Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 414/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2017-08-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzje I i II instancji i umorzono postępowania (art. 145 § 3 ustawy - PoPPSA)
Powołane przepisy: article: art. 1
journal: Dz.U. 2016 poz 1066
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jednolity
article: art. 3 par. 1, art. 134 par. 1, art. 145 par. 3, art. 200, art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 23 ust. 8, art. 2  pkt 7 lit. c
journal: Dz.U. 2016 poz 169
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj, Sędziowie Sędzia WSA Barbara Gebel,, Sędzia NSA Stefan Kłosowski (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Alicja Poznańska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 3 sierpnia 2017 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r. nr [...], II. umarza postępowanie administracyjne w sprawie, III. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. na rzecz skarżącej W. S. kwotę [...] zł ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. wydaną na podstawie 138 § 1 pkt 1 ustawy

z dnia 14 czerwca 1960 roku - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity w Dz. U. z 2016 r., poz. 23, z późn. zm.), oraz art. 2 pkt 7 lit c, art. 23 ust. 1 i 4, ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity w Dz.U. z 2016 r., poz. 169 z późn. zm.), po rozpatrzeniu odwołania W. S. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało w mocy wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta S. przez Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. decyzję z dnia [...] r. nr [...] odmawiającą umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy podał, iż decyzją z dnia

[...] r. nr [...] Prezydent Miasta S. orzekł o uznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłaconego W. S. na rzecz A. K., w okresie od 1 października 2014 r. do 31 stycznia 2015 r., w łącznej wysokości [...] zł, za świadczenie nienależnie pobrane. Decyzją z dnia [...] r. w sprawie o sygn. akt [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Prezydent Miasta S. orzekł o obowiązku zwrotu przez W. S. nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych za okres od 1 października 2014 r. do 31 stycznia 2015 r. w łącznej kwocie [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi za zwłokę. Decyzją z dnia [...] r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało w mocy powyższą decyzję organu I Instancji.

W dniu 1 lipca 2016 r. W. S. zwróciła się do Prezydenta m. S.

z wnioskiem o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2014 r. do 31 stycznia 2015 r. Wskazała, że jest matką samotnie wychowującą niepełnosprawne dziecko, utrzymującą się jedynie ze świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości [...] zł, zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości [...] zł, zasiłku rodzinnego w wysokości [...] zł, dodatku rehabilitacyjnego w wysokości [...] zł. Same koszty utrzymania mieszkania wynoszą [...] zł, więc nie jest w stanie zwrócić pieniędzy pobranych z funduszu alimentacyjnego. Z powodu braku stałych źródeł dochodu żaden bank nie udzieli jej kredytu, a pracy, z uwagi na opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem nie może podjąć. Otrzymywała świadczenia z funduszu alimentacyjnego po złożeniu wymaganych dokumentów, nie mając świadomości, że dłużnik alimentacyjny nie żyje od [...] r. O śmierci zobowiązanego do alimentacji G. K. dowiedziała się od Policji, a akt zgonu otrzymała 22 stycznia 2015 r. Gdyby wiedziała, że dłużnik alimentacyjny zmarł, nie pobierałaby świadczenia z funduszu alimentacyjnego tylko rentę rodzinną. Ponadto wskazała,

że w jej sprawie toczą się postępowania w przedmiocie stwierdzenia nienależnego pobierania zaliczki alimentacyjnej za okres od 1 marca 2006 do 30 września 2008 r. oraz w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2008 do 30 września 2014 r. W sprawach tych strona odwołuje się i składa skargi do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S., w sprawach o sygn. akt: II SA/Sz 1124/15, II SA/Sz 1123/15 uchylił zaskarżone decyzje i umorzył postępowania.

Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Prezydent Miasta S. odmówił umorzenia należności w wysokości [...] zł z tytułu nienależnie wypłaconych w okresie od 1 października 2014 r. do 31 stycznia 2015 r. na A. K. świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji stwierdził, iż w dniu [...] r. został przeprowadzony wywiad środowiskowy celem ustalenia sytuacji dochodowej rodziny. Ustalono, że W. S. prowadzi gospodarstwo domowe wraz z synem. Nie pracuje zawodowo w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem A. K. Osiąga dochód z tytułu świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości po [...] zł miesięcznie, z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości po [...] zł miesięcznie, z tytułu zasiłku rodzinnego, dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w łącznej wysokości [...] zł, oraz dochód z tytułu świadczenia wychowawczego w wysokości po [...] zł miesięcznie. Ponadto w aktach sprawy znajduje się decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych znak [...] z dnia [...] r., o przyznaniu jej renty rodzinnej oraz decyzja o waloryzacji renty rodzinnej z dnia 1 marca 2016 r. Wysokość renty rodzinnej od 1 marca 2016 r. wynosi [...] zł miesięcznie. Łączny dochód rodziny wynosi zatem [...] zł. a stałe miesięczne wydatki wynoszą łącznie [...] zł (czynsz – [...] zł, energia elektryczna [...] zł miesięcznie, wydatki na leki i leczenie [...] zł, telefon [...] zł). Dochód rodziny przekroczył kryterium dochodowe uprawniające do korzystania z pomocy społecznej, które dla dwuosobowej rodziny wynosi [...] zł. Porównując tę sytuację z innymi rodzinami organ uznał, iż rodzina W. S. w subiektywnym odczuciu, może zmagać się z pewnymi problemami finansowymi, jednakże - w ocenie organu - nie zostały one zakwalifikowane jako szczególnie trudne, będące podstawą umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz ustawowych odsetek za opóźnienie. Umorzenie należności jest wyjątkiem i nakłada obowiązek zbadania, czy wniosek w tej sprawie rzeczywiście dotyczy przypadku szczególnego. Zasadą jest egzekwowanie należności, natomiast ich umorzenie może nastąpić wyjątkowo i tylko w sytuacjach specyficznych. Wydając decyzje o charakterze uznaniowym organ jest związany nie tylko przepisem, ale i celem ustanowionego przepisu. Uznanie administracyjne nie pozwala na dowolność w załatwianiu sprawy, ale jednocześnie nie nakazuje mu spełnienie każdego żądania strony.

Biorąc powyższe pod uwagę sytuację organ I instancji uznał, iż brak jest podstaw do umorzenia W. S. należności z tytułu wypłaconych w okresie od dnia 1 października 2014 r. do dnia 31 stycznia 2015 r. świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi do dnia złożenia podania dotyczącego umorzenia, tj. na dzień 1 lipca 2016 r., w wysokości [...] zł.

Od powyższej decyzji W. S. złożyła odwołanie, powtarzając w nim argumentację zawartą we wniosku o umorzenie przedmiotowych należności. Podkreśliła w nim, iż nie pobrała w okresie od 1 października 2010 r. do 31 stycznia 2015 r. świadczeń z funduszu alimentacyjnego nienależnie, gdyż nie miała wiedzy

o tym, że dłużnik alimentacyjny nie żyje od [...] r.

Odnosząc się do podniesionych w odwołaniu argumentów Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, iż nie są one zasadne. Zgodnie bowiem z art. 23

ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń

z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Decyzje dotyczące umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wydawane są przez organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia w ramach tzw. uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ, rozpoznając sprawę, zobowiązany jest dokonać wnikliwej oceny stanu faktycznego sprawy w kontekście wystąpienia przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" i nawet w sytuacji stwierdzenia wystąpienia tej przesłanki ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności. Nie oznacza to jednak dowolności organu. Organ winien podjąć rozstrzygniecie po wnikliwej analizie zgromadzonego w toku postępowania materiału dowodowego i należycie uzasadnić powody, którymi kierował się podejmując takie a nie inne rozstrzygnięcie. W praktyce ustalenie, czy mamy do czynienia ze szczególnie uzasadnionymi okolicznościami dotyczącymi sytuacji rodziny polega na obowiązku zbadania przez organ, czy istnieją ważne powody mające wpływ na funkcjonowanie rodziny w zakresie jej sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej. Zatem, rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, organy administracji powinny dokonać oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność, stan zdrowia, możliwości zarobkowe, wystąpienie zdarzeń nadzwyczajnych, sprawiają,

że sytuację rodzinną osoby można uznać za okoliczności szczególnie uzasadnione.

W ocenie SKO, sytuacja materialna i dochodowa rodziny W. S. została prawidłowo przedstawiona w decyzji organu I instancji. Nie ma ona żadnego majątku w postaci nieruchomości, nie ma przedmiotów wartościowych ani maszyn i urządzeń, nie ma zgromadzonych środków pieniężnych ani oszczędności. Łączny dochód rodziny strony, szczegółowo przedstawiony w decyzji organu I instancji wynosi [...] zł i przekracza kryterium dochodowe uprawniające do korzystania z pomocy społecznej, które dla dwuosobowej rodziny wynosi [...] zł (2 x [...] zł). Stałe miesięczne wydatki wskazane przez rodzinę w przeprowadzonym wywiadzie wynoszą przeciętnie [...] zł i składają się na nie: czynsz- [...] zł, energia elektryczna [...] zł, opłaty za leki [...] zł. Zatem kwota świadczeń otrzymywanych przez rodzinę strony ([...]) pomniejszona o stałe wydatki ([...]) daje kwotę pozostającą w budżecie dwuosobowej rodziny wynoszącą [...] zł netto.

W. S. jest osobą zdrową, jej syn A. cierpi na [...].

Zdaniem SKO, organ I instancji skrupulatnie przeanalizował sytuację finansową, życiową i zdrowotną rodziny i zasadnie ustalił, że nie wyklucza ona możliwości dokonania spłaty należności wraz z odsetkami za zwłokę obecnie czy w przyszłości, co uniemożliwia podjęcia decyzji o umorzeniu należności. Ulga w postaci umorzenia świadczenia jest ulgą najdalej idącą i ma charakter wyjątkowy. By możliwe było jej zastosowanie, również sytuacja strony ubiegającej się o taką ulgę winna być wyjątkowa, tj. niezbędne jest wystąpienie w sytuacji dochodowej, czy rodzinnej strony okoliczności, które wykluczają możliwość spłaty zobowiązań i to nie jedynie aktualnie, lecz także w przyszłości. Możliwe jest to w sytuacji, gdy osoba, z przyczyn niezależnych od siebie, czy wypadków losowych znalazła się w takiej sytuacji, że utraciła zdolność podejmowania działań, które mogłyby przyczynić się do poprawy tej sytuacji. Rodzina W. S. nie znajduje się w sytuacji wyjątkowej, uniemożliwiającej jej dokonanie spłaty nienależnie pobranych świadczeń z odsetkami, nie dotknęło jej żadne zdarzenie nadzwyczajne, czy losowe, nie utraciła ona także zdolności funkcjonowania. Rodzina funkcjonuje prawidłowo, bez żadnych zagrożeń, posiada w dyspozycji środki finansowe, które po opłaceniu wszystkich zobowiązań wynoszą miesięcznie [...] zł. Ze środków tych strona może i powinna dokonywać spłaty kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeśli nie jednorazowo, to w ratach dostosowanych do jej możliwości finansowych o co może zwrócić się do organu I instancji.

Ponadto SKO wskazuje, że postępowania w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego toczą się wobec strony od stycznia 2015r., a zatem strona, świadoma sytuacji w jakiej się znalazła, winna była liczyć się z koniecznością zwrotu świadczeń, zatem powinna była również systematycznie gromadzić na ten cel środki z kwoty pozostałej jej do dyspozycji po odliczeniu kosztów stałych oraz kosztów bieżącego utrzymania rodziny tak, by dokonanie spłaty było możliwe. Jak wynika z przeprowadzonego wywiadu oraz oświadczenia strony o stanie majątkowym, nie poczyniła ona jednak żadnych oszczędności w dwuletnim okresie jaki upłynął od wszczęcia przez organ postępowań w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń. Postępowanie strony wskazuje, że nie przejawia ona woli spłaty nienależnie pobranych świadczeń i nie czyni w tym względzie żadnych starań, co nie zasługuje na akceptację i nie może uzasadniać umorzenia należności. Nadto sytuacja zdrowotna rodziny jest ustabilizowana, nie wymaga obecnie wzmożonych nakładów finansowych.

Odnosząc się do zarzutu odwołania związanego z zapadłymi orzeczeniami Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego SKO wskazuje, że w sprawach o sygn. akt:

II SA/Sz 1452/15, II SA/Sz 1451/15, Sąd uchylił decyzje SKO i decyzje Prezydenta S. w zakresie decyzji wydanych w wyniku wznowienia postępowania

a odnoszących się do świadczeń przyznanych z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. oraz od 1 października 2009 r.

do 30 września 2010 r., wobec stwierdzenia upływu okresu umożliwiającego wznowienie w tych sprawach postępowań zakończonych decyzjami ostatecznymi. Prezydent S. w tych sprawach umorzył postępowania i nie ustala ani nie dochodzi od strony ich zwrotu. Natomiast wyroki w sprawach o sygn. akt

II SA/Sz 1124/15, II SA/Sz 1123/15, II SA/Sz 1122/15 dotyczą zaskarżonych decyzji SKO oraz decyzji Prezydenta S., w których uznano świadczenie pobrane przez stronę za nienależnie pobrane w oparciu o okoliczność związaną z ustaniem prawa do świadczeń i odnoszą się do okresów świadczeniowych przypadających jeszcze wcześniej, tj. od 1 marca 2006 r. do 31 sierpnia 2006 r. oraz od 1 października 2006 do 31 sierpnia 2007 r. A zatem zapadłe orzeczenia nie odnoszą się do okresu objętego zaskarżoną decyzją.

Mając na uwadze powyższe okoliczności - zdaniem SKO - uznać należy,

że decyzja organu I instancji jest uzasadniona. Analiza akt sprawy i zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że organ I instancji właściwie dokonał oceny sytuacji finansowej, zdrowotnej i życiowej W. S. i jej rodziny oraz wyciągnął wnioski pozwalające przyjąć, że nie wystąpiły w niej żadne szczególnie uzasadnione okoliczności, które wykluczałyby możliwość spłaty nienależnie pobranego świadczenia, nie może więc uzasadniać umorzenia wnioskowanej należności oraz jest ona w stanie uregulować spłatę należności wraz z odsetkami.

Powyższą decyzję ostateczną W. S., reprezentowana przez adwokata M. M., zaskarżyła skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

Zaskarżonej decyzji zarzucono:

1. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, t.j.:

- art. 7 K.p.a., art.76 § 1 K.p.a., art.77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego

i załatwienia sprawy,

- art. 7 K.p.a., art. 9 K.p.a., art. 11 K.p.a., 8 K.p.a., 77 § 1 K.p.a. i art. 107 § 3 K.p.a. polegające na nienależytym uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, z uwagi na zawarcie w nim zbyt ogólnych stwierdzeń, co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa oraz uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonej decyzji,

- art. 10 § 1 K.p.a. w zw. z art. 61 §1 i § 4 K.p.a. poprzez niezawiadomienie strony o wszczęciu postępowania, tym samym wyeliminowanie jej od czynnego w niej uczestniczenia.

2. naruszenie przepisów prawa materialnego t. j.:

- art. 2 ust. 7 pkt. a i c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że W. S. w imieniu swego niepełnosprawnego dziecka pobrała nienależnie świadczenie alimentacyjne, podczas gdy nie wiedziała ona o tym, że osoba zobowiązana do tych świadczeń nie żyje,

- art. 2 ust. 7 pkt a i c ustawy o pomocy uprawnionym do alimentów poprzez niewyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji z dnia [...] r., [...], w szczególności gdy w aktach sprawy brak jest jakiejkolwiek informacji kiedy decyzja ta została doręczona stronie,

W oparciu o tak sformułowane zarzuty, pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych,

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącej powtórzył i rozwinął przytoczone wyżej zarzuty oraz wskazał na "zaniechanie przez organy kontroli wzięcia pod uwagę całokształtu przepisów regulujących dane zagadnienie".

Nie wzięto pod uwagę, że w czasie gdy W. S. pobierała świadczenie alimentacyjne nie miała ona żadnej wiedzy co do tego, że osoba zobowiązana

do uiszczania alimentów nie żyje.

Powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Gliwicach sygn. akt IV SA/Gl 382/16 z dnia 20 grudnia 2016 r. pełnomocnik podnosi,

iż "obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy. Istotne jest rozróżnienie między pojęciem "nienależnego świadczenia" a pojęciem "świadczenia nienależnego pobranego", występujących w orzecznictwie. Podkreśla się, że świadczenie nienależne pobrane to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).

Organ I instancji (a błąd ten utrwalił później organ II instancji) wszystkich okoliczności tych nie ustalił. W szczególności nie ustalono kiedy zmarł dłużnik alimentacyjny i kiedy strona o tym się dowiedziała, co musi skutkować uchyleniem obydwu decyzji.

Brak jest też w aktach sprawy informacji, która pozwalałaby przyjąć, że strona była skutecznie poinformowana o wszczęciu postępowania z urzędu, wskutek czego nie mogła brać czynnego w nim udziału.

Skarżąca wskazuje nadto, że decyzja z dnia [...] r. [...] (o przyznaniu W. S. świadczenia z funduszu alimentacyjnego) nie została wyeliminowana skutecznie z obrotu prawnego. Brak w aktach sprawy informacji kiedy decyzja ta została doręczona stronie. W ocenie pełnomocnika skarżącej - upłynął termin do jej uchylenia. Po myśli art. 146 § 1 K.p.a. uchylenie decyzji nie może nastąpić jeżeli od dnia doręczenia lub jej ogłoszenia decyzji upłynęło pięć lat. Prowadzenie postępowania po terminie określonym w art. 146 § 1 K.p.a. narusza zasadę trwałości decyzji administracyjnych, której podstawową funkcją jest stabilizacja stosunków prawnych. Upływ okresu wskazanego w art. 146 § 1 K.p.a. oznacza bezwzględny zakaz merytorycznego orzekania w sprawie (wyrok NSA z dnia 28 września 2009 r. sygn. akt I OSK 1604/09, lex nr 745097).

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. z w a ż y ł, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia

30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U.

z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, a więc prawidłowości zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów obowiązującego prawa oraz trafności ich wykładni. Uwzględnienie skargi, powodujące eliminację zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego, następuje w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przez organ przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.).

Dodać należy, że zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany z zarzutami i wnioskami skargi. W związku

z powyższym za bezzasadne i bezprzedmiotowe uznać należy zarzuty skargi dotyczące nie uchylenia przez skarżony organ prawomocnej decyzji Prezydenta S. z dnia [...] r. o przyznaniu skarżącej przedmiotowego świadczenia jak i sprzeczne z sobą wywody odnoszące się do braku możliwości jej wzruszenia.

Przedmiotem niniejszej sprawy jest decyzja ostateczna SKO, utrzymująca

w mocy decyzję Prezydenta Miasta S., którą organ ten, rozpatrując wniosek skarżącej W. S. o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, odmówił wnioskowanego umorzenia, uznając, iż sytuacja rodzinna, majątkowa i dochodowa rodziny skarżącej nie jest "szczególna" wobec czego nie uzasadnia zastosowania wobec niej instytucji umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, przewidzianej w art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (dalej: "u.p.o.u.a.").

Tu należy przypomnieć, że decyzją z dnia [...] r. znak [...], Prezydent Miasta S. przyznał skarżącej prawo doświadczenia z funduszu alimentacyjnego na syna A. K. Dziecko miało zasądzone alimenty od ojca G. K. wyrokiem sądu, jednakże ich egzekucja okazała się bezskuteczna, wobec czego, w świetle przepisów ustawy

o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, był on osobą uprawnioną do świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

Jak wynika z treści decyzji organu I instancji, w dniu 26 stycznia 2015 r. Dział Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych otrzymał informację, że ojciec dziecka G. K., wobec którego orzeczony był obowiązek alimentacyjny, nie żyje od dnia [...] r., zatem A. K. w okresie objętym ww. decyzją z dnia [...] r. nie był uprawniony do alimentów. Wobec powyższego, organ postanowieniem znak: [...] r. z dnia [...] r. wznowił postępowanie, a następnie - decyzja z dnia [...] r. znak [...] - uchylił decyzję z dnia [...] r., znak [...] oraz odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego od 1 października 2014 r. Następnie, dnia [...] r. wydano decyzję (znak [...]) uznającą wypłacone skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2014 r. do 31 stycznia 2015 r.

za świadczenia nienależnie pobrane. Od powyższej decyzji W. S. złożyła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S., które decyzją [...] z dnia [...]r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Na powyższą decyzję w dniu [...] r. W. S. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S., który wyrokiem z dnia 4 lutego 2016 r. sygn. akt II SA/Sz 874/15 skargę oddalił.

Decyzją z dnia [...] r. znak [...] organ I instancji orzekł o obowiązku zwrotu przez W. S. świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłaconego jej za okres od 1 października 2014 r. do 31 stycznia 2015 r. w łącznej wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Po rozpatrzeniu wniesionego przez W. S. odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r. znak [...] powyższą decyzję organu I instancji utrzymało w mocy.

W związku z powyższym skarżąca pismem z dnia 1 lipca 2016 r. zwróciła się

do organu z wnioskiem o umorzenie ww. należności. Odmawiając uwzględnienia tego wniosku organy obu instancji uznały, iż w sprawie nie zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny", od zaistnienia których art. 23

ust. 8 u.p.o.u.a. uzależnia umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. W ocenie organów bowiem łączna kwota uzyskiwanych przez stronę świadczeń jest wystarczająca do zaspokojenia potrzeb rodziny jak również spłatę nienależnie pobranego świadczenia, teraz lub w przyszłości.

W ocenie Sądu, z powyższym stanowiskiem nie można się zgodzić.

Z dokonanych przez nie ustaleń jednoznacznie wynika, iż skarżąca samotnie utrzymująca i wychowująca niepełnosprawne dziecko, utrzymuje się z renty rodzinnej po zmarłym ojcu jej dziecka oraz świadczeń z pomocy społecznej, w tym świadczenia wychowawczego, tzw. "500 +", które również uwzględniono przy wyliczeniu mającym wykazać, iż z sumy tych zasiłków, przekraczającej kryterium dochodowe uprawniające do ubiegania się o świadczenia z pomocy społecznej, skarżąca winna wygospodarować kwotę dla spłaty nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

Decyzja w przedmiocie umorzenia należności, o której mowa w art. 23 ust. 8 "u.p.o.u.a." ma charakter uznaniowy, ale nie oznacza to dowolności ocen, na których może oprzeć się organ. Odmawiając zastosowania powyższej ulgi organ winien niezbicie wykazać, iż nie zachodzą żadne "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" przez co należy rozumieć nie tylko wysokość uzyskiwanych przez rodzinę dochodów, ale również ich charakter, strukturę, ale także okoliczności, w wyniku których przedmiotowa należność powstała.

W ocenie Sądu, organy w tym zakresie dokonały błędnej oceny. W szczególności zastrzeżenie budzi uwzględnienie przy ocenie możliwości spłaty należności tzw. "świadczenia 500+", co do którego ustawodawca wielokrotnie deklarował, iż nie może ono mieć wpływu na ocenę sytuacji dochodowej osoby lub rodziny w zakresie jej uprawnień do świadczeń (w tym do świadczeń alimentacyjnych). Ponadto organy obu instancji w ogóle nie rozważyły okoliczności, iż skarżąca samotnie wychowuje niepełnosprawne dziecko, w wyniku czego nie może podjąć żadnej pracy zarobkowej. Już ta okoliczność powinna być uznana za "szczególną". W przedstawionym w decyzji zestawieniu stałych wydatków nie uwzględniono też bieżących wydatków bytowych dotyczących np. wyżywienia, środków czystości i higienicznych a także w zakresie edukacji niepełnosprawnego dziecka, które w zasadzie są wyższe niż przeciętne. Stanowi to naruszenie wymogów stawianych organom administracji przez art. 7 i 8 a także art. 9 K.p.a., które w tym wypadku mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Jednakże - jak wyżej wskazano - przez "szczególne uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny", o których mowa w art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. należy rozumieć nie tylko kwestie finansowe.

W niniejszej sprawie należało też mieć na uwadze znane organom obu instancji, okoliczności, wynikające z faktu, że skarżąca otrzymywała przedmiotowe świadczenie nie będąc świadoma, iż w świetle prawa ono jej nie przysługuje, albowiem zobowiązany do alimentacji ojciec dziecka nie żyje, zatem jej dziecko nie było uprawnione do alimentów od niego - co wynika z treści art. 2 ust.7 u.p.o.u.a.

Należy też zauważyć, iż zaskarżona decyzja została wydana m.in. na podstawie art. 2 pkt 7 lit.c u.p.o.u.a., zgodnie z którym przez nienależne pobrane świadczenie należy rozumieć świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia.

Tu należy zauważyć, iż w niniejszej sprawie decyzja o uznaniu alimentów pobranych przez skarżącą za okres od 1 października 2014 r. do 31 stycznia 2015 r.

za świadczenie nienależnie pobrane zapadła dnia 20 marca 2015 r., tj. przed

18 września 2015 r., kiedy weszła w życie ustawa z 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy

o pomocy osobom uprawnionych do alimentów (...), wprowadzająca regulację,

iż organy winny orzekać w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w jednej decyzji. W niniejszej sprawie wydano odrębne decyzje

– w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia oraz w przedmiocie określenia obowiązku ich zwrotu, które są ostateczne.

Mając na uwadze, iż decyzja w tym przedmiocie są ostateczne, umorzenie należności stanowi dla skarżącej jedyną możliwość uchylenia się od nadmiernego w jej sytuacji ciężaru, wynikającego z wyżej wskazanych decyzjach ostatecznych, zwłaszcza, że do powstania tej należności w żaden sposób się nie przyczyniła.

Należy też mieć na uwadze, iż wydane w oparciu o te same okoliczności faktyczne i prawne tutejszy Sąd, w wyrokach II SA/Sz 415/17, II SA/Sz 416/17,

II SA/Sz 417/17 oraz II SA/Sz 418/17 uchylił decyzje obu instancji w przedmiocie uznania świadczeń pobranych przez W. S. (w innych okresach) za nienależne oraz na podstawie art. 145 § 3 P.p.s.a. umorzył postępowania w sprawie, uznając, iż w sytuacji gdy skarżąca nie miała świadomości, iż ojciec dziecka nie żyje (wobec czego dziecko utraciło atrybut uprawnionego do alimentów) nie można mówić

o świadczeniu nienależnie pobranym.

W sprawie II SA/Sz 416/17 Sąd wyraził pogląd, że nie można uznać za słuszną takiej interpretacji przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, która uniezależnia ocenę w zakresie nienależnie pobranego świadczenia od stanu świadomości Skarżącej, w szczególności dotyczącej przyczyn z jakich ustało prawo do świadczeń (...).

Śmierć osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, powoduje jego ustanie. Jednocześnie ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w art. 3

i następnych wprowadza mechanizmy, których celem jest gromadzenie i przetwarzanie danych o dłużnikach alimentacyjnych w taki sposób, aby zapewnić skuteczną egzekucję świadczeń alimentacyjnych, wypłacanych zastępczo przez Państwo. Z drugiej zaś strony obowiązkiem osoby uprawnionej jest przekazywanie wszelkich posiadanych informacji, które mogą mieć wpływ na przyznanie świadczeń. Jednocześnie regulacje te nie przewidują takiej sytuacji, w której zarówno organy powołane do egzekucji świadczeń alimentacyjnych, jak i osoby uprawnione, bez własnej winy nie posiadają wiedzy o okolicznościach, powodujących ustanie obowiązku alimentacyjnego i - jak w niniejszej sprawie - informacje w tym zakresie pozyskują po upływie znacznego czasu od zaistnienia tych okoliczności.

W niniejszej sprawie taka właśnie sytuacja ma miejsce, bowiem fakt zgonu G. K. został ujawniony dopiero po upływie 11 lat.

Dokonując prawnej oceny zasadności uznania wypłaconego po dacie śmierci ww. świadczenia alimentacyjnego za nienależnie pobrane i żądania jego zwrotu nie sposób oprzeć się wrażeniu, że ustawodawca takiej sytuacji nie przewidział, ze względu na jej wyjątkowy charakter. W takiej sytuacji wykładnia przepisów ustawy powinna zostać dokonana z odwołaniem się do konstytucyjnych wzorców normatywnych, dotyczących ochrony i opieki oraz pomocy, jaką Państwo deklaruje się zapewnić rodzinie, szczególnie tej, która znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

Zgodnie z art. 18 Konstytucji RP rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Z kolei art. 71 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych.

Obowiązek szczególnej troski o rodzinę materializuje się między innymi we wsparciu rodziców samotnie wychowujących dzieci, którzy nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych do alimentacji, przy jednoczesnym zaangażowaniu służb Państwa w działania zmierzające do ściągnięcia wypłaconych z tego tytułu kwot od dłużników alimentacyjnych. Osoby uprawnione do pomocy mają pełne prawo oczekiwać, że organy Państwa działają sprawnie, a czynione przez te organy ustalenia dotyczące okoliczności związanych z istnieniem bądź ustaniem obowiązku alimentacyjnego są dokonywane sprawnie i są wiarygodne.

W niniejszej sprawie ocena sytuacji materialnej skarżącej uzasadniała przyznanie świadczenia, co oznacza, że potrzebowała ona wsparcia, a świadczenie alimentacyjne, które zostało je przyznane na niepełnosprawne dziecko było niezbędne do zapewnienia tej rodzinie prawidłowego funkcjonowania.

Z akt postępowania wynika jednoznacznie, że skarżąca nie miała świadomości tego, że G. K. zmarł i nie mogła tej wiedzy posiąść w dacie jego zgonu, skoro proces jego identyfikacji trwał wiele lat.

Brak jest zatem w tym przypadku podstaw do takiej interpretacji przywołanych regulacji, która nie bierze pod uwagę wyjątkowego charakteru niniejszej sprawy.

O ile bowiem w przypadku śmierci osoby o ustalonej tożsamości w kraju, przy zastosowaniu mechanizmów, o których mowa w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów istnieje możliwość szybkiego ustalenia w dostępnych bazach tej okoliczności i podjęcia stosownych działań zmierzających do zapobieżenia wypłaty nienależnych świadczeń, o tyle w sytuacji zgonu osoby o nieustalonej tożsamości, której identyfikacja jest rozciągnięta w czasie, możliwość szybkiej reakcji jest utrudniona, również z przyczyn niezależnych od organów Państwa. W takiej sytuacji, zdaniem Sądu, osoby uprawnionej do alimentów nie mogą obciążać skutki braku możliwości niezwłocznego ustalenia zgonu osoby zobowiązanej. Efektem takiej interpretacji prawa, jak dokonana w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, będzie bowiem podjęcie wobec niej działań sprzecznych z zasadą pomocniczości, a w konsekwencji niweczących skutki udzielonej pomocy.

Powyższą ocenę Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela,

co – w świetle przedmiotu niniejszej sprawy, tj. umorzenia nienależnie pobranych świadczeń za okres od 1 października 2014 r. do 31 stycznia 2015 r. powinno stanowić dodatkowy czynnik przemawiający za uwzględnieniem wniosku skarżącej o umorzenie przedmiotowej należności.

W związku z powyższym Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz art. 135 P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji zaś na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. orzekł o zwrocie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Końcowo Sąd pragnie zaznaczyć, iż orzekając w pkt II wyroku o umorzeniu postępowania administracyjnego dopuścił się błędu. Niniejsza sprawa administracyjna wszczęta bowiem została na wniosek skarżącej o umorzenie przedmiotowych należności, wobec czego, po uchyleniu przez Sąd wydanych w tej sprawie decyzji odmownych, organ I instancji winien sprawę końcowo załatwić przy uwzględnieniu przedstawionej wyżej oceny prawnej dokonanej przez Sąd (art. 153 P.p.s.a).

Nie zachodzą natomiast przesłanki umorzenia przez sąd postępowania administracyjnego na podstawie art. 145 § 3 P.p.s.a.

Błąd ten może zostać skorygowany w drodze skargi kasacyjnej, którą może wnieść każda ze stron, chyba, że organ uwzględni powyższe przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

O kosztach postępowania (pkt III wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz 205 § 2 P.p.s.a. i § 14 ust.1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r.

poz. 1800 ze zm.).