Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt II SA/Wr 647/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2015-12-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6163 Gospodarowanie nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 118 ust. 1 i  ust. 2a
journal: Dz.U. 2013 poz 1403
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Wiśniewski Sędziowie: Sędzia NSA Andrzej Wawrzyniak (spr.) Sędzia WSA Anna Siedlecka Protokolant: Starszy asystent sędziego Katarzyna Grott po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 8 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi R.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania nieodpłatnie na własność nieruchomości gruntowej oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Pismem z dnia 6 maja 2011 r. R.J. wniósł o zwrot działki dożywotniego użytkowania oznaczonej numerem 253/2 o powierzchni 0,50 ha położonej w K., gmina D., wskazując, że gospodarstwo rolne F.J. zostało przekazane na Skarb Państwa w zamian za świadczenie emerytalno-rentowe i przyznano prawo do bezpłatnego dożywotniego użytkowania wyżej wymienionej działki, która obecnie jest użytkowana przez wnioskodawcę.

Po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego Starosta Powiatu W. decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 118 ust. 2a i ust. 4 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.jedn. Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 z późn. zm.), odmówił przyznania nieodpłatnie na własność R.J. nieruchomości położonej w obrębie wsi K., gmina D., oznaczonej według ewidencji gruntów jako działki nr 253/7, 253/8, AM-1, o pow. 0,0915 ha (działki powstały po dokonaniu podziału działki nr 253) z uwagi na jej nieużytkowanie przez wnioskodawcę.

Od powyższej decyzji R.J. wniósł odwołanie, po rozpatrzeniu którego Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. decyzją z dnia [...] r. nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. W rozpatrywanej sprawie – zdaniem Kolegium - organ I instancji nie ustalił, czy zostały spełnione przesłanki do bezpłatnego przyznania R.J. prawa własności działki gruntu, tj. nie ustalił obecnych granic gruntu oddanego F.J. w użytkowanie, z uwzględnieniem podziałów geodezyjnych nieruchomości, oraz czy R.J. jest osobą uprawnioną do nabycia prawa własności działki gruntu, stosownie do art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a także, czy działki gruntu nr 253 i nr 114 znajdowały się w użytkowaniu F.J. do dnia jej śmierci.

Po ponownym przeprowadzeniu postępowania administracyjnego w dniu [...] r. Starosta Powiatu W. wydał decyzję nr [...], w której ponownie - na podstawie art. 118 ust. 2a i ust. 4 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.jedn. Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 z późn. zm.), odmówił przyznania nieodpłatnie na własność wnioskodawcy nieruchomości położonej w obrębie wsi K., gmina D., oznaczonej według ewidencji gruntów jako działki nr 253/7, 253/8, AM-1, o pow. 0,0915 ha, wskazując na niespełnienie przesłanki nieprzerwanego użytkowania wyżej wymienionych działek.

R.J. wniósł ponownie odwołanie od powyższej decyzji.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. decyzją z dnia [...] r. nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego organowi pierwszej instancji. Również w tym rozstrzygnięciu Kolegium krytycznie oceniło postępowanie dowodowe organu I instancji odnoszące się do ustalenia, czy R.J. jest osobą uprawnioną do nabycia prawa własności działki gruntu, stosownie do art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Starosta Powiatu W. decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 118 ust. 2a i ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, odmówił przyznania nieodpłatnie na własność R.J. nieruchomości położonej w obrębie wsi K., gmina D., oznaczonej według ewidencji gruntów jako działki nr 253/7, 253/8, AM-1, o pow. 0,0915 ha (działki powstały po dokonaniu podziału działki nr 253) z uwagi na jej nieużytkowanie przez wnioskodawcę.

W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że na podstawie decyzji Naczelnika Urzędu Powiatowego w O. z dnia [...] r. nr [...] przejęto na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwo rolne F.J. o pow. 6,90 ha bez zabudowań (działki nr: 252/3,144, 253). Stosownie do pkt. 5 tej decyzji przyznano wnioskodawczyni prawo dożywotniego użytkowania gruntu rolnego o powierzchni 0,50 ha, które zgodnie z decyzją Naczelnika Gminy D. z dnia [...] r. Nr [...] przydzielono w działkach nr 253 i nr 144. Według informacji Z.W., córki F.J. (protokół przesłuchania strony z dnia 22 lutego 2012 r.) oraz E.S., matki R.J. (protokół przesłuchania z dnia 22 lutego 2012 r.) działkę nr 253 do 1986 r. użytkowała F.J., Z.W. z mężem oraz M.J. z E.S.. F.J. zmarła 15 stycznia 1986 r. (akt zgonu z dnia 15 kwietnia 2011 r. nr [...]). Po przeprowadzeniu postępowania sądowego o nabycie spadku po zmarłej F.J. (postanowienie Sądu Rejonowego w O. sygn. akt [...] z dnia 6 lipca 1987 r.) Z.W. - córka oraz M.J. - syn stali się współwłaścicielami budynków stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności posadowionych na działce nr 253 położonej w obrębie K., gmina D.. Do budynków tych wydzielono służebność gruntową niezbędną do ich obsługi określoną jako działka nr 253/2 o pow.0,15 ha. Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Wójt Gminy D. działając z upoważnienia Kierownika Urzędu Rejonowego we W. w trybie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz.U. Nr 10, poz. 53) przyznał spadkobiercom F.J. nieodpłatnie na własność po ½ części fizycznie niewydzielonej działki nr 253/1 o pow. 0,15 ha. Według informacji Z.W. (protokoły z dnia 14 marca 2011 r., 22 lutego 2012 r.) oraz E.S. (protokół z dnia 22 lutego 2012 r.) część działki 253 po śmierci F.J. użytkowała Z.W. w okresie od 1 września 1986 r. do 1990 r. (4 lata). Podczas przeprowadzonej w dniu 12 grudnia 2014 r. rozprawy administracyjnej Z.W. przedłożyła dwie umowy dzierżawy na części działki nr 253 obejmujące okres od 1 września 1986 r. do 2 września 1992 r. Po 1992 r. - jak zgodnie stwierdziły Z.W. i E.S. - nikt nie użytkował działki 253/2 powstałej po wydzieleniu działki 253/1 z działki 253. Na nieużytkowanie przedmiotowej działki wskazywał również stan zakrzaczenia (protokół z oględzin z 14 marca 2011 r. i 28 marca 2014 r.).

Stosownie do art.118 ust 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki dożywotniego może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością. Oznacza to, jak wskazał organ I instancji, że uprawnienie do żądania bezpłatnego przekazania działki pozostawionej rolnikowi do dożywotniego użytkowania obwarowane jest dwoma przesłankami, które muszą zaistnieć łącznie: wnioskodawca musi być zstępnym osoby, której przysługiwało prawo bezpłatnego dożywotniego użytkowania działki, wnioskodawca musi faktycznie władać działką w zakresie odpowiadającym uprawnieniom przysługującym zmarłemu rolnikowi. To znaczy najpóźniej z chwilą śmierci uprawnionego rolnika działka gruntu pozostająca w dożywotnim użytkowaniu powinna zostać przejęta w posiadanie przez zstępnego i być nieprzerwanie użytkowana zgodnie z jej przeznaczeniem. Pierwsza przesłanka jest spełniona przez R.J., gdyż jest on synem M.J. a wnukiem F.J. (akt urodzenia z dnia 19 kwietnia 2011 r. nr [...] wydany przez Urząd Stanu Cywilnego we W.). W ocenie organu, R.J. nie spełnia drugiej przesłanki, gdyż działka nie jest użytkowana, na co wskazuje jej stan zagospodarowania ujęty podczas oględzin z dnia 14 marca 2011 r. i 28 marca 2014 r., i nie była nigdy użytkowana przez R.J., co stwierdziły Z.W. (ciotka) i E.S. (matka wnioskodawcy). Dlatego też twierdzenia R.J., że jest on użytkownikiem przedmiotowej działki, w świetle powyższych faktów nie zostały – w ocenie Starosty – udowodnione. Działka nr 253 po śmierci F.J. (dnia 15 stycznia 1986 r.) była użytkowana tylko w części przez zstępną zmarłej rolniczki, tj. Z.W., do dnia 1 września 1992 r. Natomiast podczas przeprowadzonej rozprawy administracyjnej w dniu 12 grudnia 2014 r. świadkowie Z.W. i J.W. poinformowali, że przedmiotową działkę dwukrotnie uporządkowała Gmina D. Na powyższą okoliczność przedstawicielki Gminy D. K.F. i A.K.-P. przedłożyły dokumentację fotograficzną oraz protokół odbioru końcowego koszenia terenów zieleni z dnia 1 października 2014 r.

Organ I instancji zaznaczył, że R.J. ani jego pełnomocnik – T.K. - nie stawili się mimo prawidłowego zawiadomienia na rozprawie administracyjnej w dniu 12 grudnia 2014 r. oraz nie zapoznali się ze zgromadzonym materiałem dowodowym pomimo prawidłowo doręczonego wezwania. Wobec braku dokumentów urzędowych i prywatnych, z których wynikałoby, że R.J. (lub jego wstępni) użytkował lub użytkuje nieruchomość po śmierci F.J. nieprzerwanie, należało dopuścić dowód z zeznań świadków. Uzyskane w ten sposób informacje pozwalają uznać za udowodnione, że od 1992 r. przedmiotowa nieruchomość nie była w ogóle użytkowana zgodnie z przeznaczeniem, tym bardziej nie użytkował jej R.J.. Podniesiona przez niego podczas wizji kwestia, że przedmiotowa działka jest użytkowana, lecz nie uprawiana, gdyż uprawa jest nieopłacalna, bo działka stanowi przejście do sklepu i dowóz opału do posesji, zdaniem organu nie została udowodniona. Obecny na rozprawie J.W. sołtys wsi K. stwierdził, że nie ma konieczności dojścia do domu przez przedmiotową działkę.

Od powyższej decyzji R.J. wniósł odwołanie, domagając się jej uchylenia w całości i przyznanie mu przedmiotowej nieruchomości, ewentualnie uchylenia decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. W ocenie odwołującego, władztwo nad działką sprawował on zgodnie z jej przeznaczeniem. Działka jest użytkowana, lecz nie uprawiana z powodu nieodpłacalności oraz toczącego się postępowania od roku 2011. Przez okres kilku lat Gmina D. uporządkowała działkę dwukrotnie. W każdym roku odwołujący kosił trawę, wycinał krzaki, jednakże nie uprawiał jej w sposób w jaki uprawiają rolnicy. Nie czynił zasiewów, nie sadził ziemniaków czy innych roślin. W roku 2014 na wiosnę i w okresie lata działkę kosił odwołujący. Przedłożony protokół koszenia zieleni z dnia 1 października 2014 r. został - w ocenie odwołującego - sporządzony na potrzeby toczącego się postępowania. Trawy nie kosił jesienią 2014 r., gdyż przebywał za granicą.

Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W., po rozpoznaniu wniesionego odwołania, powołując jako podstawę prawną rozstrzygnięcia art. 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 118 ust. 1 i ust. 2a ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.jedn. Dz. U. z 2013 r. poz. 1403 z późn. zm.), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Kolegium przedstawiło przebieg dotychczasowego postępowania oraz wskazało, że decyzją Wójta Gminy D. z dnia [...] r. nr [...] - wydanej na podstawie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym - przyznano Z.W. i M.J. (zstępnym F.J.), w udziale po ½ części, prawo własności działki gruntu oznaczonej geodezyjnie numerem 253/1, o powierzchni 0,15 ha. W aktach sprawy organu I instancji nie ma dokumentu, z którego wynikałoby, że działka gruntu nr 253 uległa podziałowi na działkę o numerze 253/1 i 253/2, niemniej jednak założenie takie jest uprawnione, biorąc pod uwagę nie tylko podobieństwo w oznaczeniu działek gruntu, ale również niekwestionowanie tej okoliczności przez stronę w toku postępowania. Podniesiono, że sam wnioskodawca odniósł swoje żądanie do działki gruntu nr 253/2. W opinii organu, analiza zgromadzonej dokumentacji geodezyjnej ("opis i mapa" z dnia 25 lutego 1992 r.; "wyrys z mapy ewidencyjnej" z dnia 28 marca 2014 r.; odpis zwykły z księgi wieczystej nr [...] według stanu na dzień 9 grudnia 2011 r.; wypis uproszczony z rejestru gruntów z dnia 28 marca 2014 r.) prowadzi do wniosku, że gruntowi w granicach działki ewidencyjnej oznaczonej nr 253/2 aktualnie odpowiada grunt w granicach działek ewidencyjnych nr: 253/7, 253/8, 253/9 i 253/10, o łącznej powierzchni 0,0933 ha, przy czym działki gruntu nr 253/7 i 253/8 to obszar o powierzchni odpowiednio: 0,0856 ha i 0,0059 ha (łącznie 0,0915 ha). Postępowanie przed organem I instancji dotyczyło sprawy nieodpłatnego przyznania prawa własności działek gruntu nr 253/7 i 253/8. Przedmiot postępowania – tak w odniesieniu do granic działek ewidencyjnych, jak i powierzchni gruntu – nie był przez wnioskodawcę w toku postępowania kwestionowany. Uprawnione jest w związku z powyższym przyjęcie, że przedmiot postępowania odpowiadał żądaniu strony.

Powołując się na art. 118 ust. 1 i ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, Kolegium wskazało, że warunkami niezbędnymi do nieodpłatnego przyznania prawa własności działki gruntu na rzecz zstępnego po osobie, która przekazała gospodarstwo rolne w zamian za świadczenia emerytalne bądź rentowe, otrzymując jednocześnie działkę gruntu w dożywotnie użytkowanie, jest faktyczne władanie tą działką gruntu w zakresie odpowiadającym uprawnieniom tej osoby oraz to, że działka stanowić musi własność Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego. Pierwszy z warunków będzie spełniony wówczas, gdy zstępni byłego właściciela gospodarstwa rolnego, któremu zostało przyznane prawo dożywotniego użytkowania gruntu, najpóźniej w chwili śmierci uprawnionego przejęli po nim posiadanie działki i działkę tę nieprzerwanie posiadają (tak NSA w wyroku z dnia 23 marca 1993 r., SA/Wr 1823/92, ONSA 1994, nr 3, poz. 88). W orzecznictwie sądowym (zob. np. wyrok NSA z dnia 30 maja 2008 r., OSK 588/07, niepubl.) zwraca się także uwagę, że redakcja art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wskazuje, że wymóg faktycznego władania nieruchomością dotyczy zarówno chwili zgłoszenia żądania, jak i rozstrzygania przez organ administracji. W ocenie Sądu, za taką interpretacją przemawia także wykładnia celowościowa omawianego przepisu wskazująca, że celem powyższego unormowania było zaspokojenie potrzeb rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne na rzecz państwa oraz zstępnych rolnika nadal użytkujących nieruchomości opisane w art. 118 ust. 1 i 2, nie zaś osoby, które faktyczny związek z wymienionymi nieruchomościami utraciły. Poza tym wskazano, że żądanie nieuregulowane w tym przepisie ustawy nie może być interpretowane rozszerzająco. Celem bowiem przyznania rolnikowi działki gruntu do dożywotniego użytkowania było zaspokojenie interesów (potrzeb) rolnika (zob. wyrok NSA z dnia 9 lipca 1998 r., SA/Bk 1482/97, ONSA 1999/2/62).

Przedmiotem ustaleń w rozpatrywanej sprawie jest to, czy R.J., wnuk F.J., użytkował po jej śmierci grunt położony w granicach działki gruntu nr 253/2, która to działka stanowiła przedmiot dożywotniego użytkowania F.J..

Organ odwoławczy stwierdził, że z oświadczeń złożonych w toku postępowania przez R.J. wynika, iż domaga się on przyznania prawa własności gruntu z tego względu, że aktualnie użytkuje ten grunt (wniosek z dnia 6 maja 2011 r.) i faktycznie nim włada (odwołanie z dnia 4 sierpnia 2011 r.). Faktyczne i nieprzerwane władanie, według R.J., datuje się od 1999 r. i ma związek z zaprzestaniem użytkowania nieruchomości przez jego ojca – M. w związku z jego śmiercią. Natomiast M.J. miał użytkować tę działkę w okresie od października 1992 do 1999 r. (odwołanie z dnia 10 kwietnia 2012 r.). Według oświadczenia R.J. zawartego w protokole z oględzin z dnia 28 marca 2014 r. grunt jest użytkowany, lecz nie jest uprawiany z powodu nieopłacalności uprawy. Niewykonywanie zabiegów agrarnych ma też mieć związek z funkcją jaki grunt spełnia, tj. przejścia do sklepu, dowozu opału, dojazdu do posesji. Władztwo nad gruntem, według argumentacji przedstawionej w odwołaniu z dnia 6 marca 2015 r., sprawowane było zgodnie z przeznaczeniem gruntu i polegać miało nie na uprawie w postaci czynienia zasiewów, sadzeniu ziemniaków i innych roślin okopowych, lecz na koszeniu trawy i wycince krzaków. Koszenie trawy w roku 2014 miało mieć miejsce dwukrotnie, na wiosnę i w okresie lata.

Deklarowany przez R.J. sposób korzystania z nieruchomości wskazuje, że korzystanie to w zasadzie ograniczało się do wykorzystywania nieruchomości w celu przejazdu i przechodu przez nią. Korzystanie to, jak stwierdziło Kolegium, wynikało przede wszystkim z bezpośredniego sąsiedztwa gruntu z nieruchomością zabudowaną budynkiem mieszkalnym, położonym na dawnej działce gruntu nr 253/1 (a pierwotnie w obrębie wspólnej działki nr 253). Czynności faktyczne - według oświadczenia wnioskodawcy - ograniczały się do koszenia trawy i uporządkowania terenu, przy czym powyższe zabiegi porządkowe w zasadzie dotyczą okresu już po wszczęciu postępowania. Niewiarygodna, w kontekście pozostałych danych wynikających z materiału dowodowego, jest – zdaniem organu - deklaracja corocznej pielęgnacji terenu (koszenie trawy, wycinka krzaków). Przeczą temu zeznania sołtysa wsi J.W., który wskazuje na dewastację tego gruntu i jego ogólnodostępny charakter (protokół z rozprawy z dnia 12 grudnia 2014 r.). Według zeznania tego świadka, uporządkowanie przez R.J. terenu nieruchomości i uprzątnięcie zalegającego sprzętu AGD, śmieci oraz wycinka samosiejek nastąpiły 3 lata po wszczęciu postępowania. Powyższe zeznania potwierdzają ustalenia z oględzin gruntu z dnia 14 marca 2011 r. spisane w protokole (w aktach sprawy kopia). Oględziny dokonane zostały przez pracowników Starostwa Powiatowego we W. w obecności sołtysa wsi w związku z przygotowywaniem gruntu do zbycia. Powyższe oględziny miały miejsce około 2 miesiące przed złożeniem przez R.J. wniosku o zwrot nieruchomości. Według ustaleń zapisanych w protokole, grunt był niezagospodarowany, na działce składowane były śmieci, a stan działki wskazywał na brak jakiegokolwiek jej użytkowania od kilkunastu lat. Działka porośnięta była trawą, drzewami i krzewami.

Na fakt, że grunt nie był użytkowany przez kogokolwiek wskazała także Z.W. (ciotka R.J.) przesłuchana w charakterze świadka (protokół z rozprawy z dnia 12 grudnia 2014 r.). Według jej zeznań, po wyroku sądowym w sprawie "ustalenia spadku" po F.J. działka nie była użytkowana.

Jak podało Kolegium, w oświadczeniu zapisanym w "protokole z przesłuchania świadka" z dnia 22 lutego 2012 r. Z.W. jako datę zaprzestania użytkowania działki nr 253 wskazała rok 1992, wiążąc to z dokonaniem pomiaru bądź podziału działki. Na rok 1990 natomiast - jako datę zaprzestania użytkowania działki – wskazała matka R.J. – E.S., podczas przesłuchania dokonanego w dniu 22 lutego 2012 r. Mimo, że sposób przeprowadzenia dowodów w dniu 22 lutego 2012 r. z przesłuchania Z.W. i E.S. został zakwestionowany w toku postępowania przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w decyzji z dnia [...] r. nr [...], wypowiedzi tych osób spisane w protokołach – zdaniem organu – mogą służyć do oceny innych dowodów przeprowadzonych w rozpatrywanej sprawie. Te zaś, jak wyżej wskazano, wskazują na długoletnie nieużytkowanie działki gruntu 253/2 i brak kontynuacji użytkowania gruntu przez R.J. po jego krewnych (ojcu, czy ciotce). Przesłanka władania, o której mowa w art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, oznacza bowiem faktyczne użytkowanie konkretnego gruntu w takim samym zakresie, jaki odpowiadał uprawnieniom zmarłego rolnika. Nie chodzi zatem o sporadyczne, okazjonalne, czy kilkakrotne korzystanie z rzeczy nieruchomej, lecz o władanie nią w sposób ciągły, bezpośredni, osobisty i nieprzerwany (tak NSA w wyroku z dnia 6 czerwca 2013 r., II OSK 367/12, Legalis). Władanie to powinno wyrażać się przez czynności związane z użytkowaniem gruntu. Do nabycia działki gruntu na podstawie wskazanego powyżej przepisu konieczne jest nieprzerwane jej użytkowanie, nie zaś wykonywanie od czasu do czasu prac polegających np. na usuwaniu śmieci lub chwastów.

Przedstawione okoliczności wskazują, w ocenie Kolegium, że w rozpatrywanej sprawie nie został spełniony warunek nieprzerwanego posiadania działki gruntu przez zstępnego (zstępnych) osoby uprawnionej, co stanowi jedną z przesłanek do zwrotu nieruchomości na rzecz wnioskodawcy.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu złożył R.J.k, wnosząc o jej uchylenie w całości.

Skarżący podniósł, że aktualnie działce oznaczonej nr 253/2 (która powstała z podziału działki 253) odpowiada grunt w granicach działek ewidencyjnych nr 253/7 i 253/8 o łącznym obszarze 0,0915 ha. Żądanie skarżącego zawarte we wniosku z dnia 6 maja 2011 r. dotyczy przyznania prawa własności działki gruntu 253/7 i 253/8 (poprzednia 253/2). Skarżący oświadczył, że aktualnie faktycznie i nieprzerwanie użytkuje grunt od roku 1999 r. po śmierci ojca, który użytkował działkę do roku 1999 r. W opinii skarżącego, nie do przyjęcia jest twierdzenie przedstawiciela Gminy D., bowiem trudno przyjąć, aby w okresie od 1999 r. do 1 października 2014 r. tylko dwukrotnie grunt był uporządkowany - przez okres 16 lat. Przez taki okres na przedmiotowym gruncie rosłyby drzewa "samosiejki" i krzewy. Tymczasem - jak wynika z przedłożonego protokołu odbioru końcowego z dnia 1 października 2014 r. - skoszono jedynie trawę. Od 1999 r. o grunt zawsze dbał skarżący. Kosił trawę, wycinał krzewy, usuwał śmieci.

Ponadto, zdaniem skarżącego, zeznania świadka E.S. (matki skarżącego) są niewiarygodne. E.S. cierpi na demencję starczą, ma zaniki pamięci wstecznej i obecnej. Nie rozpoznaje bliskich i znajomych. Również zeznania świadka Z.W. (ciotki skarżącego) są niewiarygodne, bowiem była skłócona z ojcem skarżącego. Swoją złość i nienawiść do brata przelała na syna. J.W. złożył pisemne oświadczenie, że skarżący uprawiał działkę, a następnie potwierdził, że działkę dwukrotnie uporządkowała Gmina D., która przez okres 16 lat "zapomniała" o przedmiotowym gruncie, a na potrzeby postępowania sporządził dokumentację fotograficzną i protokół - jedyny z koszenia zieleni. W czasie koszenia gruntu jesienią 2014 r. skarżący władał nieruchomością - działką gruntu przed złożeniem wniosku w dniu 6 maja 2011 r. jak i po złożeniu wniosku, do czasu rozstrzygnięcia i wydania przedmiotowej decyzji. Organy nie mogą oczekiwać od skarżącego, że będzie siał marchewkę, buraczki czy inne warzywa. Skarżący dbał "o działkę gruntu", kosił trawę, usuwał nieczystości, wycinał krzewy - samosiejki. Wykonywał władztwo i nadal wykonuje w sposób ciągły, bezpośredni, osobisty i nieprzerwany.

W ocenie skarżącego, w sprawie tej jest spełniony warunek nieprzerwanego posiadania działki gruntu, co uprawnia skarżącego do zwrotu nieruchomości na jego rzecz. Przesłanka władania określona w art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników została spełniona przez skarżącego, tak jak pozostałe przesłanki. Sposób przeprowadzenia dowodów w dniu 22 lutego 2012 r. z przesłuchania Z.W. i E.S. został zakwestionowany przez Kolegium w decyzji z dnia [...] r. W decyzji zaskarżonej organ podał, że wypowiedzi tych osób spisane w protokołach z dnia 22 lutego 2012 r. mogą służyć do oceny innych dowodów. Skarżący podniósł, że raz się kwestionuje, a innym razem wykorzystuje i wskazuje na zasadność i celowość przeprowadzonego dowodu.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.jedn. Dz.U. z 2014 poz. 1647) sądy administracyjne właściwe są do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.).

W niniejszej sprawie takie wady i uchybienia nie występują. Skarga zatem nie mogła zostać uwzględniona.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji stanowią przepisy ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników t.jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1403 z późn. zm.), w brzmieniu na dzień podjęcia zaskarżonej decyzji.

W art. 118 tej ustawy zostały określone warunki do nieodpłatnego przyznania własności działki, jakie powinna spełniać osoba ubiegająca się o takie przyznanie. Ustęp 1 tego artykułu stanowi, że osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Osobie, której przysługuje prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność działki obejmującej budynki, w których znajdują się ten lokal i te pomieszczenia, o powierzchni niezbędnej do korzystania z tych budynków (ust. 2). Z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 lub 2 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością; jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków (ust. 2a). Przepisów ust. 1-2a nie stosuje się, jeżeli działka nie jest przedmiotem własności Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego albo jeżeli przyznanie własności naruszałoby prawa osób trzecich do działki lub budynków, o których mowa w tych przepisach (ust. 3). Decyzje w sprawach określonych w ust. 1-2a wydaje starosta (ust. 4). Skorzystanie z uprawnień przewidzianych w ust. 1 i 2 nie ma wpływu na wysokość emerytury i renty (ust. 5).

Podjęcie decyzji pozytywnej, to jest przyznającej nieodpłatnie prawo własności działki na podstawie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, jest możliwe w sytuacji, kiedy organ stwierdzi, że wskazane w niej przesłanki zostały spełnione łącznie. Przy czym, podkreślenia tutaj wymaga, że poddając kontroli podjęte rozstrzygnięcia należy brać pod uwagę stan nieruchomości wynikający z funkcjonujących w obrocie prawnym decyzji administracyjnych. I tak – jak wynika z akt sprawy - decyzją Naczelnika Urzędu Powiatowego w O. z dnia [...] r. nr [...] przejęto na własność Państwa gospodarstwo rolne bez zabudowań o powierzchni 6,90 ha (działki nr: 252/3, 144, 253), położone we wsi K., gmina D., stanowiące własność F.J.. W punkcie 5 decyzji przyznano F.J. prawo do bezpłatnego dożywotniego użytkowania działki o powierzchni 0,50 ha. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Naczelnik Gminy w D. przydzielił F.J. bezpłatnie do dożywotniego użytkowania działkę gruntu o powierzchni 0,50 ha, oznaczoną nr 253 i 144 (część działki).

Pismem z dnia 6 maja 2011 r. R.J. wniósł o bezpłatny zwrot działki dożywotniego użytkowania oznaczonej numerem 253/2, położonej w K., gmina D..

Z kopii dokumentacji pn. "Rejestr gruntów", prowadzonej dla gromady Ś., osiedla K., w której zapisano dane katastralne dotyczące numeracji i powierzchni działek gruntu wchodzących w skład gospodarstwa rolnego F.J., wynika, że działka gruntu nr 253 to obszar o powierzchni 0,27 ha. Działkę tę stanowi użytek rolny kwalifikowany jako grunt orny o powierzchni 0,15 ha i teren zabudowany o powierzchni 0,12 ha. Natomiast działka gruntu nr 144 to obszar o powierzchni 2,68 ha.

Ponadto, po przeprowadzeniu postępowania sądowego o nabycie spadku po zmarłej F.J. Sąd Rejonowy w O. postanowieniem z dnia 6 lipca 1987 r. (sygn. akt [...]) dokonał podziału pomiędzy Z.W. (córką zmarłej) a M.J. (synem) użytkowania zabudowań stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności położonych na działce nr 253 w K., gmina D..

Decyzją z dnia [...] r. znak [...] Wójt Gminy D. - w trybie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz.U. Nr 10, poz. 53) - przyznał spadkobiercom F.J. (Z.W. i M.J.) nieodpłatnie na własność po ½ części fizycznie niewydzielonej działki nr 253/1 o pow. 0,15 ha. Z decyzji tej wynika również, że do zabudowań znajdujących się na tej działce wydzielono służebność gruntową niezbędną do ich obsługi określoną jako działka nr 253/2 o pow. 0,15 ha.

Biorąc pod uwagę, że przedmiot postępowania – zarówno w odniesieniu do granic działek ewidencyjnych, jak i powierzchni gruntu - nie był przez wnioskodawcę w toku postępowania kwestionowany, Kolegium przyjęło, co zostało potwierdzone w skardze, że przedmiot postępowania odpowiadał żądaniu strony, to jest wniosek dotyczy działek gruntu nr 253/7 i 253/8 odpowiednio o powierzchni 0,0856 ha i 0,0059 ha (łącznie 0,0915 ha).

Wracając do przesłanek zastosowania art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, należy zauważyć, że osoba ubiegająca się o przyznanie nieodpłatnie własności działki na tej podstawie musi spełniać łącznie dwa warunki: być zstępnym osoby uprawnionej i fizycznie władać nieruchomością.

Warunek faktycznego władania nieruchomością po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom (czyli prawa użytkowania) oznacza wymaganie osobistego użytkowania nieruchomości (faktycznego) przez zstępnego ubiegającego się o przyznanie prawa własności działki (por. wyrok NSA z dnia 9 lipca 1998 r., SA/Bk 1482/97, ONSA 1999/2/62). Od tego wymogu przepis nie przewiduje żadnych wyjątków. Z wyraźnego brzmienia przepisu art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wynika jednoznacznie, że wolą ustawodawcy było przyznanie prawa ubiegania się o nieodpłatne przyznanie własności działki oddanej do użytkowania wieczystego z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, określonej ściśle kategorii osób, spełniających warunki określone w tym przepisie. Roszczenia z art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie przysługują zatem wszystkim zstępnym rolnika, lecz jedynie zstępnym określonym w ust. 2a tego przepisu, a więc tym, którzy po śmierci rolnika faktycznie władają działką w zakresie wynikającym z prawa użytkowania, które jest niezbywalne (wyrok NSA z dnia 12 czerwca 2001 r., II SA/Łd 2129/97, Lex nr 656360).

W rozpatrywanej sprawie wnioskodawca nie spełnił jednego z wyżej wskazanych warunków określonych w art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a mianowicie R.J. jako zstępny osoby uprawnionej, określonej w ust. 1 art. 118 u.usr, nie władał faktycznie po śmierci F.J. gruntem objętym wnioskiem. Istotne jest przy tym, że zstępny osoby, która przekazała gospodarstwo rolne w zamian za świadczenie emerytalne, musi faktycznie władać działką w zakresie odpowiadającym uprawnieniom przysługującym zmarłemu rolnikowi. Artykuł 118 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników określa to uprawnienie jako "prawo użytkowania" działki. Celem przyznania takiemu rolnikowi prawa użytkowania działki oraz prawa korzystania z budynków było zaspokojenie interesów tego rolnika, nie zaś innych osób. Zgodnie z unormowaniami prawa cywilnego użytkowanie polega na prawie używania rzeczy i prawie pobierania jej pożytków (zob. art. 252 kc). Takie prawo korzystania z działki ustawodawca zapewnił rolnikowi, który przekazał Państwu gospodarstwo rolne. Użytkowanie jest niezbywalne (zob. art. 254 kc) i wygasa na skutek niewykonywania przez lat 10. Uprawnienia przewidziane w art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie mogą być interpretowane rozszerzające. Mają bowiem służyć zaspokojeniu interesów rolnika, nie zaś osób trzecich. W zasadzie więc przysługują rolnikowi, który przekazał gospodarstwo rolne Państwu.

Regulacja zawarta w art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, stawiająca zstępnemu ubiegającemu się o przyznanie prawa własności działki warunek faktycznego władania nieruchomością po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom (czyli prawa użytkowania) oznacza wymaganie osobistego użytkowania nieruchomości (faktycznego) przez zstępnego ubiegającego się o przyznanie prawa własności działki. Nie spełnia zatem tego warunku zstępny, który nie korzysta z gruntu działki. Zgodnie z poglądem przyjętym w orzecznictwie (zob. wyrok NSA z dnia 23 marca 1993 r., SA/Wr 1823/92, ONSA 1994, Nr 3, poz. 88; wyrok NSA z dnia 9 lipca 1998, SA/Bk 1482/97, ONSA 1999, Nr 2, poz. 62) i w pełni aprobowanym przez skład orzekający w niniejszej sprawie, zstępni właściciela gospodarstwa rolnego przejętego na własność Państwa, któremu przyznane zostało prawo dożywotniego użytkowania działki gruntu, mogą po jego śmierci ubiegać się o przyznanie im tej działki na własność, jeżeli najpóźniej w chwili śmierci uprawnionego przejęli po nim posiadanie działki i działkę tę nieprzerwanie posiadają.

Słusznie również wskazało Kolegium na wyrok NSA z dnia 30 maja 2008 r. (OSK 588/07), w którym stwierdzono, że wymóg faktycznego władania nieruchomością dotyczy zarówno chwili zgłoszenia żądania, jak i rozstrzygania przez organ administracji. Za taką interpretacją przemawia także wykładnia celowościowa omawianego przepisu, wskazująca, że celem powyższego unormowania było zaspokojenie potrzeb rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne na rzecz państwa oraz jego zstępnych nadal nieruchomości opisane wart. 118 ust. 1 i 2 użytkujących, nie zaś osoby, które faktyczny związek z wymienionymi nieruchomościami utraciły. Poza tym, wskazuje się, że żądanie nieregulowane w tym przepisie ustawy nie może być interpretowane rozszerzająco. Celem bowiem przyznania rolnikowi działki gruntu do dożywotniego użytkowania było zaspokojenie interesów (potrzeb) rolnika.

W rozpoznawanej sprawie R.J. wniósł o przyznanie prawa własności działki nr 253/2, wskazując, że obecnie (6 maja 2011 r.) ją użytkuje. We wniosku o przyznanie tej działki nie wskazał od kiedy ją użytkuje. W odwołaniu z dnia 4 sierpnia 2011 r. stwierdził, że faktycznie włada przedmiotową działką. W odwołaniu zaś z dnia 10 kwietnia 2012 r. oświadczył, że sporną nieruchomość od października 1992 r. użytkował M.J., który zmarł w 1999 r., a po tej dacie działkę użytkował skarżący.

Powyższe okoliczności nie znajdują potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. W pierwszej jednak kolejności należy zwrócić uwagę, że fakt, iż M.J. użytkował nieruchomość dopiero od października 1992 r., powoduje, że nie można uznać, iż R.J. spełnił wszystkie warunki do przyznania mu działek nr 253/7 i 253/8. Aby uznać go za zstępnego osoby uprawnionej, o którym mowa w art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, M.J. musiałby użytkować te działki nieprzerwanie od śmierci F.J., tj. co najmniej od dnia 15 stycznia 1986 r. (odpis skrócony aktu zgonu z dnia 15 kwietnia 2011 r. Nr [...]). Przesłanka faktycznego władania nieruchomością przez zstępnego osoby uprawnionej spełniona będzie wówczas, gdy w chwili śmierci tej osoby zstępny, którego wnioskodawca jest następcą prawnym, objął we faktyczne władanie działkę gruntu, a ponadto będzie ona w nieprzerwanym władaniu wnioskodawcy do dnia wydania decyzji. W niniejszej sprawie M.J. nie władał przedmiotowymi działki w sposób nieprzerwany.

Należy tutaj zauważyć, że ponieważ przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie zawierają definicji pojęcia "zstępny" i nie precyzują jego zakresu, to odwołać się tutaj należy do regulacji zawartej w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 583 z późn. zm.). I tak, zgodnie z art. 617 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej. Według zaś § 2 art. 617 stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo. Z powyższych przepisów jednoznacznie wynika, że pojęcie "zstępnego" ograniczone jest do krewnych w linii prostej. Po myśli regulacji zawartej w ust. 1 i 2 art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zstępny, czyli np. dziecko, bądź wnuk osoby uprawnionej musi spełnić warunek faktycznego władania nieruchomością w zakresie odpowiadającym uprawnieniom rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne Skarbowi Państwa. Zatem ojciec wnioskodawcy – M.J. – już musiałby władać przedmiotowymi działki w sposób nieprzerwany, co jednak nie wynika z akt sprawy, w tym z oświadczenia skarżącego.

Powyższy fakt został również potwierdzony na rozprawie administracyjnej w dniu 12 grudnia 2014 r., podczas której Z.W. zeznała, że po śmierci F.J. grunt nie był użytkowany przez kogokolwiek. Według jej zeznań, po wyroku sądowym w sprawie "ustalenia spadku" po F.J. działka nie była użytkowana.

Ponadto z akt sprawy wynika, że działka nr 253 była tylko w części użytkowana i to nawet nie przez ojca skarżącego, ale przez córkę zmarłej rolniczki, to jest Z.W., na podstawie umów dzierżawy z dnia 1 września 1986 r. (na okres czterech lat) oraz do dnia 8 marca 1991 r. do 1 września 1992 r.

Na nieużytkowanie przedmiotowej działki nr 253 wskazują zarówno protokoły z oględzin z dnia 14 marca 2011 r. i 28 marca 2014 r., jak również znajdujące się w aktach sprawy fotografie wykonane z dniu 22 lutego 2012 r. oraz w dniu 1 października 2014 r. Działka jest nieogrodzona i ogólnodostępna.

Zgodzić się w tym miejscu należy ze stanowiskiem organu, że przesłanka władania, o której mowa w art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, oznacza faktyczne użytkowanie konkretnego gruntu w takim samym zakresie, jaki odpowiadał uprawnieniom zmarłego rolnika. Nie chodzi zatem o sporadyczne, okazjonalne, czy kilkakrotne korzystanie z rzeczy nieruchomej, lecz o władanie nią w sposób ciągły, bezpośredni, osobisty i nieprzerwany. Władanie to powinno wyrażać się przez czynności związane z użytkowaniem gruntu. Do nabycia działki gruntu na podstawie wskazanego powyżej przepisu ustawy konieczne jest nieprzerwane jej użytkowanie, nie zaś wykonywanie od czasu do czasu prac polegających np. na usuwaniu śmieci, chwastów, czy koszeniu trawy.

Przedstawione okoliczności wskazują, że w rozpatrywanej sprawie nie został spełniony warunek nieprzerwanego faktycznego władania działką gruntu przez zstępnego osoby uprawnionej, co oznacza, że nie została spełniona jedna z przesłanek do przyznania nieruchomości na rzecz wnioskodawcy.

Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem, a to obligowało do oddalenia skargi na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Stąd orzeczono jak w sentencji.