Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 751/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2020-11-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Sudoł, Sędzia WSA Alina Dominiak, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 10 listopada 2020 r. sprawy ze skargi K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w G. z dnia 18 czerwca 2020 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza K. z dnia 13 lutego 2020 r., nr [...] 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w G. na rzecz skarżącej K. B. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 18 czerwca 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Gminy K. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

W sprawie zaistniały następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Wnioskiem z dnia 4 kwietnia 2019 r. K. B. (zwana dalej także: "wnioskodawczynią", "stroną", "skarżącą") zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na męża – T. B.

Burmistrz Gminy K. decyzją z dnia 13 lutego 2020 r. (nr [...]) – działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U z 2018 r., poz. 2096 ze zm.- dalej jako: "k.p.a."), art. 1 ust. 1, ust. 2 pkt 1, art. 2 pkt 2, art. 5 ust. 2, art. 17, art. 19 ust. 4, art. 23, art. 24, art. 25 ust. 1, art. 48 ust. 3, art. 72 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 - dalej jako: "u.ś.r."), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2018 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalanie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466) oraz na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2018 r., poz. 1497) - odmówił przyznania K. B. świadczenia pielęgnacyjnego na męża (w separacji sądowej od 2015-08-05) - T. B.

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że decyzją z dnia 24 kwietnia 2019 r. (nr [...]) odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż znaczny stopień niepełnosprawności męża -T. B., stosownie do orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 24 kwietnia 2013 r. został stwierdzony u niego w 58 roku życia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 10 września 2019 r. (nr [...]) uchyliło jednak powyższą decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia, zobowiązując organ I instancji do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z uwzględnieniem kwestii, czy wnioskująca zrezygnowała z zatrudnienia i czy niepodejmowanie pracy ma realny, faktyczny związek z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem oraz ustalenia daty rezygnacji z zatrudnienia.

W wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym w dniu 10 października 2019 r. w miejscu zamieszkania wnioskodawcy ustalono, że K. B. mieszka z mężem w domu gospodarczym. Państwo B. są w separacji sądowej od 5 sierpnia 2015 r. Wnioskodawczyni obecnie sprawuje opiekę nad T. B., który wymaga pomocy osoby drugiej w czynnościach życiowych. K. B. przygotowuje posiłki, dojeżdża na konsultacje lekarskie oraz wspiera w podstawowych czynnościach życiowych.

Na wezwanie organu, Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w dniu 13 listopada 2019 r. udzieliła informacji, że K. B. podlegała ubezpieczeniu w placówce w okresie od 1 października 1997 r. do 31 grudnia 2004 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych [...] w dniu 23 września 2019 r. poinformował, że na dzień wystawienia zaświadczenia K. B. nie pobierała świadczeń emerytalno-rentowych. Natomiast zgodnie z informacją z dnia 16 stycznia 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Inspektorat w K. potwierdził, że K. B. nie pobiera aktualnie świadczeń emerytalno-rentowych z ZUS [...]. W piśmie (nr [...]) poinformowano natomiast, że K. B. wiek emerytalny osiągnęła w dniu 24 lipca 2019 r. i nie wystąpiła z wnioskiem o przyznanie emerytury. Zgodnie z zaświadczeniem z KRUS [...] z dnia 23 stycznia 2020 r. (nr [...] ) K. B. pobierała rentę rolniczą do 31 stycznia 2017 r. W dniu 15 marca 2017 r. wydano decyzję odmawiającą uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego rolników natomiast orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy z dnia 17 lutego 2017 r. nie uznano K. B. za trwale lub okresowo niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym. Ponadto K. B. nie złożyła w Kasie Rolniczego Ubezpieczeń Społecznych wniosku o ustalenie prawa do emerytury rolniczej.

Organ ponadto wyjaśnił, że K. B. na podstawie orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności w okresie od 1 lutego 2018 r. do 31 marca 2019 r. pobierała zasiłek stały wraz z ubezpieczeniem zdrowotnym. Świadczenie to zostało uchylone z dniem 1 kwietnia 2019 r. w związku z pisemną rezygnacją wnioskującej. W dniu 10 października 2019 r. K. B. oświadczyła, że nie pozostaje w stosunku pracy i nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, ponieważ zaistniała konieczność opieki nad niepełnosprawnym mężem T. B. i w związku z zaistniałą sytuacją wnosi o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. K. B. oświadczyła również, że nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia pielęgnacyjnego, a także osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim (w separacji sądowej od 5 sierpnia 2015 r.).

Organ ponownie rozpatrując sprawę wskazał, że biorąc pod uwagę fakt, iż K. B. nie wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa do emerytury z Kasy Rolniczego Ubezpieczeń Społecznego ani z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a także biorąc pod uwagę dyspozycję wynikającą z art. 17 ust. 1b u.ś.r. i wytyczne wynikające z decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 10 września 2019 r. (nr [...]), to wydanie decyzji odmownej na świadczenie pielęgnacyjne na T. B. jest uzasadnione.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] po rozpatrzeniu odwołania strony, decyzją z dnia 18 czerwca 2020 r. (nr [...]) – na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że z wniosku strony z dnia 4 kwietnia 2019 r. o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz załączonych do niego dokumentów wynika, że K. B. jest żoną T. B. Postanowieniem z 14 lipca 2015 r. (sygn. akt [...]) Sąd Okręgowy w [...] orzekł o separacji małżonków. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 24 kwietnia 2013 r. T. B. został uznany za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 25 marca 2013 r., natomiast daty powstania niepełnosprawności nie dało się ustalić.

Organ stwierdził w oparciu o przeprowadzony 10 października 2019 r. wywiad środowiskowy, że K. B. mieszka z mężem, zajmują mieszkanie w domu gospodarczym; są w separacji. Obecnie strona sprawuje opiekę nad mężem, który wymaga pomocy osoby drugiej w czynnościach życiowych (przygotowuje posiłki, dojeżdża na konsultacje lekarskie oraz wspiera w podstawowych czynnościach życiowych).

Organ wskazał, że w oparciu o informację z KRUS-u z dnia 13 listopada 2019 r. strona podlegała ubezpieczeniu w okresie od 1 października 1997 r. do 31 grudnia 2004 r. Do 31 stycznia 2017 r. była uprawniona do renty rolniczej, a w dniu 15 marca 2017 r. wydano decyzję odmawiającą uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego rolników ponieważ orzeczeniem z dnia 17 lutego 2017 r. nie uznano strony za trwałe lub okresowo niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym. Strona nie złożyła w Kasie Rolniczego Ubezpieczeń Społecznych wniosku o ustalenie prawa do emerytury rolniczej. Strona nie pobiera też świadczeń emerytalno-rentowych - po osiągnięciu wieku emerytalnego nie wystąpiła z wnioskiem o przyznanie emerytury (informacje ZUS z 13 listopada 2019 r. i 16 stycznia 2020 r.). W związku z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności w okresie od 1 lutego 2018 r. do 31 marca 2019 r. strona otrzymywała zasiłek stały.

Kolegium wyjaśniło, że podstawową przesłanką jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Przesłanka nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej musi mieć ścisły związek z koniecznością sprawowania opieki nad członkiem rodziny wymagającym opieki. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską która jej wymaga.

Wskazano także, że przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny" powinna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas osobie sprawującej opiekę, że nie jest ona w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową. W związku z tym konieczne jest dokładne ustalenie, jakie czynności opiekuńcze związane z osobą chorego wykonuje wnioskodawca i ile czasu czynności te zajmują. Opieka ta związana musi być wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego tj. sprzątaniu, gotowaniu, itp., bowiem prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia. Istotne jest wobec tego ustalenie, na ile chory jest samodzielny, czy jest osobą leżącą na stałe, czy może się poruszać samodzielnie lub z pomocą sprzętu rehabilitacyjnego, czy wymaga pomocy w czynnościach higienicznych, czy może sam pozostać w domu na kilka godzin, czy jest zdolny do spożywania posiłków, przyjmowania lekarstw, itp. Nie zawsze ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim rozmiarze, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Kolegium wskazując na brak aktywności zawodowej strony od stycznia 2005 r. (końcowa data podlegania ubezpieczeniu KRUS - 31 grudnia 2004 r.) tj. od na ponad 8 lat przed ustaleniem znacznego stopnia niepełnosprawności jej męża, stwierdziło, że okoliczność ta nie ma realnego, faktycznego związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. W ocenie Kolegium w rozpatrywanej sprawie nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy tymi zdarzeniami.

Opisany natomiast w wywiadzie środowiskowym zakres obowiązków, sprowadzający się do prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, pomocy w sprawach urzędowych i przy wizytach u lekarzy oraz zakupu leków i towarzyszenia w czynnościach życia codziennego, nie daje - zdaniem Kolegium - podstawy do uznania, że rozmiar sprawowanej opieki uniemożliwia stronie podjęcie aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia w niniejszej sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) Kolegium wskazało, że jego wydanie nie oznacza usunięcia kryterium wieku powstania niepełnosprawności jako przesłanki warunkującej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. Uzasadniając swoje stanowisko Kolegium wskazało na punkt 8. uzasadnienia wyroku, omawiający skutki jego wydania, w którym wskazano, że to ustawodawca zobowiązany jest precyzyjnie określić przesłanki zróżnicowania i w jednakowy sposób uregulować prawo do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunów osób niepełnosprawnych, które nie są dziećmi albowiem Konstytucja nie stwarza podstaw różnicowania sytuacji prawnej podmiotów należących do tej samej grupy, a takie zróżnicowanie mogłoby być uznane za uzasadnione tylko, gdyby opierało się na obiektywnych kryteriach odnoszących się do oceny całokształtu sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej. Powyższe w ocenie Kolegium oznacza, że Trybunał Konstytucyjny orzekł o częściowej niekonstytucyjności wprowadzenia do ustawy o świadczeniach rodzinnych kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki uzależniającej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrok Trybunału nie oznacza jednak usunięcia tego kryterium z ustawy. Nie stanowi również podstawy do uchylenia tych decyzji, które już przyznały prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie kreuje także nowego prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa. Wykonanie wyroku Trybunału wymaga podjęcia niezbędnych oraz niezwłocznych działań ustawodawczych prowadzących do przywrócenia równego traktowania opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Trybunał w swoim wyroku nie przesądził jaki model ustalania świadczeń dla tych opiekunów należy przyjąć. To oznacza, że ustawodawca ma w tej kwestii pewien margines swobody. Powinien wszakże uwzględnić zarówno możliwości finansowania świadczeń z budżetu państwa, jak również uszanować poprawnie nabyte prawa osób, które korzystają obecnie ze świadczeń w zaufaniu do państwa. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki. Skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest jednak ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych.

Kończąc Kolegium podkreśliło jednak, że w przedmiotowej sprawie nie została przede wszystkim spełniona podstawowa przesłanka przyznania świadczenia, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., jaką jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności.

K. B. zaskarżyła w całości do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] wnosząc o uchylenie decyzji obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego począwszy od dnia 1 kwietnia 2019 r., a także o zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego:

1. poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunale Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki i w konsekwencji bezpodstawne przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego podczas gdy spełnia ona wszystkie przesłanki do jego przyznania;

2. przez błędne zastosowanie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. polegające na pominięciu celów ustawy i przyjęcie, że niewykazywanie przez skarżącą aktywności zawodowej od stycznia 2005 r. stanowi negatywną przesłankę do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy okoliczności sprawy wskazują, że to skarżąca jest jedyną osobą, która może zapewnić pomoc i opiekę swojemu mężowi T. B.

Skarżąca podkreśliła, że w toku postępowania administracyjnego o ustalenie prawa świadczenia pielęgnacyjnego organ powinien ustalić, czy strona występująca z żądaniem przyznania jej tego świadczenia znajduje się w takiej sytuacji życiowej i rodzinnej, że gdyby nie sprawowała opieki nad niepełnosprawną osobą, a zostałaby jej zaoferowana praca, to byłaby gotowa do jej podjęcia. Organ powinien ustalić, czy osoba opiekująca się niepełnosprawną osobą w sytuacji gdyby nie sprawowała tej opieki byłaby w gotowości do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skoro skarżąca, jako członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków wobec chorego męża, a wymaga to od niej rezygnacji z zarobkowania, to powinna w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie Państwa.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej powoływanej w skrócie jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast stosownie do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie organy odmówiły skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że nie zostały w sprawie spełnione przesłanki określone w art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1b u.ś.r., gdyż – jak podkreślił organ odwoławczy - brak jest istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zapewnieniem przez wnioskodawczynię niepełnosprawnemu mężowi opieki a zaprzestaniem przez nią aktywności zawodowej, zaś zakres obowiązków w ramach sprawowanej opieki nie uniemożliwia skarżącej podjęcia aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu, a ponadto – co zaakcentował w szczególności organ I instancji - z załączonego do akt sprawy orzeczenia o stopniu o niepełnosprawności wynika, że w przypadku T. B. nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 25 marca 2013 r.; organ I instancji zaznaczył także, że skarżąca (pomimo osiągnięcia wieku emerytalnego) nie wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa do emerytury z KRUS ani z ZUS, co w ocenie organu także stanowiło podstawę do wydania decyzji odmownej.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej jako: "u.ś.r."), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie zaś do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W ocenie Sądu, choć istotnie – jak wynika z treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 24 kwietnia 2013 r. (nr 8321.16507.2013), wydanego na stałe przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. – pomimo wskazania wobec T. B. (męża skarżącej), że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność (ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 25.03.2013 r.), to jednak okoliczność ta nie mogła mieć znaczenia przy ocenie spełnienia przez skarżącą przesłanek warunkujących prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, a w szczególności tych wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przy rozważaniu tej kwestii konieczne jest bowiem wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13, Dz. U. z 2014 r., poz. 1443; OTK-A 2014/9/104) dla określenia ich wpływu na sytuację prawną skarżącej.

W niniejszej sprawie organy uznały, że z uwagi na fakt, iż ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności męża skarżącej, urodzonego w 1955 r. nastąpiło od 25 marca 2013 r., zaś nie da się ustalić, od kiedy niepełnosprawność istnieje, to tym samym skarżąca nie spełnia określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. warunku do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) nie zmienia w tym zakresie jej sytuacji prawnej.

Z takim stanowiskiem nie sposób się zgodzić.

Jak wynika z treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Natomiast Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2. sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.

Przedmiotowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. W konsekwencji atrybut konstytucyjności albo niekonstytucyjności nie jest przypisywany całemu aktowi prawnemu albo jego jednostce redakcyjnej (przepisowi), lecz jego fragmentowi, a ściślej rzecz biorąc jakiejś normie (normom) wywiedzionej z tego przepisu. Wyrok zakresowy rozstrzyga o przepisie, którego rozumienie nie jest sporne, lecz zarzut niekonstytucyjności odnosi się do wyraźnego zakresu zastosowania tego przepisu (por.: M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 104).

Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż - jak zasadnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt II SA/Bd 366/15) - możliwe jest odnalezienie w treści art. 17 u.ś.r. i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (por. A. Kustra, Wyroki zakresowe Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy, nr 4/2011, s. 60). Trybunał Konstytucyjny derogował bowiem fragment pełnego i jednoznacznego pod względem zakresowym przepisu, realizując tym samym klasyczną i nie budzącą kontrowersji funkcję "negatywnego prawodawcy" (por. S. Wronkowska, Kilka uwag o "prawodawcy negatywnym", Państwo i Prawo nr 10/2008).

Stanowisko to Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela.

Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem wydanego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku.

Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy, tj. art. 17 ust. 1b jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie, nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

Zauważyć należy, że Trybunał Konstytucyjny nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania. Ani treść uzasadnienia wyroku, ani tym bardziej interpretacja fragmentu uzasadnienia nie może modyfikować treści sentencji wyroku, ani też zmieniać wynikających z przepisów prawa skutków orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny. Zgodnie z dominującym poglądem doktryny uzasadnienia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego nie wiążą sądów (poza ewentualnie sądem pytającym w przypadku tzw. pytania prawnego), brak jest bowiem przesłanek warunkujących uznanie takiej kompetencji (por. J. Mikołajewicz, Zasady orzecznicze Trybunału Konstytucyjnego. Zagadnienia teoretyczne, Poznań 2008, s. 84).

W przywołanym wyżej wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy stwierdził, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał, m.in. po rozważeniu braku przesłanek do zróżnicowania sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na czas (wiek) powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki wskazał, że skutkiem wyroku jest stwierdzenie w punkcie 8., iż opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być traktowani przez ustawodawcę jako podmioty należące do tej samej klasy. Stwierdzenie to, podobnie jak następne dwa akapity, odnosi się bezpośrednio do ustawodawcy (tzw. sygnalizacja).

Natomiast w akapicie czwartym punktu 8. uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego znajdują się rozważania dotyczące skutku wyroku dla stanu prawnego i sytuacji prawnej adresatów przepisu art. 17 ust. 1b ustawy – "skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy w ocenie Trybunału wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien dokonać tego bez zbędnej zwłoki".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazuje dalej, że fragment ten potwierdza charakterystykę zakresowego typu wyroku. Jeśli zaś chodzi o fragmenty odnoszące się do "uchylenia decyzji przyznających świadczenia" oraz "wykreowania prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych" to dosłownie pojmując treść tego zapisu brak byłoby podstaw do stosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresowo derogowanym brzmieniu, bez ingerencji ustawodawcy. Takie stwierdzenie przeczy natomiast sentencji wyroku i możliwości zrekonstruowania wszystkich konstytutywnych elementów prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po wyłączeniu norm wynikających z derogowanego zakresu przepisu. Zapis zawarty w punkcie 8. uzasadnienia wyroku należy zatem potraktować jako wskazówkę interpretacyjną, nie zaś element rozstrzygający o zakresie derogacji i jej skutku dla obowiązywania prawa.

Podzielając powyższe stanowisko stwierdzić należy, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego odniósł bezpośredni skutek, to zadaniem sądu administracyjnego - realizującego ustrojową funkcję gwaranta praw i wolności obywatelskich - jest ustalenie możliwości jego zastosowania zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Zawarta w sentencji wyroku Trybunału derogacja nie powoduje bowiem powstania luki konstrukcyjnej, a zmodyfikowany przepis 17 ust. 1b u.ś.r., w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu, może być stosowany.

W świetle poczynionych rozważań nie można więc uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmienił sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy - rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) - mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., jednakże z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W niniejszej sprawie organy z tego obowiązku się nie wywiązały.

Jak już podniesiono, wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś w przedmiotowej sprawie jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Zaistniała zatem w omawianym zakresie podstawa do uwzględnienia skargi, bowiem przedmiotowym wyrokiem Trybunał orzekł o niezgodności z Konstytucją RP przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, który stanowił podstawę orzekania w niniejszej sprawie.

W ocenie Sądu orzekającego należy odkodować podstawę prawną dla rozstrzygnięcia żądania strony z tych przepisów normujących daną instytucję materialnoprawną, które nie utraciły cechy zgodności z Konstytucją. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie dostrzega powodu do zmiany dotychczasowej linii orzecznictwa, tym bardziej, że także Naczelny Sąd Administracyjny jednolicie ją akceptuje (zob. w tej materii m.in.: wyrok z dnia 5 września 2017 r., sygn. akt I OSK 2370/16 oraz wyrok z dnia 5 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1079/17).

Podsumowując tę część rozważań Sądu należy wskazać, że organy obu instancji wadliwie przyjęły, że skarżąca nie może uzyskać wnioskowanego świadczenia ze względu na to, iż niepełnosprawność jej męża nie powstała przed upływem okresów wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Mając to na uwadze należy stwierdzić, że zarówno organ I instancji, jak i organ odwoławczy naruszyły prawo materialne poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Przechodząc do rozważenia zasadności drugiego ze zgłoszonych w skardze zarzutów, tj. naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez przyjęcie przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną a niemożnością podjęcia zatrudnienia przez skarżącą, na wstępie podkreślenia wymaga, że związek ten nie został w istocie zakwestionowany przez organ I instancji pomimo tego, że organ ten został zobowiązany do powtórnego rozpoznania sprawy, w tym do uzupełnienia materiału dowodowego w celu ustalenia, kiedy wnioskująca zrezygnowała z zatrudnienia i czy niepodejmowanie przez nią pracy ma realny związek z koniecznością sprawowania stałej i osobistej opieki nad niepełnosprawnym mężem. Fakt zakwestionowania istnienia wskazanego związku pomiędzy barkiem aktywności zawodowej skarżącej a sprawowaną nad niepełnosprawnym mężem opieką nie został wskazany w uzasadnieniu decyzji organu I instancji, a wręcz przeciwnie z treści uzasadnienia wynika, że organ I instancji uznał, iż T. B. wymaga pomocy osoby drugiej w podstawowych czynnościach życiowych i tę pomoc uzyskuje od żony, która nie pozostaje w stosunku pracy i nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, gdyż dokonała takiego wyboru w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem.

W aktach sprawy znajduje się przeprowadzony przez pracownika socjalnego wywiad środowiskowy, z którego wynika, że K. B. mieszka wraz z mężem; nie pracuje i nie jest zarejestrowana w PUP. Opiekuje się mężem; rejestruje i umawia na wizyty lekarskie i w nich uczestniczy wraz z mężem; realizuje recepty na leki, zapewnia posiłki, opał i odzież stosowną do pory roku; wykonuje podstawowe czynności związane z codziennym funkcjonowaniem. T. B. jest osobą schorowaną; wymaga pomocy osób drugich, bowiem nie jest zdolny egzystować samodzielnie (vide: wywiad środowiskowy z dnia 10 października 2019 r. – k. 57 akt organu I instancji).

Z akt sprawy wynika, że T. B. cierpi na choroby psychiczne, choroby układu oddechowego, krążenia oraz inne schorzenia endokrynologiczne. Z wyjaśnień skarżącej wynika, że T. B. "ma zdiagnozowany >Zespół psychoorganiczny otępienny< oraz choroby współistniejące. Nie zdaje sobie do końca sprawy, co się wokół niego dzieje, ponieważ nie jest w stanie zapamiętywać bieżących wydarzeń i sytuacji. Często zadaje dziesiątki razy te same pytania, powiela te same czynności. Gdyby sam wyszedł z domu, nie potrafiłby do niego wrócić. (...) Stanowi sam dla siebie zagrożenie. Zwykła kuchenka gazowa może spowodować śmiertelne zagrożenie, mąż odkręca gaz ale zapomina zapalić ogień. Zaburzenia w orientacji względem czasu i miejsca sprawiają, iż ciężko znosi on zmiany otoczenia i czuje się zagubiony w świecie, który go otacza, przekłada to się objawami depresji, agresji. Mąż także ma problemy z rozpoznawaniem ludzi". Skarżąca – jak wskazuje – bardzo dużo czasu poświęca mu na rozmowę, wyciszanie jego złości, jak i tłumaczenie danej sytuacji lub osoby. Mąż często w nocy budzi ją, bowiem ma lęki i nie może spać. Skarżąca zabiera wszędzie męża ze sobą, ponieważ boi się o jego życie. T. B. choruje także na cukrzycę, co powoduje konieczność przypilnowania o określonej godzinie wykonania pomiaru cukru we krwi oraz zaaplikowania leku (vide: oświadczenie dotyczące zakresie opieki sprawowanej nad osobą niepełnosprawną – k. 17-18 akt organu I instancji).

Zaznaczenia w niniejszej sprawie wymaga także, że jednostka orzecznicza, co wynika ze znajdującego się w aktach sprawy ww. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego wobec T. B. na stałe, na podstawie dostarczonej dokumentacji medycznej stwierdziła w uzasadnieniu orzeczenia, że "strona jest osobą o naruszonej sprawności organizmu, niezdolną do pracy i wymagającą stałej, długotrwałej opieki i pomocy innych osób ze względu na niezdolność samodzielnej egzystencji" (vide: orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. – k. 29 akt organu I instancji).

Mając powyższe na uwadze, za niezasadne w ocenie Sądu, bowiem nieznajdujące w istocie oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym, należy uznać stanowisko organu odwoławczego wyrażone w kwestii braku związku przyczynowego pomiędzy niemożnością podjęcia przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem z uwagi na rozmiar tej opieki, który – w ocenie organu odwoławczego – umożliwia podjęcie aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Stanowisko takie jest co najmniej przedwczesne - nie znajduje bowiem należytego potwierdzenia w materiale dowodowym, a jednocześnie jest, zdaniem Sądu, wynikiem niepełnego przeprowadzenia przez organ odwoławczy oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Organ odwoławczy stwierdził, że "zakres obowiązków opisany w wywiadzie środowiskowym, sprowadzający się do prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, pomocy w sprawach urzędowych i przy wizytach u lekarzy oraz zakupu leków i towarzyszenia w czynnościach życia codziennego" (jakkolwiek wyliczenie to jest zgodne ze zgromadzonym w aktach materiałem dowodowym i twierdzeniami skarżącej), nie stoi na przeszkodzie podjęciu przez skarżącą zatrudnienia w niepełnym choćby wymiarze. Twierdzenie takie pozostaje jednak w opozycji: do składanych w postępowaniu przez skarżącą innych wyjaśnień, opisujących – z uwzględnieniem relacji do choroby męża (jej specyfiki i sposobu postępowania) – w sposób bardziej szczegółowy charakter, zakres oraz czasochłonność sprawowanej przez skarżącą opieki nad mężem, a w istocie także do stanowiska Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K., który w orzeczeniu z dnia 24 kwietnia 2013 r., postanawiając o zaliczeniu T. B. do znacznego stopnia niepełnosprawności, stwierdził, że mąż skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej opieki drugiej osoby. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 1172 ze zm.) w związku z art. 3 pkt 21 lit. a/ u.ś.r. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Pojęcie niezdolności do samodzielnej egzystencji należy zaś odnieść do osób, u których występuje naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych).

Mając powyższe na uwadze należy przyjąć, że w okolicznościach sprawy przyjęte przez organ odwoławczy stanowisko zakładające możliwość podjęcia przez skarżącą zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, z uwagi na brak konieczności sprawowania w tym czasie opieki nad niepełnosprawnym mężem skarżącej, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej i długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, nie znajduje należytego potwierdzenia w świetle zgromadzonego w niniejszej sprawie przez organy materiału dowodowego, dlatego należy je uznać za przedwczesne. Zgodnie bowiem z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Z kolei stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Niewyjaśnienie omawianych okoliczności uznać należy za naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik przedmiotowej sprawy.

W ocenie Sądu nie można podzielić także stanowiska organu odwoławczego odnośnie braku istnienia związku pomiędzy sprawowaniem opieki przez skarżącą nad mężem a rezygnacją z zatrudnienia, skoro ostatnie zatrudnienie skarżącej ustało w 2004 r., czyli dużo wcześniej niż ustalono stopień niepełnosprawności u jej męża (2013 r.). W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wyrażany jest pogląd, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia (czy też jego niepodejmowania) z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie. Nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 24 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 218/20).

Wyjaśnienia – w szczególności w odniesieniu do stanowiska organu I instancji - wymaga także to, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wyrażany jest pogląd, iż sam fakt osiągnięcia "wieku emerytalnego" nie stanowi przeszkody do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a osoba taka ma prawo wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego (por. np.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2375/19, a także wyroki: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 13 stycznia 2020 r., sygn. akt IV SA/Po 824/19 oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 20 lutego 2020 r. sygn. akt II SA/Rz 1265/19). W przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych ustawodawca wprowadził bowiem zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną. Taka regulacja znajduje się w art. 27 ust. 5 u.ś.r., w którym wskazano, że w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego, pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów – przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną – także w przypadku, gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami. Zbieg uprawnień do świadczeń uregulowany jest również w art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 – dalej w skrócie "u.e.r.f.u.s."), zgodnie z którym w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie wypłaca się jedno z tych świadczeń - wyższe lub wybrane przez zainteresowanego. Przepisy każdej z ustaw regulują zbieg świadczeń przyznawanych na podstawie tych ustaw, ewentualnie wyraźnie wskazanych przepisów (por. art. 27 ust. 5 u.ś.r. czy art. 96 u.e.r.f.u.s.) wypłacanych przez organy określone w każdej z tych ustaw. Jedynym jednak przepisem dotyczącym zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury, przyznawanych i wypłacanych przez różne organy jest art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a/ u.ś.r. Biorąc jednak pod uwagę wyrażoną w art. 8 ust. 2 Konstytucji RP zasadę bezpośredniego stosowania jej przepisów, rzeczą organów władzy publicznej jest dokonywanie prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a/ u.ś.r., pozwalającej na realizację konstytucyjnych zasad: równości wobec prawa (art. 32 ust. 1) i sprawiedliwości społecznej (art. 2), obowiązku udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zd. 2) i osobom niepełnosprawnym (art. 69). W tej sytuacji, biorąc więc pod uwagę przedstawione zasady konstytucyjne, należy przyjąć, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać lecz pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego (np. emerytury), a wybór ten może zrealizować poprzez złożenie do organu emerytalno-rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. Zgodnie z tym przepisem, prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty.

Mając to na uwadze przyjąć zatem należy, że jakkolwiek osiągnięcie "wieku emerytalnego" – tak jak w przypadku skarżącej – nie może automatycznie eliminować tej osoby z kręgu osób potencjalnie uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, to także – wbrew sugestiom organu I instancji – nie istniał po osiągnięciu wieku emerytalnego przez skarżącą obowiązek do wystąpienia przez nią "z wnioskiem o przyznanie prawa do emerytury z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego lub z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych".

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku stwierdził, że decyzje organów orzekających w niniejszej sprawie zostały wydane z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego oraz z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik tej sprawy. W konsekwencji Sąd - działając podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, o czym orzeczono w punkcie 1. sentencji wyroku.

O kosztach postępowania (punkt 2. sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od organu odwoławczego na rzecz skarżącej 497 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, na które składa się opłata skarbowa od pełnomocnictwa oraz wynagrodzenie reprezentującego skarżącą adwokata ustalone zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a. W szczególności ponownie rozpatrując sprawę organy uwzględnią przedstawione wyżej stanowisko Sądu dotyczące pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b u.ś.r., którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP. Ponadto organy dokonają koniecznych ustaleń stanu faktycznego, w szczególności związanych z wyjaśnieniem okoliczności dających podstawę do rzeczywistej oceny możliwości podjęcia przez skarżącą aktywności zawodowej (choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy) przy uwzględnieniu charakteru (specyfiki) niepełnosprawności męża oraz zakresu koniecznej i sprawowanej przez nią nad mężem opieki.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).