Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 463/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2022-12-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magdalena Dobek-Rak (spr.) Asesor WSA Justyna Dudek – Sienkiewicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 19 kwietnia 2022 r., nr SKO Gd/5421/21 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

E. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 19 kwietnia 2022 r., którą utrzymano w mocy decyzję Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w S., wydanej z upoważnienia Wójta Gminy S. dnia 14 września 2021 r., w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w S., działając na podstawie upoważnienia Wójta, decyzją z dnia 14 września 2021 r. odmówił przyznania E. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem Z. K. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji przytoczył treść art. 17 ust. 1, 1a, oraz 5 pkt 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615, ze zm.), zwanej dalej u.ś.r., wskazując jednocześnie, że na podstawie dokumentów z akt sprawy wynika, że wobec wnioskodawczyni decyzją z dnia 30 września 2019 r., nr OPS-ŚR.8252/626/2019, zostało ustanowione prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, który pobiera w związku ze sprawowaną opieką nad mężem. Następnie opisano dotychczasowy przebieg sprawy i zapadłe w niej rozstrzygnięcia, w których dwukrotnie organ odwoławczy uchylał decyzję organu I instancji oraz przekazywał sprawę do ponownego rozpoznania. Na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono, kto faktycznie zajmuje się osobą wymagającą opieki oraz jaki jest zakres czynności opiekuńczych. W ocenie pracownika socjalnego wyrażonej w niniejszym wywiadzie środowiskowym nie jest zasadne przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Rozpoznając odwołanie E. K. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z 19 kwietnia 2022 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium w uzasadnieniu w pierwszej kolejności przytoczył mające zastosowanie w okolicznościach niniejszej sprawy przepisy u.ś.r. (art. 17 ust. 1, 1a i 5). Następnie wskazano m.in., że skarżąca jest jedyną osobą mogącą spełniać obowiązek alimentacyjny wobec swojego niepełnosprawnego męża i złożyła oświadczenie o rezygnacji z przyznanego jej prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, który pobiera, w przypadku przyznania jej korzystniejszego świadczenia pielęgnacyjnego. Wnioskodawczyni nie podejmuje zatrudnienia, z powodu sprawowania opieki nad mężem, który posiada na stałe orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności o symbolach 05-R, 07-S. Choruje na cukrzycę typu II, jest po zawale serca, ma endoprotezę biodra prawego, zwyrodnienie kręgosłupa i prawą nogę krótszą 0,2 cm. Od marca 2020 r. ma zdiagnozowaną głuchotę - 70% utraty słuchu na obydwoje uszu. Skarżąca pomaga mężowi w higienie - kąpieli, w ubieraniu skarpet i butów. Dba o prawidłową dietę przy cukrzycy, gotuje dietetyczne obiady, dozuje leki 3 razy dziennie, towarzyszy podczas wizyt lekarskich, załatwia leki. Wykonuje w domu wszystkie prace gospodarcze: sprząta, gotuje, robi zakupy, pierze, a także kosi trawnik wokół domu, przynosi drewno do mieszkania, by napalić w kominku, zachęca męża do aktywności, motywuje do wspólnych spacerów.

Kolegium wskazało, że w toku ponownego przeprowadzenia postępowania dowodowego materiał dowodowy został rozszerzony o sporządzony w dniu 23 sierpnia 2021 r. wywiad środowiskowy, w którym udział brała nie tylko strona wnioskująca, lecz również podopieczny. W treści wywiadu podkreślono, że mąż skarżącej w domu poruszał się o jednej kuli. Poza tym, osoba nad którą sprawowana jest opieka nie miała założonego aparatu słuchowego, gdyż zużyły się baterie i była potrzeba zakupienia nowych. Pracownik socjalny odnotował, że nie zauważono, by mąż skarżącej nie słyszał, mimo niedosłuchu, bo nie trzeba było głośno mówić i zawsze logicznie włączał się do rozmowy. Stwierdzono także, że małżonek strony nie jest całkowicie zależny od opiekuna. Z ograniczeniem — przy pomocy jednej kuli, samodzielnie wykonuje codzienną higienę i spożywa posiłki oraz przygotowane leki, kontroluje potrzeby fizjologiczne i samodzielnie korzysta z łazienki. Nadmieniono także, że mąż wnioskodawczyni nadal jest kierowcą. Z oświadczenia strony wynika również, że pomaga osobie wymagającej opieki przy kąpieli, gdyż mycie codzienne wykonuje on samodzielnie. Mąż samodzielnie spożywa posiłki wcześniej przygotowane. Pomoc ogranicza się do ubierania skarpetek, butów i koszul przez głowę. Najdłużej samodzielnie w domu może zostać przez pół dnia. Mierzenie cukru i ciśnienia tętniczego odbywa się o godz. 7.00 i 19.00. Małżonka przygotowuje leki dla męża, które sam spożywa. Na rehabilitacje uczęszcza 3 — 4 razy do roku. Mąż skarżącej ma rentę inwalidzką z KRUS w wysokości 1.065 zł i zasiłek pielęgnacyjny od 2015 r. z OSP w S. Strona zaś ma przyznany specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad mężem w kwocie 620 zł miesięcznie. Nie osiąga innych dochodów. Jak oświadczyła, od 1990 r. nie pracuje zawodowo, zaś posiadane przez nią wykształcenie to zawodowe rolnicze. Gdyby nie opieka nad mężem podjęłaby jakąkolwiek pracę. Wskazała również, że dwa razy w tygodniu jeżdżą z mężem opiekować się wnukami. Przed pandemią pracowała w agroturystyce — w S. w piątek i w sobotę w godzinach od 7.00 do 16.00. Praca trwała tylko 2 miesiące.

Przechodząc do prawnej analizy Kolegium nawiązując do podniesionego przez skarżącą zarzutu stwierdziło, że skarżąca jako żona niepełnosprawnego Z. K. mieści się w kręgu osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r, w związku z czym przysługuje jej legitymacja do wystąpienia o przyznanie żądanego prawa. Natomiast zgodnie z prezentowaną przez sądy administracyjne linią orzeczniczą, przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r należy interpretować w taki sposób, że nie jest dopuszczalna jednoczesna wypłata dwóch lub więcej opisanych w tym artykule świadczeń, natomiast stronie przysługuje prawo wyboru, z którego z nich chce skorzystać. Nie zachodzi konieczność rezygnacji z przyznanego już świadczenia przed otrzymaniem zapewnienia organu, że drugie z tych świadczeń rzeczywiście zostanie przyznane. Organ odwoławczy podkreślił, że w treści przepisu art. 17 ust. 1 ustawy, ustawodawca ustanowił szereg przesłanek, które muszą zostać spełnione łącznie, aby wnioskodawczyni mogła otrzymać świadczenie. Jest to sprawowanie rzeczywistej, osobistej, stałej i bezpośredniej opieki nad wymagającą jej osobą niepełnosprawną. Rezygnacja z pracy zarobkowej bądź jej niepodejmowanie spowodowane musi być koniecznością sprawowania opieki, zaś pomiędzy tymi dwoma przesłankami musi zaistnieć związek przyczynowo — skutkowy. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2729/16). Rozmiar natomiast tej opieki musi być na tyle duży. Aby całkowicie uniemożliwiał on podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej.

W ocenie Kolegium, z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym wywiadu środowiskowego oraz złożonych przez wnioskodawczynię jednoznacznych oświadczeń, nie wynika, by zakres opieki nad mężem skarżącej nie uniemożliwiał jej podjęcie aktywności zawodowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy i tym samym, by zachodził związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej strony, a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem. Z ustaleń faktycznych poczynionych w toku postępowania wynika zatem, że odwołująca zamieszkuje wraz z mężem prowadząc z nim wspólne gospodarstwo domowe. Niewątpliwie, z uwagi na schorzenia skutkujące orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności małżonek strony jest osobą wymagającą uwagi, opieki i wsparcia. Niemniej jednak w realiach sprawy zdaniem Kolegium na uwagę zasługuje fakt, że pomimo wymienionych okoliczności mąż skarżącej samodzielnie wykonuje czynności dnia codziennego oraz wraz z żoną aktywnie uczestniczy choćby w pielęgnacji żywopłotu domu, który jest przycinany nożycami czy w opiece nad wnukami. Jest także nadal czynnym kierowcą. Z materiału dowodowego wynika, że małżonek strony w wielu aspektach życia codziennego jest samodzielny. Pozostałe czynności wykonywane przez stronę postępowania typu: sprzątanie, pranie, gotowanie, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych oraz uiszczanie opłat związane są z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego, z pewnością nie kolidują z podjęciem zatrudnienia przez odwołującą. Czynności te wykonują także osoby aktywne zawodowo. W tym miejscu przypomnieć należy, że opieka, o której mowa w przepisie 17 ust. 1 ustawy, związana musi być wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego, bowiem prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia.

Kolegium podkreśliło, że nie zawsze ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim rozmiarze, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. W realiach rozpatrywanej sprawy należy również podkreślić, że aktywność zawodowa strony —

zgodnie z jej oświadczeniem złożonym dnia 23 sierpnia 2021 r. - została zakończona w roku 1990. Od tego czasu strona nie pracuje zawodowo. Oznacza to, od ponad 30 — lat nie była ona zatrudniona w myśl art. 3 pkt 22 u.ś.r. Co najwyżej, jak sama podała, przed pandemią jedynie pracowała dorywczo w agroturystyce - w piątki i soboty w godzinach od 7.00 do 16.00 przez 2 miesiące. Powyższy fakt zatem potwierdza, że mąż strony nie wymaga opieki długotrwałej, stałej i ciągłej, która uniemożliwiałaby stronie podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia oraz to, że strona realizowała powyższe jedynie okazjonalnie i to w celu zwiększenia dochodów w rodzinie. Organ II instancji nadmienił także, iż z materiału dowodowego wynika, że strona w opiece nad mężem może liczyć również na pomoc dwójki pełnoletnich dzieci. Mając na uwadze powyższe Kolegium stwierdziło, że dokonana ocena materiału dowodowego jednoznacznie wskazuje na brak spełnienia po stronie wnioskodawczyni przesłanki związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy brakiem podejmowania przez nią zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad mężem.

Organ odwoławczy odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisów art. 107 § 3 k.p.a., wskazał, iż wprawdzie, w uzasadnieniu decyzji organ I instancji ograniczył się do oceny podsumowującej, co do braku spełnienia przesłanki związku przyczynowo — skutkowego między brakiem aktywności zawodowej strony, a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem, jednakże Kolegium szczegółowo uzasadniło tą kwestię na tle całego materiału dowodowego sprawy, co wypełnia dyspozycję powyższego przepisu prawa.

W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła:

1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.:

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaną przez nią opieką nad mężem, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo – skutkowy istnieje;

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej,

2. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad mężem, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

W związku z powyższym wniesiono o uchylenie decyzji organów I i II instancji. W uzasadnieniu, w związku z zarzutem błędnej wykładni art. 17 ust. 4 u.ś.r. wskazano, że organ II instancji poczynił ustalenia skutkujące uznaniem, że brak jest związku przyczynowo – skutkowego między brakiem podjęcia zatrudnienia a opieką nad mężem sprawowanej przez stronę, w oderwaniu od stanu faktycznego niniejszej sprawy. Według skarżącej, zgodnie z ustalonym stanem faktycznym opieka nad mężem zajmuje znaczną część dnia. Organ odwoławczy nie wziął również pod uwagę, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień jak i w nocy, co w niniejszej sprawie ma miejsce. Znaczny stopień zaangażowania w pomocy osobie najbliższej uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu o opiekę stałą lub długoterminową, a nie tylko o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy 24 godziny na dobę. Na podparcie stanowiska przytoczono liczne orzecznictwo sądów administracyjnych w tym zakresie. Wskazano również, że sam organ I instancji ustalił, czego organ II instancji nie kwestionował, że opiekę nad osobą niepełnosprawną sprawuje skarżąca, a zakres opieki w jej ocenie i zgodnie ze stanem faktycznym jest stały i długotrwały co tym samym przesądza o zasadności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz strony.

W związku z podniesionymi zarzutami naruszenia prawa procesowego skarżąca wskazała, że w jej ocenie działanie organu odwoławczego na gruncie niniejszej sprawy były sprzeczne z zasadami państwa prawa. Przywołano również treść naczelnych zasad prawa administracyjnego, które, w ocenie strony, zostały naruszone. Podsumowując rozważania sformułowano wniosek, iż zastosowanie przez organ rozstrzygający w niniejszej sprawie wyłącznie wykładni gramatycznej doprowadziło do rozstrzygnięcia, które w świetle powszechnie akceptowanych wartości jest rażąco niesłuszne, niesprawiedliwe, nieracjonalne i niweczące ratio legis ustawy o świadczeniach rodzinnych. W sytuacjach, gdy ścisłe, literalne interpretowanie zapisu ustawowego prowadzi do zniekształcenia albo wypaczenia jego treści, obowiązkiem organu stosującego prawo jest sięgnięcie do innych sposobów wykładni. Organ II instancji winny był zatem podjąć próbę zinterpretowania przepisu ustawy odwołując się do aksjologicznej racjonalności ustawodawcy oraz kierując się systemowymi i celowościowymi bądź funkcjonalnymi regułami wykładni prawa.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację sformułowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje:

Skarga podlega oddaleniu.

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615), zwanej dalej u.ś.r., a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Z powołanego unormowania art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi osoby niepełnosprawnej strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.

Należy podkreślić, że wskazane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za związany z tą opieką rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia. Ta cecha różni świadczenie pielęgnacyjne od uregulowanego w art. 16a u.ś.r. specjalnego zasiłku opiekuńczego, stanowiącego wsparcie dla osób, które pozostają niezatrudnione, bez względu na to, czy prowadzi do tego rezygnacja, czy niepodejmowanie pracy zarobkowej, z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną, w wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie podejmuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

W tej sytuacji obowiązkiem organu administracji w kontrolowanym postępowaniu było ustalenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Organy winny były ustalić, czy niepodejmowanie zatrudnienia wynika z rzeczywistej potrzeby opieki i pomocy, której zakres wyklucza jakąkolwiek aktywność zawodową skarżącej, w tym choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W ocenie Sądu, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby czynności opiekuńcze sprawowane przez skarżącą nad mężem uniemożliwiały jej podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W toku przeprowadzonego postępowania ustalono, że mąż skarżącej legitymuje się wydanym na stałe orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 3 marca 2008 r.), w którym wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 26 lipca 1995 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 12 marca 2007 r. Symbol przyczyny niepełnosprawności: 05-R i 07-S. W orzeczeniu wskazano na konieczność stałej i długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 2 września 2020 r. pracownik socjalny ustalił, że mąż skarżącej choruje na cukrzycę typu II, jest po zawale serca, ma endoprotezę biodra prawego, zwyrodnienie kręgosłupa i prawą nogę krótszą o 2 cm. Od marca 2020 r. ma zdiagnozowaną głuchotę - 70% utraty słuchu na obydwoje uszu. Skarżąca pomaga mężowi w higienie, tj. w kąpieli, ubieraniu skarpet i butów, dba o prawidłową dietę przy cukrzycy, gotuje dietetyczne obiady, dozuje leki 3 razy dziennie, towarzyszy podczas wizyt lekarskich, realizuje recepty. Poza tym, skarżąca wykonuje w domu wszystkie prace gospodarcze: sprząta, gotuje, robi zakupy, pierze, a także kosi trawnik wokół domu, przynosi drewno do mieszkania, by napalić w kominku, zachęca męża do aktywności, motywuje go do wspólnych spacerów. W oświadczeniu z 2 września 2021 r. skarżąca wyjaśniła nadto, że razem z mężem przygotowują posiłki, uprawiają ogródek, zbierają trawę dla królików i dużo czasu spędzają z wnukami.

W toku wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 23 sierpnia 2021 r., w którym udział brała nie tylko strona wnioskująca, lecz również osoba, nad którą sprawowana jest opieka wskazano, że Z. K. w domu poruszał się o jednej kuli. Odpowiadając na pytania pracownika socjalnego mąż skarżącej wyjaśnił, że samodzielnie obcina nożycami żywopłot, a skarżąca dodała, że ona trzyma drabinę. Pracownik socjalny nie zauważył zaś, by mąż skarżącej nie słyszał, mimo niedosłuchu, ponieważ nie trzeba było głośno mówić i zawsze logicznie włączał się do rozmowy. Stwierdzono także, że mąż skarżącej nie jest całkowicie zależny od opiekuna. Z ograniczeniem, przy pomocy jednej kuli, samodzielnie wykonuje codzienną higienę i spożywa wcześniej przygotowane posiłki oraz leki, kontroluje potrzeby fizjologiczne i samodzielnie korzysta z łazienki. Ponadto nadmieniono, że mąż skarżącej nadal jest kierowcą i samodzielnie jeździ samochodem, a skarżąca towarzyszy mu jako pasażerka. Z oświadczenia skarżącej z 23 sierpnia 2021 r. wynika, że mąż najdłużej samodzielnie w domu może zostać przez pół dnia. O godz. 7.00 i 19.00 skarżąca mierzy mężowi poziom cukru i ciśnienia tętniczego. Mąż skarżącej uczęszcza na rehabilitacje 3-4 razy do roku. Mąż skarżącej ma rentę inwalidzką z KRUS w wysokości 1.065 zł i zasiłek pielęgnacyjny od 2015 r. z OSP w S. Skarżąca ma zaś przyznany specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad mężem w kwocie 620 zł miesięcznie. Nie osiąga innych dochodów. Jak oświadczyła, od 1990 r. nie pracuje zawodowo, zaś posiadane przez nią wykształcenie to zawodowe rolnicze. Gdyby nie opieka nad mężem, podjęłaby jakąkolwiek pracę. Wskazała również, że dwa razy w tygodniu jeżdżą z mężem opiekować się wnukami, a jak córka ma drugą zmianę to przywozi dzieci do ich domu pod opiekę. Przed pandemią pracowała w agroturystyce w S. w piątek i w sobotę w godzinach od 7.00 do 16.00. Praca trwała tylko 2 miesiące.

W ocenie Sądu, organy w niniejszej sprawie w sposób prawidłowy zgromadziły materiał dowodowy, stwierdzając na jego podstawie, że całokształt ujawnionych okoliczności faktycznych przeczy istnieniu związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a koniecznym zakresem opieki i pomocy świadczonej mężowi w związku z jego znacznym stopniem niepełnosprawności.

Niewątpliwie mąż skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 3 pkt 21 lit. a u.ś.r.) ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Orzeczenie to, w zakresie stanu zdrowia niepełnosprawnego, ma charakter wiążący dla organów orzekających o świadczeniach pielęgnacyjnych, i z tego powodu bez wpływu na ocenę legalności zaskarżonej decyzji pozostaje przedłożone w toku postępowania sądowego zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia Z. K.

Przywołany wyżej przepis odsyła do definicji określonych w ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573). W art. 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji określono, iż do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Jednocześnie wydane na podstawie art. 6c ust. 9 ustawy o rehabilitacji rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. z 2018 r. poz. 2027) w § 29 ust. 1 określa standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności, które zawierają kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu powodujące:

1) niezdolność do pracy - co oznacza całkowitą niezdolność do wykonywania pracy zarobkowej z powodu fizycznego, psychicznego lub umysłowego naruszenia sprawności organizmu;

2) konieczność sprawowania opieki - co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem;

3) konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych.

Orzeczenie o niepełnosprawności w sposób wiążący określa zakres niezbędnej pomocy osobie niepełnosprawnej, którego nie mogą kwestionować organy orzekające o świadczeniach pielęgnacyjnych.

Rolą organów administracyjnych w takiej sytuacji było zatem ustalenie, czy osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do przyznania świadczenia i czy faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności. Wymagało to ustalenia zindywidualizowanych i konkretnych okoliczności niniejszej sprawy, które pozwoliłyby na zweryfikowanie istnienia rzeczywistego związku pomiędzy biernością zawodową skarżącej a sposobem zaspakajania potrzeb opiekuńczych w stosunku do męża. Samo bowiem posiadanie orzeczenia nie przesądza, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, sprawuje opiekę w sposób wykluczający go z jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Przypadek skarżącej jest tego wyraźnym przykładem.

Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niewielką część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyroki NSA: z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20; z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11 oraz z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Nie kwestionując i nie deprecjonując pomocy świadczonej mężowi przez skarżącą za uzasadnione należało uznać stwierdzenie, że jej zakres nie usprawiedliwia bierności zawodowej skarżącej. Przede wszystkim mąż skarżącej nie jest osobą leżącą, niezdolną do samodzielnego spożywania posiłków, czy przyjmowania lekarstw. Skarżąca nie wykonuje zaś przy mężu takich czynności opiekuńczych, które absorbowałyby ją nieustannie i wymagały ciągłej obecności przy nim w domu, nie pozwalając na jakąkolwiek aktywność zawodową. Potwierdzają to wyjaśnienia skarżącej, z których wynika, że część swojego czasu w ciągu tygodnia systematycznie poświęca, zresztą wraz z mężem, na opiekę nad wnukami. Nadto, charakter wykonywanych przez skarżącą w stosunku do męża czynności, które zostały ustalone podczas wywiadu środowiskowego, nie uprawnia do stwierdzenia, że ich wykonywanie uniemożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Badając istnienie związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a koniecznym zakresem opieki i pomocy faktycznie świadczonej mężowi w związku z jego znacznym stopniem niepełnosprawności nie można było ponadto pominąć okoliczności, że mąż skarżącej samodzielnie wykonuje czynności dnia codziennego, w tym przygotowuje posiłki ze skarżącą, aktywnie uczestniczy chociażby w pielęgnacji ogródka, współuczestniczy w opiece nad wnukami, a ponadto jest nadal czynnym kierowcą.

W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że przesłanka "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., winna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o prawidłowe zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jego codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową (zob. wyrok WSA w Łodzi z 25 sierpnia 2022 r., II SA/Łd 229/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie nie wykazano, aby zaangażowanie skarżącej w opiekę nad mężem było przeszkodą w podjęciu jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

Zgodzić należy się więc z organem odwoławczym, że zakres wykonywanych przez skarżącą czynności opiekuńczych w stosunku do męża nie stoi na przeszkodzie podjęciu przez nią zatrudnienia. W ocenie Sądu, mając na uwadze rozmiar sprawowanej przez skarżącą opieki nad mężem, przyjąć należy, że Kolegium w sposób prawidłowy uznało, że zakres tej opieki jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem aktywności zawodowej przez skarżącą. Nie zachodzi zatem związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad mężem, który przemawiałby za przyznaniem skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

Odnosząc się natomiast do kwestii pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego Kolegium prawidłowo wskazało, że okoliczność ta nie mogła mieć negatywnego wpływu na rozstrzygniecie o prawach skarżącej w niniejszej sprawie. Skarżąca bowiem wyraźnie zadeklarowała rezygnację z pobierania tego zasiłku w razie ziszczenia się przesłanek do przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, czym zadość uczyniła prawidłowej interpretacji i zastosowaniu przepisów art. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. w zw. art. 27 ust. 5 u.ś.r.

Dla kompletności wywodu Sąd uznał za konieczne odnieść się do stanowiska Kolegium, które wykluczyło z zakresu czynności opiekuńczych czynności życia codziennego, w tym takie czynności domowe, jak pranie, sprzątanie, gotowanie i robienie zakupów. Zdaniem Sądu, wykluczenie tych czynności z zakresu opieki świadczonej osobom niepełnosprawnym w stopniu znacznym jest niedopuszczalne, jeśli podopieczny nie może im sprostać ze względu na swoje ograniczenia zdrowotne. Ponadto, wbrew twierdzeniom Kolegium wieloletni (30 lat) brak aktywności zawodowej skarżącej, pomimo zdolności do pracy i deklarowanej woli jej podjęcia, nie mógł przesądzać, że niepodejmowanie zatrudnienia nie wiąże się z opieką nad niepełnosprawnym. Należy zaznaczyć, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki (por. wyrok WSA w Łodzi z 24 czerwca 2020 r., II SA/Łd 218/20, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jest to świadczenie przyznawane na wniosek, od wnioskodawcy zależy więc, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia o nie wystąpi. Nie wyklucza przyznania świadczenia rezygnacja z zatrudnienia z powodu konieczności opieki nad niepełnosprawnym, która miała miejsce miesiąc, rok, czy 25 lat przed złożeniem wniosku pod warunkiem oczywiście, że ten stan w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwa (por. wyrok WSA w Poznaniu z 28 listopada 2019 r., II SA/Po 827/19, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie ma zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce ona wystąpić z wnioskiem o przyznanie świadczenia. Nie można również podważać prawa do uzyskania świadczenia w sytuacji, gdy strona wnioskująca wcześniej nie podejmowała aktywności zawodowej z innych przyczyn niż opieka, jednak u podstaw rezygnacji z zatrudnienia bądź jego niepodejmowania (przy obiektywnej zdolności do podjęcia zatrudnienia) na dzień składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną.

Nietrafność stanowiska Kolegium w powyższym zakresie nie miała jednak wpływu na wynik sprawy ze względu na stwierdzony przez organ prawidłowo brak potrzeby sprawowania opieki w rozmiarze uniemożliwiającym podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia.

Mając to na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożyła skarżąca oraz organ administracji publicznej.