Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 324/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2018-05-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą
Powołane przepisy: article: Art. 7, art. 8, art. 9, art. 75, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: Art. 10 § 1
journal: Dz.U. 2017 poz 1201
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - tekst jedn.
article: Art. 145 § 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia: WSA Wiesław Kuśnierz (spr.) Sędziowie: WSA Waldemar Michaldo WSA Urszula Zięba Protokolant st. sekretarz: Iwona Sadowska - Białka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 maja 2018 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 stycznia 2018 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 17 listopada 2017 r.


UZASADNIENIE

B. B. (dalej: Strona, Skarżący) dnia 5 września 2017 r. zwrócił się do Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. (dalej: ZUS, Zakład, organ) z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne i Fundusz pracy. W uzasadnieniu wniosku Strona wskazała, że nie posiada możliwości finansowych spłaty zadłużenia z powodu trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej. Skarżący stwierdził, że przestał opłacać należności z tytułu składek z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad ciężko chorą na raka żoną, której leczenie pochłonęło znaczną sumę pieniędzy. Po śmierci żony w 2013 r. Skarżący popadł w ciężką depresję, stracił licencję na taxi. Po śmierci żony Skarżący otrzymał rentę rodzinną, która stanowi jego jedyny dochód.

ZUS decyzją z dnia 17 listopada 2017 r. nr [...] odmówił Skarżącemu umorzenia należności w łącznej kwocie [...]zł z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy za okres od sierpnia 2012 r. do października 2013 r. oraz z tytułu składek na ubezpieczenia zdrowotne za okres od sierpnia 2012 r. do lipca 2014 r.

W dniu 4 grudnia 2017 r. Strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy w którym podniosła, że zaległości powstały w związku z opóźnieniem w wyrejestrowaniu działalności gospodarczej, spowodowanym depresją po śmierci żony.

Dyrektor ZUS, działający z upoważnienia Prezesa ZUS, decyzją z dnia 23 stycznia 2018 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1257; dalej: K.p.a.), w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 963 ze. zm.; obecnie Dz.U. z 2017 r., poz. 1778; dalej: u.s.u.s.) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu ZUS podał, że w okresie od 31 grudnia 1998 r. do 2 lipca 2014 r. (z przerwą od lutego do października 2006 r.) Skarżący prowadził działalność gospodarczą. W tym czasie Skarżący nie opłacał składek i w ten sposób stał się dłużnikiem ZUS, który naliczył odsetki od nieopłaconych w terminie należności. Od 15 października 2013 r. Strona pobiera rentę rodzinną po zmarłej żonie w kwocie [...]zł brutto, tj. [...] zł netto miesięcznie. Strona prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Organ wskazał, że Strona ponosi wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych w kwocie [...]zł. Organ stwierdził też, że Strona jest właścicielem samochodu Daewoo Espero z 1996 r., Forda Mondeo Kombi z 1997 r. i Mercedesa Benz z 1979 r.

Dalej organ przywołał przepis art. 28 ust. 3 pkt 1- 6 u.s.u.s. i wskazał, że z przyczyn oczywistych nie ma zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s., jak również nie mają zastosowania do Skarżącego przesłanki wskazane w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s., gdyż nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne, a także przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s.

Organ wskazał także, że nie można stwierdzić, czy zaistniały okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u.s.u.s. ze względu na brak prowadzonego postępowania egzekucyjnego w stosunku do Strony. Strona uzyskuje dochody z tytułu renty rodzinnej, co oznacza według organu, że możliwe jest dochodzenie należności z tytułu składek i nie można stwierdzić braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.

Ponadto organ podał, że na nim jako dysponencie środków publicznych ciąży szczególny obowiązek wykorzystania wszelkich niezbędnych środków zmierzających do wyegzekwowania należności składkowych, zaś umorzenie stanowiłoby wyraz definitywnej rezygnacji z możliwości dochodzenia zaległości i nie ma obowiązku umarzania należności zwłaszcza, gdy dostrzega realne szanse na ich odzyskanie od zobowiązanego.

Podsumowując organ wskazał, że z tych powodów nie zachodzą wobec Skarżącego przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, a to uniemożliwia pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i wydanie decyzji o umorzeniu należności na tej podstawie.

Dalej organ podał, że wobec braku przesłanki całkowitej nieściągalności ZUS może umorzyć należności, jeśli stwierdzi, że z powodu sytuacji rodzinnej i stanu majątkowego dłużnik nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Umorzeniem z tego powodu można objąć należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Możliwość ta wynika z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i wydanego na tej podstawie rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365; dalej rozporządzenie MGPiPS).

Organ przytoczył przepisy § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia MGPiPS i wskazał, że do Strony nie ma zastosowania przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, gdyż zdaniem organu spłata zadłużenia nie pozbawi Strony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Na poparcie tej tezy organ wskazał, że Strona uzyskuje stały dochód z renty rodzinnej oraz ponosi koszty utrzymania i nie korzysta z pomocy dla osób nieposiadających środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb egzystencjalnych

Dalej organ wskazał, że do Strony nie ma zastosowania przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia MGPiPS, gdyż Strona nie wykazała, że w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia poniosła straty materialne uniemożliwiające – w przypadku opłacenia należności z tytułu składek - prowadzenie działalności. Strona nie przedstawia żadnych dokumentów na potwierdzenie zaistnienia takich zdarzeń. Organ podkreślił, że organ rozpatrując wniosek o umorzenie zaległości nie bada przyczyn, które doprowadziły do powstania zadłużenia na koncie podmiotu, ale bierze pod uwagę sam fakt zadłużenia, za powstanie którego odpowiedzialny jest płatnik składek.

Zakład wskazując, że Strona powołała się na swój stan zdrowia, stwierdził, że nie kwestionuje sytuacji zdrowotnej Strony, jednak zauważył, że Strona otrzymuje dochód, którym jest renta rodzinna charakteryzująca się regularnością wypłat. Organ stwierdził więc, że wobec charakteru źródła dochodu, w stosunku do Skarżącego nie będzie miał zastosowania § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia MGPiPS, gdyż w/w przesłanka ma zastosowanie jedynie do sytuacji, gdy choroba dłużnika lub któregoś z członków jego rodziny uniemożliwia całkowicie uzyskiwanie dochodu.

Reasumując organ stwierdził, że poprzednio wydana decyzja jest prawidłowa i w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy ZUS doszedł do takich samych wniosków jak w poprzednim postępowaniu.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie Skarżący nie zgodził się z ww. decyzją ZUS, wskazując, że gdy zadłużenie rosło, to powinien po dwóch – trzech miesiącach zostać wezwany do zapłaty. Ponadto Skarżący podał, że nie jest prawdą, że jest właścicielem samochodów Daewoo Espero z 1996 r., Forda Mondeo Kombi z 1997 r. i Mercedesa Benz z 1979 r., gdyż zostały one zezłomowane. Skarżący wskazał, że z renty rodzinnej, którą pobiera w wysokości [...] zł musi opłacić rachunki za prąd w wysokości [...] zł, lekarstwa oraz jedzenie. Skarżący zarzucił też, że organ nie odniósł się do faktu, że Skarżący jest w stałym leczeniu u lekarza-psychiatry ze względu na depresję.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Ponadto organ wskazał, że w toku postępowania ubezpieczony oświadczył, że dwa z trzech pojazdów mechanicznych, jakie figurują w Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców zostały zezłomowane. Jednakże organ stwierdził, że jest związany domniemaniem prawdziwości danych ujawnionych w powyższym rejestrze, a domniemanie to jako domniemanie prawne wiąże organ do czasu jego obalenia. Organ podał, że oświadczenie Skarżącego nt. zezłomowania pojazdów nie zostało poparte żadnymi dowodami, a aktualnie obowiązujące przepisy nakładają określone obowiązki na posiadacza pojazdu mechanicznego w związku z jego zezłomowaniem, które muszą być potwierdzone stosownymi dokumentami.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej: P.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania.

Zgodnie z treścią art. 134 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Orzekanie następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.

Na podstawie art. 135 P.p.s.a. Sąd podejmuje środki w celu usunięcia naruszenia prawa, w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a P.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. b P.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c P.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt. 2 P.p.s.a.).

Przedmiotem kontroli sądowej jest w niniejszej sprawie decyzja Dyrektora ZUS Oddział w K. utrzymująca w mocy decyzję własną, którą odmówiono Skarżącemu umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne i Fundusz Pracy oraz odsetek za zwłokę od tych zaległości.

W rozpoznawanej sprawie jedną z podstaw prawnych zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 w pkt od 1 do 6. Wobec treści wniosku Skarżącego, zastosowanie w sprawie miał także przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS. Zgodnie z powołanym przepisem, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającej opłacenie należności.

Przy czym podnieść należy, że w art. 24 ust. 2 u.s.u.s. wskazano, iż pojęciem "należności z tytułu składek" objęte są składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata. Na uwadze należy mieć też treść art. 32 tejże ustawy, który z kolei do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie stosowania umorzeń nakazuje stosowanie odpowiednie przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne.

Z treści powyższych przepisów wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu administracji publicznej co do rozstrzygnięcia, o czym świadczą określone w tych przepisach przesłanki podejmowania decyzji w tej materii. Katalog tych przesłanek pozwalających na umorzenie składek został określony jasno i precyzyjnie i w ten sposób zakreśla granice swobodnego uznania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. uzasadnienie wyroku NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 321/07 - wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności.

Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdyby dokonał wykładni występujących w przepisach określających przesłanki umorzenia należności składkowych pojęć niezgodnie z ogólnymi zasadami prawa. Zwłaszcza negatywne rozstrzygnięcie, dotyczące umorzenia należności z tytułu składek, powinno być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały wszechstronnie rozważone i zbadane (art. 7, art. 11 K.p.a.) Ocena, czy przesłanki umorzenia występują w konkretnej sprawie (art. 80 K.p.a.) może być dokonana po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, a poprzedzać ją powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 K.p.a.).

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia 17 listopada 2017 r., w oparciu o wyżej wskazane zasady Sąd doszedł do przekonania, że naruszają one przepisy w sposób powodujący konieczność ich wyeliminowania z porządku prawnego, dlatego skarga zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należy podnieść, że katalog przypadków całkowitej nieściągalności zawiera art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s.. Przepis ten stanowi, że całkowita nieściągalność zachodzi gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r., poz. 2171 z późn. zm.; obecnie: Dz. U. z 2016 r. poz. 2171, 2260 i 2261 oraz z 2017 r. poz. 791);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Z treści przywołanego przepisu art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. jednoznacznie wynika, że aby ZUS mógł wydać rozstrzygnięcie w ramach uznania administracyjnego musi wcześniej poczynić ustalenia, że w sprawie zachodzi stan całkowitej nieściągalności. Dopiero bowiem zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. daje potencjalną możliwość umorzenia należności.

Z przepisu art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s wynika zatem, że to ZUS ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku.

Dokonując powyższej samodzielnej oceny organ winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (por. wyroki: WSA w Olsztynie z dnia 5 stycznia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 707/11; WSA w Krakowie z dnia 18 września 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 1176/14; WSA w Opolu z 24 października 2012 r., sygn. akt I SA/Op 251/12; z dnia 14 listopada 2013 r. sygn. akt I SA/Op 572), które skład orzekający w sprawie niniejszej w pełni podziela. Ponadto, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 października 2007 r., sygn. akt II FSK 176/07, organy mają także obowiązek skonfrontowania bieżącej sytuacji strony z wysokością zaległej należności. Ta zaś, rozpatrywana w kontekście możliwości finansowych Skarżącego, w ocenie Sądu stanowi wysokość bardzo dużą.

Z zaskarżonej decyzji wynika natomiast, że organ rentowy nawet nie podjął próby dokonania powyższego rzetelnego szacunku, gdyż jego zdaniem, skoro nie toczy się postępowanie egzekucyjne, ZUS nie może stwierdzić zaistnienia przesłanki z przepisu art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Jak wskazano wcześniej ZUS powinien samodzielnie ocenić wskazaną przesłankę nieściągalności. Jest do tego zobowiązany niezależnie od tego, czy w stosunku do wnioskodawcy było, czy też nie było prowadzone postępowanie egzekucyjne. Organ ograniczył się tylko do wskazania w zaskarżonej decyzji, że możliwość ewentualnej egzekucji wynikać będzie z faktu, że Skarżący uzyskuje dochody z renty rodzinnej. Oczekiwanie organu, że zaspokojenie należności nastąpi z uzyskiwanego przez Skarżącego dochodu z renty rodzinnej w kwocie [...]zł brutto, tj. [...] zł netto miesięcznie pozbawione jest jakichkolwiek rzetelnych wyliczeń. Organ nie uwzględnił, że uzyskiwany dochód jest świadczeniem pieniężnym przewidzianym w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym i w związku z tym podlega ochronie na podstawie przepisu art. 10 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 1201; dalej u.p.e.a.). Kwota wolna od egzekucji dla renty rodzinnej w postępowaniu egzekucyjnym w administracji na podstawie art. 141 ust. 1 pkt 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. 2017 r., poz. 1383) w związku z art. 10 § 1 u.p.e.a. to 75% kwoty najniższej renty rodzinnej w przypadku potrącania przedmiotowych należności. Aby dokonać oceny, czy w postępowaniu egzekucyjnym uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne organ powinien więc ustalić, z jednej strony w jakiej części renta rodzinna jest wolna od egzekucji zgodnie z powołanym przepisem i jaka w związku z tym mogłaby być wartość maksymalnego miesięcznego potrącenia, a z drugiej oszacować miesięczne wydatki egzekucyjne, a następnie zestawić te kwoty ze sobą.

Ponadto organ wskazał w decyzji, że Skarżący jest właścicielem samochodu Daewoo Espero z 1996 r., Forda Mondeo Kombi z 1997 r. i Mercedesa Benz z 1979 r. Organ z jednej strony podał zatem w zaskarżonej decyzji, że Skarżący jest właścicielem wskazanych samochodów, z drugiej strony nie odniósł się jednak w żaden sposób do możliwości prowadzenia egzekucji z tych ruchomości. Ponadto organ w odpowiedzi na skargę przyznał, że "w toku postępowania ubezpieczony oświadczył, że dwa z trzech pojazdów mechanicznych jakie figurują w Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców zostały zezłomowane", jednak w zaskarżonej decyzji w ogóle nie odniósł się do tego twierdzenia Skarżącego, które poznał w trakcie postępowania. Organ prowadząc postepowanie, zgodnie z art. 7 K.p.a. powinien wyjaśniać dokładnie stan faktyczny danej sprawy, zbierając i rozpatrując cały materiał dowodowy w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 K.p.a.). Ponadto organ powinien prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania (art. 8 § 1 K.p.a.) oraz informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 K.p.a.).

W świetle przytoczonych zasad prowadzenia postępowania administracyjnego niedopuszczalnym jest pozostawienie twierdzeń strony postępowania bez żadnej oceny przez organ. Co do podniesionego przez organ w odpowiedzi na skargę związania domniemaniem prawdziwości danych ujawnionych w Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców, które jako domniemanie prawne wiąże organ do czasu jego obalenia należy wskazać, że Kodeks postępowania administracyjnego nie zawiera żadnej gradacji dowodów, bowiem z art. 75 § 1 wynika, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Ponadto zasada prawdy obiektywnej jest naczelną zasadą postępowania administracyjnego, wpływającą na kwestię odpowiedniego rozłożenia ciężaru dowodu w tym postępowaniu.

Organ winien generalnie przeprowadzać niezbędne dowody z urzędu (zasada oficjalności postępowania) oraz wnioskowane przez stronę. Inaczej rzecz ujmując, mimo, iż ciężar dowodu istnienia przesłanek umorzenia, co do zasady, spoczywa na wnioskodawcy, to jednak organ odpowiada za prawidłowość przeprowadzonego postępowania dowodowego oraz rzetelność dokonanych ustaleń. Oznacza to, że organ ma obowiązek samodzielnie ocenić na podstawie zebranych dowodów czy Skarżący jest dalej właścicielem wskazanych aut, czy może być w stosunku do nich przeprowadzona egzekucja, a jeśli tak, to szacunkowo do jakiej wysokości. W tym miejscu należy zauważyć, że nawet jeśli Skarżący dalej jest właścicielem wskazanych samochodów, to z uwagi na fakt, że dwa z nich zostały wyprodukowane ponad 20 lat temu, a jeden prawie 40 lat temu, to aby określić ich wartość rynkową, a wcześniej rozważyć czy w ogóle taką wartość mają, organ musiałby dokonać ich oględzin pod kątem stanu zużycia.

Organ winien zatem ocenić, czego nie uczynił, czy w sytuacji materialnej Skarżącego istnieją realne możliwości zaspokojenia przezeń zaległych należności z tytułu składek. Organ miał także obowiązek skonfrontowania bieżącej sytuacji strony z wysokością zaległej należności. Ta zaś, rozpatrywana w kontekście możliwości finansowych Skarżącego, w ocenie Sądu stanowi wysokość znaczną.

Odrębną kwestią niezbadaną przez organ jest kwestia zaistnienia przesłanki określonej w przepisie art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Organ przyjął a priori, że przesłanka ta nie wystąpi, w żaden sposób nie wyjaśniając dlaczego takie jest jego stanowisko. Z zaskarżonej decyzji wprost wynika przecież, że Skarżący zaprzestał działalności gospodarczej, a organ nie ustalił czy Skarżący posiada majątek, z którego można egzekwować należności.

Zdaniem Sądu, w okolicznościach rozpatrywanej sprawy, istnieją również podstawy do zakwestionowania oceny organu odnośnie niewystąpienia przesłanki o umorzenie, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS, a więc oceny dotyczącej niewystąpienia w sprawie sytuacji, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną Skarżący nie jest w stanie opłacić należności ZUS, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego, w szczególności, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ ocenił, że skoro Skarżący otrzymuje stały dochód w postaci renty rodzinnej, ponosi swoje koszty utrzymania i nie korzysta z pomocy Państwa dla osób nieposiadających środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb egzystencjalnych, to sytuacja Skarżącego nie daje podstaw dla uznania, że spłata zobowiązania wobec ZUS mogłaby pociągnąć za sobą negatywne skutki w sferze socjalno-bytowej Skarżącego. Jest to ocena, która pomija całkowicie sytuację, w jakiej znalazł się Skarżący.

W zaskarżonej decyzji ZUS wskazuje, że dochód Skarżącego wynosi [...] zł brutto, tj. [...] zł netto miesięcznie z tytułu renty rodzinnej, natomiast za jedyne koszty utrzymanie Skarżącego organ uznał wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych w kwocie [...]zł. Przyjęcie przez ZUS takiej kwoty kosztów utrzymania Skarżącego jest sprzeczna z zasadami wynikającymi z doświadczenia życiowego i jest ewidentnym naruszeniem przepisów art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., jak również zasad ogólnych postępowania (art. 7, art. 8, art. 9 K.p.a.). Kwota uzyskiwanych przez Skarżącego dochodów z renty rodzinnej jest w istocie niższa o [...] zł od minimum socjalnego dla gospodarstwa jednoosobowego, obliczonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla roku 2017 (minimum socjalne w 2017 r. na podstawie danych średniorocznych: [...] zł dla gospodarstwa jednoosobowego - źródło [...]). W obliczu przedstawionych danych niezrozumiałe jest przyjęcie przez organ jako kosztów utrzymania Skarżącego tak niskiej kwoty - prawie dziewięciokrotnie niższej od przywołanego minimum socjalnego.

W kontekście powyższego Sąd wskazuje, że uzasadnienie decyzji Zakładu powinno odpowiadać wymogom określonym w art. 107 § 3 K.p.a., a to oznacza, że powinno wskazywać na bardzo wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jego zdolności płatniczych przy uwzględnieniu obecnej sytuacji życiowej, braku majątku i niezbędnych wydatków (także tych kosztów utrzymania niewynikających bezpośrednio z kwestionariusza o możliwościach płatniczych płatnika składek), a więc dotyczących zakupu żywności, odzieży, leków, itp.

Zestawienie dochodów Skarżącego, które w dużej części są objęte kwotą wolną od egzekucji, z sumaryczną wielkością zadłużenia Skarżącego z tytułu składek w kwocie [...]zł oraz stanem zdrowia Skarżącego, zdaniem Sądu stawia pod znakiem zapytania realność spłaty całego zadłużenia bez narażenia Skarżącego na przekroczenie progu ubóstwa, czyli cytując omawiany przepis pozbawiłoby zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zdaniem Sądu w powyższym zakresie organ w sposób dowolny i sprzeczny z logiką oraz zasadami doświadczenia życiowego stwierdził, że spłata zadłużenia w pełnej wysokości jest w sytuacji wnioskodawcy realna i nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Ocena organu zasługuje na całkowitą dezaprobatę. Organ ograniczył się w istocie do prostej kalkulacji: [...] zł miesięcznie wystarczy na niezbędne potrzeby, a więc na życie nieuwłaczające godności człowieka i na spłatę długów, w tym długu z tytułu nieopłaconych składek i odsetek w kwocie ponad [...] zł. Organ nie wyjaśnił niestety, w jaki sposób doszedł do tej oceny. Jakie potrzeby człowieka w świetle realiów życiowych i przysługującego mu konstytucyjnego prawa do poszanowania i ochrony godności (art. 30 Konstytucji RP) uznano za niezbędne i jaką miarą te potrzeby szacowano. Nie wzięto również pod uwagę tego, że wspomniany art. 30 Konstytucji nakłada na władze publiczne obowiązek poszanowania i ochrony godności człowieka. Stan finansów ubezpieczeń społecznych nie może być reperowany kosztem ważnych interesów życiowych ubezpieczonych. Ponadto w ocenie Sądu, to, że Skarżący nie korzysta z pomocy Państwa dla osób nieposiadających środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb egzystencjalnych nie przesądza o jego dobrej sytuacji finansowej, jak również o tym, że nie występuje przesłanka umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS .

Reasumując, Sąd dopatrzył się uchybienia prawa materialnego, w postaci dokonania błędnej wykładni art. 28 ust. 3 pkt 3 i 6 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS, a także naruszenia wskazanych powyżej licznych przepisów postępowania. Naruszenia te miały wpływ na wynik sprawy. W postępowaniu uchybiono zasadom procedury administracyjnej, nakazującym dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego poprzez wszechstronne rozważenie materiału dowodowego. Dopiero wszechstronne wyjaśnienie sprawy w kontekście przepisów prawa materialnego (zwłaszcza art. 28 ust. 3a u.s.u.s.), przy zachowaniu przepisów postępowania administracyjnego, daje prawo do podjęcia decyzji (z uwagi na jej fakultatywny charakter), nawet odmownej, w sytuacji zaistnienia przesłanek pozwalających na umorzenie należności.

Należy również podkreślić, że niniejszy wyrok nie przesądza umorzenia zaległości składkowych.

Na podstawie art. 153 P.p.s.a., przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ jest zobowiązany do uwzględnienia przedstawionej powyżej oceny prawnej. Rozpatrując ponownie sprawę organ powinien wyeliminować wszystkie wskazane przez Sąd nieprawidłowości, a przede wszystkim ustalić, po pierwsze czy zachodzi całkowita nieściągalność, po drugie wnikliwie ocenić, czy wystąpiły przesłanki umorzenia zawarte w § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS. Dokonując tych ustaleń i ocen organ odniesie się do aktualnej sytuacji Skarżącego, na którą składa się jego sytuacja zdrowotna i majątkowa (finansowa) i w tym kontekście dokona realnej oceny możliwości spłaty zadłużenia.

Mając powyższe na uwadze Sąd, w oparciu o art. 145 § 1 ust. 1 lit. a i lit. c P.p.s.a w zw. z art. 135 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

Sąd odstąpił od orzeczenia o kosztach postępowania, z uwagi na to, że Skarżący, po pierwsze był zwolniony z obowiązku uiszczania kosztów sądowych z mocy art. 239 pkt 1lit. e P.p.s.a., który stanowi, że nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, po drugie w sprawie występował osobiście bez profesjonalnego pełnomocnika.