Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 1229/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2011-01-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Czerwiński (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Jarosław Wichrowski Sędzia WSA Małgorzata Włodarska Protokolant Asystent sędziego Bartosz Kornalewicz po rozpoznaniu na rozprawie w Wydziale II w dniu 25 stycznia 2011 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. oddala skargę, 2. zasądza od Skarbu Państwa (Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy) na rzecz adwokata J. M. 312,20 (trzysta dwanaście 20/100) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] lutego 2010 roku Nr [...]/1, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z 2009 r., Nr 220, poz. 1734), odmówił J. P. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w w.w. ustawie. W uzasadnieniu decyzji organ orzekający podniósł, że w rozumieniu powołanej ustawy represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Wskazano także, iż przepis ten podlegał ocenie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Organ w uzasadnieniu decyzji powołuje się na wyrok z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07, Dz. U. z 2009 r. Nr 220, poz. 1734) Trybunału Konstytucyjnego, który stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z czym niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. W związku z powyższym Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdził, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie, a ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że J. P. pracował w J., w niewielkim oddaleniu od miejsca swojego zamieszkania (miejscowość B. K.). Zdaniem organu nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. Praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku, tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

Pismem z dnia [...] lutego2010 r. J. P. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu skarżący wywodzi, iż został deportowany wbrew własnej woli i woli rodziców w 1939 roku, wyrwany z dotychczasowego środowiska i pracował przymusowo ponad swoje siły u gospodarza niemieckiego. Ponadto, dotkliwym przeżyciem było rozdzielenie z rodzicami i rodzeństwem.

Rozpoznając sprawę w następstwie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] marca 2010 roku Nr [...]/2 utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] lutego 2010 roku Nr [...]/1. W uzasadnieniu decyzji organ ponownie rozpatrując sprawę powołał treść uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 i stwierdził, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż J. P. wykonywał pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania. Zdaniem organu nie wystąpił fakt deportacji, wskazany w ustawie z dnia 31 maja 1996 r., z uwagi na to, że nie został spełniony warunek zawarty w art. 2 pkt 2 lit a powołanej ustawy. Organ podnosi, iż przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy.

Pismem z dnia [...] marca 2010 roku (wpływ do Urzędu dnia [...] kwietnia 2010 r.) J. P. wniósł o uchylenie negatywnych dla niego decyzji w przedmiocie przyznania uprawnienia. W uzasadnieniu podania skarżący powołuje argumenty już uprzednio zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Ponadto powołuje się na trudną sytuację materialną uniemożliwiającą skorzystanie z prawa do sądu.

Wobec braku określenia przez stronę rodzaju wniesionego pisma z dnia [...] marca 2010 r. Kierownik Urzędu pismem z dnia [...] kwietnia 2010 roku zwrócił się do J. P. o jednoznaczne wskazanie, czy pismo z dnia [...] marca 2010 roku jest skargą na decyzję z dnia [...] marca 2010 r.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 roku Nr [...]/3 Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 154 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił uchylenia decyzji własnej z dnia [...] marca 2010 roku Nr [...]/2 oraz decyzji ją poprzedzającej z dnia [...] lutego 2010 roku Nr [...]/1 o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej ustawie. W uzasadnieniu decyzji organ podkreśla, iż we wniosku strona nie powołała się na ustawowe podstawy do wznowienia postępowania ani też na podstawy do wszczęcia postępowania w celu stwierdzenia nieważności decyzji. Wobec tego, stosownie do dyrektyw wypływających z art. 235 § 1 kpa Kierownik Urzędu zakwalifikował pismo jako wniosek o uchylenie decyzji własnej w trybie art. 154 kpa. Organ podnosi, że wnioskodawca nie wskazał, by za uchyleniem decyzji przemawiał interes społeczny lub słuszny interes strony. Okoliczności, na które powołuje się strona takiej oceny nie uzasadniają, ponieważ od dnia wydania decyzji o odmowie przyznania przedmiotowego uprawnienia stan prawny i orzecznictwo Kierownika Urzędu nie uległ zmianie.

Następnie J. P. wniósł podanie o ponowne rozpatrzenie sprawy. W ocenie organu wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. W wydanej decyzji z dnia [...] września 2010 roku nr [...]/4, utrzymującej w mocy decyzję własną z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...]/3, organ wywodzi, iż stosownie do art. 16 § 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego, uchylenie lub zmiana decyzji ostatecznych, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach określonych w Kodeksie. Zgodnie natomiast z przepisem art. 154 kpa, decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Zdaniem Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, słuszny interes strony nie może prowadzić do obchodzenia innych przepisów prawa, tj. w niniejszej sprawie art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy. Organ podnosi, iż nie można uznać za słuszny interes strony w świetle art. 154 kpa, jej dążenia do innej oceny przez organ tego samego stanu faktycznego, który był już przedmiotem rozpoznania w postępowaniu zakończonym ostateczną decyzją administracyjną. Ponadto poprzez art. 154 kpa, nie można dążyć do wzruszenia prawomocnej, niekorzystnej dla strony decyzji. W ocenie organu, w niniejszej sprawie nie wystąpił również interes społeczny. Organ wywodzi, iż z uwagi na fakt, iż w analogicznych sprawach Kierownik Urzędu wydał decyzje o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, przyznanie J. P. uprawnienia koliduje z interesem społecznym oraz utrwalonym w tej kwestii orzecznictwem.

Organ odnosząc się do kwestii merytorycznej niniejszej sprawy podnosi, argumenty zawarte już uprzednio w uzasadnieniach decyzji z dnia [...] lutego 2010 r., z dnia [...] marca 2010 r., jak i decyzji z dnia [...] sierpnia 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdził ponadto, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Organ wskazuje także na kwestie poruszone w uzasadnieniu powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, dotyczące pracy w obrębie miejsca zamieszkania. Bowiem wprawdzie ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) nie precyzuje odległości, jednak wyraźnie wskazuje na wymóg deportacji do pracy przymusowej.

Skargę na decyzje z dnia [...] września 2010 roku Nr [...]/4, utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] sierpnia 2010 roku Nr [...]/3 i dwie poprzednie o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy J. P., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. Zaskarżonym decyzjom skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym poprzez przyjęcie, że osoba deportowana w obrębie stałego miejsca zamieszkania nie doznała szczególnej formy prześladowań, gdyż jej praca przymusowa nie była połączona z wysiedleniem "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, a tym samym nie może zostać uznaną za uprawnioną do świadczenia wynikającego z powyższej ustawy. Ponadto skarżący w skardze podnosi, iż rozstrzygnięcie organu jest wadliwe, gdyż zawiera błędną ocenę niespełnienia przez skarżącego przesłanek wynikających z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym... przez błędne przyjęcie, iż nie wystąpiła deportacja skarżącego do pracy przymusowej. Skarżący podnosi, iż ustawodawca nie określił zakresu pojęcia "deportacje" do pracy przymusowej, a więc rozróżnienie "wywiezienia bliższego lub dalszego" nie jest zgodne z właściwym rozumieniem treści przepisu. Skarżący wywodzi, iż organ nie może samowolnie ustalić dodatkowego kryterium "deportacji – wywiezienia" np. poprzez liczbę kilometrów drogi łączącej miejsce pracy przymusowej od miejsca wywiezienia. Wobec powyższego, zdaniem skarżącego prezentowane w zaskarżonej decyzji stanowisko nie jest zasadne.

W odpowiedzi na skargę organ przytoczył argumenty, na które powoływał się już w zaskarżonej decyzji i w decyzjach ją poprzedzających. Ponadto, organ podkreśla, iż badając uprawnienie strony do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego ocenił charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz – uwzględniając treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego – w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Kierownik Urzędu nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi, wniósł o jej oddalenie wskazując, że po ponownej analizie akt sprawy nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonej decyzji, ponieważ została ona podjęta zgodnie ze stanem faktycznym oraz w oparciu o obowiązujące przepisy prawa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jedną z form sprawowanej kontroli działalności administracji publicznej w ramach postępowania sądowoadministracyjnego jest rozpoznawanie skarg na decyzje administracyjne. Sąd ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, biorąc pod uwagę stan prawny istniejący w dacie wydania tej decyzji oraz stan faktyczny ustalony przez organy prowadzące postępowanie w sprawie.

Stwierdzenie w trakcie rozpoznawania skargi na decyzję administracyjną, iż nastąpiło w toku postępowania administracyjnego naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, jak również konstatacja, że miało miejsce naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, czy też naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, co do zasady obliguje Sąd do uchylenia tej decyzji w całości albo w części, stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a - c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powołanej ustawy. Natomiast ustalenie, iż żadne ze wskazanych powyżej uchybień nie miało miejsca, uprawnia Sąd do oddalenia skargi na podstawie art. 151 ustawy.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd rozpoznając skargę rozstrzyga w granicach danej sprawy, jednakże nie jest związany zarzutami i wnioskami tej skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd może w związku z powyższym, wychodząc poza granice skargi, stwierdzić określone naruszenie prawa materialnego bądź przepisów postępowania nawet wówczas, gdy skarżący takiego naruszenia nie dostrzegł i nie zgłosił odpowiednich zarzutów we wniesionej skardze. Sąd może również przy orzekaniu i sporządzaniu uzasadnienia skupić się na dostrzeżonym uchybieniu o znaczeniu podstawowym dla rozstrzygnięcia sprawy, nie odnosząc się jednocześnie szczegółowo do zarzutów podniesionych w skardze przez skarżącego, w sytuacji, gdy zarzuty te mają charakter drugorzędny i nie rzutują bezpośrednio na treść orzeczenia.

Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, którą odmówiono skarżącemu przyznania świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej, doszedł do wniosku, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji nie doszło do naruszenia przepisów, które w myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., skutkować winno jej uchyleniem.

Podstawę prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowią m.in. przepisy art. 138 § 1 pkt 1, art. 127 § 3, art. 154 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) Na gruncie przedmiotowej sprawy należy wskazać, że jej stan faktyczny w zakresie ustalonym przez organ wskazywał m.in. na następujące okoliczności. Po wydaniu ostatecznej decyzji kończącej sprawę, zgodnie z dwuinstancyjnym tokiem postępowania administracyjnego, do organu wpłynęło podanie strony. Organ wobec braku określenia rodzaju wniesionego przez stronę pisma zakwalifikował niniejsze pismo jako wniosek o uchylenie decyzji własnej w trybie art. 154 kpa, wobec powyższego organ wydał decyzję z dnia [...] sierpnia 2010 r. o odmowie uchylenia decyzji własnej z dnia [...] marca 2010 r. Następnie organ, rozpoznając sprawę w następstwie kolejnego wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy wydał w dniu [...] września 2010 roku decyzję będącą przedmiotem zaskarżenia.

W podaniu strona nie powołała się na ustawowe podstawy do wznowienia postępowania ani też na podstawy do wszczęcia postępowania w celu stwierdzenia nieważności decyzji. Wobec powyższego, stosownie do dyrektyw wypływających z art. 235 § 1 kpa Kierownik Urzędu zakwalifikował podanie jako wniosek o uchylenie decyzji własnej w trybie art. 154 kpa.

Wskazać należy, iż dla wzruszenia decyzji w trybie art. 154 kpa wymagane jest spełnienie łącznie trzech przesłanek: 1) musi być to decyzja ostateczna, 2) decyzja ta nie może tworzyć praw nabytych dla żadnej ze stron postępowania oraz to, że 3) za jej uchyleniem lub zmianą przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Jak podkreśla się w orzecznictwie sądowym: "Postępowanie prowadzone na podstawie art. 154 kpa jest postępowaniem nadzwyczajnym, którego przedmiotem - w przeciwieństwie do postępowania głównego (rozpoznawczego) - nie jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, lecz przeprowadzenie weryfikacji wydanej już decyzji ostatecznej z jednego tylko punktu widzenia, a mianowicie, czy za zmianą (uchyleniem) przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. "Przesłanki wymagania interesu społecznego lub słusznego interesu strony (art.154 § 1 kpa) muszą być ustalone w konkretnej sprawie i muszą zyskać zindywidualizowaną treść, wynikającą ze stanu faktycznego i prawnego sprawy" (wyrok NSA z dnia 23 lutego 2007 r., I OSK 553/06). Ponadto podkreślenia wymaga, że "zmiana decyzji ostatecznej w trybie art. 154 § 1 kpa nie może prowadzić do wydania decyzji sprzecznej z prawem. Słuszny interes strony w rozumieniu art. 154 § 1 kpa musi być interesem znajdującym oparcie w obowiązujących przepisach prawa. Rozpatrując kwestię przesłanek z art. 154 kpa, należy przyjąć, że słuszny interes strony nie może być sprzeczny z jasno brzmiącym przepisem ustawy ani też go zastępować, bowiem zasada praworządności, wyrażona w art. 6 kpa, zobowiązuje organy administracji do działania na podstawie przepisów prawa" (wyrok NSA z dnia 18 października 2007 r., II OSK 1406/06). W przedmiotowej sprawie stwierdzić należy, iż wnioskodawca nie wskazał, by za uchyleniem decyzji przemawiał interes społeczny lub słuszny interes strony. Ponadto okoliczności, na które powołuje się skarżący takiej oceny nie uzasadniają. Zgodzić zatem należy się ze stanowiskiem organu, że słuszny interes strony nie może prowadzić do obchodzenia innych przepisów prawa, tj. w niniejszej sprawie art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy. Za prawidłowe uznać należy stanowisko organu, iż nie można uznać za słuszny interes strony w świetle art. 154 kpa, jej dążenia do innej oceny przez organ tego samego stanu faktycznego, który był już przedmiotem rozpoznania w postępowaniu zakończonym ostateczną decyzją administracyjną. Ponadto poprzez art. 154 kpa, nie można dążyć do wzruszenia prawomocnej, niekorzystnej dla strony decyzji.

W niniejszej sprawie nie wystąpił również interes społeczny. Z uwagi bowiem na fakt, iż w analogicznych sprawach Kierownik Urzędu wydał decyzje o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, przyznanie J. P. uprawnienia kolidowałoby z interesem społecznym oraz utrwalonym w tej kwestii orzecznictwem.

Ponadto, stosownie do art. 16 § 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego, uchylenie lub zmiana decyzji ostatecznych, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach określonych w kodeksie lub ustawach szczególnych.

Podstawą prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia były ponadto przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 roku, Nr 87, poz. 395). Po myśli art. 1 ust. 1 tejże ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie, zaś zgodnie z art. 2 pkt 2 powołanej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Należy jednocześnie wskazać, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tegoż wyroku Trybunał podniósł, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Trybunał ponadto wskazał, że obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego.

W opinii Trybunału Konstytucyjnego, tak sformułowane, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Powoduje ono arbitralne zróżnicowanie prawa do świadczenia deportacyjnego. Osoby wywiezione do pracy przymusowej są bowiem dzielone na dalsze dwie kategorie, w zależności od tego, czy miejsce ich zamieszkania i miejsce wywiezienia dzieliła granica państwa polskiego, czy też nie. Tym samym cechą relewantną osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego jest nie tylko szczególna dolegliwość represji (wywiezienia do pracy przymusowej), lecz także sztuczne w istocie kryterium "geograficzne".

Oceniając więc legalność zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej zgodności z tak zrekonstruowaną (w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego) normą prawną, warunkującą prawo do uzyskania wnioskowanego świadczenia od spełnienia wskazanych wyżej przesłanek, należy wskazać, iż okoliczności przedmiotowej sprawy subsumowane pod zrekonstruowany wzorzec kontroli, każą uznać, iż rozstrzygnięcia organów obu instancji były prawidłowe, albowiem w sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnej dolegliwości represji w formie deportacji. Organ administracyjny bowiem zbadał, co znalazło swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, czy obowiązek pracy przymusowej skarżącego podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsc pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. A więc organ administracyjny badając uprawnienie skarżącego do uzyskania wnioskowanego świadczenia, ocenił charakter deportacji skarżącego nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz - uwzględniają treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Prawidłowo, zdaniem Sądu, uznając że wykonywanie pracy przymusowej w miejscowości położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania skarżącego, nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Zmiana bowiem miejsc pobytu nie musi oznacza, że jednocześnie nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska czego efektem było zerwanie z nim więzi. Jeżeli więc praca była wykonywana w niewielkim oddaleniu od dotychczasowym miejscu zamieszkania, to nie sposób uznać, iż nastąpiło wyrwanie z dotychczasowego środowiska, praca bowiem była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Ponadto skarżącego nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana w warunkach klimatycznych czy społecznych, bariera językowa czy obyczajowa.

Należy w związku z tym podkreślić, iż przepisy ustawy nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Ponadto w wyroku Trybunału Konstytucyjnego zakwestionowane zostało jedynie rozgraniczenie między osobami deportowanymi poza terytorium II RP, a osobami deportowanymi w granicach państwa polskiego sprzed wojny. Trybunał wskazał jednak wyraźnie, iż pozostałe kryteria dotyczące deportacji pozostały bez zmian. W uzasadnieniu wyroku odniesiono się do kwestii pracy w obrębie miejsca zamieszkania. Wprawdzie powołana ustawa z dnia 31 maja 1996 roku nie precyzuje odległości, jednak wyraźnie wskazuje na wymóg deportacji do pracy przymusowej.

Sąd nie neguje faktu, iż praca przymusowa wykonywana przez skarżącego była dla niego ciężka i uciążliwa, a stan deportacji wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, oraz prowadził do wyobcowania i osamotnienia. Sąd dostrzega, że skarżący doznał represji i upokorzeń ze strony okupanta, lecz zdarzenia te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymanie świadczenia.

Biorąc pod uwagę zarówno rozważania Trybunału Konstytucyjnego, jak i ustalenia faktyczne poczynione przez organ w postępowaniu dowodowym, Sąd uznał, że kwestionowane rozstrzygnięcie organu odpowiada prawu.

W konsekwencji, nie stwierdziwszy podstaw prawnych do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego, sąd na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oddalił skargę.