Wyrok NSA, sygn. akt I SA 464/02
NSA w Warszawie (przed reformą)
Data orzeczenia: 2003-11-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 607  Gospodarka mieniem państwowym i komunalnym, w tym gospodarka nieruchomościami nierolnymi
Powołane przepisy: article: poz. 543
journal: Dz.U. 2000 nr 4 poz. 6
article: art. 922 par. 1
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
Teza: W razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych za granicą, uprawnienia, o których była mowa wyżej, przysługują łącznie wszystkim jego spadkobiercom lub jednemu z nich, wskazanemu przez osoby uprawnione. Oznacza to, że prawo do zaliczenia wartości pozostawionych nieruchomości jest prawem majątkowym i przechodzi na spadkobierców. Zgodnie z art. 922 par. 1 Kc do spadku należą prawa i obowiązki, które zmarły miał w chwili śmierci. Z jakiegokolwiek przepisu ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami /Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543 ze zm./ nie wynika, że nie zrealizowane prawo, które nabył spadkobierca w związku ze śmiercią byłego właściciela nieruchomości, nie przechodzi na kolejnych spadkobierców.

TEZY

W razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych za granicą, uprawnienia, o których była mowa wyżej, przysługują łącznie wszystkim jego spadkobiercom lub jednemu z nich, wskazanemu przez osoby uprawnione. Oznacza to, że prawo do zaliczenia wartości pozostawionych nieruchomości jest prawem majątkowym i przechodzi na spadkobierców. Zgodnie z art. 922 par. 1 Kc do spadku należą prawa i obowiązki, które zmarły miał w chwili śmierci. Z jakiegokolwiek przepisu ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami /Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543 ze zm./ nie wynika, że nie zrealizowane prawo, które nabył spadkobierca w związku ze śmiercią byłego właściciela nieruchomości, nie przechodzi na kolejnych spadkobierców.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2003 r. sprawy ze skargi Roberta B. na decyzję Wojewody M. z dnia 12 lutego 2002 r. (...) w przedmiocie ekwiwalentu za mienie pozostawione za granicą - uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Starosty Powiatu W. (...) z dnia 6 listopada 2001 r.; (...).


UZASADNIENIE

Wojewoda M., po rozpatrzeniu odwołania Roberta B., decyzją z dnia 12 lutego 2002 r., (...) utrzymał w mocy decyzję Starosty Powiatu W. z dnia 6 listopada 2001 r., (...) odmawiającą stwierdzenia posiadania przez wymienionego uprawnień do 3/4 części mienia pozostawionego poza granicami Państwa Polskiego.

W uzasadnieniu swojej decyzji Wojewoda przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Robert B. złożył wniosek o wydanie zaświadczenia potwierdzającego wartość nieruchomości pozostawionych przez Zofię i Antoniego B., obecnie nie żyjących, na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego. Spadkobierczynią zmarłego Antoniego B. była jego żona Zofia B. /postanowienie Sądu Powiatowego w A.-K. z dnia 15 lipca 1967 r., (...)/, natomiast spadek po zmarłej Zofii B. nabyły dzieci: córka Zofia Danuta K.-N. i Robert B. po 1/2 części /postanowienie Sądu Rejonowego dla W.-P., z dnia 23 stycznia 1991 r., . (...)/. Z kolei spadek po zmarłej Zofii Danucie K.-N. nabył Marcin S. /postanowienie Sądu Rejonowego dla W.-P. z dnia 19 stycznia 1995 r., (...)/.

Kwestię roszczeń odszkodowawczych za mienie nieruchome pozostawione na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego reguluje obecnie art. 212 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami /t.j. Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543 ze zm.; zwanej dalej ustawą o gospodarce nieruchomościami/. Zgodnie z tym artykułem, osobom, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, a które na mocy umów międzynarodowych zawartych przez państwo mają otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą - zalicza się wartość mienia nieruchomego na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali, stanowiących własność Skarbu Państwa. Zaliczenie wartości nieruchomości, o których mowa w ust 1 powołanego przepisu, następuje na rzecz właściciela tych nieruchomości lub wskazanej przez niego jednej osoby uprawnionej do dziedziczenia ustawowego /art. 212 ust. 4 ustawy o gospodarce nieruchomościami/. W razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych za granicą, uprawnienia wynikające z art. 212 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami przysługują łącznie wszystkim jego spadkobiercom lub jednemu z nich wskazanemu przez pozostałe osoby uprawnione /art. 212 ust. 5 ustawy o gospodarce nieruchomościami/. Wynika z tego, że ustawodawca zawęził krąg osób uprawnionych do ekwiwalentu wyłącznie do bezpośrednich spadkobierców właściciela. Ponadto należy odróżnić majątkowe prawo własności podlegające dziedziczeniu, od uprawnienia do zaliczania pozostawionej nieruchomości na rzecz opłat, o których mowa w art. 212 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Zakres podmiotowy tego drugiego został przez ustawodawcę ograniczony do właściciela nieruchomości lub wskazanej przez niego osoby uprawnionej do dziedziczenia ustawowego po nim, a po jego śmierci do jego bezpośrednich spadkobierców.

Należy więc zgodzić się ze stanowiskiem organu pierwszej instancji, że prawo do ekwiwalentu po śmierci właściciela mienia pozostawionego poza granicami kraju mają tylko jego bezpośredni spadkobiercy i roszczenia ich wygasają z chwilą śmierci. Zatem część uprawnień, które przysługiwały do chwili śmierci Zofii B. oraz Zofii Danucie K.-N. nie mogą być zrealizowane przez ich spadkobierców.

Robert B. zaskarżył wskazaną wyżej decyzję Wojewody M. do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W skardze wniósł o jej uchylenie jako niezgodnej z prawem, zarzucając błędność stanowiska organów, że uprawnienie do ekwiwalentu po śmierci właściciela mienia pozostawionego poza granicami państwa mają tylko bezpośredni spadkobiercy i uprawnienia wygasają z chwilą ich śmierci. Takie stanowisko nie jest zgodne z treścią art. 212 ust. 5 ustawy o gospodarce nieruchomościami i przepisami kodeksu cywilnego o spadkobraniu.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda M. wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Przepisy art. 212 ust. 1 i 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami /Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543 ze zm./ stanowią, że na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej budynków lub lokali stanowiących własność Skarbu Państwa osobom, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły nieruchomości na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa, a które na mocy umów międzynarodowych zawartych przez państwo miały otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą, zalicza się wartość pozostawionych nieruchomości. W razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych za granicą, uprawnienia, o których była mowa wyżej, przysługują łącznie wszystkim jego spadkobiercom lub jednemu z nich, wskazanemu przez osoby uprawnione. Oznacza to, że prawo do zaliczenia wartości pozostawionych nieruchomości jest prawem majątkowym i przechodzi na spadkobierców. Zgodnie z art. 922 par. 1 Kc do spadku należą prawa i obowiązki, które zmarły miał w chwili śmierci. Z jakiegokolwiek przepisu ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami nie wynika, że nie zrealizowane prawo, które nabył spadkobierca w związku ze śmiercią byłego właściciela nieruchomości, nie przechodzi na kolejnych spadkobierców. Podkreślił to Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 15 stycznia 1993 r. I CRN 162/92 /nie publ./ oraz w uchwale z dnia 7 czerwca 1994 r. III CZP 77/94 /OSNC 1994 nr 12 poz. 239/. Stanowisko to podziela skład orzekający w niniejszej sprawie. Wprawdzie przytoczone wypowiedzi Sądu Najwyższego miały miejsce pod rządami ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. nr 30 poz. 127/, niemniej jednak zachowały aktualność również pod rządem ustawy z dnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, skoro ustawodawca przyjął w niej poprzednie rozwiązanie kwestii zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa.

Podkreślić należy, że zagadnieniem ograniczenia kręgu spadkobierców zajmował się również Trybunał Konstytucyjny. W świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego ograniczenie kręgu uprawnionych spadkobierców ustawowych tylko do bezpośrednio dziedziczących po właścicielu pozostawionego mienia należy uznać za sprzeczne z konstytucją. Wskazać tu przykładowo można na kategoryczne stanowisko Trybunału Konstytucyjnego zajęte w wyroku z dnia 31 stycznia 2001 r. w sprawie P 4/99 /OTK 2001 nr 1 poz. 5/ Trybunał ten stwierdził, że "art. 64 ust. 1 konstytucji odczytywany w kontekście innych przepisów mówiących o dziedziczeniu /art. 64 ust. 2 i art. 21 ust. 1 Konstytucji/, stanowi podstawę publicznego prawa podmiotowego, którego treścią jest gwarantowana konstytucyjnie wolność nabywania mienia, jego zachowania oraz dysponowania nim." Dziedziczenie zaś, podkreślił Trybunał, polega na tym, że prawo własności /a także wszelkie inne prawa majątkowe/ przysługujące osobie fizycznej nie wygasa z chwilą jej śmierci. Trwa zatem nadal, co zakłada przejście tego prawa na inną osobę lub osoby. Konstytucyjna gwarancja prawa dziedziczenia przede wszystkim (...) uzasadnia zakaz arbitralnego przejmowania przez państwo /inne podmioty prawa publicznego/ własności osób zmarłych. Trybunał Konstytucyjny wskazał poza tym na swój wyrok z dnia 25 lutego 1999 r., K 23/98 /OTK 1999 nr 2 poz. 25/, w którym wyrażono pogląd prawny, że w świetle przepisów konstytucji uzasadnione jest uwzględnianie woli spadkodawcy jako podstawowego czynnika rozstrzygającego o tym, komu mają w razie jego śmierci przypaść przedmioty tworzące majątek.

Wychodząc z przedstawionych założeń i wniosków stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja i decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem art. 212 ust. 1 i 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

W tym stanie rzeczy na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ Sąd orzekł, jak w sentencji. Orzeczenie o kosztach wydano stosownie do art. 55 ust. 1 powołanej ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym.