Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2771/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-07-31 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Gospodarki
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancji
Powołane przepisy: article: art. 3 ust. 1 lit. b
journal: Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
law: Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.
article: § 1 lit. a pkt. 7
journal: Dz.U. 1947 nr 2 poz 7
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędzia del. WSA Marian Wolanin Protokolant st. inspektor sądowy Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 21 lipca 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 maja 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 403/15 w sprawie ze skargi K. K. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rozwoju i Finansów na rzecz K. K. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z 21 maja 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę K. K. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Pismem z dnia 8 lipca 2011 r. K. K. wniósł, na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa, o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstw, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. H. "- R., ul. [...].

Decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r., znak: [...], 1. dz. 1915, Minister Gospodarki nie stwierdził nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstw, w część dotyczącej przedsiębiorstwa pn. H. R., ul. [...]. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że przedsiębiorstwo pn. H. R., ul. [...] spełniało kryteria nacjonalizacji określone w ustawie z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.), wobec czego orzeczenie nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. w tym zakresie nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa, w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Z wnioskiem o ponowne rozpoznanie sprawy wystąpił K. K., zarzucając naruszenie art. 7, 77 § 1, 80, art. 107 § 3 kpa oraz naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 3 ust. 1 pkt B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Ponadto, zarzucił organowi nieuwzględnienie, że H. ., biorąc pod uwagę jej możliwości techniczne oraz obniżoną w porównaniu z okresem przedwojennym produkcję na dzień 5 lutego, 1946 r., nie mogła zatrudniać powyżej 50 pracowników produkcyjnych na jedną zmianę, a także to, że z preliminarza budżetowego na 1946 r. pośrednio wynikało, że tylko jedna wanna spośród dwóch wanien znajdujących się w [...] była "czynna produkcyjnie".

Decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. znak: [...] , 1. dz. [...], Minister Gospodarki utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] czerwca 2013 r. Wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 263/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził nieważność tej decyzji jako skierowanej do osoby nieżyjącej, która w chwili wydawania decyzji nie miała już przymiotu strony.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z dnia [...] grudnia 2014 r., nr [...], Minister Gospodarki utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2013 r. W uzasadnieniu wskazał, iż orzeczeniem z [...] lutego 1948r. Minister Przemysłu i Handlu, na podstawie art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r. oraz § 65 ust. 1 pkt a i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. R. P. Nr 16, poz. 62), wydał orzeczenie nr [...]. Na mocy tego orzeczenia na własność Państwa przejęto m.in. przedsiębiorstwo H. - R., ul. [...]". Składniki majątkowe ww. przedsiębiorstwa zostały ujęte w protokole zdawczo-odbiorczym z dnia [...] czerwca 1949 r., który po zatwierdzeniu orzeczeniem Ministra Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 2 lutego 1955 r. stał się integralną częścią ww. orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu. W ww. protokole zdawczo-odbiorczym ujęto jako składnik majątkowy przedsiębiorstwa nieruchomość położoną w R., przy ul. [...], składającą się z 3 działek o pow. kolejno [...] ha [...]m2, [...] m2 + [...] m2 oraz [...] m2, które oznaczono na planie dołączonym do tego protokołu oraz nieruchomość przy ul. [...]. o pow. [...] m2.

W ramach postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej konieczne było ustalenie zaistnienia kryteriów upaństwowienia, wskazanych w przepisach ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, dalej jako "ustawa nacjonalizacyjna". Z art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej oraz § 1 lit. A pkt 7 rozporządzenia Rada Ministrów z 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia w niektórych rodzajach przedsiębiorstw przemysłowych (Dz. U. z 1947 r. Nr 2, poz. 7) wynika, że na własność Państwa zostają przejęte h. , które w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. tj. 5 lutego 1946 r., posiadały więcej niż jedną wannę [...] i zdolność zatrudnienia powyżej 50 pracowników na jedną zmianę lub h. jedno-wannowe, których zdolność zatrudnienia wynosiła powyżej 100 pracowników na jedną zmianę. Ponadto, przez "zdolność zatrudnienia", o której stanowi art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej, należy rozumieć "rzeczywistą zdolność zatrudnienia" w danym przedsiębiorstwie w dniu 5 lutego 1946 r., przy uwzględnieniu pełnego parku maszynowego, znajdującego się na wyposażeniu tego przedsiębiorstwa w ww. dacie, jego stanu technicznego, niezależnie od tytułu własności do niego (por. wyrok WSA w Warszawie w wyroku z dnia 5 listopada 2004 r., sygn. akt IV SA/Wa 253/04).

Materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy potwierdza, że na stanie przedsiębiorstwa znajdowały się dwie wanny, co wynika jednoznacznie z protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] czerwca 1949 r., gdzie stwierdzono, że "według stanu na dzień przejęcia przez Państwo przedsiębiorstwo posiadało dwie wanny [...]". Okoliczność, że h. była wyposażona w więcej niż jedną wannę wynika także z "Tabeli amortyzacyjnej wartości majątkowych ww. przedsiębiorstwa na dzień 31 grudnia 1948 r.", gdzie wymieniono m.in. "wanny [...]", a także z dokumentu zatytułowanego "Objaśnienia do preliminarza budżetowego na 1946 r." W dokumencie tym znajduje się wzmianka, iż "wanny nie będą remontowane, gdyż są nowe i szamotowe".

Ponadto organ wskazał, iż w "Objaśnieniach do preliminarza budżetowego na 1946 r.", przy wydatkach osobowych ujęto "robociznę - jak dotychczas przy obsadzie 1 wanny, tj. 230 osób". Z "Objaśnień do planu finansowego na 1946 r.", wynika, że do 15 sierpnia 1946 r. "czynna była tylko jedna mniejsza wanna - druga w remoncie". W ocenie organu fakt, że jedna z dwóch wanien znajdujących się na wyposażeniu h. była okresowo remontowana nie oznacza, iż omawiana h. była jednowannowa. Remont i konserwacja maszyn i urządzeń są zwykłymi czynnościami występującymi w toku produkcji, a większość urządzeń i maszyn wymaga okresowych napraw i remontów. Z faktu, że jedna z wanien była remontowana, nie można wnioskować, że ta wanna nie znajdowała się na wyposażeniu przedsiębiorstwa i h. posiadała tylko jedną wannę. Tym niemniej ustawodawca nie uzależnił podwyższenia zdolności zatrudnienia od ilości wanien wykorzystywanych w toku produkcji, a jedynie wskazał na ich ilość. Oznacza to, że istotna jest ilość wanien wytopowych na stanie przedsiębiorstwa, nie zaś czynne wykorzystywanie tych wanien w procesie produkcyjnym.

Oceniając zaś kryterium zdolności zatrudnienia powyżej 50 pracowników produkcyjnych na jedną zmianę roboczą w dacie 5 lutego 1946 r. Minister podniósł, iż w tym wypadku należy uwzględnić w szczególności stan techniczny maszyn, którymi przedsiębiorstwo dysponowało i realia jego funkcjonowania, wpływające na wielkość zatrudnienia pracowników, pracujących bezpośrednio przy produkcji, na dzień wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej. Ponadto, co wynika z orzecznictwa sądów administracyjnych, przy ocenie wystąpienia kryterium nacjonalizacyjnego należy uwzględnić, poza pracownikami zatrudnionymi bezpośrednio przy obsłudze maszyn i urządzeń produkcyjnych, także - majstrów, kierowników technicznych, technologów, transport międzyoperacyjny, magazynierów i pracowników obsługujących składy, pracowników kotłowni, ekipę remontowo-konserwatorską, tj. osoby wprost związane z bezpośrednią produkcją i bez których prawidłowe funkcjonowanie linii produkcyjnej byłoby niemożliwe (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 października 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 1381/10). Dokumenty archiwalne zgromadzone w aktach sprawy nie wskazują w sposób bezpośredni zdolności zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie w dniu 5 lutego 1946 r. Jednakże ich analiza pozwala na ustalenie, że w dacie 5 lutego 1946 r. faktyczne zatrudnienie w omawianej h. było wysokie i kształtowało się na poziomie 230 pracowników (do obsługi jednej wanny). Organ powołał się na dokument pt. "Objaśnienia do preliminarza budżetowego na 1946 r.", sporządzony w dniu 14 stycznia 1946 r., a zatem bezpośrednio przed datą nacjonalizacji. Z dokumentu tego wynika, że w tej dacie faktyczna wielkość zatrudnienia w tym przedsiębiorstwie wynosiła 230 osób - do obsługi jednej wanny. Ponadto z pisma H. skierowanego do Zjednoczenia Przemysłu [...] w P. z dnia [...] listopada 1946 r. wynika, że spółka wystąpiła o podwyższenie budżetu na październik, listopad i grudzień, ze względu na zatrudnienie 300 pracowników. Stwierdzono przy tym, że w czasie sporządzania planu finansowego w hucie zatrudnionych było 260 pracowników.

W ocenie organu, zdolność zatrudnienia jest wartością co najmniej równą faktycznemu zatrudnieniu lub wyższą, w żadnym wypadku jednak rzeczywista zdolność zatrudnienia nie może być niższa niż stan faktyczny zatrudnienia w danym okresie. Zatem, skoro faktyczne zatrudnienie pracowników w tym przedsiębiorstwie w okresie bardzo zbliżonym do daty nacjonalizacji, tj. dnia [...] lutego 1946 r., kształtowało się na poziomie 230 pracowników do obsługi tylko jednej wanny, to ta okoliczność w ocenie organu dowodzi, że zdolność zatrudnienia w ww. przedsiębiorstwie nie mogła być niższa od kryterium jego nacjonalizacji, tj. 50 pracowników zatrudnionych przy produkcji na jedną zmianę. Zwłaszcza, że jesienią 1946 r. nastąpił wzrost zatrudnienia z 260 pracowników do 300 osób.

Oceniając wartość dowodową artykułów prasowych załączonych do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy organ wskazał, iż dane w nich zawarte dotyczą faktycznego zatrudnienia w omawianej hucie w latach 1938 - 1940, a zatem pochodzą z okresu 6 lub 8 lat przed datą wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej. Ponadto wskazują na faktyczne zatrudnienie, które mogło być niższe od rzeczywistej zdolności zatrudnienia. Dlatego większą moc dowodową przyznał organ powołanym dokumentom z 1946 r. wskazującym na faktyczne zatrudnienie 230 osób do obsługi jednej wanny, czy też od 260 do 300 pracowników. Za dowolne, gdyż nie znajdujące potwierdzenia w materiale dowodowym uznał ponadto organ twierdzenie wnioskodawcy, że na podstawie wielkości wanien można przyjąć, że w przedsiębiorstwie mogło pracować nie więcej niż 35-40 pracowników produkcyjnych.

Minister wskazał, iż na podstawie dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy nie można jednoznacznie stwierdzić czy liczba ta stanowi zatrudnienie w zakładzie na jedną zmianę. Jednakże, w ocenie organu, nawet gdyby przyjąć, że liczba ta stanowi ilość pracowników na 3 zmiany, w 8 godzinnym czasie , a nawet w systemie 4 - zmianowym, w 6 godzinnym dniu pracy to i tak zdolność zatrudnienia na jedną zmianę, w ww. hucie znacznie przekraczałaby kryterium upaństwowienia tego przedsiębiorstwa, tj. wynosiła powyżej 50 pracowników na jedną zmianę. Ponadto, w ocenie organu, dane zawarte w przedstawionym przez K. K. artykule prasowym "[...]" jako pochodzące z okresu po roku 1950 r. gdy nastąpiło połączenie omawianej h. z h. [...] w jedno przedsiębiorstwo nie mogą być brane pod uwagę przy ustalaniu w jaki sposób w omawianej hucie odbywała się produkcja w dacie 5 lutego 1946 r. W aktach sprawy brak jest ponadto jakiegokolwiek dokumentu źródłowego, który wskazywałby na niższą zdolność zatrudnienia przedmiotowej h. niż 50 pracowników na jedną zmianę przy produkcji w dacie 5 lutego 1946 r. lub choćby w okresie do tej daty zbliżonym.

Odnosząc się do zarzutu nieprzeprowadzenia dowodu z opinii biegłego Minister podniósł, iż pozyskał materiał źródłowy, pozwalający na stwierdzenie w sposób niebudzący wątpliwości, iż przejęcie przedmiotowej h.nastąpiło zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami prawa, w tym przede wszystkim, że w dacie nacjonalizacji h. posiadała dwie wanny oraz zdolność zatrudnienia powyżej 50 pracowników na jedną zmianę. W niniejszej sprawie, w ocenie organu, podstawą opinii opracowanej na zlecenie organu byłaby analiza tego samego materiału dowodowego, którego wartość dowodową ocenił Minister Gospodarki wskazując na konkretne wnioski z niego wynikające. Zatem, wobec wystarczającego do ustalenia spełniania przez ww. przedsiębiorstwo kryterium upaństwowienia, przeprowadzanie dowodu z opinii biegłego byłoby, w ocenie Ministra Gospodarki, nieuzasadnione i prowadziłoby do zbędnego przedłużania w czasie zakończenia niniejszej sprawy.

Załączona przez wnioskodawcę do akt opinia prywatna z dnia [...] maja 2014 r., sporządzoną przez S. D., technika technologii [...], "dyrektora operacyjnego" jest dla organu mało przekonywująca i mało wiarygodna, jako w sposób wyraźny sprzeczna z materiałem archiwalnym zgromadzonym w niniejszej sprawie. Z materiału tego wynika, iż faktyczne zatrudnienie w h. w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej wynosiło 230 osób do obsługi jednej wanny, czy też 260 do 300 pracowników. Rzeczoznawca stwierdził, że w h. mogło pracować razem 144 pracowników, w tym na jednej zmianie 94 pracowników, na II zmianie 29 pracowników i na III zmianie 21 pracowników. Wskazał również, że do procesu wytopu masy, jak i odprężenia uformowanego szkła w piecach do odprężania (tutaj do h.) potrzeba "4 osoby pracujące na 2 zmiany po 12 godzin". W ocenie organu, do tak skomplikowanego procesu nielogicznym wydaje się przypisanie zaledwie 4 osób pracujących na 2 zmiany po 12 godzin. Nie można bowiem wymagać od pracowników, aby pracowali przy wytapianiu szkła po 12 godzin i aby ci sami pracownicy pracowali na zmianę po 12 godzin. Następnie, rzeczoznawca stwierdził, że 4 warsztaty: szmelcarni, obejmującej odlewanie, szlifowanie i polerowanie form żeliwnych, warsztatu ślusarskiego, warsztatu stolarskiego, stanowiącego tokarnię i kuźni, mogły obsługiwać jedynie 4 osoby - każda jeden warsztat. Z tych względów powołane twierdzenia rzeczoznawcy nie są wiarygodne. Ww. opinia stanowi tzw. "prywatną ekspertyzę" wydaną na zlecenie strony, która nie może być uznana za dowód z art. 84 k.p.a. Organ powinien był uznać ją za uzupełnienie wyjaśnień strony poparte stanowiskiem uwzględniającym wiadomości specjalne. Oparcie ustaleń na takiej "opinii" stanowi uchybienie procesowe. Może ona natomiast uzasadniać dopuszczenie dowodu zgodnie z przepisami kpa gdy wystarczająco uprawdopodobni zasadność stanowiska strony, która ją złożyła /wyrok NSA z dnia 11 grudnia 2007 r., sygn. akt: II OSK 1682/06/. W przedmiotowej sprawie, w ocenie Ministra, dokumenty archiwalne są na tyle przekonywujące, że przedstawienie prywatnej opinii nie uzasadnia dopuszczenia dowodu z opinii biegłego, zgodnie z przepisami kpa.

Skoro przedmiotowa h. posiadała dwie wanny, co oznacza, że mogła zostać znacjonalizowana, gdy posiadała jednocześnie zdolność zatrudnienia powyżej 50 pracowników produkcyjnych na jedną zmianę roboczą w dacie 5 lutego 1946 r., to uzyskany w ww. opinii prywatnej wynik - 94 pracowników na I zmianie przy kryterium upaństwowienia powyżej 50 pracowników oznacza, że przedmiotowa h. została znacjonalizowana zgodnie z prawem. W ocenie organu, skoro faktyczne zatrudnienie pracowników w hucie w okresie bardzo zbliżonym do daty nacjonalizacji, tj. dnia 5 lutego 1946 r., kształtowało się na poziomie 230 pracowników do obsługi tylko jednej wanny, to ta okoliczność dowodzi, że zdolność zatrudnienia w ww. przedsiębiorstwie nie mogła być niższa od kryterium jego nacjonalizacji, tj. 50 pracowników zatrudnionych przy produkcji na jedną zmianę. Zwłaszcza, że jesienią 1946 r. nastąpił wzrost zatrudnienia z 260 pracowników do 300 osób. Zdaniem organu, twierdzenie rzeczoznawcy, że przedmiotowa h. była mała i stanowiła niewielki zakład produkcyjny jest niewiarygodne, stronnicze i sprzeczne z materiałem archiwalnym zgromadzonym w przedmiotowej sprawie.

W skardze do sądu administracyjnego K. K. wniósł o uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm prawem przepisanych i zarzucił:

1) rażące naruszenie przepisów postępowania administracyjnego mające istotny wpływ na wynik sprawy - art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 75 § 1 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez:

a) błędną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego z pominięciem

dowodów mających istotne znaczenie dla ustalenia zdolności zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie na dzień 5 lutego 1946 r.:

• rysunków h. dołączonych do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia [...] lipca 2013 r.,

• protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] czerwca 1949 r., w zakresie wyposażenia przedsiębiorstwa w maszyny, urządzenia i środki natury technicznej,

• objaśnienia do preliminarza budżetowego z dnia 14 stycznia 1946 r. i ekspertyzy prywatnej sporządzonej przez S. D., z których wynika, że na dzień 5 lutego 1946 r. przedmiotowa h. miała tylko jedną wannę produkcyjną,

b) błędne ustalenie, na podstawie objaśnienia do preliminarza budżetowego z dnia 14 stycznia 1946 r. oraz pisma skierowanego do Zjednoczenia [...] w P., że faktyczne zatrudnienie w przedmiotowej h. było wysokie i kształtowało się na poziomie 230 pracowników do obsługi jednej wanny, bez ustalenia ile pracowników pracowało na poszczególne zmiany, ponadto z całkowitym pominięciem ekspertyzy prywatnej S. D., z której wynika, że mając na uwadze zaplecze techniczne oraz wielkość h. mogło w niej realnie pracować w sumie na wszystkie zmiany produkcyjne 144 pracowników oraz, że była ona h. jednowannową ze zdolnością zatrudnienia poniżej 100 pracowników na jedną zmianę;

2) rażące naruszenie przepisów postępowania administracyjnego mające istotny wpływ na wynik sprawy - art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 75 § 1, art. 84 § 1 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez zaniechanie przeprowadzenia wnioskowanej przez skarżącego opinii biegłego, na okoliczność ilości wanien, ilości zmian produkcyjnych oraz ilości osób zatrudnionych na jednej zmianie przy wannie produkcyjnej w przedmiotowej h. na dzień 5 lutego 1946 r. Opinia biegłego, biorąc pod uwagę inne dowody z dokumentów, w tym ekspertyzę prywatną sporządzoną przez S. D., zgromadzone w przedmiotowej sprawie, była dowodem kluczowym, niezbędnym do wykazania zdolności zatrudnienia na dzień 5 lutego 1946 r.,

3) rażące naruszenie przepisów postępowania administracyjnego mające istotny wpływ na wynik sprawy - art. 156 § 1 pkt 2) k.p.a. w zw. z art. 3 ust. 1 lit. b ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki z uwzględnieniem przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym poprzez ich niezastosowanie i odmowę stwierdzenia nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstw w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. H. - R., ul. [...], mimo, iż z analizy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że zaskarżona decyzja zapadła z rażącym naruszeniem prawa, gdyż h. nie podpadała pod ustawę nacjonalizacyjną,

4) rażące naruszenie przepisów postępowania administracyjnego mające istotny wpływ na wynik sprawy - art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji o odmawiającej stwierdzenia nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstw w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. H. -R., ul. [...], pomimo, że została ona wydana z rażącym naruszeniem prawa,

5) błąd w ustaleniach faktycznych będących podstawą wydania zaskarżonej decyzji, polegający na nieuwzględnieniu przez organ, że:

• przedmiotowa h., biorąc pod uwagę jej możliwości techniczne oraz obniżoną w porównaniu z okresem przedwojennym produkcję na dzień 5 lutego 1946 r., nie mogła zatrudniać powyżej 50 pracowników produkcyjnych na jedną zmianę (w przypadku dwóch aktywnych wanien), a gdyby uznać, że była h. jednowannową nie mogła realnie zatrudniać powyżej 100 pracowników na jedną zmianę,

• z dokumentacji zgromadzonej w sprawie (preliminarz budżetowy na 1946 r.) oraz z pojemność wanny dużej (na 8500 kg szkła) oraz wanny małej (na 850 kg szkła), pośrednio wynika, że tylko jedna wanna spośród dwóch wanien znajdujących się w hucie szklą była faktycznie "czynna produkcyjnie" na dzień 5 lutego 1946 r.,

• biorąc pod uwagę cel nacjonalizacji ustawodawca uzależnił podwyższenie zdolności zatrudnienia od ilości wanien wykorzystywanych w toku produkcji w dniu 5 lutego 1946 r., a nie od ich ogólnej ilości.

W uzasadnieniu podniesiono, że ze względu na rodzaj postępowania, organowi nie wolno poprzestać na stwierdzeniu, że wydane przed laty orzeczenie nacjonalizacyjne było poprzedzone przeprowadzeniem takiego postępowania dowodowego, które - dzisiaj - pozwoliłoby w sposób nie budzący wątpliwości na ustalenie liczby osób, które, potencjalnie rzecz biorąc, mogły być zatrudnione na jedną zmianę w przedmiotowej hucie według stanu na dzień 5 lutego 1946 r. Wskazano, iż przy orzekaniu o nacjonalizacji należało przede wszystkim w pierwszej kolejności ustalić, ile wanien służących do produkcji szkła przedmiotowa h. posiadała w dniu 5 lutego 1946 r. Wbrew twierdzeniu organu, znaczenie ma okoliczność, iż jak wynika z dokumentów archiwalnych druga mniejsza wanna była w remoncie. W tego typu h. w latach czterdziestych XX w. regułą była bowiem praca jednej wanny tj. wanny większej, "zasadniczej", lokalizowanej w centralnym miejscu h. Drugą wannę (to jest wannę mniejszą, sytuowaną w innym miejscu h.) traktuje się bowiem jako zastępczą, w szczególności na czas dalej idących remontów, sprowadzających się niekiedy do budowy od podstaw, wanny większej. Skarżący nie zgodził się też ze stanowiskiem Ministra, że ustawodawca nie uzależnił podwyższenia zdolności zatrudnienia od ilości wanien wykorzystywanych w toku produkcji, a jedynie wskazał ogólnie na ich ilość. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż w analogicznych przypadkach z jakim mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie h. była jednowannowa, a mimo iż w dokumentacji jest mowa o dwóch wannach, to mając na uwadze ich wielkość i charakter produkcji, dwóch wanien równocześnie nigdy nie używano. Druga mniejsza wanna miała charakter zastępczy, była używana podczas remontu wanny dużej (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 9 października 2009 r., IV SA/Wa 1214/09).

Skarżący podniósł ponadto, iż biorąc pod uwagę rozmiary i wyposażenie h., faktyczne zatrudnienie wskazane przez organ w zaskarżonej decyzji jest zdecydowanie zawyżone, co z resztą zostało przyznane przez S. D. w sporządzonej przez niego ekspertyzie prywatnej. Zadaniem organu nadzoru było wskazanie nie globalnej ilości pracowników, ale ilości zmian i co z tym idzie, pracowników pracujących na zmianę. Skarżący wskazał również, iż istotne ustalenia zostały poczynione na podstawie niewiarygodnych dokumentów wydanych przez osoby pracujące/zarządzające h. po 18 stycznia 1945 r., a więc w czasie gdy h. była zarządzana przez samozwańcze kierownictwo, sprzyjające ówczesnej władzy, które naciągało fakty w celu doprowadzenia do upaństwowienia własności prywatnej. Wskazał ponadto, iż olbrzymie różnice pomiędzy rzekomą globalną liczbą zatrudnionych w przedmiotowej h. (230 osób) a realnymi możliwościami zatrudnienia wynikającymi z wielkości h. oraz ilości narzędzi i sprzętu produkcyjnego (144 osób) wymagały weryfikacji na podstawie wiadomości specjalnych i stosownego doświadczenia. Tym samym Minister Gospodarki powinien skorzystać z dowodu z opinii biegłego powołanego do określenia przede wszystkim ilości wanien, ilości zmian produkcyjnych, a co za tym idzie kwestii zatrudnienia przy jednej zmianie, czego zaniechał naruszając przepisy kpa, a zaskarżona decyzja zapadła w oparciu o niekompletny materiał dowodowy.

W odpowiedzi na skargę Minister Gospodarki wniósł o jej oddalenie.

Uzasadniając oddalenie skargi Sąd I instancji wskazał, że kontrolą objęta jest decyzja wydana w trybie nadzwyczajnym stwierdzenia nieważności. Z uwagi na fakt, że stwierdzenie nieważności decyzji jest wyjątkiem od ogólnej zasady trwałości decyzji ostatecznych (art. 16 § 1 k.p.a.), może mieć ono miejsce tylko wtedy, gdy decyzja w sposób niewątpliwy dotknięta jest przynajmniej jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. Z tego też powodu wykładnia tych przesłanek winna mieć charakter ścieśniający. Oznacza to, że nie każdy (nawet uzasadniony) zarzut naruszenia prawa może być skuteczną podstawą wzruszenia decyzji w tym trybie.

Kwestionowane orzeczenie nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. zostało wydane na podstawie art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17), zwanej dalej "ustawą nacjonalizacyjną" oraz § 65 ust. 1 pkt a i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. R. P. Nr 16, poz. 62). Zgodnie z § 1 lit. A pkt 7 rozporządzenia Rady Ministrów z 19 grudnia 1946 r. (Dz. U. z 1947 r. Nr 2, poz. 7), dolna granica zdolności zatrudnienia przewidziana w art. 3 ust. 1 lit. B ww. ustawy została podwyższona w h., o ile posiadają nie więcej niż jedną wannę, do 100 pracowników na jedną zmianę. Zatem, na własność Państwa mogły zostać przejęte h., które w dniu wejścia w życie ww. ustawy tj. w dniu 5 lutego 1946 r. posiadały więcej niż jedną wannę h. i zdolność zatrudnienia powyżej 50 pracowników na jedną zmianę lub h. jedno-wannowe, których zdolność zatrudnienia wynosiła powyżej 100 pracowników na jedną zmianę. W celu ustalenia czy przesłanki upaństwowienia zostały spełnione, organ nadzoru pozyskał materiały z Archiwum Akt Nowych w Warszawie (zespół akt: Ministerstwo Finansów, sygn. [...]) oraz Archiwum Państwowego w P. (zespół akt: Zjednoczenie [...], sygn. [...]). Ilość wanien h. w przedmiotowym przedsiębiorstwie oraz zdolność zatrudnienia h. w dacie nacjonalizacji tj. dacie 5 lutego 1946 r. ustalono w oparciu o :

1) Tabelę amortyzacyjną wartości majątkowych ww. przedsiębiorstwa na dzień 31 grudnia 1948 r.

2) Preliminarz budżetowy na 1946 r.;

3) Objaśnienia z dnia 14 stycznia 1946 r do preliminarza budżetowego na 1946 r.;

4) Objaśnienia do planu finansowego na III kwartał 1946 r.;

5) Plan finansowy H. na II kwartał 1947 r.;

6) Plan finansowy H. na III kwartał 1947 r.

7) Bilans H. na 31 grudnia 1948 r.;

8) Pismo H. z dnia 12 listopada 1946 r. skierowane do Zjednoczenia [...];

9) Protokół zdawczo-odbiorczy z dnia 20 czerwca 1949 r. i załączniki do tego protokołu.

W ocenie Sądu I instancji materiał ten potwierdza, że na stanie przedmiotowej h. znajdowały się w dacie nacjonalizacji dwie wanny. Zgodnie z protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia 20 czerwca 1949 r., "według stanu na dzień przejęcia przez Państwo przedsiębiorstwo posiadało dwie wanny szklarskie". W aktach sprawy znajduje się również "Tabela amortyzacyjna wartości majątkowych ww. przedsiębiorstwa na dzień 31 grudnia 1948 r", gdzie wymieniono m.in. "wanny do topienia szkła". W aktach zgromadzono ponadto "Objaśnienia do preliminarza budżetowego na 1946 r.", gdzie zawarto zapis, iż "wanny nie będą remontowane, gdyż są nowe i szamotowe". Mając powyższe na względzie, w ocenie Sądu, prawidłowo przyjął organ nadzoru – na podstawie analizy powołanych dokumentów archiwalnych – iż na stanie przedmiotowego przedsiębiorstwa znajdowały się dwie wanny.

Ponadto, w "Objaśnieniach do preliminarza budżetowego na 1946 r.", przy wydatkach osobowych ujęto: "robociznę - jak dotychczas przy obsadzie 1 wanny, tj. 230 osób". Z "Objaśnień do planu finansowego na 1946 r.", wynika zaś, że do 15 sierpnia 1946 r. "czynna była tylko jedna mniejsza wanna - druga w remoncie". Zgodzić się trzeba ze stanowiskiem organu nadzoru, iż fakt że jedna z dwóch wanien znajdujących się na wyposażeniu h. była okresowo remontowana nie oznacza, iż omawiana h. była jednowannowa. Trafny jest wniosek Ministra, iż remont i konserwacja maszyn i urządzeń są zwykłymi czynnościami występującymi w toku produkcji, a większość urządzeń i maszyn wymaga okresowych napraw i remontów. Z faktu, że jedna z wanien była remontowana, nie można zatem wnioskować, jak czyni to skarżący, że ta wanna nie znajdowała się na wyposażeniu przedsiębiorstwa i przedmiotowa h. posiadała tylko jedną wannę. Zauważyć trzeba, iż zapis § 1 lit. A pkt 7 rozporządzenia Rady Ministrów z 19 grudnia 1946 r. stanowi o podwyższeniu dolnej zdolności zatrudnienia w h., o ile posiadają nie więcej niż jedną wannę. W ocenie Sądu, z powołanej normy nie wynika aby ustawodawca uzależniał podwyższenie zdolności zatrudnienia od ilości wanien wykorzystywanych w toku produkcji. W przepisie tym ustawodawca wskazał jedynie na ilość wanien posiadanych przez h., o czym świadczy sformułowanie "posiadają nie więcej niż jedną wannę". W konsekwencji, dla ustalenia spełnienia przesłanki ilości wanien w przedsiębiorstwie na datę nacjonalizacji decydujące znaczenie ma ilość wanien h. na stanie danej h., nie zaś czynne wykorzystywanie tych wanien w procesie produkcyjnym.

Sąd I instancji nie podzielił argumentu, że w tego rodzaju h. w latach czterdziestych XX-go wieku regułą była praca jednej wanny, a wannę mniejszą traktowano jako zastępczą. W przedmiotowej sprawie ocenie podlegają przesłanki upaństwowienia dla konkretnego przedsiębiorstwa - H. w R. Dokumentacja archiwalna zgromadzona w sprawie nie zawiera informacji, aby jedna z wanien znajdujących się na stanie tej h. miała charakter zastępczy czy rezerwowy. Także przepisy ustawy nacjonalizacyjnej i rozporządzenia Rady Ministrów z 19 grudnia 1946 r. nie przewidują, aby znaczenie dla oceny kryterium upaństwowienia miała wielkość jednej z wanien pozostających na stanie przedsiębiorstwa czy też okoliczność częstszego wykorzystywania jednej wanny niż drugiej.

Za prawidłowe uznał Sąd I instancji stanowisko organu, iż w sprawie została spełniona także kolejna przesłanka upaństwowienia w postaci posiadania przez h. zdolności zatrudnienia powyżej 50 pracowników na jedną zmianę. Pojęcie "zdolność zatrudnienia", użyte w art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę. W orzecznictwie przyjmuje się, iż przez ""zdolność zatrudnienia" należy rozumieć "rzeczywistą zdolność zatrudnienia" w danym przedsiębiorstwie w dniu 5 lutego 1946 r. przy uwzględnieniu pełnego parku maszynowego, znajdującego się na wyposażeniu tego przedsiębiorstwa w ww. dacie, jego stanu technicznego, niezależnie od tytułu własności do niego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w wyroku z dnia 5 listopada 2004 r., sygn. akt IV SA/Wa 253/04). Ponadto, w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż przy ocenie wystąpienia kryterium zdolności zatrudnienia należy uwzględnić, poza pracownikami zatrudnionymi bezpośrednio przy obsłudze maszyn i urządzeń produkcyjnych, także - majstrów, kierowników technicznych, technologów, transport międzyoperacyjny, magazynierów i pracowników obsługujących składy, pracowników kotłowni, ekipę remontowo-konserwatorską, tj. osoby wprost związane z bezpośrednią produkcją i bez których prawidłowe funkcjonowanie linii produkcyjnej byłoby niemożliwe (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 października 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 1381/10).

Chociaż dokumenty archiwalne zgromadzone w aktach sprawy nie wskazują w sposób bezpośredni zdolności zatrudnienia w przedmiotowej h. w dniu 5 lutego 1946 r., to zebrany materiał dowodowy jest wystarczający aby stwierdzić, że w h. zdolność zatrudnienia przekraczała kryterium upaństwowienia wskazane w ustawie nacjonalizacyjnej. Z analizy tego materiału wynika bowiem, że w dniu 5 lutego 1946 r. faktyczne zatrudnienie w hucie było wysokie i kształtowało się na poziomie 230 pracowników (do obsługi jednej wanny). Dokumenty nie wskazują liczby pracowników na jedną zmianę roboczą w dniu 5 lutego 1946 r., wskazują jedynie faktyczny stan zatrudnienia w dacie przejęcia, który wynosił 230 pracowników. Logiczny jest jednak wniosek organu, że skoro faktyczny stan zatrudnienia w dacie przejęcia wynosił 230 pracowników (do obsługi tylko jednej wanny), to zdolność zatrudnienia w rozumieniu ustawy nacjonalizacyjnej i rozporządzenia Rady Ministrów z 19 grudnia 1946 r. nie mogła być niższa od kryterium upaństwowienia, wynoszącego 50 pracowników na jedną zmianę roboczą. Nawet gdyby przyjąć, że liczba 230 pracowników stanowi ilość pracowników na 3 zmiany, w 8 godzinnym czasie, a nawet w systemie 4 - zmianowym, w 6 godzinnym dniu pracy - to i tak zdolność zatrudnienia na jedną zmianę, w przedmiotowej h. znacznie przekraczałaby kryterium upaństwowienia tego przedsiębiorstwa, tj. wynosiła powyżej 50 pracowników na jedną zmianę. W ocenie Sądu, istotna jest przy tym okoliczność, iż w aktach archiwalnych brak jest jakiegokolwiek dokumentu, który wskazywałby na niższą zdolność zatrudnienia przedmiotowej h. niż 50 pracowników na jedną zmianę przy produkcji w dacie 5 lutego 1946 r. lub choćby w okresie do tej daty zbliżonym. Takiego dokumentu źródłowego nie przedstawił również skarżący.

Sąd I instancji nie podzielił zarzutu naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 75 § 1 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. polegającego na błędnej ocenie materiału dowodowego, z pominięciem rysunków h., protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] czerwca 1949 r. w zakresie wyposażenia przedsiębiorstwa, objaśnień do preliminarza budżetowego z dnia [...] stycznia 1946 r. i ekspertyzy prywatnej sporządzonej przez S. D. W ocenie Sądu organ nadzoru przeanalizował wszystkie zgromadzone w sprawie dokumenty i w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji szczegółowo wyjaśnił, dlaczego część z nich uznał za wiarygodne, natomiast innym odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. W szczególności, Minister dokonał wyczerpującej oceny wartości dowodowej ekspertyzy prywatnej sporządzonej przez S. D. i wyjaśnił w zaskarżonej decyzji, dlaczego, w jego ocenie, wynik przedstawiony w przedmiotowej opinii dotyczący rzeczywistej ilości pracowników produkcyjnych na jednej zmianie pozostaje w sprzeczności z treścią dokumentów archiwalnych, dotyczących faktycznego zatrudnienia w przedmiotowej hucie, z których pośrednio wynika zdolność zatrudnienia tego przedsiębiorstwa.

Sąd I instancji podzielił stanowisko organu nadzoru, iż przedstawienie prywatnej opinii biegłego przez stronę jest w rzeczywistości przedstawieniem własnego poglądu strony, a oparcie ustaleń na takiej opinii stanowiłoby uchybienie procesowe. W przedmiotowej sprawie dokumenty archiwalne są na tyle przekonujące, iż przedstawienie prywatnej opinii nie uzasadnia dopuszczenia dowodu z opinii biegłego zgodnie z przepisami k.p.a. Nietrafny jest zatem zarzut naruszenia art. 84 § 1 kpa poprzez nieprzeprowadzenie przez organ nadzoru dowodu z opinii biegłego. Organ pozyskał bowiem materiał dowodowy ze wszystkich możliwych źródeł. Materiał ten pozwolił organowi na stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości, iż przejęcie przedmiotowej h. nastąpiło zgodnie z kryteriami nacjonalizacji określonymi w ustawie nacjonalizacyjnej i rozporządzeniu Rady Ministrów z 19 grudnia 1946 r. W ocenie Sądu I instancji przeprowadzenie dowodu z opinii zasadne byłoby wówczas, gdyby po przeprowadzeniu postępowania dowodowego co do okoliczności faktycznych okazało się, że pełna ocena wyników tego postępowania wymaga wiadomości specjalnych oraz bliższego poznania reguł istniejących w danej dziedzinie. Innymi słowy mówiąc, przeprowadzenie wspomnianego dowodu byłoby zasadne, gdyby zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie był wystarczający do ustalenia spełniania przez przedmiotową h. kryteriów upaństwowienia. Prawidłowo uznał organ nadzoru, iż taka sytuacja nie miała miejsca w niniejszej sprawie. Podstawą opinii opracowanej na zlecenie organu byłaby bowiem analiza tego samego materiału dowodowego, którego wartość dowodową ocenił Minister Gospodarki wskazując na konkretne wnioski z tego materiału wypływające. Dokumenty archiwalne zgromadzone w aktach sprawy pozwalają na ustalenie, iż zostały spełnione przesłanki nacjonalizacji określone w ustawie z 3 stycznia 1946 r. i rozporządzeniu Rady Ministrów z 19 grudnia 1946 r. W związku z powyższym, trafnie organ nadzoru uznał, iż orzeczenie nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstw, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. H. - R., ul. [...] zostało wydane zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa.

W skardze kasacyjnej K. K. zaskarżył wyrok Sądu I instancji w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

Na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.) Sądowi I instancji zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

1/ art. 145 § 1 pkt 1 lit a) p.p.s.a. w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art.156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. z dnia 5 lutego 1946 r. ze zm. w zw. z § 1 pkt 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym (Dz. U. z 1947 r., Nr 2, poz. 7) poprzez brak należytej kontroli postępowania administracyjnego i błędne przyjęcie przez WSA, że w przedmiotowej sprawie nie doszło do rażącego naruszenia prawa przy jednoczesnym pominięciu okoliczności, że :

• na dzień nacjonalizacji przedmiotowa H. miała czynną jedną wannę, gdyż druga była w remoncie, tym samym należy ją zakwalifikować jako h. jednowannową w rozumieniu ustawy nacjonalizacyjnej,

• sam stan faktyczny zatrudnienia nie jest wystarczający do ustalenia zdolności zatrudnienia pracowników produkcyjnych, gdyż należy uwzględnić w tym zakresie potencjał produkcyjny przedsiębiorstwa, ciąg technologiczny oraz stań techniczny H. — tj. jej wyposażenie, stopień zniszczeń wojennych, powierzchni przemysłowej etc. na dzień 5 lutego 1946 r.

2/ art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. art. 151 p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, mimo, iż zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca zostały wydane z naruszeniem art. 77 § 1, 7, 8, 80,107 § 1 i § 3 k.p.a. w zw. z art. 84 § 1 k.p.a. w zw. z art. 138 § 2 k.p.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez:

a) niepodjęcie niezbędnych kroków w celu przeprowadzenia właściwego postępowania dowodowego i dokładnego wyjaśnienia motywów rozstrzygnięcia i stanu faktycznego sprawy i błędnym przyjęciu, iż ustalając zdolność zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę w przedsiębiorstwie należy opierać się na dowodach, które jedynie pośrednio wskazują rzeczywistą zawyżoną wartość zatrudnienia nieadekwatną na dzień 5 lutego 1946 r., a nie rzeczywistą zdolność zatrudnienia w dniu wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, nie odnosząc się w żadnym zakresie do potencjału produkcyjnego i stanu technicznego h. - tj. wyposażenia h., jej stopnia zniszczenia oraz powierzchni przemysłowej etc.;

b) nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłego w sytuacji, w której organ i WSA miał trudności z oceną stanu faktycznego sprawy (zdolności zatrudnienia na dzień nacjonalizacji, ilości zmian, ilości pracowników produkcyjnych zatrudnionych na jedną zmianę, ilość wanien czynnych produkcyjnie), a którego prawidłowa ocena wymagała wiadomości specjalistycznych;

c) brak ustalenia, które osoby pośród liczby 230 pracowników to tzw. pracownicy produkcyjni, bo tylko pracownicy produkcyjni mogą być brani pod uwagę przy ustaleniu zdolności zatrudnienia w danym przedsiębiorstwie, co znacząco wpłynęło na ocenę przesłanek nacjonalizacyjnych;

3) art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 133 § 1 p.p.s.a. poprzez brak należytego uzasadnienia (faktycznego i prawnego), mogącego być przedmiotem kontroli kasacyjnej, w szczególności brak merytorycznego odniesienia się do:

a) rysunków H. dołączonych do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 18 lipca 2013 r.,

b) protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia 20 czerwca 1949 r. w zakresie wyposażenia przedsiębiorstwa w maszyny, urządzenia i środki natury technicznej,

c) objaśnień do preliminarza budżetowego z dnia 14 stycznia 1946 r. z których wynika, że na dzień 5 lutego 1946 r. przedmiotowa H. miała tylko jedną wannę czynną produkcyjną, a drugą w remoncie.

Wyrokowi zarzucono także naruszenie prawa materialnego: art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej w zw. z § 1 pkt 7 rozporządzenia RM z dnia 19 grudnia 1946 r. przez błędną ich wykładnię polegającą na przyjęciu, że:

a) o tym, czy h. jest jednowannowa czy dwuwannowa decyduje sam zakres posiadania na stanie dwóch wanien, a nie realna możliwość (remont, zniszczenia, budowa, rozbudowa etc.) wykorzystywania ich w toku produkcji w dniu nacjonalizacji,

b) rzeczywista, zawyżona wartość zatrudnienia (ogółem 230 pracowników), bez jakiegokolwiek odwołania się w tym zakresie do stanu technicznego H. - tj. jej wyposażenia, stopnia zniszczenia oraz powierzchni zabudowy na dzień 5 lutego 1946 r. etc., jest wystarczająca do ustalenia rzeczywistej zdolności zatrudnienia (pracownicy produkcyjni) w H. w dniu wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej w szczególności podkreślono, że przyjęta liczba zatrudnionych pracowników nie pozwala na ustalenie pracowników zatrudnionych przy produkcji, a zatrudnienie o którym mowa w ustawie nacjonalizacyjnej powinno być ustalone z uwzględnieniem stanu maszyn i urządzeń, przy uwzględnieniu ciągu technologicznego, w związku z czym zachodziła konieczność dopuszczenia wnioskowanego dowodu z opinii biegłego.

Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do przepisu art.176 p.p.s.a skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej. Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna okazała się zasadna.

Za usprawiedliwione Naczelny Sąd Administracyjny uznał w szczególności zarzuty naruszenia przepisów postępowania, dotyczące weryfikacji przesłanek nacjonalizacyjnych w toku postępowania nadzwyczajnego o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionuje, że postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności, w oparciu o przesłankę rażącego naruszenia prawa, nie może polegać na ponownym przeprowadzeniu postępowania dowodowego co do istoty sprawy, a zakres czynności wyjaśniających koncentruje się na ustaleniu przesłanek nieważności, a nie przesłanek do orzeczenia nacjonalizacji. Nie da się jednak dokonać stwierdzenia ewentualnego naruszenia prawa i oceny jego stopnia bez rozważenia, czy okoliczności faktyczne ustalone w postępowaniu dotychczasowym dawały podstawę do zastosowania przepisu prawa materialnego, a przedsiębiorstwo podlegało nacjonalizacji ze względu na jej ustawowo określone przesłanki. Należy przy tym podkreślić, że ustawodawca nie zdecydował się na ograniczenie możliwości prowadzenia postępowania w oparciu o przesłankę z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. ze względu na upływ czasu od wydania rozstrzygnięcia dotychczasowego czy ze względu na rodzaj i przedmiot tego rozstrzygnięcia. Z praktyki ustawodawczej znane są przypadki, gdy przepis prawa wyłącza lub ogranicza możliwość wzruszania określonych aktów, np. zgodnie z art. 63 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (teks jedn. - Dz. U. z 2007 r. Nr 231, poz. 1700, z późn. zm.), do ostatecznych decyzji wydanych na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 i z 1975 r. Nr 16, poz. 91) nie stosuje się przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego dotyczących wznowienia postępowania, stwierdzenia nieważności i uchylenia lub zmiany decyzji. Takie ograniczenie w sprawie niniejszej nie ma miejsca. Nie ma także znaczenia dla sprawy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 maja 2015 r., sygn. P 46/13, w którym orzeczono, że art. 156 § 2 k.p.a. w zakresie, w jakim nie wyłącza dopuszczalności stwierdzenia nieważności decyzji wydanej z rażącym naruszeniem prawa, gdy od wydania decyzji nastąpił znaczny upływ czasu, a decyzja była podstawą nabycia prawa lub ekspektatywy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok ten odnosi się bowiem do ochrony nabytych przez strony uprawnień, zaś w niniejszej sprawie doszło na podstawie kwestionowanego aktu do pozbawienia prawa własności

Możliwość prowadzenia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności w stosunku do rozstrzygnięć wydanych przed kilkudziesięciu laty rodzi w konsekwencji szereg trudności, w pierwszym rzędzie związanych z rekonstrukcją stanu faktycznego, uzasadniającego zastosowanie prawa materialnego. Skoro jednak ustawodawca przewiduje taką możliwość, to zadaniem organów władzy publicznej jest podjęcie trudu rzetelnego ustalenia relewantnych dla sprawy okoliczności faktycznych.

Drugą okolicznością, którą należy w związku z tym uwzględnić jest fakt, że kwestionowane przez skarżącego orzeczenie nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu nie zostało wydane w toku postępowania administracyjnego, brak jest materiału procesowego z postępowania, które zakończyło się kwestionowanym orzeczeniem. Pozbawione jest ono także uzasadnienia, które mogłoby stanowić punkt odniesienia dla organu nadzoru, prowadzącego aktualnie postępowanie nadzwyczajne. W konsekwencji Minister Gospodarki był zmuszony w postępowaniu nadzwyczajnym przeprowadzić własne postępowanie wyjaśniające w przedmiocie przesłanek nacjonalizacyjnych i zweryfikować, czy miały one miejsce. Nie był jednak w stanie tego uczynić poprzez zbadanie stanu faktycznego dotyczącego przedsiębiorstwa, lecz musiał posłużyć się dowodami o charakterze pośrednim. Zasadne są zarzuty skargi kasacyjnej, że żaden z tych dowodów samodzielnie nie wykazuje liczby osób zdolnych do zatrudnienia na jedną zmianę przy produkcji. Wnioski w tym zakresie wysuwane są w sposób pośredni. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela kategorycznej tezy Ministra, że faktyczne zatrudnienie jest dowodem na zdolność zatrudnienia w przedsiębiorstwie, która nie może być niższa, niż stan faktyczny. Teza taka może być prawdziwa co do zasady w gospodarce opartej na regułach ekonomii rynkowej, do jakich nie należała gospodarka państw socjalistycznych, realizujących politykę pełnego zatrudnienia. Okolicznością powszechnie znaną są istniejące w ówczesnych realiach przerosty zatrudnienia. Stan faktycznego zatrudnienia może być zatem jednym z argumentów w sprawie, nie jest jednak rozstrzygający dla "zdolności zatrudnienia".

Przepis art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z 3 stycznia 1946 r. wprowadza przesłankę zdolności do zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę określonej liczby pracowników. Należy zgodzić się z zarzutami skargi kasacyjnej, że zdolność ta winna zostać oszacowana w nawiązaniu do wszelkich możliwych czynników, które mogą taka zdolność potwierdzać. Wymaga to uwzględnienia wiedzy fachowej, związanej z cykle produkcji. Zachowane materiały archiwalne dostarczają szeregu informacji, których wagi zarówno organ administracji, jak i sąd administracyjny, nie są w stanie ocenić i użyć w celu potwierdzenia tezy, że nacjonalizacja przedsiębiorstwa w niniejszym przypadku nie miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa. Danymi takimi mogą być zarówno spisy majątku przedsiębiorstwa, posiadanych form, jak i dane dotyczące planów budżetowych oraz sprawozdań z ich wykonania, poziom rentowności czy wiedza o procesie produkcji określonych wyrobów szklanych i koniecznych do tego pracownikach. Przedstawiona przez stronę opinia prywatna została w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego potraktowana zbyt formalnie, jako nie podważająca ustaleń postępowania. Tymczasem wydaje się ona stanowić dowód na to, że możliwe jest uwzględnienie wiedzy fachowej przy dokonywaniu oszacowania zdolności produkcyjnych zakładu (wraz z możliwą organizacją produkcji), a w tym kontekście także zdolności do zatrudnienia określonej liczby pracowników. Organ administracji i Sąd I instancji zakwestionowali prawidłowość zawartych w prywatnej opinii wniosków, nie zakwestionowali jednak kategorycznie samej możliwości dokonania takich wyliczeń. Oczywiście należy zgodzić się ze stanowiskiem, że przedłożona opinia nie mogła stanowić podstawy do wydania orzeczenia. Zawarte w niej tezy winny jednak skłonić organ do zaakceptowania żądania strony powołania biegłego celem zbadania zdolności do zatrudnienia w przedsiębiorstwie określonej liczy pracowników przy produkcji. Jeżeli ilość informacji okaże się niedostateczna do dokonania takiego szacunku, wówczas uzasadnione będzie ograniczenie się do danych ujawnionych w materiałach archiwalnych, obowiązek wszechstronnego zebrania materiału dowodowego i wyjaśnienia istotnych dla sprawy okoliczności zobowiązuje jednak organ do podjęcia próby uzyskania materiału możliwie najbardziej pełnego i wykorzystującego wszelkie możliwości dowodowe.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny za uzasadniony uznał zarzut naruszenia przepisów postępowania, odnoszący się do art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 77 § 1, 7, 8, 80 i 84 § 1 k.p.a. W sprawie, do zanalizowania pod kątem przesłanek nacjonalizacyjnych zebranego materiału archiwalnego, konieczne są wiadomości specjalne z zakresu funkcjonowania h.i czytania danych odnoszących się do rodzaju i wielkości produkcji. Zaniechanie w tym zakresie i oparcie się jedynie na informacjach dotyczących faktycznego zatrudnienia stanowi uchybienie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uznając sprawę za dostatecznie wyjaśnioną, Sąd oparł swoje rozstrzygnięcie na art. 188 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił natomiast zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących naruszenia przepisów postępowania i przepisów prawa materialnego w zakresie odnoszącym się do rodzaju h. i ilości wanien. Należy zgodzić się, że przepis § 1 lit. A pkt 7 rozporządzenia z 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy (...) – Dz. U. z 1947 r., nr 2, poz. 7) podwyższa dolną granicę zdolności zatrudnienia w h. szkła do 100 pracowników na jedną zmianę, jeżeli h. posiadała nie więcej niż jedną wannę. Rodzaj tych wanien nie został określony. Nie został także wprowadzony warunek, aby wanny w dacie przyjęcia musiały być w stanie czynnym. Kwestie związane w interpretacją przepisu i ewentualne pojawiające się rozbieżności i niejasności nie mogą stanowić argumentu dla stwierdzenia rażącego naruszenia prawa. Z tego względu nie mógł odnieść skutku zarzut błędnej wykładni art. 3 ust. 1 lit. B ustawy w związku z § 1 lit. A pkt 7 rozporządzenia, a kwestie rodzaju i przeznaczenia wanny nie miały istotnego znaczenia i nie wymagały ustaleń dowodowych. Rodzaj i wydajność wanny mogą mieć natomiast wpływ na szacunki w zakresie zdolności produkcyjnych, a w konsekwencji zdolności zatrudnienia przy produkcji w hucie.

Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o uchyleniu zaskarżonego wyroku i uchyleniu decyzji Ministra Gospodarki z [...] grudnia 2014 r. O kosztach postępowania sądowego postanowiono na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 200 i 205 § 2 oraz 209 p.p.s.a.