Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 1287/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2021-12-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 11, art. 15, art. 24, art. 27, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3, art. 127, art. 138
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3a, art. 83 ust. 4
journal: Dz.U. 2021 poz 423
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia: WSA Waldemar Michaldo Sędziowie: WSA Wiesław Kuśnierz (spr.) WSA Jarosław Wiśniewski po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 sierpnia 2021 r. znak [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

A. S. (dalej: Strona, Skarżąca) złożyła w dniu 29 września 2020 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS, Zakład) wniosek o umorzenie należności z tytułu składek po zmarłym mężu W. S.. W uzasadnieniu wniosku Strona podniosła, że syn uczy się w liceum i chce naukę kontynuować. Jej sytuacja po śmierci męża jest ciężka, gdyż jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w Grodzkim Urzędzie Pracy w K. bez prawa do zasiłku. Mąż zmagał się z chorobą alkoholowa i prawdopodobnie z tego tytułu powstało zadłużenie, o którym nie wiedziała.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: PZUS, organ) decyzją z dnia 21 czerwca 2021 r. nr [...] odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednoczenie płatnikiem w łącznej kwocie 48.006,85 zł w tym na:

"a) ubezpieczenia społeczne - za okres od 03.2011 r. do 08.2013 r., od 07.2018 r. do 09.2018 r. w kwocie 30.393,60 zł, w tym z tytułu: składek - 19.539,70 zł, odsetek -10.267,00 zł, kosztów upomnienia - 105,60 zł, kosztów egzekucyjnych - 381,30 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 02.2010 r. do 08.2013 r. od 07.2018 r. do 09.2018 r. w łącznej kwocie 16.890,75 zł, w tym z tytułu: składek -10.597,55 zł, odsetek - 5.973,00 zł, kosztów upomnienia - 184,80 zł, kosztów egzekucyjnych -135,40 zł,

c) Fundusz Pracy - za okres od 01.2013 r. do 08.2013 r. od 07.2018 r. do 09.2018 r. w łącznej kwocie 722,50 zł, w tym z tytułu: składek - 522,60 zł, odsetek -180,00 zł,

kosztów egzekucyjnych -19,90 zł."

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał m.in., że W. S. prowadził działalność gospodarczą w okresie od 5 lutego 2007 r. do 31 sierpnia 2013 r. oraz od 10 lipca 2018 r. do 4 września 2018 r., tj. do dnia kiedy zmarł. Decyzją z dnia 19 marca 2021 r. nr [...] organ stwierdził, że jako spadkobierca Strona przejmuje wraz z synem K. S. przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki zmarłego W. S..

Dalej stwierdził, że zaległości W. S. za okres od "02.2010 r. do 12.2012 r. Dyrektor Oddziału ZUS w K. wszczął postępowanie 23 sierpnia 2011 r. Natomiast za zaległości za okres 01.2013 do 08.2013 r. postępowanie zostało wszczęte dnia 30 października 2013 r. Postępowanie zostało zakończone dnia 4 września 2018 r. w związku ze śmiercią zobowiązanego. Należności za okres od 07.2018 r. do 09.2018 r. nie zostały objęte postępowaniem egzekucyjnym, jednakże do chwili zgonu nie uległy one przedawnieniu."

Następnie organ po przedstawieniu przepisów art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 423 ze zm.; dalej u.s.u.s.) stwierdził, że wobec Strony nie zachodzą przesłanki na stwierdzenie całkowitej nieściągalności z tytułu składek.

Organ po przeanalizowaniu przesłanek wynikających z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365; dalej: rozporządzenie MGPPS) uznał, że żadna z trzech przesłanek wymienionych w tym przepisie nie zachodzi.

Pismem z dnia 10 lipca 2021 r. Strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym podniosła, że bezpodstawne jest twierdzenie organu o Jej pasywnej postawie w poszukiwaniu źródeł dochodu, ponieważ przed pandemią koronawirusa nie korzystała z zasiłków z pomocy społecznej, nie wykonywała prac społecznie użytecznych i nie prosiła nikogo o wsparcie, ale potrafiła utrzymać siebie i 17-letniego syna. Strona wyjaśniła, że warunkiem otrzymania wsparcia z pomocy społecznej jest wykonywanie prac społecznie użytecznych, a Urząd Pracy nie miał dla Pani nigdy żadnych propozycji zatrudnienia. Podkreśliła, że większość zasiłków miała charakter jednorazowy. Strona dodała, że szuka pracy na własną rękę, ale nie jest to łatwe ze względu na wiek. Zdaniem Strony nawet podjęcie pracy za minimalne wynagrodzenie w wysokości 2.061,67 zł nie pozwoli uregulować zaległości wobec ZUS w kwocie prawie 50.000,00 zł. Podniosła, że organ pominął wydatki na internet i telefon, które są niezbędne do nauki i poszukiwania pracy.

Strona wniosła o umorzenie całości zadłużenia lub w przypadku negatywnego rozstrzygnięcia umożliwienie Jej spłaty tylko należności głównej w kwocie 30.659,25 zł, bez odsetek i kosztów upomnień.

PZUS decyzją z dnia 18 sierpnia 2021 r. nr [...] działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735; dalej: K.p.a.) w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s. uchylił decyzję własną z dnia 21 czerwca 2021 r. i na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, 3, 3a i art. 32 u.s.u.s. i w oparciu o § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPPS orzekł o odmowie umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem wynikających z decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek po zmarłym W. S. w łącznej kwocie 47.906,85 zł, w tym na:

"a) ubezpieczenia społeczne - za okres od 03.2011 r. do 08.2013 r., od 07.2018 r. do 09.2018 r. w kwocie 30.293,60 zł, w tym z tytułu: składek - 19.539,70 zł, odsetek -10.267,00 zł, kosztów upomnienia - 105,60 zł, kosztów egzekucyjnych - 381,30 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 02.2010 r., od 05.2010 r. do 07.2010 r., od 10.2010 r. do 08.2013 r., od 07.2018 r. do 09.2018 r. w łącznej kwocie 16.890,75 zł, w tym z tytułu: składek - 10.597,55 zł, odsetek - 5.973,00 zł, kosztów upomnienia - 184,80 zł, kosztów egzekucyjnych - 135,40 zł,

c) Fundusz Pracy - za okres od 01.2013 r. do 08.2013 r. od 07.2018 r. do 09.2018 r. w łącznej kwocie 722,50 zł, w tym z tytułu: składek - 522,60 zł, odsetek - 180,00 zł, kosztów egzekucyjnych -19,90 zł."

W uzasadnieniu organ wskazał, że po zapoznaniu się z treścią wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz biorąc pod uwagę analizę całość materiału dowodowego i jednocześnie ustosunkowując się do argumentacji Strony oparł rozstrzygnięcie na wnikliwej analizie wszystkich zebranych w trakcie prowadzonego postępowania dokumentów oraz dostępnych informacji.

Dalej organ wskazał, że "dokonał ponownej analizy kwestii przedawnienia i uznał, że w decyzji z 21 czerwca 2021 r. nr [...] prawidłowo stwierdzono, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu".

Następnie organ przytoczył przepisy art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i wskazał, że w toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że:

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;

- przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 3, 4 i 4b u.s.u.s. nie mają zastosowania w niniejszej sprawie, ponieważ Strona nie prowadziła działalności gospodarczej, z tytułu której powstały zaległości składkowe, ale została na Nią przeniesiona odpowiedzialność za zobowiązania po zmarłym mężu;

- przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie Strona wnosi, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi dlatego, że Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

- przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi - nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ przymusowe dochodzenie należności nie zostało dotychczas wdrożone, a okres ich dochodzenia na podstawie art. 24 ust. 5d u.s.u.s. jeszcze nie upłynął i Strona posiada majątek podlegający egzekucji.

Dalej organ przedstawił przesłanki z rozporządzenia § 3 ust.1 rozporządzenia MGPPS i wskazał, że: "W zakresie wystąpienia przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia należy stwierdzić, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej bądź szczególnego zdarzenia. Za takie zdarzenie nie może być uznane powstanie odpowiedzialności za długi spadkowe, jak również określenie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych zakresu odpowiedzialności, gdyż takie działanie organu wynika z przepisów prawa - art. 100 oraz art. 97 § 1, art. 98 § 1 i § 2 z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa oraz art. 31 i 32 u.s.u.s.

Wystąpienie przesłanki § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Poinformowała Pani, że cierpi na cukrzycę typu II i POCHP - przewlekłą obturacyjną chorobę płuc. W aktach sprawy brak jest jednak dowodów (np. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczenia o niezdolności do pracy) na trwałe wykluczenie Pani z rynku pracy ze względu na stan zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, co pozbawiałoby Panią możliwości uzyskiwania dochodów na spłatę należności z tytułu składek. Ponadto dysponuje Pani majątkiem nieruchomym, ze sprzedaży którego ma Pani możliwości - niezależnie od stanu zdrowia pozyskania środków finansowych na spłatę zobowiązań wobec ZUS. Dlatego w Pani sprawie ta przesłanka nie zachodzi.

Analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych. Trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały.

Pani ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.

Od marca 2011 r. posiada Pani status osoby bezrobotnej niepobierającej zasiłku dla bezrobotnych. Poinformowała Pani, że prowadzi gospodarstwo domowe z uczącym się, 17-letnim synem - K. S. i oświadczyła Pani, że uzyskuje dochody z innych źródeł w wysokości 348,00 zł netto miesięcznie, pobiera zasiłek z pomocy społecznej w wysokości 428,17 zł miesięcznie oraz korzysta Pani z innych form pomocy - dodatku mieszkaniowego w wysokości 247,46 zł i zasiłku rodzinnego w kwocie 317,00 zł.

Z przedłożonych dokumentów wynika, że została Pani skierowana przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w K. do wykonywania prac społecznie użytecznych w wymiarze maksymalnie 10 godzin tygodniowo za wynagrodzeniem w wysokości 8,70 zł netto za godzinę. Od 1 lipca 2019 r. ustawowo i bez względu na wysokość dochodów przysługuje Pani prawo do świadczenia rodzinnego z programu Rodzina 500+ w wysokości 500,00 zł miesięcznie, do czasu uzyskania przez syna pełnoletności, w listopadzie 2021 r. (...).

Budżet Pani gospodarstwa domowego, na który składają się dochody z tytułu prac użytecznie społecznych, zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem oraz świadczenie z programu Rodzina 500+ wynosi 1.165,00 zł miesięcznie i jest nieznacznie wyższy niż poziom minimum egzystencji w 2020 r. określony przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych na kwotę 1.101,03 zł dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego.

Oznacza to, że Pani rodzina znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, jednak nie zachodzi zagrożenia bytu. Pani gospodarstwo domowe korzysta z pomocy skierowanej do osób znajdujących się w niedostatku i otrzymuje zasiłki celowe wypłacane przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w K.. Decyzją Prezydenta Miasta K. od 1 maja 2021 r. do 31 października 2021 r. został Pani przyznany zasiłek okresowy w wysokości 428,17 zł miesięcznie oraz zasiłek celowy na dofinansowanie opłat za prąd w kwocie 240,00 zł, do zrealizowania od czerwca 2021 r. do sierpnia 2021 r. po 80,00 zł miesięcznie. Do 30 września 2021 r. ma Pani prawo do dodatku mieszkaniowego w wysokości 247,46 zł, przekazywanego bezpośrednio na rachunek spółdzielni mieszkaniowej. Z dokumentów wynika, że korzysta Pani z różnych form wsparcia socjalnego od września 2020 r.

Poinformowała Pani, że ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem z tytułu miesięcznych opłat - 357,99 zł, opłat eksploatacyjnych - 174,00 zł oraz kosztów związanych z leczeniem - 400,00 zł. Część z nich jest finansowana ze środków z pomocy społecznej. W miesięcznych kosztach utrzymania nie uwzględniono podstawowych wydatków ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym, czyli zakupu żywności, artykułów higienicznych, ubrań, itp. Do akt sprawy przedłożyła Pani fakturę z 20 kwietnia 2021 r. na kwotę 249,99 zł za zakup leku.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zarzuciła Pani organowi, że w ocenie Pani sytuacji pominął wydatki na internet i telefon, jednak w aktach sprawy brak dokumentów dotyczących ich wysokości.

Aktualnie organ nie prowadzi przymusowego dochodzenia należności, dlatego istniejąca zaległość pozostaje bez wpływu na poziom zaspokajanie niezbędnych potrzeb bytowych Pani gospodarstwa domowego.

Oświadczyła Pani, że nie posiada zobowiązań wobec innych niż ZUS wierzycieli.

Jest Pani osobą trwale bezrobotną, pomimo tego, że według danych Urzędu Statystycznego w K. stopa bezrobocia w tym mieście na koniec czerwca 2021 r. wynosiła 5,1%, co oznacza, że każda osoba aktywnie poszukująca zatrudnienia ma realną szansę na jego podjęcie. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy poinformowała Pani, że bezpodstawne jest twierdzenie organu o Pani pasywnej postawie w poszukiwaniu źródeł dochodu, ponieważ przed pandemią koronawirusa nie korzystała Pani z zasiłków z pomocy społecznej i potrafiła utrzymać siebie i syna, a obecnie poszukuje Pani pracy na własną rękę. Należy podkreślić, że formalnie od 10 lat nie uzyskuje Pani żadnych dochodów z tytułu zatrudnienia, poza dochodem z prac społecznie użytecznych.

Na Pani sytuację majątkową składają się nie tylko uzyskiwane dochody, ale także posiadane składniki majątkowe. Oświadczyła Pani, że posiada spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni 47,76 m2 położonego w K., przy [...].

Ponadto poinformowała Pani, że jest właścicielką gospodarstwa rolnego w C. , objętego księgą wieczystą nr [...], z której wynika, że działka nr [...] ma powierzchnię 1.700 m2 i jest wolna od obciążeń hipotecznych. Według danych Geoportalu nieruchomość ta jest zabudowana budynkiem.

Na portalu otodom.pl. znajduje się oferta biura nieruchomości sprzedaży niezabudowanej działki w tej samej miejscowości za cenę 105,00 zł za 1 m2. Oznacza te, że wartość samego gruntu, będącego Pani własnością zdecydowanie przekracza wysokość należności z tytułu składek, o umorzenie których Pani wniosła.

Wnioskowała Pani o umorzenie całości zadłużenia lub w przypadku negatywnego rozstrzygnięcia - umożliwienie Pani spłaty tylko należności głównej w kwocie 30.659,25 zł bez odsetek i kosztów upomnień. Oznacza to, że dostrzega Pani szansę, przynajmniej częściowego uregulowania zaległości.

Instytucja umorzenia służy wsparciu osób w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi czy innymi, niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami, w sytuacji gdy status materialny trwale nie rokuje w kontekście spłaty zadłużenia. Umorzenie należności może być uzasadnione jedynie okolicznościami o charakterze obiektywnym, wyjątkowym i trwałym. W ocenie organu w Pani sytuacji takie okoliczności nie zachodzą, biorąc pod uwagę Pani wiek - 49 lat, posiadany majątek nieruchomy oraz brak udokumentowanych przeciwskazań zdrowotnych do wykonywania pracy zarobkowej, w tym także na spłatę zobowiązań wobec ZUS.

Kluczowe znaczenie dla omawianej sprawy ma przyjęcie przez Panią i syna - K. S. po [...] części spadku po zmarłym W. S. na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to, że solidarnie z synem odpowiada Pani za długi spadkowe do wysokości stanu czynnego spadku. Ze sporządzonej przez Panią 17 czerwca 2020 r. deklaracji podatkowej SD-3 wynika, że czysta wartość nabytych przez Panią w drodze spadku rzeczy i praw majątkowych wyniosła 207.000,00 zł, a przedmiotem dziedziczenia było spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego w K., przy [...]. Odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe do chwili działu spadku jest odpowiedzialnością solidarną, tzn. wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich spadkobierców łącznie, od kilku z nich lub każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z nich zwalnia pozostałych. Od chwili działu spadku każdy ze spadkobierców ponosi odpowiedzialność w stosunku do wielkości swojego udziału w spadku.

Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci spadkodawcy na jedną lub kilka osób. Natomiast spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, tj. śmierci spadkodawcy. Przyjęcie przez Panią spadku z dobrodziejstwem inwentarza oznacza, że świadomie wyraziła Pani zgodę na nabycie wszystkich praw związanych ze spadkiem, ale także przyjęła Pani odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości otrzymanego spadku.

Umorzenie należności publicznoprawnych w sytuacji gdy organ nie podjął jeszcze przymusowego dochodzenia należności, a Pani posiada majątek nieruchomy i dodatkowo przyjęła spadek o wartości znacznie przekraczającej wysokość zobowiązań wobec ZUS byłoby działaniem przedwczesnym i sprzecznym z interesem publicznym. W toku postępowania nie udowodniła Pani, że sytuacja materialno-bytowa, rodzinna oraz zdrowotna definitywnie uniemożliwia spłatę należności z tytułu składek po zmarłym mężu. Aktualnie korzysta Pani ze wsparcia socjalnego, jednak dysponuje Pani majątkiem, który nie służy zaspokajaniu niezbędnych potrzeb bytowych, ze sprzedaży którego obiektywnie może Pani pozyskać środki finansowe zarówno na własne utrzymanie jak i spłatę zobowiązań wobec ZUS. Dlatego organ nie może podjąć decyzji o umorzeniu należności ani w całości ani w części."

Na powyższą decyzję Skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, w której podniosła, że oferta, na której organ oparł swoje ustalenia dotyczy działki budowlanej. Skarżąca podniosła, że jest właścicielem działki, a nie gospodarstwa rolnego, klasy IIIb. Wartość działki, której jest właścicielem, według GUS według cennika obowiązującego od 25 maja 2021 r. dla województwa małopolskiego to 33.468,00 zł za hektar, a to oznacza, że wartość posiadanej działki rolnej wynosi zdaniem Skarżącej 5.689,56 zł.

Organ w odpowiedzi na skargę podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325; ze zm.; dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest natomiast do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych nie podnoszonych w skardze, które są związane z materią zaskarżonych aktów administracyjnych. Orzekanie odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.

Na podstawie art. 135 P.p.s.a. Sąd podejmuje środki w celu usunięcia naruszenia prawa, w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a P.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. b P.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c P.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt. 2 P.p.s.a.).

Przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a., gdyż PZUS pismem z dnia 11 października 2021 wniósł o rozpoznanie w tym trybie, a Skarżąca zawiadomiona przez Sąd nie zażądała przeprowadzenia rozprawy (dowód doręczenia wezwania z pouczeniem dnia 7 października 2021 r.)

W niniejszej sprawie Przewodniczący I Wydziału WSA w Krakowie, zarządzeniem z dnia 24 listopada 2021 r. wyznaczył posiedzenie niejawne Sądu w składzie trzech sędziów na dzień 16 grudnia 2021 r.

Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji przeprowadzona z uwzględnieniem powyższych reguł doprowadziła do uznania, że zaskarżona decyzja narusza prawo w sposób wymagający usunięcia jej z obrotu prawnego.

Przedmiotem kontroli sądowej jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymująca w mocy decyzję Zakładu, którą odmówiono Skarżącej umorzenia należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, kosztów upomnienia i kosztów egzekucyjnych.

Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl ust. 3 art. 28 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2019 r. poz. 498 ze zm.);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W przedmiotowej sprawie zastosowanie miał także przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPPS, zgodnie z którym ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającej opłacenie należności.

Podkreślenia wymaga, że postępowanie w przedmiocie umorzenia "należności z tytułu składek" (a więc zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s.: składek oraz odsetek za zwłokę, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia, opłaty dodatkowej), unormowane w przywołanych powyżej przepisach art. 28 u.s.u.s., dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia (podkreślenie Sądu).

W każdym przypadku przy rozpatrzeniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek (w tym odsetek) niezbędne jest więc ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. W świetle powyższego uznać trzeba, że tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygniecie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę jej umorzenia. Od tych bowiem ustaleń uzależniona jest późniejsza treść rozstrzygnięcia. Stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia bowiem prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność umorzenia powyższego postępowania z uwagi na bezprzedmiotowość.

Wskazane ustalenia są więc konieczne niezależnie od tego, czy strona się na nie powołuje. Organ powinien dać temu wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zatem przystępując do rozpatrzenia wniosku strony o umorzenie składek organ obowiązany był w pierwszej kolejności ustalić, czy są one wymagalne i przedstawić to szczegółowo w uzasadnieniu rozstrzygnięcia.

Odnosząc się w tym kontekście do rozpatrywanej sprawy Sąd zauważa na wstępie, że należności z tytułu składek, o których umorzenie zwróciła się Skarżąca jako spadkobierca, nie mają samoistnego charakteru prawnego. Mimo objęcia ich specyficzną decyzją o zakresie odpowiedzialności spadkobiercy wydaną na podstawie art. 100 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1540, ze zm.), pozostają one jako należności z tytułu ubezpieczeń spadkodawcy (w tym wypadku ubezpieczonego), za które jedynie odpowiada spadkobierca i które przedawniają się na zasadach ogólnych określonych w u.s.u.s. Wydanie decyzji o zakresie odpowiedzialności spadkodawcy, nie wpływa zatem na sposób liczenia przedawnienia należności z tytułu składek objętych tą decyzją.

Sąd zauważa, że organ w decyzji z dnia 21 czerwca 2021 r. poza wybiórczym przedstawieniem przepisów dotyczących przedawnienia składek stwierdził, że w niniejszej sprawie znajduje zastosowanie art. 24 ust. 5b u.s.u.s., gdyż "Wobec zaległości Pana W. S. za okres od 02.2010 r. do 12.2012 r. Dyrektor Oddziału ZUS w K. wszczął postępowanie 23 sierpnia 2011 r. Natomiast za zaległości za okres 01.2013 do 08 2013 r. postępowanie zostało wszczęte 30 października 2013 r. Postępowanie zostało zakończone 4 września 2018 r. w związku ze śmiercią zobowiązanego. Należności za okres od 07.2018 r. do 09.2018 r. nie zostały objęte postępowaniem egzekucyjnym, jednakże do chwili zgonu nie uległy one przedawnieniu." Organ do powyższych ustaleń nie przedstawił żadnego materiału dowodowego.

Z kolei PZUS w zaskarżonej decyzji odniósł się do kwestii przedawnienia jednym zdaniem o treści "Organ dokonał ponownej analizy kwestii przedawnienia i uznał, że w decyzji z dnia 21 czerwca 2021 r. nr [...] prawidłowo stwierdzono, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu".

Oznacza to, że PZUS rozpoznając sprawę w wyniku wniosku Skarżącej o ponowne rozpoznanie sprawy bezrefleksyjnie zaakceptował stanowisko organu zawarte w decyzji z dnia 21 czerwca 2021 r., nie czyniąc żadnych ustaleń odnośnie przedawnienia składek i kosztów egzekucyjnych objętych wnioskiem Skarżącej o ich umorzenie, które wynikają z decyzji dnia 19 marca 2021 r. o zakresie odpowiedzialności Skarżącej i K. S..

Tymczasem obowiązkiem PZUS rozpoznającego ponownie sprawę było wyjaśnienie treści podstawy prawnej, w oparciu o którą przyjął, że nie doszło do przedawnienia należności. W okolicznościach analizowanej sprawy konieczność ta była tym bardziej uzasadniona, że najstarsze należności z tytułu składek dotyczą lutego 2010 r., a w tym okresie przepisy dotyczące przedawnienia składek zmieniały się wielokrotnie.

Problem przedawnienia należności z tytułu składek regulują przepisy art. 24 ust. 4-6 u.s.u.s. Art. 24 ust. 4 u.s.u.s., w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2011 r., stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Z kolei zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Stosownie natomiast do art. 24 ust. 6 u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia, o którym mowa w ust. 4, ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy.

Ponadto ust. 5a-5f art. 24 u.s.u.s. stanowiły, że:

"5a. Bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty.

5b. Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

5c. Bieg terminu przedawnienia przerywa ogłoszenie upadłości. Po przerwaniu bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się na nowo od dnia następującego po dniu uprawomocnienia się postanowienia o ukończeniu postępowania upadłościowego lub jego umorzeniu.

5d. Przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następcy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana.

5e. Bieg terminu przedawnienia zawiesza się, jeżeli wydanie decyzji jest uzależnione od rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd. Zawieszenie biegu terminu przedawnienia trwa do dnia, w którym decyzja innego organu stała się ostateczna lub orzeczenie sądu uprawomocniło się, nie dłużej jednak niż przez 2 lata.

5f. W przypadku wydania przez Zakład decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna."

Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od dnia 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy z dnia 16 września 2011 r., do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r. stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu (por: Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r., sygn. akt III AUa 1656/12, Lex nr 1350353).

Rozpatrując zagadnienie przedawnienia należności z tytułu składek organ powinien mieć w polu widzenia powyższe ramy prawne. Inne regulacje obowiązywały bowiem w tej mierze w okresie do końca 2011 r., inne od 2012 r. a jeszcze inne od 2021 r. Do tego należy dostrzec istotną na gruncie tej sprawy problematykę intertemporalną dotyczącą nie tylko relacji pomiędzy zmieniającymi się okresami przedawnienia (5-10 lat), ale także wystąpienia i skuteczności poszczególnych okoliczności przerywających i zawieszających bieg terminu przedawnienia.

Sąd wskazuje, że organ II instancji nie przeprowadził w uzasadnieniu swojej decyzji żadnej analizy w oparciu o przedstawione przepisy kwestii przedawnienia poszczególnych składek, nie zauważając przy tym, że takiej analizy nie przeprowadził w dostatecznym zakresie również organ I instancji.

Kolejno należy wskazać, że w decyzjach organów w żaden sposób nie przedstawiono dotychczasowego przebiegu postępowania egzekucyjnego, daty jego wszczęcia, a przede wszystkim nie przedstawiono żadnych dokumentów źródłowych, które pozwalałby Sądowi zweryfikować, czy nie przedawniły się wymienione w decyzji koszty upomnień i koszty egzekucyjne.

Sąd zwraca uwagę, że do dnia 19 lutego 2021 r. koszty upomnień i koszty egzekucyjne powstałe w związku z egzekwowaniem składek przedawniały się na zasadach określonych w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Przy czym należy zauważyć, że koszty upomnień i koszty egzekucyjne jako należności akcesoryjne nie dzielą losów egzekwowanych należności głównych (składkowych). To między innymi oznacza, że inaczej liczona jest data początku biegu terminu ich przedawnienia, który nie jest uzależniony od ich wymagalności, tak jak przy składkach na ubezpieczenia społeczne czy Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, lecz od daty powstania tych kosztów, czyli dnia dokonania danej czynności egzekucyjnej, czy też daty doręczenia upomnienia.

W rozpatrywanej sprawie organ w uzasadnieniu decyzji nie wykazał kiedy i egzekwowaniem, których składek na ubezpieczenia społeczne powstały koszty upomnień i koszty egzekucyjne, a to oznacza, że również i w tym zakresie uzasadnienie przedmiotowej decyzji jest wadliwe.

Na marginesie Sąd wskazuje, że od dnia 20 lutego 2021 r. przedawnienie kosztów upomnień i kosztów egzekucyjnych uregulowane jest w ustawie z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1427, ze zm.; dalej: u.p.e.a.). Mianowicie ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1553) do u.p.e.a. dodano przepis art. 15 ust. 3c dotyczący przedawnienia kosztów upomnienia i dodano przepisy art. 65a u.p.e.a. dotyczące przedawnienia kosztów egzekucyjnych. Jednocześnie tą samą ustawą do art. 24 u.s.u.s. dodano ust. 4a, zgodnie z którym do kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia przepisów ust. 4 oraz 5-6 nie stosuje się.

Z kolei zgodnie z art. 6 ust. 3 ustawy nowelizującej do przedawnienia kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia, o których mowa w art. 24 ust. 2 ustawy zmienianej w art. 3, oraz kosztów upomnienia, o których mowa w art. 84 ust. 4 ustawy zmienianej w art. 3, których obowiązek zapłaty powstał przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe.

Przedawnienie jest obiektywnym stanem prawnym. Jego zaistnienie nie jest zależne od woli, czy uznania organu. Gdy organ orzeka po upływie okresu przedawnienia (a tak jest w niniejszej sprawie) zobowiązany jest w sposób jednoznaczny i nie budzący wątpliwości wykazać, że nie doszło do upływu terminu przedawnienia należności z tytułu składek, o których orzeka, co jest oczywistym warunkiem dalszego procedowania. W niniejszej sprawie warunek ten nie jest spełniony.

Nieudokumentowanie przez organ rozpoznający ponownie sprawę okoliczności wpływających na bieg terminu przedawnienia należności składkowych stanowi naruszenie art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Zgodnie bowiem z treścią art. 77 § 1 K.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a według art. 80 K.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Z treści tych przepisów wynika, że organ administracyjny wszystkie swoje twierdzenia o zdarzeniach prawnych istotnych w danej sprawie powinien wykazać poprzez załączenie do akt sprawy dokumentów obrazujących daną okoliczność. Wniosek dotyczący okoliczności faktycznych (w tym przypadku zakłócających bieg terminu przedawnienia) powinien być zatem oparty na dowodach zdobytych przez organ i sprawdzonych przezeń.

W tym miejscu Sąd wskazuje, że ustanowiona w art. 15 K.p.a. zasada dwuinstancyjności postępowania administracyjnego oznacza, że każda sprawa administracyjna na skutek wniesionego odwołania jest dwukrotnie rozpatrywana i rozstrzygana: po raz pierwszy przez organ administracji publicznej pierwszej instancji i po raz drugi - na skutek wniesionego odwołania - przez organ odwoławczy (art. 127 § 1 i § 3 K.p.a.). Zgodnie z art. 83 ust. 4 u.s.u.s. w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne stronie przysługuje wniosek do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji. Oznacza to, że rozstrzygnięcia organu dwukrotnie rozpoznającego sprawę powinny być poprzedzone przeprowadzeniem przez niego każdorazowo postępowania merytorycznego w zakresie ustalenia stanu faktycznego, zebrania i oceny dowodów, przeanalizowania wszystkich argumentów i żądań strony oraz rozważań prawnych stosownych dla rozstrzygnięcia, a wszystko to powinno znaleźć dodatkowo odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Dwukrotne rozpoznanie nie oznacza weryfikacji (kontroli) decyzji, ale obowiązek ponownego rozpoznania sprawy. O braku rozpoznania ponownie sprawy świadczy właśnie przytoczone przez Sąd stanowisko organu ponownie rozpoznającego sprawę w zakresie przedawnienia.

Podsumowując należy wskazać, że w świetle powyższych okoliczności organ ponownie rozpoznając sprawę zobowiązany był do przedstawienia w uzasadnieniu swojej decyzji stosownej analizy odnośnie kwestii przedawnienia poszczególnych składek oraz załączenia do akt administracyjnych niezbędnej dokumentacji, na podstawie której ustalił, że należności z tytułu składek ciążących na Skarżącej nie uległy przedawnieniu.

Sąd wskazuje, że ocena sprawy w pełnym zakresie jest przedwczesna, gdyż organy nie ustaliły w sposób prawidłowy kwestii przedawnienia poszczególnych składek, co w istocie powoduje, że nie wiadomo jaka kwota należności z tytułu składek powinna być przedmiotem rozpoznawanej sprawy.

Zaznaczyć jednak trzeba, że Sąd stwierdził w uzasadnieniu decyzji dowolność oceny dokonanej przez organ zarówno w zakresie całkowitej nieściągalności jak również w zakresie oceny przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPPS.

Sąd stwierdził, że w aktach sprawy brak jest jakichkolwiek realnych ustaleń (dowodów) w zakresie wyceny posiadanej przez Skarżącą nieruchomości położonej w miejscowości C.. Mimo to organ w uzasadnieniu decyzji posługuje się konkretną ceną metra kwadratowego gruntu i wyciąga z tej ceny wniosek, że wartość posiadanego gruntu przekracza wartość należności obciążających Skarżącą i jej syna.

Sąd wskazuje, że materiał dowodowy w tym zakresie obejmuje:

- wydruk z "Geoportalu 360 obrazujący zdaniem organu położenie działki Skarżącej,

- wydruk (bardzo słabej jakości a wręcz nieczytelny) ze strony internetowej "mapy.geoportal.gov.pl",

- fragment oferty ze strony internetowej "otodom",

(odpowiednio karty nr 12-14 akt administracyjnych).

Dwa pierwsze dowody, de facto nic nie wnoszą do sprawy, gdyż z dowodów tych nawet nie wynika, aby odnosiły się do nieruchomości będąca własnością Skarżącej. Natomiast dowód trzeci ma zdaniem organu potwierdzać jego tezę, że wartość nieruchomości Skarżącej pokrywa zadłużenie. Przyjęcie przez organ, że ten jedyny dowód potwierdza wartość działki Skarżącej, nosi nie tylko znamiona dowolności, a wręcz nosi znamiona świadomego posługiwania się dowodami nie odnoszącymi się do rozpatrywanej sprawy, w celu udowodnienia założonej z góry tezy, dotyczącej możliwości zaspokojenia należności z tytułu składek.

Powyższa tak jednoznaczna negatywna ocena Sądu wynika z następujących okoliczności. Z oświadczenia Skarżącej "o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej" (karta nr 33 akt administracyjnych) wynika, że nieruchomość Skarżącej to grunty orne (podkreślenie Sądu), co zresztą potwierdza treść księgi wieczystej nr [...] (https://przegladarka-ekw.ms.gov.pl/eukw_prz/KsiegiWieczyste; nota bene w aktach brak nawet wydruku księgi wieczystej). Natomiast oferta ze strony www.otodom dotyczy działki budowlanej (podkreślenie Sądu), objętej Miejscowym Planem Zagospodarowania Przestrzennego i przeznaczonej pod budownictwo mieszkaniowe. Z oferty tej również wynika, że działka ta ma zapewniony dostęp do: prądu, wody, gazu na sąsiedniej działce (https://www.otodom.pl/pl/oferta/piekna-dzialka-budowlana-w-sasiedztwie-lasu-czerna-ID4cvni.html). Mało tego organ przedstawiając ten dowód ze strony internetowej www.otodom intencjonalnie pominął "Szczegóły ogłoszenia" zamieszczając jedynie zdjęcie obrazujące położenie oferowanej działki, jej powierzchnię i cenę, pomijając szczegóły oferty przytoczone powyżej przez Sąd, ale również inne informacje ujawnione w ofercie. Organ nie dostrzegł także, że działka będąca przedmiotem ogłoszenia położona jest w centrum miejscowości, podczas gdy nieruchomość Skarżącej położona jest poza centrum C. ([...]=). W dalszej kolejności należy wskazać, że nawet gdyby oferta dotyczyła działki rolnej, to przyjęcie wartości działki jedynie na podstawie takiej oferty, bez analizy rzeczywistych cen sprzedaży na rynku nieruchomości w danej miejscowości, jest zdaniem Sądu wysoce niewystarczające.

W kontekście powyższego Sąd uznał za w pełni uzasadniony jedyny zarzut sformułowany w skardze. Wskazywany przez Skarżącą sposób ustalenia wartości działki w oparciu o dane Głównego Urzędu Statystycznego, może być jednym ze sposobów ustalenia jej wartości i powinien być wzięty pod uwagę przez organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Kolejno należy wskazać, że z przepisu art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. wynika, że to ZUS ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując samodzielnej oceny organ winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (por. wyroki: WSA w Olsztynie z dnia 5 stycznia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 707/11; WSA w Krakowie z dnia: 18 września 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 1176/14, 13 lutego 2018 r. sygn. akt 1263/17, 28 marca 2018 r. sygn. akt I SA/Kr 58/18, 24 kwietnia 2018 r. sygn. akt I SA/Kr 263/18; WSA w Opolu z dnia: 24 października 2012 r., sygn. akt I SA/Op 251/12; 14 listopada 2013 r. sygn. akt I SA/Op 572; wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl), które skład orzekający w sprawie niniejszej w pełni podziela. Ponadto, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 października 2007 r., sygn. akt II FSK 176/07, organy mają także obowiązek skonfrontowania bieżącej sytuacji strony z wysokością zaległej należności.

Należy również podkreślić, że wbrew stanowisku organu, dla przyjęcia niezaistnienia całkowitej nieściągalności nie może być przesądzającym fakt, że w dacie wydania decyzji postępowanie egzekucyjne przeciw Skarżącej nie było w toku. Argumentu tego nie powiązano z ustaleniami dotyczącymi przewidywanej ściągalności zadłużenia, ani nie przedstawiono prognoz, co do efektywności egzekucji w przyszłości. W ocenie Sądu, samo powoływanie się przez PZUS na fakt nie wszczęcia postępowania egzekucyjnego jest absolutnie niewystarczające do wykazania, że nie występuje całkowita nieściągalność należności, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.

Zatem organ powinien dokonać samodzielnie oceny tej przesłanki, w trakcie której winien mieć na uwadze, czy zobowiązany posiada majątek, a jeżeli tak, to czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji. Organ a priori przyjmuje, że skoro Skarżąca posiada nieruchomość, to egzekucja pozwoli na wyegzekwowanie zaległości i uzyskanie kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Jest to zdaniem Sądu stanowisko w okolicznościach niniejszej sprawy całkowicie bezpodstawne, gdyż jak już Sąd wskazywał, nie koresponduje ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym w zakresie wartości posiadanej przez Skarżącą nieruchomości.

Kolejno Sąd wskazuje, że z akt administracyjnych sprawy, jak również z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika niezbicie, że PZUS nie przeprowadził należycie postępowania merytorycznego, którego wynik uprawniałby do zaakceptowania stanowiska organu, co do nie wystąpienia w sprawie przesłanki do umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPPS.

Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazujący na trudną sytuację materialną Skarżącej i jej rodziny, co zresztą przyznaje organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, należało rozważyć, czy egzekucja przedmiotowej należności z majątku zobowiązanej nie spowoduje niemożności zaspokojenia przez zobowiązanego podstawowych potrzeb życiowych, skoro jak ustalono w postępowaniu Skarżąca i jej syn korzysta ze środków pomocy społecznej (zasiłek okresowy, dodatek mieszkaniowy - w tym ryczałt za brak instalacji doprowadzającej ciepłą wodę, dodatek energetyczny, dofinansowanie do opłat za energię elektryczną, dofinansowanie zakupu środków czystości), a dodatkowo syn Skarżącej korzysta ze środków pomocy społecznej w postaci gorącego posiłku.

W orzecznictwie ugruntowany jest już pogląd, który Sąd również podziela, że sytuacja, w której spłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa (korzystanie z pomocy społecznej) nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna również z interesem publicznym (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 27 maja 2014 r., sygn. akt III SA/Po 1766/13). Zdaniem Sądu, organ nie może pominąć w sprawie o umorzenie składek oceny, czy egzekucja tych należności z majątku zobowiązanego może pozbawić zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a w konsekwencji zmusi go do dalszego korzystania z pomocy społecznej. Pozbawione racjonalności byłoby takie działanie organów państwa, które egzekwując powstałe zadłużenie z tytułu należności składkowych prowadziło do konieczności dalszego korzystania z pomocy społecznej przez dłużnika w jeszcze szerszym zakresie (podkreślenie Sądu). Wykładając § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPPS należy także mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 8 września 2015 r., sygn. akt. II GSK 1807/14).

Należy wskazać, że w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności organ, ustalając sytuację majątkową dłużnika, winien porównać stwierdzoną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać jego dochody, które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania. Rzeczą organu było zatem ustalenie, czy na poziomie aktualnego budżetu domowego możliwe jest realne wywiązanie się Skarżącej ze zobowiązania wobec ZUS i czy spłata zaległości nie zagrozi w istocie Jej i syna egzystencji, co ma znaczenie z punktu widzenia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPPS.

Sąd stwierdza, że wprawdzie rację ma organ, że decyzje dotyczące umorzenia zaległych składek mają charakter uznaniowy, to jednak okoliczność ta nie oznacza sytuacji, w której instytucja określona w art. 28 ust. 2 i ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPPS może przybrać charakter wyłącznie "papierowy" i nie znaleźć żadnego zastosowania w praktyce. Wydając decyzję w przedmiocie umorzenia należności organ orzekający winien zawsze brać pod uwagę fakt, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności po spełnieniu określonych przesłanek, odmowa umorzenia nie może więc być traktowana jako zasada postępowania przy rozstrzyganiu tego typu spraw, czego zdaje się PZUS nie zauważać (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 22 sierpnia 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 485/07).

W niniejszej sprawie organ powinien również wziąć pod uwagę okoliczność, że Skarżąca i jej syn zostali obciążeni należnościami z tytułu składek ZUS w wyniku przeniesienia odpowiedzialności za zobowiązania spadkodawcy zmarłego męża Skarżącej. Twierdzenia organu, że Skarżącą "przejęła spadek o wartości znacznie przekraczającej wysokość zobowiązań ZUS" (str. 11 zaskarżonej decyzji) z formalnego punktu widzenia jest poprawne, bo w istocie w drodze spadku Skarżąca i jej syn nabyli mieszkanie o powierzchni 47,76 m2 o wartości wynikającej z zeznania 207.000,00 zł (zeznanie SD-3 o nabyciu rzeczy lub praw majątkowych - karty nr 7-11 akt administracyjnych). Jednak organ nie dostrzegł, że cała wartość spadku to wartość tego właśnie mieszkania, w którym zamieszkuje Skarżąca wraz z synem. Na marginesie Sąd zauważa, że mieszkanie nie jest nawet wyposażone w ciepłą wodę. (decyzja Prezydenta Miasta K. z dnia 8 kwietnia 2021 r., karta nr 43-44 akt administracyjnych).

Sąd wskazuje, że również uzasadnienie zaskarżonej decyzji w zakresie wyjaśnienia przyczyn uchylenia decyzji nie jest wystarczające. Z tego fragmentu uzasadnienia decyzji intencjonalnie przytoczonego przez Sąd w pierwszej części niniejszego uzasadnienia, nie wynika na podstawie jakich dowodów organ oparł twierdzenie o błędnym określeniu odsetek na ubezpieczenia, czy też twierdzenie o nieprecyzyjnym określeniu okresów zadłużenia w decyzji z dnia 21 czerwca 2021 r.

Podsumowując Sąd wskazuje, że PZUS nie przeprowadził szczegółowego postępowania wyjaśniającego w rozpatrywanej sprawie. Zatem doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a., a naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie sądu, w niniejszej sprawie organ dokonał dowolnej oceny materiału dowodowego. Nie można takiej ocenie przypisać znamion swobodnej oceny dokonanej na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.).

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 lit. c P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

Na podstawie przepisu art. 153 P.p.s.a., organ zobowiązany będzie przy ponownym rozpoznaniu sprawy do uwzględnienia przedstawionej przez Sąd oceny prawnej. Ponownie rozpoznając sprawę organ w pierwszej kolejności powinien poddać analizie kwestię przedawnienia należności składkowych. W tym zakresie powinien mieć na uwadze regulacje prawne wskazane przez Sąd w uzasadnieniu wraz z zarysowanymi tam kwestiami intertemporalnymi. Po wtóre, powinien udokumentować wszystkie okoliczności, na które się powołuje w związku z instytucją zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych. Dopiero po ustaleniu, że pozostały nieprzedawnione zaległości z tytułu składek organ powinien rozpoznać wniosek Skarżącej o umorzenie przeprowadzając postępowanie w trakcie którego w sposób wyczerpujący zbierze i rozpatrzy cały materiał dowodowy. Zebrany materiał dowodowy PZUS podda ocenie zgodnie z przepisem art. 80 K.p.a. Motywy rozstrzygnięcia organ przedstawi w uzasadnieniu decyzji, odpowiadającym wymogom określonym w art. 107 § 3 K.p.a. i realizującym zasadę wynikającą z art. 11 K.p.a.

Sąd odstąpił od orzeczenia o kosztach postępowania, z uwagi na to, że Skarżąca, po pierwsze była zwolniona z obowiązku uiszczania kosztów sądowych z mocy art. 239 pkt 1 lit. e P.p.s.a., który stanowi, że nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca, która zaskarżyła działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, po drugie Skarżąca w sprawie występowała osobiście, bez profesjonalnego pełnomocnika.