Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 775/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2012-02-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Kuczyński, Sędzia WSA Lidia Serwiniowska, Sędzia NSA Jolanta Sikorska (spr.), , Protokolant st. asystent sędziego Aleksandra Rygielska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 15 lutego 2012 r. sprawy ze skargi R. R.-K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje radcy prawnemu B. K. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 295,20 (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych w tym 23 % podatku VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu sądowym.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] 2011 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W., po rozpatrzeniu odwołania R. R.-K., dalej: skarżąca, od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta W. przez Starszego Administratora ds. świadczeń rodzinnych i alimentacyjnych Działu Świadczeń Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. z dnia [...] nr [...] w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad Z. R., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.), dalej: ustawa, utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu decyzji wskazało, że wnioskiem z dnia 26 lipca 2011 r. skarżąca wystąpiła do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ciotką – Z. R.

Powołaną wyżej decyzją organ pierwszej instancji odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia. Jako podstawę rozstrzygnięcia wskazał art. 17 ust. 1 ustawy. W ocenie organu przepis ten adresowany jest do osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Organ ustalił, że skarżąca jest daleką krewną (córką kuzyna) osoby wymagającej opieki w związku z czym, zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny wobec niej. Zdaniem organu pierwszej instancji brak było w tej sytuacji podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia, skoro nie zostały spełnione wszystkie ustawowe warunki uprawniające do jego pobierania.

W odwołaniu od tej decycji skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Przyznała, że rzeczywiście nie jest spokrewniona w "linii prostej" z Z. R. Podniosła jednak, że "rodzina bliższa czy dalsza jest w jakiś moralny sposób zobowiązana do pomocy". Podała, że Z. R. jest ciężko chora i nie może sama mieszkać w związku z czym skarżąca zamieszkała w jej mieszkaniu już w [...] r. i sprawuje nad nią stałą opiekę w każdej dziedzinie życia. Podkreśliła, że świadczenie pielęgnacyjne, o które wystąpiła, choć w pewnym stopniu zrekompensowałoby jej lata poświęcone chorej.

Rozpatrując odwołanie organ odwoławczy zważył, że warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych - w tym świadczenia pielęgnacyjnego - oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń reguluje ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.).

Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny,

3) opiekunowi faktycznemu dziecka

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z art. 17 ust. 1 ustawy wynika zatem, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje m.in. osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności. Z kolei, zgodnie z art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepis art. 129 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi.

Odnosząc powyższe przepisy do stanu faktycznego sprawy organ odwoławczy stwierdził, że na skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem jej dalekiej krewnej – Z.R., w związku z czym odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie. Nie zostały bowiem spełnione przesłanki uprawniające do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Kolegium, nie można art. 17 ust. 1 ustawy interpretować w taki sposób, jak to uczyniła skarżąca w odwołaniu. Na uznanie, zgodnie z intencją skarżącej, że osoba rezygnująca z zatrudnienia w celu sprawowania opieki ma prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w stosunku do wszystkich osób w rodzinie (nawet dalekiej krewnej) wymagających opieki, i to bez względu na ciążący na tej osobie obowiązek alimentacyjny, nie pozwala niebudzące wątpliwości intrepretacyjnych brzmienie art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy.

Z tego wynika, iż przepisy ustawy wykluczają możliwość przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na Z.R. Organy uprawnione do udzielania tego świadczenia pieniężnego są związane przepisami ustawy i nie mają swobody w wyborze podejmowanego rozstrzygnięcia.

W tej sytuacji, skoro skarżącej nie przysługuje, zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezugnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ciotką, należało odmówić przyznania tego świadczenia.

W skardze na powyższą decyzję wniesioną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżąca wniosła o jej uchylenie.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

- naruszenie przepisów postępowania, w szczególności art. 138 § 1 k.p.a. przez przyjęcie, że w sprawie nie istnieją przesłanki do uchylenia decyzji organu pierwszej instancji;

- naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 i 1a ustawy, tj. przez przyjęcie, że sformułowanie tego przepisu jednoznacznie wyłącza możliwość rozszerzenia przez organ orzekający kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego na osoby nie obciążone obowiązkiem alimentacyjnym względem osoby, którą się opiekują.

W uzasadnieniu skargi skarżąca szczegółowo opisała swą sytuację rodzinną. Podkreśliła, że zaskarżoną decyzją wraz z ciotką zostały skrzywdzone i że decyzja ta narusza konstytucyjną zasadę równości obywateli wobec prawa.

Skarżąca przywołała orzecznictwo sądów administarcyjnych oraz Trybunału Konstytucyjnego. Podniosła, że sądy podkreślają, że decyzje organów, które odmawiają przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom, na których nie ciąży obowiązek alimentacyjny powodują, że tracą gwarancję równego traktowania wobec prawa osoby poświęcające się opiece nad krewnymi lub powinowatymi, dla których pomimo braku obowiązku alimentacyjnego są jedynymi członkami rodziny i rezygnują dla nich ze swej aktywności zawodowej i zarobkowej.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Odpowiadając na zarzuty skargi Kolegium podkreśliło, że nie zasługują one na uwzględnienie albowiem nie zostały spełnione przesłanki uprawniające do pobierania świadczenia. Nie można art. 17 ust. 1 ustawy interpretować w taki sposób, jak czyni to skarżąca. Na uznanie, zgodnie z intencją skarżącej, że osoba rezygnująca z zatrudnienia w celu sprawowania opieki ma prawo do świadczenia w stosunku do wszystkich osób w rodzinie (bez względu na stopień pokrewieństwa i na obowiązek alimentacyjny) wymagających opieki, nie pozwala niebudząca wątpliwości interpretacyjnych treść art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy. Przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy są przesłankami kumulatywnymi, co oznacza, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od łącznego ich wystąpienia. Niespełnienie którejkolwiek z nich, bez względu na zaistnienie pozostałych, skutkuje brakiem uprawnienia do świadczenia. Istnienie obowiązku alimentacyjnego jest przesłanką obligatoryjną przyznania tego rodzaju świadczenia. Treść powoływanego przepisu jest jednoznaczna i organy administracji nie mogą rozszerzać jego kontekstu językowego.

W dniu 3 lutego 2012 r. ustanowiony dla skarżącej z urzędu pełnomocnik złożył pismo procesowe, w którym podtrzymując skargę podkreślił, że w sprawie podstawową kwestią jest zarzut wyłącznie literalnej wykładni przepisu, która uniemożliwia pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która faktycznie sprawuje opiekę nad osobą wymagającą całodobowej opieki. Celem ustawy jest m.in. rekompensata dla osób, które rezygnują z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad członkiem rodziny, niezdolnym do samodzielnego funkcjonowania z uwagi na niepełnosprawność. Przyznanie tej rekompensaty jest wynagrodzeniem przez państwo osób opiekujących się członkami rodziny Tą rekompensatą jest świadczenie pielęgnacyjne, uregulowane art. 17 ustawy. Przepis ten, a przede wszystkim jego ust. 1 był oceniony co do zgodności z Konstytucją przez Trybunał Konstytucyjny. Wyroki Trybunału (z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/2007; z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. akt P 41/2007) wskazywały, że ograniczenia podmiotowe co do możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego są niezgodne z Konstytucją. Trybunał podkreślał naruszenie konstytucyjnej zasady równości wynikające z tego, że podmioty znajdujące się w takiej samej sytuacji nie są traktowane jednakowo, ale ich prawa są różnicowane.

Na powierdzenie swego stanowiska pełnomocnik skarżącej przywołał również wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 lutego 2011 r., sygn. akt I OSK 1873/2010. Jak wskazał, w przytoczonym orzeczeniu osoba skarżąca, tak jak w omawianej sprawie, od lat opiekuje się osobą niepełnosprawną, wobec której nie ma obowiązku alimentacyjnego, a co za tym idzie znalazła się w sytuacji takiej samej, jak członkowie rodziny, o których mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, sprawujący opiekę nad osobami bliskimi - członkami rodziny.

Z.R., nad którą opiekę sprawuje skarżąca, nie posiada żyjących osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 ustawy. Jest bowiem osobą niezamężną i bezdzietną, czego ustawa nie bierze pod uwagę. Zachodzi więc konieczność uzupełnienia luki tetycznej w prawie przez Sąd orzekający poprzez zastosowanie wykładni celowościowej, systemowej oraz prokonstytucyjnej.

Ustawa w art. 3 pkt 16 definiuje pojęcie "rodziny", wymieniając bardzo wąski krąg osób, nawet znacznie węższy aniżeli art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do którego odwołuje się art. 17 ust. 1 ustawy. Jakkolwiek skarżąca członkiem rodziny Z.R. w rozumieniu art. 3 pkt 16 ustawy nie jest i nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny, bowiem nie należy do kręgu osób wskazanych w art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, to jednak w rozumieniu tradycyjnym stanowi jej rodzinę i to dość blisko spokrewnioną. Są one rodziną także w sensie faktycznym, skoro Z. R. od lat jest pod opieką skarżącej i ze względu na istniejące schorzenia wymaga jej ciągłej opieki.

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej powoduje nierówne traktowanie wobec prawa osób, które poświęcają się opiece nad krewnymi, wobec których nie mają obowiązku alimentacyjnego, ale dla których są jedynymi członkami rodziny (art. 3 pkt 16 ustawy) i rezygnują dla nich ze swojej aktywności zawodowej i zarobkowej.

Interpretacja przepisu dokonana przez organy orzekające jest nietrafna i niezgodna z konstytucyjną zasadą równości, na co zwrócił uwagę Trybunał Konstytucyjny w wyrokach z dnia 18 lipca 2008 r. i dnia 22 lipca 2008 r. Jest też niezgodna z konstytucyjnymi standardami ochrony rodziny (art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP), co potwierdza także orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 20 września 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 865/2011.

Z podanych wyżej powodów decyzje organów obu instancji należy w ocenie skarżącej uznać za wydane z naruszeniem przepisów ustawy. Organy błędnie przyjęły, że sformułowanie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy wyłącza możliwość rozszerzenia przez organ orzekający kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego na osoby nieobciążone obowiązkiem alimentacyjnym względem osoby, którą się opiekują. Stanowisko takie, jak to już wyżej wskazano powoduje, że tracą one gwarancję równego traktowania wobec prawa (w zestawieniu z osobami, na których ciąży obowiązek alimentacyjny). Dokonana przez organy wykładnia omawianych przepisów ustawy nie jest zatem prawidłowa.

Wskazany przepis powinien być analizowany przede wszystkim pod kątem wykładni celowościowej. Wykładnia art. 17 ust. 1 ustawy dokonana na potrzeby niniejszej sprawy powinna uwzględniać powyższe uwagi, a więc powinna być wykładnią cełowościową, systemową i przede wszystkim prokonstytucyjną. Taka z kolei pozwala uznać, że koniecznym dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są trzy elementy: po pierwsze - sprawowanie rzeczywistej opieki nad osobą wymagającą stałej pielęgnacji, po drugie - niepodejmowanie z tego powodu pracy i po trzecie - osiąganie przez rodzinę dochodów uniemożliwiających zaspokojenie niezbędnych potrzeb podopiecznego i tej rodziny (por. uzasadnienie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu w sprawie sygn. akt IV SA/Po 210/2008). Przyjęcie takiego stanowiska pozwala następnie ocenić, że ustawa przyznaje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego także osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad pełnoletnim członkiem jej rodziny legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny, a jednocześnie jest ona jedynym członkiem rodziny, która może się nim opiekować.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Zgodnie z treścią przepisu art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Zgodnie zaś z przepisem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż sąd administracyjny bada legalność zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Z unormowania zawartego w art. 145 p.p.s.a. wynika, że sąd uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd administracyjny stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą określone w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach przyczyny do stwierdzenia jej nieważności, bądź stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach.

Przedmiotem oceny Sądu w niniejszej sprawie jest zgodność z prawem zaskarżonej decyzji z dnia [...] 2011 r. nr [...] Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W., którą to decyzją po rozpatrzeniu odwołania skarżącej od wydanej w pierwszej instancji decyzji z dnia [...] 2011 r. nr [...] o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną ciotką skarżącej, organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Istota problemu w niniejszej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy skarżącej przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad niepełnosprawną ciotką, która – jak wynika z akt sprawy administracyjnej - jest siostrą stryjeczną ojca skarżącej. Z dołączonych do akt sprawy administracyjnej odpisów skróconych aktów stany cywilnego wynika, że dziadek wnioskodawczyni i ojciec Z.R., nad którą opiekę sprawuje skarżąca, byli rodzonymi braćmi.

W ocenie organów orzekających w sprawie świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje wnioskodawczyni z tego powodu, że obecne brzmienie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.) określa katalog uprawnionych do świadczeń podmiotów, na których zgodnie z obowiązującymi przepisami ciąży obowiązek alimentacyjny. Na skarżącej, która jest córką kuzyna osoby wymagającej opieki zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie ciąży obowiązek alimentacyjny.

Ze stanowiskiem tym w ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie należy się zgodzić.

Zważyć należy, że zasady ustalania, przyznawania i wypłacania świadczeń rodzinnych reguluje wymieniona wyżej ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny,

3) opiekunowi faktycznemu dziecka

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z brzmienia art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy jednoznacznie wynika zatem, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepis art. 129 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. W myśl art. 617 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej. (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo. (§ 2).

Obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprowadzony został do tego aktu mocą art. 1 ust. 8a ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. nr 223, poz. 1456), a następnie mocą art. 13 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z realizacją wydatków budżetowych (Dz. U. nr 219, poz. 1706) doprecyzowany. Ustawa wprost odwołuje się do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w szczególności do jego art. 128. Treść owego przepisu wskazuje, że oobowiązek alimentacyjny wynika z więzi rodzinnych. Ma on na celu zapewnienie koniecznych środków utrzymania i wychowania członkom rodziny, która w ten sposób utrwala i umacnia wzajemne stosunki. Obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej, a w linii bocznej - tylko rodzeństwo. Jeśli chodzi o powinowatych, obowiązek alimentacyjny obciąża jedynie ojczyma i macochę z jednej strony i pasierbów z drugiej strony na zasadzie wzajemności. Obowiązek alimentacyjny obciąża również wzajemnie małżonków, niebędących wszakże osobami spokrewnionymi. Jeśli chodzi o krewnych w linii prostej, nie ma znaczenia stopień pokrewieństwa, obciążone są zarówno dzieci, jak i wnuki, prawnuki, z drugiej strony natomiast rodzice, dziadkowie, pradziadkowie etc. Ograniczeniu podlega natomiast pokrewieństwo boczne, z którego obowiązkiem alimentacyjnym obciążone jest jedynie rodzeństwo. Powinowactwo, w odróżnieniu od pokrewieństwa jest wyłącznie więzią prawną.

Odnosząc powyższe przepisy do stanu faktycznego sprawy trafnie, zdaniem Sądu, organ odwoławczy stwierdził, że na skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem jej dalekiej krewnej – Z.R., w związku z czym nie można uznać, by w świetle treści wyżej powołanych przepisów prawa przysługiwało jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad jej podopieczną, która jest siostrą stryjeczną ojca skarżacej. Nie zostały bowiem spełnione określone ar. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych przesłanki uprawniające do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zważyć należy, że przepis będący podstawą prawną rozstrzygnięcia niniejszej sprawy budził wątpliwości interpretacyjne i był niejednokrotnie przedmiotem interpretacji w sprawach toczących się przed sądami administracyjnymi. Był też przedmiotem zagadnień przedstawianych Trybunałowi Konstytucyjnemu.

Wyrokiem z dnia 18 lipca 2008 r. wydanym w sprawie o sygn. akt P 27/07 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Interpretacja ta jednak wyraźnie stanowi o osobach obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym.

Podobnie w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. akt P 23/05 Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne musi wywodzić się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ar. 128 k.r.o.

Także w wyroku z dnia 22 lipca 2008 r. w sprawie sygn. akt P 41/07 (OTK-A 2008/6/109) Trybunał Konstytucyjny odwołał się do obowiązku alimentacyjnego. Zgodnie z owym wyrokiem: "Art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 i Nr 222, poz. 1630, z 2007 r. Nr 64, poz. 427, Nr 105, poz. 720, Nr 109, poz. 747, Nr 192, poz. 1378 i Nr 200, poz. 1446 oraz z 2008 r. Nr 70, poz. 416) w zakresie, w jakim uniemożliwia przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 tej ustawy, nad innym niż jej dziecko, niepełnosprawnym, niepełnoletnim członkiem rodziny, dla którego stanowi rodzinę zastępczą spokrewnioną i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (...)".

Zauważyć zatem należy, że w świetle powyższych wyroków, mimo uznania niekonstytucyjności art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie zawężenia kręgu osób, jakim może zostać przyznane świadczenie pielęgnacyjne, przesłanką obligatoryjną przyznania owego świadczenia jest istnienie obowiązku alimentacyjnego. Rozciąganie obowiązku alimentacyjnego na obowiązek bratanicy stryjecznej względem siostry stryjecznej jej ojca jest w ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie interpretacją zbyt daleko idącą, nawet w przypadku założenia, że wykładnia literalna art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie powinna mieć w niniejszej sprawie prymatu.

Także art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, dodany przez art. 13 pkt 1 lit. b) ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z realizacją wydatków budżetowych (Dz.U.2009.219.1706) z dniem 1 stycznia 2010 r., przyznający prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1, odnosi się do osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny.

Pogląd podobny do poglądu Sądu orzekającego w niniejszej sprawie został wyrażony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie z dnia 5 listopada 2010 r. sygn. akt I SA/Wa 1646/10 (lex nr 750704), zgodnie z którym: "Obowiązek dostarczenia środków utrzymania obciąża krewnych w linii prostej i rodzeństwo, czyli, np. wnuka wobec babci, ale obowiązku takiego nie posiada żona tego wnuka wobec babci swojego męża. W konsekwencji nie jest ona osobą podmiotowo uprawnioną do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika bowiem, że aby takie prawo uzyskać, osoba ubiegająca się o nie musi być ustawowo obciążona obowiązkiem alimentacyjnym, stosownie do art. 128 k.r.o." Także Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 20 października 2010 r. sygn. II SA/Sz 405/10 (lex nr 754767) wyraził pogląd, zgodnie z którym: "Mimo uznania niekonstytucyjności art. 17 ust. 1 u.ś.r. w zakresie zawężenia kręgu osób, jakim przyznane zostać może świadczenie pielęgnacyjne, zauważyć należy, iż istnienie obowiązku alimentacyjnego jest przesłanką obligatoryjną przyznania świadczenia, a rozciąganie tego obowiązku na obowiązek skarżącej względem siostrzeńca jej męża wydaje się interpretacją zbyt daleko idącą."

Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie podziela natomiast stanowiska Wojewódzkich Sądów Administracyjnych zawartych w wyrokach powołanych w skardze, w których poszerzono krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego o osoby będące wprawdzie członkami rodziny osób, nad którymi sprawują opiekę, na których jednak nie ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do podopiecznych. Niezależnie od powyższego zauważyć jednak należy, że wyroki te dotyczą osób będących członkami rodziny rozumianej tradycyjnie, na co także zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 lutego 2011 r. sygn. I OSK 1873/10 (lex nr 990201), powołanym przez pełnomocnika skarżącej piśmie procesowym złożonym w toku postępowania. W ostatnio wymienionym wyroku Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, zgodnie z którym: "Przepis art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. można rozumieć, mając na względzie konstytucyjną zasadę równości tak, że inną osobą uprawnioną do świadczenia jest nie tylko spokrewniona w pierwszym stopniu czy kolejnym, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, ale każda spokrewniona, na której obowiązek ten nie ciąży, to jest będąca członkiem rodziny rozumianej tradycyjnie." Jak wynika jednak z uzasadnienia owego wyroku, do kręgu rodziny rozumianej tradycyjnie Sąd ten zalicza osoby powołane do dziedziczenia z mocy ustawy, tj. należące do kręgu spadkobierców ustawowych ustalonych przepisami kodeksu cywilnego. Odnosząc powyższy pogląd do stanu faktycznego niniejszej sprawy zauważyć należy, że w świetle przepisów kodeksu cywilnego dotyczących spadkobrania, skarżąca nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych po swojej podopiecznej, będącej w stosunku do niej ciotką stryjeczną. O tyle też powoływanie się na powyższe wyroki uznać należy za nietrafne.

Przepisu art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie można interpretować w ten sposób, że osoba rezygnująca z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ma prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności albo orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jakimkolwiek członkiem rodziny, nawet dalekim krewnym, i to bez względu na ciążący na tej osobie obowiązek alimentacyjny.

W świetle powyższego brak jest, zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, podstaw prawnych do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, o jakim mowa w wyżej powołanych przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W tej sytuacji decyzje zaskarżonej treści uznać należało za prawidłowe, skargę zaś jako pozbawioną uzasadnionych podstaw należało oddalić, co orzeczono na podstawie art. 151 p.p.s.a.

O kosztach pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu przez ustanowionego dla niej w postępowaniu sądowym pełnomocnika w osobie radcy prawnego orzeczono na podstawie § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) w zw. z § 2 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1349 ze zm.).