Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1592/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2014-08-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1 i 2
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
article: art. 80, 107  par. 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145  par. 1  pkt 1  lit. a i c,  art. 135,  art. 152 i  art. 200
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Gierak-Podsiadły Sędziowie: WSA Dariusz Chaciński (spr.) WSA Tomasz Szmydt Protokolant specjalista Joanna Pleszczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 sierpnia 2014 r. sprawy ze skargi F. R. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody L. z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz skarżącej F. R. kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego decyzją z dnia [...] marca 2014 r. Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2014 r., odmawiającą F. R., H. R. oraz G. R. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S. R. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu decyzji Minister Skarbu Państwa wskazał na następujące okoliczności sprawy.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2008 r. Wojewoda [...] odmówił F. R. oraz R. R. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza obecnymi granicami RP przez S. R. we wsi Z., gmina K., pow. C., woj. [...] (obecnie tereny [...]). Podstawą odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty było niespełnienie wymogu określonego w art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) – dalej: ustawa o rekompensacie z 2005 r. lub ustawa z 8 lipca 2005 r. – tj. nie przedstawienie dowodów świadczących o pozostawieniu nieruchomości z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy.

Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] lipca 2009 r. uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2008 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. Wojewoda [...] ponownie odmówił stronom potwierdzenia prawa do rekompensaty ze względu na niewykazanie prawa własności S. R. do pozostawionych nieruchomości oraz nie spełnienie wymogu określonego w art. 1 ust. 2 ustawy o rekompensacie z 2005 r., tj. nie opuszczenia przez S. R. byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.

Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r. uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2011 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia, w uzasadnieniu wskazując, że Wojewoda przy ponownym rozpatrzeniu sprawy powinien wezwać strony postępowania do wykazania przesłanki przymusu opuszczenia byłych terytoriów RP przez właścicielkę nieruchomości, a także samemu zebrać dodatkowe dokumenty na tę okoliczność i je przeanalizować. Wskazał także, iż organ wojewódzki powinien zgromadzić materiał dowodowy dotyczący pobytu S. R. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od dnia wybuchu wojny do dnia repatriacji w 1959 r.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. Wojewoda [...] po raz kolejny odmówił potwierdzenia F. R. i R. R. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S. R. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

W trakcie postępowania odwoławczego Minister Skarbu Państwa ustalił, że zmarł R. R., a spadek po nim nabyły na podstawie ustawy żona H. R. oraz córka G. R. Następnie Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2012 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu stwierdził, że fakt opuszczenia przez właścicielkę byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. jest sporny, a organ wojewódzki nie poczynił niezbędnych kroków w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy.

Rozpatrując sprawę ponownie Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] stycznia 2014 r. odmówił potwierdzenia F. R., H. R. oraz G. R. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez S. R. W uzasadnieniu decyzji Wojewoda stwierdził, że w niniejszej sprawie nie spełniono wymogu określonego w art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., tj. nie udowodniono prawa własności nieruchomości na dzień 1 września 1939 r., ani na dzień pozostawienia nieruchomości, jak również nie została spełniona przesłanka zmuszenia do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną.

Po rozpoznaniu odwołania F. R., H. R. oraz G. R., Minister Skarbu Państwa wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] marca 2014 r., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2014 r. Uzasadniając swoje stanowisko Minister stwierdził, że S. R. powróciła do Polski w 1959 r., w ramach akcji repatriacyjnej, której podstawą była umowa międzynarodowa z dnia 25 marca 1957 r. zawarta pomiędzy Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 222).

W art. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. wyliczono umowy międzynarodowe, na podstawie których następowała repatriacja obywateli polskich. Nie zawarto w nim jednak umowy z dnia 25 marca 1957 r. Natomiast w art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. rozszerzono krąg osób uprawnionych do rekompensaty o osoby, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Skoro art. 1 ustawy o rekompensacie z 2005 r. wyraźnie wylicza okoliczności, w związku z którymi miało miejsce opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i utrata prawa własności nieruchomości, to wolą ustawodawcy było, ażeby uprawnienie do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przysługiwało wyłącznie osobom, które repatriowały się do Polski na podstawie jednego z czterech układów republikańskich lub wskutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. oraz jednocześnie były one zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Osoby przybyłe do Polski na podstawie umowy z 1957 r. nie należą do kręgu osób uprawnionych do rekompensaty w rozumieniu art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., jeżeli nie wykażą "przymusu" opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Dokumenty zgromadzone w aktach sprawy nie wykazały, że S. R. tuż po zakończeniu wojny czyniła starania w celu przybycia na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. S. R. zamieszkiwała poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej od momentu wybuchu wojny w 1939 r. do chwili repatriacji w 1959 r., tj. przez 20 lat. Od 1939 r. do 1959 r. zamieszkiwała wraz z siostrą we L. Fakt, iż była właścicielka wstrzymała swoją repatriację do Polski i powróciła dopiero w 1959 r. był jej własnym wyborem oraz świadczy o tym, że nie skorzystała z możliwości repatriacji na teren obecnej Polski zgodnie z tzw. "układami republikańskimi". W ocenie organu II instancji, fakt późniejszego opuszczenia przez właścicielkę mienia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie pozostaje w związku przyczynowym z okolicznościami wynikającymi bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r. Ponadto decyzja o wyjeździe podjęta została wiele lat po utracie nieruchomości, wcielonej zgodnie z oświadczeniem strony do kołchozu. Strona podała, że S. R. nie opuściła Kresów Wschodnich w pierwszej fali repatriacji ze względu na ciężką chorobę, podeszły wiek oraz skrajnie trudną sytuację materialną. Okoliczności te nie mogą być uznane za przymus w rozumieniu ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Zgromadzony materiał dowodowy nie wykazał, iż S. R. czyniła starania w celu powrotu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przeprowadzone przez Wojewodę szczegółowe postępowanie wyjaśniające, wystąpienie do IPN (który posiada m.in. zbiory Fundacji Ośrodka "Karta"), Archiwum Akt Nowych, Archiwum Państwowego w L., Archiwum Państwowego w P., Archiwum Państwowego w R., dwukrotne przesłuchanie strony postępowania – nie wykazało represji władz obcego państwa w stosunku do S. R. Strona do protokołu z dnia [...] sierpnia 2012 r. zeznała, że "według posiadanych informacji S. R. nie była aresztowana przez władze radzieckie lub zesłana w inne rejony ZSRR". W toku postępowania nie wykazano zatem, że S. R. była "zmuszona" do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Nie ustalono również, że w stosunku do S. R. stosowany był przymus psychiczny lub fizyczny, chociażby w jego pośrednim charakterze. Ponadto upływ czasu od zakończenia wojny doprowadził do zerwania związku między wojną, a opuszczeniem byłego terytorium RP (minęło 20 lat od chwili wybuchu wojny) i pozostawieniem nieruchomości na skutek zdarzeń związanych z wojną. Nastąpiło więc zatarcie więzi z wojną i nie można mówić o pozostawieniu nieruchomości w rozumieniu ustawy. Oznacza to, że właścicielka mienia pozostawionego poza obecnymi granicami RP nie spełniła przesłanki wskazanej w art. 1 ust 2 ustawy o rekompensacie z 2005 r.

Odnosząc się do kwestii posiadania prawa własności do nieruchomości pozostawionych Minister wskazał na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2013 r., I OPS 11/13, zgodnie z którą "włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy". W uzasadnieniu tej uchwały NSA stwierdził, że wykładnia uzależniająca przyznanie prawa do rekompensaty zabużańskiej od legitymowania się tytułem własności do nieruchomości w chwili opuszczenia Kresów, prowadzi do zróżnicowania sytuacji prawnej przedwojennych właścicieli nieruchomości zabużańskich – w zakresie praw majątkowych – a zróżnicowanie to ma charakter arbitralny, gdyż nie jest powiązane z celem ustawy i jest następstwem sytuacji czysto przypadkowych, wykładnia ta nie może być stosowana przez sądy i organy działające w państwie prawa. Sąd wskazał, że prawo do rekompensaty winno wiązać się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność, a który to majątek, w związku z wojną, obywatel polski zmuszony był opuścić. W tych warunkach, wymaganie by przedwojenny właściciel nieruchomości położonej na Kresach, w celu otrzymania rekompensaty legitymował się w stosunku do niej tytułem własności w dacie repatriacji, stanowi niczym nieuzasadnioną nadinterpretację przepisów ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Mając na uwadze wskazaną uchwałę badanie przesłanki prawa własności do nieruchomości na dzień opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest w ocenie Ministra bezzasadne, ponieważ nie wynika z przepisów ustawy z 8 lipca 2005 r.

W takiej sytuacji w ocenie Ministra Wojewoda bezpodstawnie uznał, że włączenie nieruchomości do kołchozu, samo przez się wyklucza prawo do rekompensaty oraz że organ I instancji błędnie badał przesłankę posiadania prawa własności na moment opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Jednakże uchybienie powyższe nie ma wpływu na zasadność rozstrzygnięcia Wojewody, bowiem w sprawie nie została udowodniona przesłanka "przymusu" opuszczenia terytorium wskazana w art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., a niespełnienie chociażby jednej przesłanki niezbędnej do potwierdzenia prawa do rekompensaty powoduje, że organ zobowiązany jest wydać decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Skargę na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] marca 2014 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła F. R. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:

1. art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. poprzez:

a) całkowicie dowolne i nieuprawnione przyjęcie, że brak stosowania wobec S. R. represji w postaci zesłania lub osadzenia w więzieniu wyklucza przyjęcie, iż była ona zmuszona do opuszczenia Kresów Wschodnich bezpośrednio wskutek wojny rozpoczętej we wrześniu 1939 r.,

b) uznanie, że pozbawienie właściciela ekonomicznych podstaw egzystencji oraz nacjonalizacja jego majątku poprzez wcielenie go do kołchozu nie są bezpośrednio związane z wojną wybuchłą we wrześniu 1939 r. i nie uzasadniają przyjęcia, że opuszczenie Kresów Wschodnich nastąpiło wskutek działań związanych bezpośrednio z II wojną światową;

2. art. 10 k.p.a. poprzez uniemożliwienie skarżącemu wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji co do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz złożenia końcowych oświadczeń w sprawie;

3. art. 7, 8, 9, 77 k.p.a. poprzez nieinformowanie strony o oczekiwaniach w zakresie dostarczenia dodatkowych środków dowodowych, a także nie informowanie o ewentualnych zastrzeżeniach co do zgromadzonego materiału dowodowego;

4. art. 7, 8, 77, 80 k.p.a. poprzez:

a) pominięcie przy rozpatrywaniu sprawy oświadczeń strony składanych w trakcie postępowania, z których niezbicie wynika, że S. R. "nie zdołała opuścić terytorium ZSRR w ramach akcji repatriacyjnej bezpośrednio po wojnie i na powrót pozwolono jej dopiero w ramach jednej z końcowych akcji repatriacyjnych w dniu 19 marca 1959 roku" i bezpodstawne oraz dowolne przyjęcie, że nie czyniła ona starań co do wcześniejszego powrotu na ziemie polskie,

b) pominięcie przy rozpatrywaniu sprawy oświadczeń strony składanych w trakcie postępowania, z których niezbicie wynika, że S. R. po wojnie opuściła swój majątek, pozostała we L. i nie zdołała opuścić terytorium ZSRR obawiając się ujawnienia jako posiadaczka ziemska, co w ówczesnych warunkach stwarzało zagrożenie represjami politycznymi lub zsyłką na Sybir;

5. art. 7, 8, 75, 77, 78 k.p.a. poprzez uznanie, że Wojewoda [...] nie naruszył wskazanych przepisów, podczas gdy pominął wniosek dowodowy strony zmierzający do wyjaśnienia okoliczności przymusowego opuszczenia terenów byłej Rzeczypospolitej Polskiej, nie zwrócił się do strony o wykazanie przesłanki przymusu, a także nie zwrócił się do żadnego organu zagranicznego, pomimo wcześniejszych wytycznych Ministra Skarbu Państwa;

6. art. 86 k.p.a. poprzez zaniechanie przesłuchania strony, mimo iż w sprawie pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, które mogły być ustalone w trakcie jej przesłuchania.

Wobec powyższego skarżąca wniosła o uchylenie skarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...], a także o zasądzenie kosztów postępowania. Obszerne uzasadnienie skargi zawiera rozwinięcie postawionych wyżej zarzutów, w tym odwołanie się do orzecznictwa NSA, między innymi do uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2013 r., I OPS 11/13.

W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

W ocenie sądu skarga podlegała uwzględnieniu.

Powody odmowy potwierdzenia F. R., H. R. oraz G. R. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S. R. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, podane przez organy obydwu instancji, nie były jednolite. Wojewoda [...] swoje stanowisko uzasadnił tym, że wnioskodawczynie nie udowodniły, że S. R. przysługiwało prawo własności do nieruchomości o powierzchni [...] ha, położonej we wsi Z., gmina K., pow. C., woj. [...] – na dzień 1 września 1939 r., ani na dzień pozostawienia nieruchomości, jak również nie została spełniona przesłanka zmuszenia jej do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną. Minister Skarbu Państwa swoje stanowisko odnośnie do odmowy przyznania wnioskodawczyniom prawa do rekompensaty uzasadnił jedynie tym, że S. R. nie była zmuszona do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną (art. 1 ust. 2 ustawy o rekompensacie z 2005 r.). Zanegował natomiast konieczność legitymowania się przez S. R. prawem własności do wskazanej nieruchomości na dzień opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

S. R. powróciła do Polski, co jest bezsporne, w marcu 1959 r. Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. rekompensata przyznawana tą ustawą przysługuje co do zasady osobom, które opuściły byłe terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie aktów wskazanych w art. 1 ust. 1 pkt 1 – 4 oraz art. 1 ust. 1a tej ustawy, czyli tzw. układów republikańskich z września 1944 r., a także umowy polsko-radzieckiej zawartej w dniu 15 lutego 1951 r. o zmianie odcinków granicy oraz pozostawiły tam nieruchomości. Wskazane wyżej przepisy nie wyczerpują jednak zakresu podmiotowego prawa do rekompensaty. Ustawodawca w art. 1 ust. 2 ustawy przyznał to prawo również osobom, które "na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej".

W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że taką "inną okoliczność" stanowi repatriacja dokonana na podstawie umowy pomiędzy Rządem PRL a Rządem ZSRR z dnia 25 marca 1957 r. w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej, co miało miejsce w przypadku S. R. Jest wszak faktem powszechnie znanym, że na skutek zmian granic państwa obywatele polscy opuszczali byłe terytorium RP, pozostawiając tam swój majątek, nie tylko w pierwszych latach po zakończeniu wojny, lecz również w okresie późniejszym. W szczególności w kontekście niniejszej sprawy należy podkreślić, że umowa o tzw. dalszej repatriacji z dnia 25 marca 1957 r. była niejako "kontynuacją" układów republikańskich z 1944 r., co prowadzi do wniosku, że nie ma jakichkolwiek podstaw do różnicowania sytuacji prawnej osób przesiedlonych na podstawie tych umów (por. np. wyrok NSA z dnia 25 lipca 2007 r., I OSK 1252/06; wyrok NSA z dnia 30 października 2012 r., I OSK 1388/11; uchwała SN z dnia 30 maja 1990 r., III CZP 1/90, OSNC 1990/10-11/129). Innymi słowy, osoby, które powróciły do Polski w nowych granicach na podstawie umowy z 1957 r., powinny być traktowane tak samo jak osoby, które podlegały repatriacji na podstawie układów republikańskich (por. np. wyrok NSA z dnia 12 lipca 2007 r., sygn. akt I OSK 1173/06).

Prawidłowa wykładnia art. 1 ust. 2 ustawy o rekompensacie z 2005 r. nie może zatem sprowadzać się do stanowiska, że dla spełnienia przesłanki "zmuszania", o której mowa w tym przepisie, konieczne jest wykazanie, że właścicielka nieruchomości była poddana przymusowi w postaci represji czy prześladowań. Dla przyjęcia, że właścicielka nieruchomości została "zmuszona" do opuszczenia byłego terytorium RP w ramach tzw. dalszej repatriacji (na podstawie umowy z 1957 r.) obojętne jest też, czy podejmowała wcześniej starania o wyjazd do Polski. Przepis art. 1 ust. 2 ustawy nie daje podstaw do wywodzenia z takiego faktu skutków prawnych niekorzystnych dla osoby wnioskującej o rekompensatę – zob. wyrok NSA z dnia 30.10.2012 r., I OSK 1388/11, którego przywołane wyżej tezy sąd w niniejszym składzie podziela.

W niniejszej sprawie pozbawienie S. R. ekonomicznych podstaw egzystencji, z uwagi na konieczność opuszczenia już we wrześniu 1939 r. majątku stanowiącego źródło jej utrzymania i przeniesienie się do L. do wynajętego mieszkania zajmowanego wraz z siostrą, niewątpliwie miało związek z wojną rozpoczętą 1 września 1939 r., gdyż pozostanie właścicielki w swoim majątku groziło już bezpośrednimi represjami ze strony władz ZSRR, które w odniesieniu do właścicieli majątków ziemskich stanowią okoliczności powszechnie znane. "W pierwszej kolejności rekwirowano majątki nieruchome większych posiadaczy ziemskich (przeważnie Polaków) oraz polskich osadników. Właściciele mienia byli zaś najczęściej deportowani, więzieni lub wręcz pozbawiani życia. Z należącego do nich mienia nieruchomego tworzono sowchozy, czyli państwowe gospodarstwa rolne. Następnie, w kolejnych latach przejmowano już ziemię indywidualnych rolników, włączając ją – w tym przypadku – do kołchozów, czyli swego rodzaju wspólnot spółdzielczych (por. B. Musiał, "Rozstrzelać elementy kontrrewolucyjne", rozdz. III Sowiecka polityka gospodarcza i jej następstwa)" – cytat za uchwałą NSA z dnia 16 grudnia 2013 r., I OPS 11/13 (LEX nr 1404014). Okoliczności, w jakich znalazła się S. R. po wybuchu wojny, należy więc uznać za przejaw zmuszenia do opuszczenia byłego terytorium RP, również psychicznego (nie tylko ekonomicznego), które tylko z powodu innych zdarzeń (w tym choroby) zostało odłożone w czasie.

Nie można więc twierdzić, jak czyni to Minister Skarbu Państwa, że nastąpiło rozerwanie związku między opuszczeniem Kresów Wschodnich przez byłą właścicielkę nieruchomości, a wybuchem wojny. To rozerwanie związku, na które powołuje się organ odwoławczy (zresztą w kontekście fragmentu uzasadnienia uchwały NSA z 16 grudnia 2013 r., I OPS 11/13), należy traktować w kategoriach wyjątku, a nie reguły, że już sam upływ czasu (w tym wypadku 20 lat) powoduje owo rozerwanie. Repatriacja na podstawie umowy z 1957 r. trwała jeszcze w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku, a S. R. powróciła do Polski w ciągu dwóch lat od podpisania wspomnianej umowy i nic nie wskazuje na to, że przyczyną tego były jakiekolwiek inne okoliczności (np. wybór partnera życiowego zamieszkałego w obecnych granicach Polski), niż wywołane skutkami wojny rozpoczętej we wrześniu 1939 r. Stanowisko organów obydwu instancji w powyższym zakresie narusza zatem art. 1 ust. 2 ustawy o rekompensacie z 2005 r., co miało wpływ na wynik sprawy.

Następnie należy odnieść się do rozbieżności w stanowiskach obydwu organów w kwestii własności nieruchomości pozostawionej przez S. R. Na aprobatę zasługuje pogląd Ministra Skarbu Państwa, że wykładnia uzależniająca przyznanie prawa do rekompensaty od legitymowania się przez byłego właściciela tytułem własności do nieruchomości w chwili opuszczenia Kresów, prowadzi do zróżnicowania sytuacji prawnej przedwojennych właścicieli nieruchomości zabużańskich, a zróżnicowanie to ma charakter arbitralny, gdyż nie jest powiązane z celem ustawy i jest następstwem sytuacji czysto przypadkowych. Pogląd ten znajduje potwierdzenie w uchwale NSA z dnia 16 grudnia 2013 r., I OPS 11/13, w której Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że "Włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 z późn. zm.), samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy."

Pozostaje więc do rozstrzygnięcia, czy organ I instancji właściwie ocenił, że wnioskodawczynie nie udowodniły, iż S. R. legitymowała się prawem własności do nieruchomości we wsi Z. w dniu 1 września 1939 r. Do tej oceny nie odniósł się bowiem w sposób wyraźny w swojej decyzji z dnia [...] marca 2014 r. Minister Skarbu Państwa, aczkolwiek nie zakwestionował prawa własności S. R. w tej dacie. W tym kontekście nie można zaaprobować takiej oceny dowodów, jakiej dokonał organ I instancji, że z faktu, iż zaświadczenie wystawione przez Archiwum Państwowe Obwodu [...] wskazujące, że S. R. była właścicielką nieruchomości o powierzchni [...] ha, położonej we wsi Z. według danych na dzień 1 lipca 1938 r., nie może przesądzać, że była nią również w dniu 1 września 1939 r. W aktach nie ma dowodów, że pomiędzy 1 lipca 1938 r., a 1 września 1939 r., S. R. utraciła własność nieruchomości. Wręcz przeciwnie, dowody załączone do wniosku (zob. np. karty [...]) wskazują, że także w 1939 r. S. R. mieszkała i czerpała dochody z majątku, o jakim mowa wyżej. Ocena dowodów w tym zakresie przez organ I instancji naruszała zatem art. 80 k.p.a., co wymaga podkreślenia przez sąd, z uwagi na to, że takiej weryfikacji nie dokonał w sposób wyraźny Minister Skarbu Państwa, jako organ odwoławczy.

Reasumując, stwierdzić należy, że organy obydwu instancji naruszyły art. 1 ust. 2 ustawy o rekompensacie z 2005 r., co miało wpływ na wynik sprawy, a dodatkowo organ I instancji naruszył także art. 80 k.p.a. (o czym wyżej), a organ odwoławczy poprzez to, że w tej kwestii (ustalenia prawa własności na dzień 1 września 1939 r.) nie zajął jasnego stanowiska, naruszył też art. 107 § 3 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższą ocenę prawną organ weźmie pod uwagę przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

W tej sytuacji sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 wyroku. O wstrzymaniu wykonania decyzji orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a., a o kosztach na podstawie art. 200 p.p.s.a.