaną przez skarżącą. W ocenie Sądu, postępowanie wyjaśniające pozwoliło na zgromadzenie materiałów, których analiza umożliwia dokonanie właściwego rozstrzygnięcia merytorycznego przez organ.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym wyroku.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania w wysokości 480 zł, stanowiących w istocie wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r., poz. 1800).

Sąd orzekał w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym, zgodnie z treścią art.119 pkt 2 p.p.s.a., wobec wniosku skarżącej o rozpoznanie sprawy w tym trybie i braku sprzeciwu organu.