Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 949/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-10-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6149 Inne o symbolu podstawowym 614
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Edukacji i Nauki
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 31 par. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 22an, art. 22ao
journal: Dz.U. 2016 poz 1943
law: Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędziowie WSA Maria Werpachowska, Ewa Kwiecińska (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 października 2018 r. sprawy ze skargi Stowarzyszenia [...] na postanowienie Ministra Edukacji Narodowej z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu administracyjnym oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Edukacji Narodowej postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] wydanym na podstawie art. 31 § 2 w związku z art. 126 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257), odmówił dopuszczenia Stowarzyszenia [...] do udziału w postępowaniu administracyjnym wszczętym na wniosek K. K. Wydawnictwo i Hurtownia [...] z dnia [...] maja 2017 r. w sprawie dopuszczenia do użytku szkolnego podręcznika pt. "[...]". Wychowanie do życia w rodzinie dla uczniów klasy VII szkoły podstawowej (pod redakcją [...]).

Stowarzyszenie [...], na podstawie art. 31 § 1 pkt 2 k.p.a., wniosło o dopuszczenie do udziału w postępowaniu administracyjnym w sprawie dopuszczenia do użytku szkolnego podręcznika pt. "[...]". Wychowanie do życia w rodzinie dla uczniów klasy VII szkoły podstawowej (pod redakcją [...]). W uzasadnieniu wniosku o dopuszczenie do udziału w tym postępowaniu Stowarzyszenie wskazało, że jego cele statutowe przemawiają za dopuszczeniem go do udziału w postępowaniu na prawach strony. Zgodnie z art. 11 Statutu działa ono na rzecz osób dyskryminowanych i zagrożonych dyskryminacją, w szczególności ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową, oraz ich rodzin i bliskich.

Podniosło, że potrzeba ochrony interesu społecznego zachodzi w przypadku, gdy skutki decyzji administracyjnej wydanej przez organ wpływać będą na sytuację nie tylko strony postępowania, ale także na inne podmioty i otoczenie w szczególności uczniów.

Wnioskodawca stwierdził, że ma podstawy przypuszczać, że podręcznik będący przedmiotem postępowania, może sprzyjać szerzeniu postaw wyrażających nietolerancję i pogłębiać uprzedzenia, w szczególności do osób o nieheteronormatywnej orientacji seksualnej.

Wnioskodawca obawia się również, iż dopuszczenie podręcznika do użytku szkolnego może zniweczyć lub ograniczyć pozytywne skutki realizowanych w szkołach od lat zajęć antydyskryminacyjnych, których przykłady zamieszcza we wniosku. Podręczniki do przedmiotu wychowanie do życia w rodzinie pod redakcją [...] wydawane przez Wydawnictwo [...], szerzą poglądy sprzeczne z wiedzą naukową (np. z zakresie możliwości leczenia homoseksualizmu) oraz są przesycone odniesieniami religijnymi.

Minister Edukacji Narodowej w treści uzasadnienia postanowienia z dnia [...] sierpnia 2017 r. stwierdził, że rozpatrując wniosek Stowarzyszenia, był obowiązany ustalić, czy postępowanie dotyczy sprawy innej osoby, czyli nie dotyczy interesu własnego organizacji społecznej. Należało również zbadać, czy cele określone w statucie Stowarzyszenia uzasadniają jego udział w postępowaniu w sprawie dotyczącej innej osoby i czy za żądaniem organizacji społecznej przemawia interes społeczny.

Wniosek Stowarzyszenia o dopuszczenie do udziału w postępowaniu administracyjnym został złożony przez osobę uprawnioną do reprezentacji organizacji Stowarzyszenie [...]. Stowarzyszenie jest organizacją społeczną w rozumieniu art. 31 k.p.a. oraz występuje z żądaniem w sprawie dotyczącej innej osoby – wydawnictwa K. K. Wydawnictwo i Hurtownia [...]. Również jego cele statutowe w szczególności określone w art. 11 lit. b, e-h, m, o, statutu uzasadniają udział w przedmiotowym postępowaniu. Podręcznik pt. "[...]". Wychowanie do życia w rodzinie dla uczniów klasy VII szkoły podstawowej (pod redakcją [...]) ma być bowiem przeznaczony do nauczania przedmiotu pn. Wychowanie do życia w rodzinie, którego treści nauczania obejmują m.in. kwestie dojrzewania i seksualności człowieka.

Przy dokonywaniu oceny, czy została spełniona, określona w art. 31 § 1 k.p.a. przesłanka interesu społecznego, należy uwzględnić następujące okoliczności prawne i faktyczne dotyczące postępowania w sprawie dopuszczenia do użytku szkolnego podręcznika pt. "[...]". Wychowanie do życia w rodzinie dla uczniów klasy VII szkoły podstawowej (pod redakcją [...]).

W myśl art. 22an ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, minister właściwy do spraw oświaty i wychowania dopuszcza do użytku szkolnego podręczniki, po uzyskaniu pozytywnych opinii rzeczoznawców wyznaczonych przez tego ministra z prowadzonej przez niego listy rzeczoznawców.

Osoby ubiegające się o wpis na listę rzeczoznawców do spraw podręczników do kształcenia ogólnego muszą posiadać rekomendację stowarzyszenia naukowego, instytutu badawczego, jednostki naukowej Polskiej Akademii Nauk, Polskiej Akademii Umiejętności, szkoły wyższej lub komitetu głównego olimpiady przedmiotowej.

Warunki, jakie musi spełnić podręcznik, aby mógł zostać dopuszczony do użytku szkolnego przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania, określa ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty oraz wydany na jej podstawie akt wykonawczy. W świetle art, 22ao ust. 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty podręcznik przeznaczony do kształcenia ogólnego w klasach IV-VIII szkoły podstawowej może być dopuszczony do użytku szkolnego, jeżeli zawiera usystematyzowaną prezentację treści nauczania z zakresu danych zajęć edukacyjnych na danym etapie edukacyjnym, ustalonych w podstawie programowej kształcenia ogólnego oraz nie zawiera: 1) pytań, poleceń, zadań i ćwiczeń wymagających uzupełniania w podręczniku – w przypadku podręcznika w postaci papierowej; 2) odwołań i poleceń wymagających korzystania z opracowanych przez określonego wydawcę dodatkowych materiałów dydaktycznych przeznaczonych dla ucznia; 3) materiałów i treści o charakterze reklamowym, a także spełnia szczegółowe warunki określone w przepisach wydanych na podstawie art. 22aw tej ustawy. Szczegółowe warunki jakie muszą spełniać podręczniki dopuszczone do użytku szkolnego, uwzględniające nową podstawę programową kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, określa rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 marca 2017 r. w sprawie dopuszczania do użytku szkolnego podręczników. Zgodnie z § 6 tego rozporządzenia, warunkiem dopuszczenia do użytku szkolnego podręcznika w postaci papierowej jest uzyskanie trzech pozytywnych opinii sporządzonych przez rzeczoznawców, w tym: 1) dwóch opinii merytoryczno-dydaktycznych zawierających szczegółową ocenę poprawności pod względem merytorycznym i szczegółową ocenę przydatności dydaktycznej, w tym ocenę materiału ilustracyjnego; 2) jednej opinii językowej zawierającej szczegółową ocenę poprawności pod względem językowym, w tym ocenę tekstów zamieszczonych w materiale ilustracyjnym, oraz ocenę komunikatywności tekstu podręcznika.

W świetle przedstawionego stanu prawnego, celem postępowania administracyjnego, o dopuszczenie do udziału w którym wnioskuje Stowarzyszenie [...], jest rozstrzygnięcie sprawy administracyjnej, której przedmiotem jest ustalenie, czy podręcznik pt. "[...]". Wychowanie do życia w rodzinie dla uczniów klasy VII szkoły podstawowej (pod redakcją [...]) spełnia warunki określone odpowiednio w art. 22ao ust. 3 pkt 1-6 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty oraz § 2-4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 marca 2017 r, w sprawie dopuszczania do użytku szkolnego podręczników.

Minister, mając na względzie uwarunkowania prawne, jak również prezentowaną w orzecznictwie wykładnię pojęcia "interesu społecznego", stwierdził, że w postępowaniu w sprawie dopuszczenia do użytku szkolnego podręcznika pt. "[...]" Wychowanie do życia w rodzinie dla uczniów klasy IV szkoły podstawowej (pod redakcją [...]) taką wartością wspólną dla całego społeczeństwa jest fachowe i rzetelne ustalenie, czy podręcznik spełnia warunki określone odpowiednio w art. 22ao ust. 3 pkt 1-6 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, oraz § 2-4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 marca 2017 r. w sprawie dopuszczenia do użytku szkolnego podręczników.

Organ podkreślił, że system dopuszczania do użytku szkolnego podręczników oparty jest na założeniu, że decyzja w sprawie dopuszczenia podręcznika do użytku szkolnego musi być poprzedzona zasięgnięciem opinii specjalistów – rzeczoznawców z listy prowadzonej przez ministra, którzy posiadają odpowiednie wykształcenie w zakresie poszczególnych dziedzin wiedzy, jak również dysponują kompetencjami w zakresie dydaktyki i metodyki nauczania poszczególnych przedmiotów, a podstawą rozstrzygnięcia o dopuszczeniu podręcznika do użytku szkolnego jest uzyskanie przez podręcznik pozytywnych opinii rzeczoznawców.

Przepisy prawa oświatowego nie przewidują dopuszczenia do postępowania innych podmiotów niż rzeczoznawcy z listy prowadzonej przez właściwego ministra.

Rzeczoznawca opiniujący podręczniki w postępowaniu administracyjnym w sprawie ich dopuszczenia do użytku szkolnego pełni rolę biegłego, którego opinii na podstawie przepisów szczególnych - ustawy o systemie oświaty i rozporządzenia w sprawie dopuszczania do szkolnego podręczników, ma obowiązek zasięgać organ administracji przed wydaniem decyzji w sprawie. Fachowość rzeczoznawców gwarantują wymagania określone w art. 22as z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty.

Wyłącznie pozytywna opinia rzeczoznawców wskazanych przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania jest warunkiem dopuszczenia do użytku szkolnego podręcznika. Z kolei rzeczoznawca może wydać pozytywną opinię tylko w przypadku, gdy podręcznik spełnia wszystkie wymagane warunki.

Organ prowadzący postępowanie w sprawie dopuszczenia do użytku szkolnego podręcznika nie może w sposób dowolny i nieuzasadniony nie uwzględnić opinii rzeczoznawców, które zostały sporządzone zgodnie z wymaganiami.

We wniosku o dopuszczenie do udziału w postępowaniu Stowarzyszenie – powołując się na interes społeczny, stwierdziło, że ma podstawy przypuszczać, iż podręcznik będący przedmiotem postępowania może sprzyjać szerzeniu postaw wyrażających nietolerancję i pogłębiać uprzedzenia, w szczególności w stosunku do osób o nieheteronormatywnej orientacji seksualnej.

Organ prowadzący postępowanie administracyjne w sprawie dopuszczenia do użytku szkolnego podręcznika nie może zgodzić się z takim założeniem. Oceny spełniania przez podręcznik warunków koniecznych dopuszczenia do użytku szkolnego dokonują rzeczoznawcy z listy prowadzonej przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania, a jednym z warunków jakie musi spełniać dopuszczony do użytku szkolnego podręcznik, jest zgodność treści zawartych w podręczniku z przepisami prawa, w tym ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi.

Rozważając, czy za udziałem Stowarzyszenia przemawia interes społeczny, organ odniósł się również do organizacji w szkołach zajęć Wychowanie do życia w rodzinie.

Kwestia ta ma także znaczenie w kontekście argumentu Stowarzyszenia, iż skutki rozstrzygnięcia w sprawie dopuszczenia do użytku szkolnego tego podręcznika dotyczyć będą nie tylko strony postępowania ale także innych podmiotów, w szczególności uczniów i uczennic, którzy potencjalnie mieliby korzystać z podręcznika.

Uczeń niepełnoletni nie bierze udziału w zajęciach, jeżeli jego rodzice zgłoszą dyrektorowi szkoły w formie pisemnej rezygnację z udziału ucznia w zajęciach. Uczeń pełnoletni nie bierze udziału w zajęciach, jeżeli zgłosi dyrektorowi szkoły w formie pisemnej rezygnację ze swojego udziału w zajęciach (§ 4 rozporządzenia).

Z uwagi na to, że realizacja zajęć Wychowania do życia w rodzinie powinna stanowić spójną całość z pozostałymi działaniami wychowawczymi i profilaktycznymi szkoły, a w szczególności wspierać wychowawczą rolę rodziny, ww. rozporządzenie nakłada na szkoły dodatkowe obowiązki w każdym roku szkolnym.

Interesu organizacji społecznej, ze względu na który żąda ona udziału w postępowaniu, nie można stawiać ponad interesem strony postępowania. Interes strony jest bowiem koniecznym elementem definiowania interesu społecznego w konkretnym postępowaniu. W tym zakresie organ prowadzący postępowanie przeprowadził postępowanie wyjaśniające, które miało na celu ustalenie, czy biorąc pod uwagę, że akta sprawy dopuszczenia do użytku szkolnego podręcznika obejmują przede wszystkim informację o koncepcji podręcznika oraz treść niepublikowanego jeszcze podręcznika, które podlegają opiniowaniu przez rzeczoznawców, ewentualne dopuszczenie Stowarzyszenie do udziału w postępowaniu na prawach strony nie stanowiłoby zagrożenia dla ochrony prawno-autorskiej, jak również naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa.

Ewentualne dopuszczenie do udziału w postępowaniu jako strony osoby trzeciej (organizacji społecznej) może mieć bowiem wpływ na prawa osobiste autora (autorów) podręcznika wynikające z ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Zatem ustawa ta pozostawia autorowi wyłączność w podejmowaniu decyzji o tym, czy utwór jest ukończony i nadaje się do upublicznienia. Wydawca – K. K. Wydawnictwo i Hurtowania [...] – przedstawił teksty umów z autorami o przeniesienie autorskich praw majątkowych do podręcznika, z których wynika, że strony (wydawca i autorzy podręcznika) ustaliły, że pierwsze udostępnienie dzieła publiczności nastąpi po ostatecznym zakończeniu postępowania przed organami administracji publicznej w przedmiocie dopuszczenia podręcznika do użytku szkolnego oraz że wcześniejsze udostępnianie dzieła publiczności wymaga zgody wszystkich autorów na piśmie pod rygorem nieważności.

Dopuszczenie do udziału w postępowaniu jako strony organizacji społecznej miałoby wpływ na autorskie prawa osobiste twórców podręcznika, tj. naruszałoby prawo twórców do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności. Należy bowiem zauważyć, że w trakcie postępowania w sprawie dopuszczenia do użytku szkolnego, pierwotna treść podręcznika może ulec zmianom wynikającym z opinii i uwag rzeczoznawców, a dopuszczeniu do użytku szkolnego podlega ostateczna wersja podręcznika, która otrzymała pozytywne końcowe opinie rzeczoznawców.

Zapewnienie organizacji społecznej dostępu do treści podręcznika, naruszałoby prawo twórców do decydowania o pierwszym udostępnieniu go publiczności. W ocenie organu ochrona osobistych praw autorskich twórców podręczników leży w interesie społecznym i jakkolwiek doniosły byłby interes organizacji społecznej, ze względu na który żąda ona udziału w postępowaniu, nie można go stawiać ponad innymi dobrami prawnie chronionymi – w tym przypadku osobistymi prawami autorskimi twórców podręcznika.

Z wniosku Stowarzyszenia wynika jednoznacznie negatywna ocena twórczości jednej z osób będących współautorami, która również jest redaktorem przedmiotowego podręcznika. Sformułowana we wniosku Stowarzyszenia ocena twórczości jednej ze współautorek podręcznika może zostać uznana za formę wywarcia nacisku na organ administracji publicznej co do kierunku rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej.

Wydawca – K. K. Wydawnictwo i Hurtownia [...] poinformował, że traktuje plan wydania podręcznika jako tajemnicę przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 11 ust. 4 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji i podjął działania zmierzające do zachowania poufności informacji o planie wydania przedmiotowego podręcznika.

Biorąc pod uwagę całokształt okoliczności prawnych i faktycznych sprawy, Minister uznał, że za udziałem organizacji społecznej – Stowarzyszenie [...] w postępowaniu w sprawie dopuszczenia do użytku podręcznika pt. "[...]". Wychowanie do życia w rodzinie dla uczniów klasy VII szkoły podstawowej (pod redakcją [...]) nie przemawia interes społeczny.

Celem postępowania administracyjnego w sprawie dopuszczenia podręcznika do użytku szkolnego jest rozstrzygnięcie sprawy administracyjnej, której przedmiotem jest ustalenie, czy podręcznik spełnia wymagania dopuszczenia do użytku szkolnego. Ustalenia tego minister właściwy do spraw oświaty i wychowania dokonuje w oparciu o opinie rzeczoznawców z listy prowadzonej przez tego ministra. W postępowaniu o dopuszczenie do użytku szkolnego podręcznika, w ocenie Ministra, nie istnieje potrzeba reprezentacji i ochrony interesu społecznego poprzez wstąpienie do postępowania organizacji społecznej.

Wniosek Stowarzyszenia nie spełnia jednej z przesłanek dopuszczenia organizacji społecznej do udziału w postępowaniu, określonej w art. 31 § 1 k.p.a., w postaci interesu społecznego przemawiającego za tym udziałem.

Stowarzyszenie [...] w W. wniosło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na postanowienie Ministra Edukacji Narodowej z dnia [...] sierpnia 2017 r. znak [...].

Wskazanemu postanowieniu skarżący zarzucił naruszenie:

‒ art. 104 § 1 i 2 i art. 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 22an ust. 1 i 7, art. 22ao ust. 3 pkt 1-6 ustawy o systemie oświaty oraz § 2-4 rozporządzenia w sprawie dopuszczania do użytku szkolnego podręczników – poprzez przyjęcie, iż przedmiotem postępowania jest ustalenie, czy podręcznik spełnia warunki określone w przepisach prawa, podczas gdy przedmiotem tego postępowania było dopuszczenie do użytku szkolnego podręcznika;

‒ art. 22an ust. 1 i art. 22ao ust. 3 u.s.o. w związku z § 6 ww. rozporządzenia poprzez przyjęcie, iż pozytywne opinie rzeczoznawców wiążą organ przy wydawaniu rozstrzygnięcia, podczas gdy opinie te jedynie warunkują możliwość wydania określonego rozstrzygnięcia;

‒ art. 31 § 1 w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. – poprzez przyjęcie, iż udowodnienie zaistnienia interesu społecznego uzasadniającego udział skarżącego w postępowaniu obciąża skarżącego, podczas gdy to na organie ciąży obowiązek całościowego zebrania i ocenienia materiału dowodowego;

‒ art. 31 § 1 k.p.a. w związku z art. 12 Konstytucji RP – poprzez przyjęcie, iż instytucję dopuszczania organizacji społecznej do udziału w postępowaniu administracyjnym dotyczącym innej osoby należy traktować jako wyjątek, a pojęcie interesu społecznego interpretować zawężająco, podczas gdy instytucja ta nie ma charakteru wyjątkowego, zaś interes społeczny należy interpretować w kontekście zasady pomocniczości;

‒ art. 31 § 1 k.p.a. – poprzez przyjęcie, iż przez interes społeczny rozumie się dyrektywę nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, podczas gdy w ramach jednego postępowania administracyjnego mogą zaistnieć różne i rozbieżne interesy społeczne, pomimo istnienia w społeczeństwie poszanowania dla określonych wartości wspólnych;

‒ art. 31 § 1 w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie ustalenia jakie interesy społeczne występują w sprawie;

‒ art. 31 § 1 k.p.a. – poprzez przyjęcie, że w badanym postępowaniu interes społeczny wyraża się w zapewnieniu zgodności podręcznika z warunkami wynikającymi z art. 22ao ust. 3 pkt 1-6 u.s.o. oraz § 2-4 ww. rozporządzenia;

‒ art. 31 § 1 w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. – poprzez zaniechanie ustalenia czy wcześniejsze podręczniki wydawane przez Wydawnictwo [...], zawierają treści nienaukowe i homo, bi oraz transfobiczne;

‒ art. 31 § 1 k.p.a. w związku z art. 22an ust, 1 u.s.o. i § 11 ww. rozporządzenia poprzez przyjęcie, że udział rzeczoznawców w postępowaniu dotyczącym dopuszczenia podręcznika do użytku szkolnego gwarantuje zabezpieczenie interesu społecznego;

‒ art. 22an ust. 1 u.s.o. w związku z art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez uznanie, że udział rzeczoznawców w postępowaniu wyłącza możliwość i konieczność zasięgania opinii innych biegłych i sięgania do innych dowodów;

‒ art. 31 § 1, w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez przyjęcie, że sformułowana w dezawuowanej przez organ literaturze fachowej negatywna opinia o twórczości jednej ze współautorek podręcznika, jest niedopuszczalnym naciskiem na organ – podczas gdy jest to korzystanie z inicjatywy dowodowej oraz sprawdzenie czy nienaukowe i niemerytoryczne treści zniknęły z nowszych dzieł tej osoby;

‒ art. 31 § 1 k.p.a. w związku z § 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej w sprawie sposobu nauczania szkolnego oraz zakresu treści dotyczących wiedzy o życiu seksualnym człowieka, o zasadach świadomego i odpowiedzialnego rodzicielstwa, o wartości rodziny, życia w fazie prenatalnej oraz o metodach i środkach świadomej prokreacji zawartych w podstawie programowej kształcenia ogólnego – poprzez uznanie, że fakultatywność uczestnictwa w przedmiocie Wychowanie do życia w rodzinie przesądza o braku interesu społecznego w dopuszczeniu skarżącego do udziału w postępowaniu;

‒ art. 31 § 1 k.p.a. w związku z art. 22aa u.s.o. i art. 8 § 1 k.p.a. – poprzez uznanie, że fakultatywność stosowania podręczników zwalnia organ z obowiązku kontroli ich merytorycznej treści;

‒ art. 31 § 1 k.p.a. w związku z art. 11 ust. 4 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji poprzez uznanie, iż dopuszczenie skarżącego do udziału w postępowaniu stanowiłoby zagrożenie dla tajemnicy przedsiębiorstwa;

‒ art. 31 § 1 k.p.a. w związku z art. 16 ust. 4 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych – poprzez uznanie, iż dopuszczenie do udziału w postępowaniu stanowiłoby zagrożenie dla praw osobistych autorów podręcznika.

Skarżący wniósł o uchylenie postanowienia Ministra Edukacji Narodowej w całości oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W treści odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 31 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej "k.p.a.", organizacja społeczna może w sprawie dotyczącej innej osoby występować z żądaniem:

1) wszczęcia postępowania,

2) dopuszczenia jej do udziału w postępowaniu, jeżeli jest to uzasadnione celami statutowymi tej organizacji i gdy przemawia za tym interes społeczny.

Przesłankami dopuszczenia organizacji społecznej do udziału w postępowaniu, które muszą wystąpić łącznie, są zatem:

‒ toczące się postępowanie w sprawie dotyczącej innej osoby,

‒ cele statutowe organizacji,

‒ interes społeczny.

W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje okoliczność, iż w dacie zgłoszenia przez Stowarzyszenie [...] wniosku o dopuszczenia do udziału w postępowaniu, toczyło się postępowanie przed Ministrem Edukacji Narodowej, którego przedmiotem było dopuszczenie na wniosek K. K. Wydawnictwo i Hurtownia [...], do użytku szkolnego, podręcznika pt. "[...]". Wychowanie do życia w rodzinie dla uczniów klasy VII szkoły podstawowej (pod redakcją [...]).

Nie budzi też wątpliwości, że cele statutowe Stowarzyszenia uzasadniają dopuszczenie go do udziału w przedmiotowym postępowaniu. Stosownie bowiem do art. 11 Statutu Stowarzyszenia [...] Stowarzyszenie działa na rzecz osób dyskryminowanych i zagrożonych dyskryminacją, w szczególności ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową, oraz ich rodzin i bliskich.

Cele Stowarzyszenia zostały opisane w art. 11 jego Statutu i są następujące:

a) zmiana przepisów dyskryminujących ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową w polskim systemie prawnym,

b) upowszechnienie postawy akceptacji społecznej wobec osób, bez względu na ich orientację seksualną i tożsamość płciową, i ich rodzin i bliskich,

c) wprowadzenie do polskiego porządku prawnego przepisów instytucjonalizujących związki par osób niezależnie od ich płci,

d) zwiększenie dostępu do usług sektora ochrony zdrowia wolnych od dyskryminacji, w szczególności ze względu na orientację seksualną, tożsamość płciową i ekspresję płciową oraz cechy płciowe, oraz poprawa jakości tych usług,

e) ochrona i promocja zdrowia, w szczególności profilaktyka uzależnień, propagowanie wiedzy o bezpieczniejszym seksie i o infekcjach przenoszonych drogą płciową, HIV oraz AIDS,

f) podniesienie poziomu bezpieczeństwa i wolności od dyskryminacji, w szczególności ze względu na orientację seksualną, tożsamość płciową i ekspresję płciową, w placówkach edukacyjnych, oświatowych, szkolnictwie wyższym oraz sporcie,

g) poprawa jakości edukacji i dostępu do rzetelnej wiedzy o różnorodności orientacji seksualnych, tożsamości płciowych, ekspresji płciowych oraz cech płciowych w placówkach edukacyjnych, oświatowych i szkolnictwie wyższym,

h) oddziaływanie wychowawcze na nieletnich lub wspomaganie procesu ich resocjalizacji,

i) wprowadzenie do polskiego porządku prawnego przepisów penalizujących przestępstwa i przemoc motywowane nienawiścią ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową, oraz poprawa jakości ich ścigania,

j) zwiększenie dostępu osób poszkodowanych przestępstwami motywowanymi nienawiścią oraz dyskryminacją ze względu orientację seksualną i tożsamość płciową do specjalistycznej pomocy i wsparcia, oraz poprawa ich jakości,

k) rozwinięcie ruchu sojuszników i sojuszniczek, w tym rodziców, rodzin i bliskich,

l) rozwój instytucjonalny organizacji i zwiększenie efektywności jej działań,

m) działania na rzecz pomocy społecznej i wspierania rodziców, rodzin, rodzicielstwa, młodzieży i seniorów,

n) prowadzenie nieodpłatnego poradnictwa psychologicznego, prawnego, seksuologicznego oraz obywatelskiego,

o) upowszechnienie wiedzy o prawach dziecka, prawach seksualnych, zdrowotnych i reprodukcyjnych oraz o prawach człowieka,

p) działania na rzecz swobód obywatelskich, demokracji, integracji europejskiej i współpracy między społeczeństwami, wzmocnienie postaw obywatelskich i patriotycznych,

q) promocja i organizacja wolontariatu,

r) działanie na rzecz innych organizacji pozarządowych w Polsce i poza jej granicami,

s) działania wspierające demokrację, prawa obywatelskie i rozwój społeczeństwa obywatelskiego.

Do realizacji powyższych celów Stowarzyszenie wyznaczyło sobie w art. 12 Statutu następujące środki działania:

a) rzecznictwo polityczne, społeczne i prawne, m.in. oddziaływanie na decydentów (partie, organizacje i grupy polityczne), uczestnictwo w procesach legislacyjnych i konsultacjach społecznych, litygację strategiczną oraz mobilizowanie opinii publicznej (petycje, apele, listy);

b) wszczynanie lub wstępowanie do krajowych lub międzynarodowych postępowań przed organami władzy publicznej, sądowoadministracyjnymi oraz sądowymi, a także reprezentowanie osób w trakcie przedmiotowych postępowań, w zakresie przewidzianym stosownymi regulacjami prawnymi;

c) kształtowanie opinii publicznej i dyskursu medialnego, m.in. poprzez budowanie relacji z mediami, kampanie społeczne i informacyjne;

d) tworzenie i promowanie systemowych rozwiązań edukacyjnych dla różnych grup zawodowych, m.in. nauczycieli, lekarzy, pielęgniarek, psychologów, seksuologów, pedagogów, prawników, prokuratorów, policji, sędziów, urzędników państwowych i samorządowych, przedstawicieli mediów;

e) budowanie szerokiego ruchu sojuszników i sojuszniczek;

f) działalność edukacyjna, m.in. metodami warsztatów, seminariów, konferencji;

g) działalność naukowa, m.in. prowadzenie i współpraca przy badaniach naukowych;

h) działalność wydawnicza;

i) działalność strażnicza;

j) działalność kulturalna, m.in. organizacja wystaw, festiwali sztuki filmowej i teatralnej;

k) świadczenie bezpośredniego wsparcia, m.in. psychologicznego i prawnego;

l) organizacja zgromadzeń publicznych, demonstracji, protestów i akcji ulicznych;

m) aktywizacja i wzmacnianie społeczności osób zagrożonych wykluczeniem ze względu na orientację seksualną, tożsamość lub ekspresję płciową i cechy płciowe, ich rodzin i bliskich;

n) współpraca z innymi organizacjami i instytucjami krajowymi, międzynarodowymi i zagranicznymi;

o) wspieranie innych organizacji pozarządowych i grup obywatelskich;

p) rozwój instytucjonalny organizacji, m.in. zwiększanie kompetencji zespołu pracowniczego, osób na wolontariacie oraz osób członkowskich, budowanie niezależności i trwałości finansowej, a także wzmacnianie wizerunku KPH.

Skoro zatem jednym z celów działania Stowarzyszenia jest poprawa jakości edukacji i dostępu do rzetelnej wiedzy o różnorodności orientacji seksualnych, tożsamości płciowych w placówkach edukacyjnych i oświatowych, a cel ten może być realizowany poprzez wstępowanie do krajowych postępowań przed organami władzy publicznej (art. 12 lit. b Statutu), to uznać należy , iż Minister trafnie przyjął, że przesłanka celów statutowych jest spełniona. Okoliczność ta nie jest sporna między stronami.

Sporna jest natomiast w rozpoznawanej sprawie kwestia istnienia po stronie Stowarzyszenia interesu społecznego, który przemawia za dopuszczeniem go do udziału w przedmiotowym postępowaniu.

W literaturze podkreśla się, że "nie ma trwałej, stałej definicji interesu społecznego. (...) jego treść jest ciągle zmieniająca się kompozycją i balansem różnorodnych wartości określonego społeczeństwa w określonym czasie..." (zob. M. Wyrzykowski, Pojęcie interesu społecznego w prawie administracyjnym, Warszawa 1986, s. 209). Wskazuje się także, iż: "Udział organizacji społecznej w postępowaniu na podstawie komentowanych przepisów nie może służyć partykularnym interesom samej organizacji społecznej, lecz musi odpowiadać wymaganiom racjonalnie pojmowanej kontroli społecznej nad postępowaniem administracyjnym w sprawach indywidualnych i działaniem w nich organów administracyjnych. Jednocześnie udział organizacji społecznej w postępowaniu w sprawie dotyczącej innej osoby nie może powodować naruszenia sfery jej prywatności przez nadmierne poszerzanie kręgu uczestników postępowania" (zob. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Warszawa 2005, s. 257).

Natomiast W. Dawidowicz twierdzi, że "organizacja społeczna winna wykazać dopuszczalność żądania oraz zasadność udziału w postępowaniu, ponieważ udział organizacji społecznej w sprawie nie jest obojętny dla stron, zwłaszcza gdy reprezentują one przeciwstawne interesy. Jakkolwiek doniosły byłby interes organizacji społecznej, ze względu na który żąda ona udziału w postępowaniu – nie można go stawiać ponad interesami stron.." (Zarys procesu administracyjnego, Warszawa 1989, s. 32.).

Podzielając powyższe zapatrywania, należy stwierdzić, iż za udziałem Stowarzyszenia w postępowaniu w sprawie dopuszczenia przedmiotowego podręcznika do użytku szkolnego nie przemawia tak rozumiany interes społeczny, jak trafnie przyjął organ.

Podstawą materialnoprawną postepowania, w którym skarżące Stowarzyszenie zamierzało uczestniczyć, jest art. 22 an związku z art. 22ao ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tj. Dz. U. z 2016 r., poz. 1943 ze zm.). Stosownie do art. 22an ustawy o systemie oświaty minister właściwy do spraw oświaty i wychowania dopuszcza do użytku szkolnego podręczniki po uzyskaniu pozytywnych opinii rzeczoznawców wyznaczonych przez tego ministra z prowadzonej przez niego listy rzeczoznawców. Ocena zatem treści podręcznika jest dokonywana przez rzeczoznawców, którzy pełnią rolę biegłego. Organ jest zobligowany powołać rzeczoznawców i nie może wydać pozytywnej decyzji o dopuszczeniu podręcznika do użytku szkolnego w przypadku braku opinii pozytywnych. Opinia rzeczoznawcy jako swoista opinia biegłego podlega ocenie organu rozstrzygającego sprawę.

Interes społeczny w danym postępowaniu dopuszczeniowym winien być łączony, jak trafnie zauważa Minister, z taką wartością wspólną dla całego społeczeństwa, jaką jest fachowe i rzetelne ustalenie, czy podręcznik spełnia warunki określone w art. 22 ao ust. 3 pkt 1-6 ustawy o systemie oświaty oraz § 2-4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 marca 2017 r. w sprawie dopuszczenia do użytku podręczników. Fachowe i rzetelne ustalenie czy podręcznik spełnia prawne wymogi następuje, jak to powyżej przedstawiono, w drodze opiniowania treści podręcznika przez ściśle wskazanych rzeczoznawców. Przedstawiony tryb postępowania gwarantuje, w ocenie Sądu, realizację tak pojmowanej wartości wspólnej. Za udziałem Stowarzyszenia w przedmiotowym postepowaniu dopuszczeniowym nie przemawia zatem, jak zasadnie przyjął organ, interes społeczny, o którym mowa w art. 31 § 1 k.p.a.

Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302), orzekł jak w sentencji wyroku.