Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 370/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2020-09-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak, Sędziowie Sędzia NSA Jacek Hyla, Sędzia WSA Alina Dominiak (spr.), Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Hanna Tarnawska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 września 2020 r. sprawy ze skargi G. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 27 stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 7 listopada 2019 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Wójt Gminy, po rozpoznaniu wniosku G. S., decyzją z dnia 7 listopada 2019 r. odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem F. S.

W podstawie prawnej decyzji organ pierwszej instancji powołał art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.), zwanej w dalszej części uzasadnienia "ustawą".

W uzasadnieniu wydanej decyzji organ I instancji wskazał, że strona złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem F. S., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, z którego wynika, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, a znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 28 kwietnia 2011 r. Z tego względu nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy. Mimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w oparciu o aktualny stan prawny organ ma obowiązek uwzględnić ww. przepis ustawy.

Decyzją z dnia 27 stycznia 2020 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania G. S., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, że w sprawie nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1b ustawy, albowiem niepełnosprawność F. S. nie powstała przed ukończeniem przez niego 18. lub 25. roku życia.

Odnosząc się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 organ odwoławczy wyjaśnił, że skutkiem wejścia w życie tego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b ustawy, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa, a poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy.

Niezależnie od powyższego organ odwoławczy dokonał we własnym zakresie badania spełnienia przez wnioskodawczynię przesłanek uregulowanych w art. 17 ust. 1 ustawy dochodząc do wniosku, że strona nie spełnia warunku, jakim jest niemożność podjęcia zatrudnienia z uwagi na rozmiar sprawowanej opieki. Kolegium stwierdziło, że opieka sprawowana przez skarżącą nad mężem nie jest opieką stałą i długotrwałą. Wskazało na nieobecność skarżącej podczas kilkukrotnych wizyt pracownika organu w miejscu zamieszkania strony oraz na to, że za czynności związane z opieką nie można uznać czynności wykonywanych przez skarżącą na co dzień, związanych z faktem wspólnego mieszkania z mężem, jak zakupy, przygotowywanie posiłków, prowadzenie gospodarstwa domowego. Nadto wymiar sprawowanej opieki nad mężem pozwalał skarżącej, po dniu przyznania znacznego stopnia niepełnosprawności jej mężowi, na podejmowanie stażu zawodowego oraz umowy zlecenia na świadczenie usług opiekuńczych osobom trzecim, a tym samym znaczny stopień niepełnosprawności F. S. nie uniemożliwia skarżącej podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, także w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższą decyzję G. S. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, podnosząc zarzut naruszenia art. 17 ust. 1, ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP poprzez nieuwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Podniosła, że spełnia wszystkie warunki uprawniające do świadczenia pielęgnacyjnego, sprawuje stałą, codzienną opiekę nad mężem, która z racji wspólnego zamieszkiwania jest opieką całodobową. Opiekę nad mężem rozpoczęła od momentu zakończenia pracy - na jej prośbę - w dniu 28 lutego 2019 r., zaś nieobecność podczas wywiadu środowiskowego wynikała z konieczności wykonywania obowiązków. Skarżąca wyjaśniła, że stan zdrowia męża radykalnie się pogorszył - pod koniec października 2018 r. zdiagnozowano u niego nowotwór i objęto go leczeniem chemioterapią, w związku z czym wymagał i wymaga nieustannej opieki i pomocy w każdej z potrzeb związanych z samoobsługą oraz codziennym funkcjonowaniem. Z tego względu skarżąca zmuszona była zrezygnować z pracy.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a." sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.) - dalej także jako "ustawa", świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jak wynika z akt sprawy skarżąca w dniu 27 września 2019 r. złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem. Mąż skarżącej (ur. w 1944 r.) legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 8 września 2015 r., zaliczającym go do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem, że daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić.

Stosownie do art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Przy rozważaniu kwestii, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi (skarżącej) może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ustawy, pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jej opieką, nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443; publ. OTK-A 2014/9/104).

W niniejszej sprawie organ I instancji uznał, że skarżąca nie spełnia warunku do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art. 17 ust. 1b ustawy, ponieważ ze wskazanego orzeczenia nie wynika, aby niepełnosprawność męża skarżącej powstała w okresach życia ujętych w art. 17 ust. 1b ustawy.

Stanowisko to podzielił organ odwoławczy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało nadto, że opieka sprawowana przez skarżącą nad mężem nie jest stała i długotrwała wskazując, że skarżąca nie była obecna w miejscu zamieszkania podczas wizyt pracownika socjalnego, a nadto po zaliczeniu jej męża do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym odbywała staż zawodowy i podejmowała zatrudnienie na podstawie umowy zlecenia.

Zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji ww. wyroku z dnia 21 października 2014 r. orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.

Przedmiotowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest tzw. wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał Konstytucyjny stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. W konsekwencji atrybut konstytucyjności albo niekonstytucyjności nie jest przypisywany całemu aktowi prawnemu albo jego jednostce redakcyjnej (przepisowi), lecz jego fragmentowi, a ściślej rzecz biorąc jakiejś normie (normom) wywiedzionej z tego przepisu. Wyrok zakresowy rozstrzyga o przepisie, którego rozumienie nie jest sporne, lecz zarzut niekonstytucyjności odnosi się do wyraźnego zakresu zastosowania tego przepisu (por.: M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 104).

Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż jak zasadnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 1 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Bd 366/15 (Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl), możliwe jest odnalezienie w treści art. 17 ustawy i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (por. A. Kustra, Wyroki zakresowe Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy, nr 4/2011, s. 60). Trybunał Konstytucyjny derogował bowiem fragment pełnego i jednoznacznego pod względem zakresowym przepisu, realizując tym samym klasyczną i nie budzącą kontrowersji funkcję "negatywnego prawodawcy" (por. S. Wronkowska, Kilka uwag o "prawodawcy negatywnym", Państwo i Prawo nr 10/2008).

Stanowisko to Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela.

Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b ustawy nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem wydanego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku.

Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy - art. 17 ust. 1b - jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie - nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego, organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

Zauważyć należy, że Trybunał Konstytucyjny nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania. Ani treść uzasadnienia wyroku, ani tym bardziej interpretacja fragmentu uzasadnienia nie może modyfikować treści sentencji wyroku, ani też zmieniać wynikających z przepisów prawa skutków orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny. Zgodnie z dominującym poglądem doktryny uzasadnienia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego nie wiążą sądów (poza ewentualnie sądem pytającym w przypadku tzw. pytania prawnego), brak jest bowiem przesłanek warunkujących uznanie takiej kompetencji (por. J. Mikołajewicz, Zasady orzecznicze Trybunału Konstytucyjnego. Zagadnienia teoretyczne, Poznań 2008, s. 84).

W przywołanym wyżej wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy stwierdził, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał, m.in. po rozważeniu braku przesłanek do zróżnicowania sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na czas (wiek) powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki wskazał, że skutkiem wyroku jest stwierdzenie w punkcie 8, iż opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być traktowani przez ustawodawcę jako podmioty należące do tej samej klasy. Stwierdzenie to, podobnie jak następne dwa akapity, odnosi się bezpośrednio do ustawodawcy (tzw. sygnalizacja).

Natomiast w akapicie czwartym punktu 8 uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego znajdują się rozważania dotyczące skutku wyroku dla stanu prawnego i sytuacji prawnej adresatów przepisu art. 17 ust. 1b ustawy – "skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy w ocenie Trybunału wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien dokonać tego bez zbędnej zwłoki".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazuje dalej, że fragment ten potwierdza charakterystykę zakresowego typu wyroku. Jeśli zaś chodzi o fragmenty odnoszące się do "uchylenia decyzji przyznających świadczenia" oraz "wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych" to dosłownie pojmując treść tego zapisu brak byłoby podstaw do stosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresowo derogowanym brzmieniu, bez ingerencji ustawodawcy. Takie stwierdzenie przeczy sentencji wyroku i możliwości zrekonstruowania wszystkich konstytutywnych elementów prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po wyłączeniu norm wynikających z derogowanego zakresu przepisu. Zapis zawarty w punkcie 8 uzasadnienia wyroku należy zatem potraktować jako wskazówkę interpretacyjną, nie zaś element rozstrzygający o zakresie derogacji i jej skutku dla obowiązywania prawa.

Podzielając powyższe stanowisko stwierdzić należy, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego odniósł bezpośredni skutek, to zadaniem sądu administracyjnego, realizującego ustrojową funkcję gwaranta praw i wolności obywatelskich jest ustalenie możliwości jego zastosowania zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Zawarta w sentencji wyroku Trybunału derogacja nie powoduje bowiem powstania luki konstrukcyjnej, a zmodyfikowany przepis 17 ust. 1b ustawy, w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu, może być stosowany.

W świetle poczynionych rozważań nie można uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmieniał sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, to jest z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Jak już podniesiono, wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś w przedmiotowej sprawie jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Przedmiotowym wyrokiem Trybunał orzekł o niezgodności z Konstytucją RP przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, który stanowił podstawę orzekania w niniejszej sprawie.

W ocenie Sądu należy odkodować podstawę prawną dla rozstrzygnięcia żądania strony z tych przepisów normujących daną instytucję materialnoprawną, które nie utraciły cechy zgodności z Konstytucją. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie dostrzega powodu do zmiany dotychczasowej linii orzecznictwa, tym bardziej, że także Naczelny Sąd Administracyjny jednolicie ją akceptuje (zob. w tej materii m.in.: wyroki z dnia 14 grudnia 2016 r., sygn. akt I OSK 1614/16, z dnia 5 września 2017 r., sygn. akt I OSK 2370/16, z dnia 5 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1079/17, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W kolejnych wyrokach z dnia 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 4020/18, a także z dnia 21 lutego 2018 r., sygn. akt I OSK 2758/17 (Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl) Naczelny Sąd Administracyjny zajął stanowisko, że rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej w takim stanie prawnym organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia, określone w art. 17 ustawy, z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została uznana za niekonstytucyjną. Stwierdzenie niekonstytucyjności określonego przepisu ustawy ze swej istoty tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wyrok o sygnaturze K 38/13 został ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie TK weszło w życie. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie.

W niniejszej sprawie w ocenie Sądu organy obu instancji wadliwie uznały, że skarżąca nie może uzyskać przedmiotowego świadczenia z tego względu, że niepełnosprawność jej męża powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia albo w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Decyzje wydane zostały zatem z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy.

Nadto decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego wydana została z naruszeniem przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z treści decyzji organu I instancji wynika, że organ ten nie analizował w żaden sposób spełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 ustawy, dotyczącej niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Natomiast Kolegium w uzasadnieniu wydanej decyzji wskazało, że w realiach sprawy zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad mężem nie ma charakteru stałego i długotrwałego. Organ odwoławczy wskazał na nieobecność skarżącej podczas wizyt pracownika socjalnego, a także na odbywanie stażu zawodowego oraz wykonywanie pracy po dacie zaliczenia męża skarżącej do znacznego stopnia niepełnosprawności.

W świetle tak przedstawionego stanowiska organu odwoławczego zauważyć należy, że Kolegium nie dokonało oceny zebranych w sprawie dowodów w ich wzajemnym powiązaniu i całokształcie. Wbrew przekonaniu organu odwoławczego fakt, że ustalony stopień niepełnosprawności męża skarżącej datuje się na 2011 r., a skarżąca w 2017 r. odbyła staż zawodowy i zaprzestała zatrudnienia od dnia 28 lutego 2019 r., nie może być uznany za rozstrzygający o braku związku pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką a niemożnością podjęcia przez nią zatrudnienia. Wyraźnego podkreślenia wymaga bowiem, że ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy powinna być dokonywana jako aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia. W przedmiotowej zaś sprawie skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w dniu 27 września 2019 r., a więc w okresie, gdy już nie pracowała. Data złożenia przez skarżącą wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zbiega się z pobytem jej męża w szpitalu związanego z leczeniem operacyjnym nowotworu ( 8 września 2019 r. – karta informacyjna leczenia szpitalnego , którą organ odwoławczy dysponował). Skarżąca w toku postępowania powoływała się na fakt, że z zatrudnienia zrezygnowała w związku z tym, że opiekuje się niepełnosprawnym mężem. Informacja o sprawowaniu przez skarżącą opieki nad mężem znalazła odzwierciedlenie w treści wywiadu środowiskowego, znajdującego się w aktach administracyjnych. W toku wywiadu środowiskowego ustalono, że obecnie mąż skarżącej jest osobą leżącą, wymagającą codziennej opieki, zaś stan jego zdrowia ostatnio znacznie się pogorszył.

W niniejszej sprawie organ odwoławczy , naruszając przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., pominął pełną treść wywiadu środowiskowego, z którego wynikało, że skarżąca opiekuje się poważnie chorym mężem, który cierpi na schorzenia, skutkujące zawartym w orzeczeniu organu wyspecjalizowanego w tym zakresie (tj. orzeczeniu Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności) wskazaniem o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Okoliczności te przemawiają za wypełnieniem przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Niewątpliwie bowiem konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia (miało to miejsce na żądanie skarżącej) było związane z koniecznością zapewnienia mężowi stałej opieki z uwagi na jego niepełnosprawność w stopniu znacznym oraz pogorszającym się stanem jego zdrowia. Okoliczność ta znajduje potwierdzenie w przedłożonej przez skarżącą dokumentacji medycznej.

Sam fakt wykonywania zatrudnienia przez skarżącą do lutego 2019 r. oraz uprzednie odbycie stażu zawodowego nie może prowadzić do wniosku, że rezygnacja z zatrudnienia nie miała związku z koniecznością zapewnienia opieki mężowi. Fakt wykonywania przez skarżącą pracy w okresie, w którym mąż skarżącej został już zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności oznacza jedynie, że skarżąca podejmowała kroki w celu pogodzenia opieki sprawowanej nad mężem z wykonywaniem pracy. Z uwagi na pogorszenie się stanu zdrowia męża skarżąca podjęła decyzję o rezygnacji z zatrudnienia, jak i decyzję o rezygnacji z podejmowania zatrudnienia. Nie sposób zatem twierdzić, że pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia ( jej niepodejmowaniem) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem nie zachodzi adekwatny związek przyczynowy.

Organ odwoławczy wskazywał też, że opieka sprawowana przez skarżącą nie jest stała, tylko sporadyczna, wskazując m.in. na nieobecność wnioskodawczyni podczas kilkakrotnych wizyt pracownika organu w miejscu jej zamieszkania. Jednak z wywiadu wynikało , że w dniach wizyt pracownika socjalnego skarżąca wykonywała obowiązki związane z opieką sprawowaną nad mężem (jak np. kontakt z lekarzem), co potwierdziła w trakcie rozmowy telefonicznej z mężem, odbytej w obecności pracownika socjalnego. Podkreślić należy, że stała, długotrwała i całodobowa opieka nad osobą niepełnosprawną, choć wiąże się z pomocą w codziennych czynnościach, nie byłaby jednak możliwa bez załatwiania przez opiekuna niezbędnych spraw poza miejscem zamieszkania (kontakt z lekarzami, robienie zakupów, opłacanie rachunków). Taka opieka jest sprawowana przez skarżącą, co wynika z wywiadu środowiskowego. Nadmienić też należy, że choć organ odwoławczy wskazywał, że pracownik socjalny nie zastał w mieszkaniu skarżącej kilkakrotnie, to sytuacja taka miała miejsce nie kilkakrotnie, a dwa razy.

Dodać należy, że powołując się dopiero w swojej decyzji na brak związku przyczynowego między niepodejmowaniem przez skarżącą pracy, a koniecznością zapewnienia mężowi opieki oraz na wymiar sprawowanej opieki organ odwoławczy uniemożliwił skarżącej odniesienie się do tych kwestii w toku postępowania administracyjnego. Skoro bowiem decyzja organu I instancji wskazanych problemów nie poruszała, skarżąca nie miała powodów do przedstawiania w odwołaniu jakichkolwiek argumentów dotyczących tych okoliczności.

Ponownie rozpatrując sprawę rzeczą organów będzie ocena wniosku skarżącej z uwzględnieniem powyżej uczynionych uwag, w tym powyższego stanowiska Sądu dotyczącego pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 uznał za niezgodną z Konstytucją RP.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą, gdyż naruszają one wskazane przepisy prawa materialnego i procesowego w sposób mający wpływ na wynik sprawy.