Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 848/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2019-11-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 31, art. 24 ust 4, ust 5b, art. 18 ust 3, 3a
journal: Dz.U. 2019 poz 300
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: art. 145 par 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 134 i art. 135 oraz art. 153
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 59 par 1 pkt 9
journal: Dz.U. 2015 poz 613
law: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa - t.j.

SENTENCJA

Dnia 29 listopada 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski Sędziowie Sędzia WSA Monika Krzyżaniak (spr.) Asesor WSA Małgorzata Kowalska Protokolant Sekretarz sądowy Aneta Lubasińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2019 roku sprawy ze skargi W. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją numer [...] z [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm., dalej jako: "k.p.a."), w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300 ze zm., zwanej dalej "u.s.u.s."), Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z [...] nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 59 862,10 zł, tj.:

a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 45 336,34 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres 06-11/2011, 04-07/2014, 03/2015-12/2017 - 33 963,54 zł,

- odsetek od powyższych należności liczonych na dzień 14.03.2019 r.- 9 236,00 zł,

- odsetek w kwocie 2 044,00 zł liczonych na dzień 14.03.2019 r. przypadających od składek na ubezpieczenia społeczne w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres 06-11/2011, 04-07/2014, 03/2015, 12/2017 w kwocie 5 042,48 zł.

- kosztów upomnienia - 92,80 zł.

b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 14 525,76 zł w tym z tytułu:

- składek z okres 07-11/2011, 04-07/2014, 03/2015-12/2017 - 11 300,96 zł,

- odsetek od powyższych należności liczonych na dzień 14.03.2019 r. - 2 677,00 zł,

- odsetek w kwocie 455,00 zł liczonych na dzień 14.03.2019 r. przypadających od składek na ubezpieczenia społeczne w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres: 07-11/2011, 03/2015-10/2016, 12/2016-12/2017, 01-02/2019 - 1 501,36 zł,

- kosztów upomnienia - 92,80 zł.

Jak wynika z akt sprawy 14 marca 2019 r. W. K. złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wniosku powołał się na ważny interes podatnika, w szczególności trudną sytuację finansową oraz zdrowotną. W załączniku do wniosku opisał podstawowe przyczyny ciężkich problemów finansowych i zdrowotnych swoich i swojej rodziny.

Ze złożonego przez stroną oświadczenia o stanie rodzinnym majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną, której dochód z tytułu emerytury wynosi 798,20 zł. Posiada udziały w Spółce Jawnej [...] Spółka Jawna i wysokość osiąganego z tego tytułu wynagrodzenia brutto wynosi 2538,00 zł. We wniosku oświadczył także, że pobiera świadczenie emerytalne i nie posiada dochodów z innych źródeł. Ponadto podał, że nie pobiera świadczenia z Urzędu Pracy oraz zasiłku z pomocy społecznej i innych form pomocy. Wskazał, że posiada zobowiązania pieniężne w wysokości ok. 12.000 zł z tytułu podatków, w bankach w wysokości ok. 3,8 mln zł, w instytucjach w wysokości ok. 5 tys. zł, które są spłacane w niepełnym wymiarze według możliwości. Podał także, że nie posiada nieruchomości, gospodarstwa rolnego, jest natomiast posiadaczem pojazdów samochodowych marki Opel [...] z 2007 r., Opel [...] z 2001 r., Citroena [...] dostawczy z 2003 roku oraz przyczepy samochodowej z 1991 roku.

W stosunku do wnioskodawcy prowadzone jest postępowanie egzekucyjne z rachunku bankowego. Z akt sprawy wynika także, że Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne.

Postępowanie egzekucyjne prowadzone po zbiegu egzekucji przez kilku Komorników Sądowych w dniu 5 kwietnia 2018 r. zostało zawieszone z uwagi na zawarcie 26.03.2018 r. umowy ratalnej. Umowa została zerwana 29.01.2019 r.

Z akt sprawy wynika także, że W. K. prowadził działalność gospodarczą w zakresie sprzedaży detalicznej komputerów i urządzeń peryferyjnych i oprogramowania w okresie od 31 grudnia 1998 roku do 2 lipca 2018 roku. Od 5 marca 2018 r. wnioskodawca jest wspólnikiem Spółki Jawnej, z której osiąga dochód.

W dniu 11 kwietnia 2019 roku W. K. złożył oświadczenie o wielkości otrzymanej pomocy publicznej de minimis. W oświadczeniu tym wskazał, że w dniu 2 lutego 2018 r. otrzymał od Urzędu Skarbowego pomoc w wysokości 621,01 zł zaś w dniu 10 kwietnia 2018 roku z ZUS kwotę 6.145,43 zł.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] odmówił W. K. umorzenia należności z tytułu składek wskazując, że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Ponadto wnioskodawca nie wykazał zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a ww. ustawy, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną oraz zdrowotną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego, jak również wnioskodawca nie wykazał, aby powstanie zadłużenia było następstwem jakiegoś szczególnego zdarzenia.

W dniu 30 maja 2019 r. W. K. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, zakończonej decyzją o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wniosku oświadczył, że w decyzji podano, iż wraz z żoną dysponuje kwotą 5.129,17 zł, co jest nieprawdą. Oświadczył, że zysk ze spółki był podany szacunkowo, ponieważ został oszacowany przed zakończeniem roku podatkowego przez księgową. Aktualny dochód uzyskiwany ze świadczenia emerytalnego oraz ze spółki na podstawie zeznania podatkowego PIT-36 za 2018 r. wyniósł 3.300,00 zł miesięcznie plus świadczenie emerytalne żony w wysokości 800,00 zł. Wskazał, że łączny dochód wyniósł zatem niewiele, ponad 4.000,00 zł miesięcznie na dwie osoby. Wnioskodawca powołał, że większą część dochodów pochłaniają wydatki, takie jak: wpłaty do komorników czy [...] Banku, aby nie zabrano budynków, w których córka może prowadzić spółkę, a tym samym, aby miał pracę dostosowaną do swoich możliwości fizycznych, które są ograniczone przez choroby, a także, aby mieli gdzie mieszkać. Zaznaczył, że część dochodów pochłaniają także opłaty na koszty eksploatacji samochodów, które są niezbędne, aby spółka mogła istnieć. Wskazał, że samochody nie zostały przekazane do spółki, ponieważ są zajęte przez komorników i w tej sytuacji nie stanowią kosztów działalności spółki. W związku z czym rzeczywiste dochody spółki są znacznie niższe, bo pomniejszone o koszty eksploatacji samochodów. Nie można zatem przyjąć, że zarabia w spółce ponad 2.500,00 zł. W uzasadnieniu wniosku oświadczył również, że w piśmie z 21 marca 2019 r., które otrzymał od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazano, że Zakład może umorzyć należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Oświadczył, że spełnia powyższy warunek, ponieważ opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby jego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wnioskodawca wskazał, że przy tak ciężkich chorobach, które dotknęły zarówno jego i jego żonę niewystarczające jest minimum socjalne oszacowane na 1.900 zł. Podniósł także, że w uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że samo zaistnienie choroby nie jest podstawą do umorzenia, ale dopiero jej skutki, jeżeli wpływają na wysokość uzyskiwanego dochodu. Oświadczył, że choroba żony wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy. Wymienił choroby, na które cierpi, tj.: nadciśnienie tętnicze, napadowe migotanie przedsionków serca, padaczka, astma. Oznajmił, że choroby te bardzo ograniczają jego możliwości zarobkowe. Zdaniem wnioskodawcy żaden pracodawca nie przyjmie go do pracy, ze względu na powtarzające się częste niezdolności do pracy oraz ze względu na zbyt niską wydolność. Wskazał, że w tej sytuacji fakt, że osiąga dochody ze spółki nie powinien być powodem do odmowy umorzenia należności z tytułu składek. Wskazał, że nie rozumie dlaczego nie jest powodem do przyznania umorzenia, określone w przepisach tzw. dobro społeczne. Zarzucił, że krzywdzące jest postrzeganie dobra społecznego, tylko w kategoriach ściągnięcia pieniędzy, nawet za cenę bankructwa człowieka i jego rodziny, co naraża społeczeństwo na jeszcze większe koszty. Podniósł, że ze względów społecznych, lepiej jest pomóc, aby nie doszło do bankructwa i jego skutków. Zapytał organ, czy może być ważniejszy interes podatnika, jak jego podstawowy byt, zwłaszcza jeśli ma 67 lat, jest schorowany, ma ciężko chorą żonę i z powodu tak ciężkiej sytuacji próbuje pracować ponad siły? Oświadczył, że zaniechano wyszukiwania kolejnych argumentów pozwalających odmówić umorzenia. Podkreślił, że dał Zakładowi poważne podstawy do przyznania mu umorzenia należności z tytułu składek. Do wniosku W. K. przedłożył zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej starty) w roku podatkowym 2018 (PIT-36).

Po ponownym rozpoznaniu wniosku organ II instancji wskazał, że analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego dokonano w oparciu o przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. oraz pod względem przepisów ustawy z dnia 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (Dz. U. z 2018 r., poz. 362 ze zm.). W związku z tym, że w świetle ww. przepisów W. K. w dalszym ciągu jest przedsiębiorcą, analizy wniosku dokonano także pod kątem wystąpienia przesłanek wynikających z art. 107 ust. 1 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. UE C 83 z dnia 30 marca 2010 r.) decydujących o uznaniu przedmiotowego wsparcia finansowego za pomoc publiczną.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał, że zostały spełnione łącznie wszystkie przesłanki wynikające z art. 107 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu UE, ponieważ:

■ należności z tytułu składek stanowią środki publiczne w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2017r., poz. 2077 ze zm.),

■ umorzenie następuje w odniesieniu do indywidualnie oznaczonego podmiotu, a decyzja w sprawie przyznania pomocy zależy od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

■ za pomoc publiczną uznawane jest wsparcie udzielane przedsiębiorcy na warunkach korzystniejszych od oferowanych na rynku. Przesłankę tę uznaje się za spełnioną, jeżeli przedsiębiorca otrzymuje pomoc, której nie uzyskałby w normalnych warunkach rynkowych. Tak też byłoby w przypadku umorzenia należności.

■ udzielony przez ZUS środek może zakłócać lub grozić zakłóceniem konkurencji oraz może wpłynąć negatywnie na wymianę handlową pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej. Wnioskodawca klasyfikowany jest jako mikroprzedsiębiorca, a jego działalność jako sprzedaż detaliczna komputerów, urządzeń peryferyjnych i oprogramowania prowadzona wyspecjalizowanych sklepach. Wskazać należy, że Polska jest krajem członkowskim Unii Europejskiej. Ponadto aktualnie prowadzona przez wnioskodawcę działalność, posiada ten sam profil oraz działa pod tym samym adresem co działalność, za którą powstało zadłużenie.

Biorąc powyższe pod uwagę uznano, że zostały spełnione wszystkie cztery przesłanki wynikające z art. 107 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, co przesądza o tym, że ewentualne wsparcie będzie stanowiłoby pomoc publiczną. Tym samym stanowiłaby pomoc de minimis, którą Zakład Ubezpieczeń Społecznych może udzielić bez zgody Komisji Europejskiej z uwagi na jej wielkość.

Organ przechodząc następnie do analizy przesłanek wynikających z art. 24 ust. 2 u.s.u.s., art. 28 ust. z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s. art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. wskazał, że w toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że:

■ przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła;

■ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że:

- sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowania upadłościowe z przyczyn wymienionych w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo upadłościowe,

- nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

- nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

■ przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie wystąpiła - 2 lipca 2018 r. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej; aktualnie od 5 marca 2018 r. wnioskodawca jest wspólnikiem Spółki Jawnej, która posiada ten sam profil działalności oraz działa pod tym samym adresem; osiąga dochód z tytułu przyznania mu świadczenia emerytalnego; jest również właścicielem majątku ruchomego w postaci samochodów, na których można dokonać zastawu;

■ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wnosi przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

■ Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne; postępowanie egzekucyjne prowadzone po zbiegu egzekucji przez kilku Komorników Sądowych 5 kwietnia 2018 r. zostało zawieszone z uwagi na zawarcie umowy ratalnej 26 marca 2018 r. nr [...]; umowa została zerwana 29 stycznia 2019 r.;

■ nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przewyższających wydatki egzekucyjne; wnioskodawca jest wspólnikiem Spółki Jawnej, a dodatkowo pobiera świadczenie emerytalne.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał dalej, że może umorzyć należności z tytułu składek pomimo braku całkowitej nieściągalności w oparciu o regulacje zawarte w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasada umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. nr 141, poz. 1365) - zwanego dalej "Rozporządzeniem". Zobowiązany powinien wówczas wykazać, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Na podstawie przedłożonych przez wnioskodawcę dokumentów ustalono, że:

- jest wspólnikiem w Spółce Jawnej i pobiera świadczenie emerytalne;

- nie posiada dochodów z innych źródeł i nie korzysta z pomocy społecznej;

- gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, która osiąga dochód netto: 798,20 zł;

- wg oświadczenia wnioskodawca ponosi następujące stałe wydatki związane z utrzymaniem: wyżywienie 1.380,00 zł, zakup lekarstw 650,00 zł, zużycie energii elektrycznej 150,00 zł, koszty opału 270,00 zł, zużycie wody i odprowadzanie ścieków 160,00 zł, zakup środków czystości 200,00 zł, zakup odzieży i materiałów codziennego użytku 100,00 zł, wywóz śmieci 28,00 zł, bieżące naprawy domu 80,00 zł, podatek od nieruchomości 289,92 zł, opłata adiacencka 100,00 zł, opłaty za telefon 40,00 zł, naprawa samochodu 500,00 zł, zakup paliwa 800,00 zł, ubezpieczenie samochodów 192,00 zł, składka ZUS 319,00 zł, raty regulowane względem ZUS 462,00 zł, wpłata do [...] Banku 1.500,00 zł, wpłaty dla komorników 600,00 zł. Łącznie wydatki zostały oszacowane na kwotę 7.820,92 zł;

- wnioskodawca posiada następujące zobowiązania finansowe:

• z tytułu podatków w kwocie ok. 12.000,00 zł,

• w bankach w wysokości ok. 3.700.000,00 zł,

• w innych instytucjach w kwocie 5.000,00 zł,

- wnioskodawca oświadczył, że w 2018 r. jego dochód jako wspólnika Spółki Jawnej oraz ze świadczenia emerytalnego wynosił miesięcznie 3.300,00 zł;

- oświadczył ponadto, że jest właścicielem majątku ruchomego w postaci: samochodu osobowego Opel [...] z 2007 r., samochodu osobowego Opel [...] z 2001 r., samochodu dostawczego Citroen [...] z 2003 r., przyczepy samochodowej z 1991 r.

ZUS wskazał, że w trakcie prowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono ponadto, że aktualnie wnioskodawca zgłoszony jest do ubezpieczeń z dwóch tytułów: jako wspólnik Spółki Jawnej oraz jako osoba pobierająca świadczenie emerytalne w wysokości brutto 1.965,76 zł, z którego dokonywane są potrącenia w wysokości 491,44 zł; w związku z czym świadczenie netto wynosi 1.142,40 zł. U. K. otrzymuje dochód z tytułu świadczenia emerytalnego. Wnioskodawca figuruje w Centralnej Ewidencji Pojazdów jako właściciel następujących pojazdów:

- przyczepy lekkiej z 1991 r. (brak informacji o wartości pojazdu), samochodu osobowego Opel [...] z 2007 r. o wartości 10.500,00 zł, samochodu ciężarowego Citroen [...] z 2003 r. o wartości 1.450,00 zł, samochodu osobowego Fiat [...] z 1978 r. - jako współwłaściciel (brak informacji o wartości pojazdu), samochodu ciężarowego Daewoo [...] z 2002 r. o wartości 2.770,00 zł, samochód zabezpieczony jest zastawem, samochodu IFA [...] z 1954 r. (brak informacji o wartości pojazdu), samochodu ciężarowego Opel [...] z 2001 r. o wartości 5.200,00 zł, samochód zabezpieczony jest zastawem.

Organ wskazał dalej, że podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny sytuacji materialnej osoby zobowiązanej jest kwota określająca minimum socjalne. Dla 2-osobowego gospodarstwa emeryckiego minimum socjalne wynosi 1.899,31 zł (obliczenia Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych na podstawie danych GUS za wrzesień 2018 r.). Organ podniósł, że łączny dochód gospodarstwa domowego wnioskodawcy nawet przy założeniu, że wynosi 4.100,00 zł jest znacznie wyższy od wskazanej kwoty, co pozwala stwierdzić, że w jego sytuacji nie zachodzi groźba ubóstwa. Wskazana przez niego łączną kwota ponoszonych wydatków w wysokości 7.820,92 zł znacząco przewyższa kwotę wyznaczoną dla dwuosobowego gospodarstwa domowego. Organ II instancji zaznaczył również, że minimum socjalne oszacowane przez IPiSS zawiera już wyszczególnienie wydatków dla dwuosobowego gospodarstwa domowego.

Organ podkreślił przy tym, że zadłużenie posiadane z innych tytułów nie stanowi przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek. Należności publicznoprawne mają charakter priorytetowy w stosunku do zobowiązań o charakterze cywilnoprawnym i należy je zaspokoić w pierwszej kolejności. Wnioskodawca nie korzysta także z pomocy społecznej, nie otrzymuje żadnych zasiłków stałych bądź jednorazowych. Nie można jednoznacznie stwierdzić, że zapłata należności, szczególnie w drodze układu ratalnego może doprowadzić do konieczności, sięgnięcia przez niego do środków ze strony państwa, tj. otrzymywania zasiłków z pomocy społecznej. Wydatki wskazane przez wnioskodawcę w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym są wydatkami ponoszonymi przez ogół społeczeństwa, nie są nadzwyczajnymi kosztami jakie płatnik musi ponosić. W ocenie organu odwoławczego zgromadzona w toku postępowania dokumentacja dotycząca sytuacji materialno-bytowej gospodarstwa domowego nie potwierdza, aby spłata zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek wraz z należnymi odsetkami za zwłokę w drodze układu ratalnego, pozbawiłaby wnioskodawcę środków do życia.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi W. K. wskazał na przyczyny uzasadniające jego zdaniem umorzenie należności. W pierwszej kolejności opisał okoliczności związane z działaniami przestępczymi skierowanymi przeciwko niemu w czasie kiedy prowadził działalność gospodarczą, co skutkowało ograniczeniem tej działalności i ostatecznie jej zaprzestaniem z uwagi na poniesione straty. Podniósł także okoliczności dotyczące sytuacji zdrowotnej jego i jego rodziny, niskie dochody z emerytury, z pracy w spółce jawnej, której jest wspólnikiem. Dochody te, w jego ocenie, nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych i przemawiają za umorzeniem należności z uwagi na ważny interes jego i społeczny.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2017 r., poz. 2188), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 tej ustawy). Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego skontrolowanego rozstrzygnięcia, ale tylko w razie stwierdzenia co najmniej jednego z naruszeń prawa wymienionych w art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; – dalej: p.p.s.a.).

Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2 ).

Mając powyższe na uwadze Sąd doszedł do wniosku, że skarga jest zasadna.

Kwestią, którą w niniejszej sprawie powinien rozważyć organ w pierwszej kolejności jest ewentualne przedawnienie należności, których dotyczył wniosek skarżącego o umorzenie.

W tym miejscu zauważyć należy, że jakkolwiek kwestie takie jak to, czy w stosunku do strony powstał obowiązek z tytułu składek oraz w jakiej wysokości, nie podlegają badaniu przez sąd administracyjny, w związku z poddaniem kontroli decyzji ZUS orzekających w tym przedmiocie kognicji sądu powszechnego, to zagadnienie przedawnienia należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma zasadnicze znaczenie z punktu widzenia ustalenia dopuszczalności prowadzenia i zakresu postępowania w przedmiocie umorzenia zaległych składek oraz stosowania przepisów określających warunki tego umorzenia. Nie ulega bowiem wątpliwości, że umorzeniu może podlegać jedynie zobowiązanie istniejące, do którego uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Ponadto przesłanki umorzenia zawarte w u.s.u.s. oraz § 3 Rozporządzenia powinny być odnoszone do konkretnej kwoty zaległości, nie zaś rozpatrywane teoretycznie, w oderwaniu o wielkości rzeczywistego zadłużenia ciążącego na dłużniku składek.

W orzecznictwie sądów administracyjnych w sprawach podatkowych przyjmuje się, że wygaśnięcie zobowiązań podatkowych na skutek przedawnienia oznacza, że pomimo niezaspokojenia wierzyciela stosunek zobowiązaniowy przestaje istnieć z mocy prawa (art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej). Dotyczy to nie tylko należności głównej, lecz wszelkich roszczeń pieniężnych wierzyciela, a więc także tych, które powstały jako odsetki za zwłokę. Wraz z upływem terminu przedawnienia stosunek prawny zobowiązania podatkowego wygasa bez względu na to, czy dłużnik podatkowy powołał się na tę okoliczność. Przedawnienie uwzględniane jest bowiem z urzędu. Podkreślić trzeba, że jakkolwiek powyższe uwagi dotyczą zobowiązań podatkowych, to można i należy je odnosić również do zobowiązań z tytułu składek na obowiązkowe ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy, bowiem zgodnie z art. 31 u.s.u.s, art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej, traktujący o wygaśnięciu zobowiązań na skutek ich przedawnienia, znajduje odpowiednie zastosowanie do zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 9 maja 2014r., III AUa 697/13). Tym samym zaległości w zobowiązaniach z tytułu składek, które wygasły wskutek przedawnienia i w związku z tym już nie istnieją nie mogą być przedmiotem decyzji w sprawie udzielenia ulgi w spłacie tych zobowiązań, polegającej na ich umorzeniu. W razie stwierdzenia zatem przez organ, że doszło do przedawnienia należności, co do których strona wnosi o ich umorzenie, postępowanie zainicjowane wnioskiem w tym zakresie jest bezprzedmiotowe (art. 105 k.p.a.). W przypadku wniosku, który obejmuje zarówno należności przedawnione, jak i nieprzedawnione, konieczne jest z kolei ustalenie wysokości zobowiązań faktycznie ciążących na wnioskodawcy, bowiem podstawy umorzenia odnoszące się do nieściągalności lub sytuacji majątkowej dłużnika i jego zdolności do zapłaty zaległości muszą być analizowane z uwzględnieniem kwoty rzeczywiście ciążących na dłużniku zobowiązań. To zaś oznacza, że prowadząc postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek, ZUS ma obowiązek z urzędu ustalić w sposób niebudzący wątpliwości, czy zobowiązania z tego tytułu nie uległy przedawnieniu.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdza, że jakkolwiek w decyzji z dnia [...] organ wypowiedział się co do kwestii przedawnienia, to stanowisko Zakładu sprowadza się do arbitralnego i zdawkowego stwierdzenia "Należności z tytułu składek na Pana koncie płatnika są wymagalne i nie uległy przedawnieniu" (str. 6 decyzji), które nie zostało poparte odwołaniem się do jakichkolwiek ustaleń oraz ich oceny w świetle mających w sprawie zastosowanie przepisów prawa. Organ dodał przy tym, że "składki za miesiące 06-07/2011 zostały zabezpieczone zastawem skarbowym, składki za okres 08-11/2011 - bieg terminu przedawnienia został zwieszony zawieranymi umowami układu ratalnego w okresie: 06.03.2012-26.09.2012 oraz 20.10.2014-03.03.2015, a od 07.07.2017 prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym", jednak w aktach sprawy brak jest odpowiednich dokumentów potwierdzających takie ustalenia organu. Znajdują się natomiast wydruki komputerowe dotyczące W. K., zatytułowane: "Informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym" z 20.03.2019 r. i 10.06.2019 r., z których wynika, że: "składki za m-ce 06-07/2011 przedawnione". W zaskarżonej decyzji z dnia [...] brak jest natomiast jakichkolwiek rozważań odnoszących się do kwestii wymagalności należności objętych wnioskiem skarżącego.

Zauważyć należy, że należności objęte odmową umorzenia w zaskarżonej decyzji datują się od 06-11/2011 r. Jak wynika zaś z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. w obecnym brzmieniu, należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Dokonując oceny przedawnienia w świetle regulacji art. 24 u.s.u.s. organ musi mieć przy tym na uwadze, że do 31 grudnia 2011 r. przepis ten stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, natomiast zgodnie art. 27 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r., poz. 1378) do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Jednocześnie w myśl art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Podkreślenia w tym miejscu wymaga zatem, że w postępowaniu w sprawie umorzenia Zakład, stosowanie do odesłania zawartego w art. 31 u.s.u.s., związany jest zasadami i regulacjami zawartymi m.in. w art. 7, art. 8, art. 77, art. 80 i art. 107 k.p.a. Ciąży więc na nim obowiązek dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz ich oceny, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Dotyczy to również tych okoliczności, które są istotne z punktu widzenia ustalenia, które z zaległości składkowych skarżącego istnieją na dzień rozpoznania wniosku – a więc także dotyczących zdarzeń wpływających na bieg terminu przedawnienia. Nadto poza zawarciem w decyzji umotywowanego należycie stanowiska organu w kwestii przedawnienia, w przypadku postępowania dotyczącego umorzenia zaległości obejmujących należności 5-letnie i starsze w aktach administracyjnych powinny znaleźć się dokumenty obrazujące tok dotychczasowego przebiegu postępowania egzekucyjnego, daty jego wszczęcia, a przede wszystkim dokumenty świadczące o zawieszeniu albo przerwaniu biegu terminu przedawnienia należności.

Ze znajdujących się w aktach sprawy "informacji o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym" wynika natomiast jedynie, że w stosunku do skarżącego wszczęte było postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułu wykonawczego z 07.07.2017 r. oraz że zostało ono zawieszone, jednak brak jest w tych dokumentach podstawowej informacji - jakich należności dotyczyła egzekucja.

Reasumując, zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala dokonać jednoznacznego ustalenia, w jakiej wysokości należności istniały na dzień wydania zaskarżonej decyzji i czy w związku z tym również odsetki za zwłokę zostały określone w sposób prawidłowy, skoro brak jest w jej uzasadnieniu jakiejkolwiek analizy dotyczącej okresu przedawnienia. W konsekwencji nie można przyjąć, że zakres przedmiotowy zaskarżonego rozstrzygnięcia został ustalony prawidłowo. Brak zaś popartych dowodami prawidłowych ustaleń, co do wysokości zaległości ciążącej na skarżącym podważa – co wyjaśniono już na wstępie niniejszych rozważań - wartość dokonanej w decyzji analizy zdolności skarżącego do spłaty zaległości i wyprowadzonych z niej wniosków.

Niezależnie od powyższego Sąd uznał za konieczne odniesienie się do niektórych tez zawartych w decyzji, a dotyczących oceny sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego w świetle zawartych w § 3 Rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. przesłanek umorzenia oraz sposobu rozumienia uznania administracyjnego.

Zaznaczyć należy, iż uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia oznacza, że organ ma prawo odmówić umorzenia nawet w razie stwierdzenia, że zostały spełnione przesłanki do zastosowania ulgi. Powyższe wiąże się natomiast z koniecznością przeprowadzenia szczególnie wnikliwej analizy stanu faktycznego w kontekście przesłanek umorzenia oraz takiego uzasadnienia swojego stanowiska, by gwarantować pełną realizację zasady przekonywania i nie narażać organu na zarzut przekroczenia granic uznania administracyjnego na rzecz dowolności i arbitralności rozstrzygnięcia. Z tego względu decyzja wydana na podstawie art. 18 ust. 3 lub 3a u.s.u.s. powinna także uwzględniać cele leżące u podstaw akceptowalnych warunków umorzenia należności z tytułu składek. Ma to szczególne znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy organ ma pozbawić obywatela pewnych praw, nałożyć na niego obowiązek czy odmówić mu możliwości skorzystania z uprawnień przewidzianych przez prawo, jak miało to miejsce w przedmiotowej sprawie (zob. wyrok NSA z dnia 10 października 2007 r., II GSK 176/07, LEX nr 399183). Nadto decyzja o odmowie umorzenia należności osobie spełniającej przesłanki do ich umorzenia powinna znajdować uzasadnienie w konieczności ochrony innych istotnych wartości, niż interes dłużnika. Organ może zatem być zmuszony do skonfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym - co wymaga jednak należytego wyjaśnienia w decyzji, dlaczego w sytuacji, gdy uznaje że spełniona jest przesłanka umorzenia należności – tak jak w niniejszej sprawie, uzasadniona pozostaje odmowa umorzenia. Rozważenie obu interesów tj. słusznego interesu obywateli oraz interesu publicznego znaleźć musi więc wyraz w uzasadnieniu decyzji, aby umożliwić kontrolę instancyjną lub ewentualną kontrolę sądową rozstrzygnięcia opartego na uznaniu administracyjnym.

W rozpoznawanej sprawie stanowisko organu w tym zakresie zawiera szereg sprzeczności i jest wewnętrznie niespójne. Z jednej strony organ wskazuje w zaskarżonej decyzji, że: "Zgromadzona w toku postępowania dokumentacja dotycząca sytuacji materialno-bytowej gospodarstwa domowego nie potwierdza, aby spłata zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek wraz z należnymi odsetkami za zwłokę w drodze układu ratalnego, pozbawiłaby Pana środków do życia", natomiast w odpowiedzi na skargę organ podnosi, iż: "Mimo, że stan zdrowotny, czy dochody przemawiają za umorzeniem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych kierując się uznaniem administracyjnym odmówił umorzenia należności". Zaznaczyć przy tym warto, że w zaskarżonej decyzji organ w ogóle nie odniósł się do podnoszonej przez skarżącego kwestii związanej z jego problemami zdrowotnymi. Ponadto, teza o możliwości spłaty zadłużenia w ramach układu ratalnego jest o tyle bezprzedmiotowa, że skarżący nie wnosił o rozłażenie należności na raty lecz o jej umorzenie, a ponadto, jak wynika z pism strony układ ratalny z ZUS był zawarty 26.03.2018 r., jednak skarżący nie był w stanie regulować należności zgodnie z jego postanowieniami.

Niewątpliwie, w przypadku takim, jak w niniejszej sprawie, powołując się na prawo do działania w ramach uznania administracyjnego tym bardziej istotne jest, by organ rozważył sytuację dłużnika w szerszej perspektywie, mając m.in. na uwadze wynikające z Konstytucji RP gwarancje ochrony życia, zdrowia i rodziny, a podejmując rozstrzygnięcie niekorzystne dla strony przedstawił spójne i logiczne uzasadnienie swojej decyzji, w tym również w kontekście konieczności ochrony innych wartości - wskazując je i ważąc z tymi, które przemawiają za uwzględnieniem indywidualnego interesu dłużnika. Jak zwrócił już uwagę Sąd w wyroku x dnia 31.05.2017 r. o sygn. akt III SA/Wr 200/17, należy mieć na uwadze również to, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (podobnie: NSA w wyroku z dnia 8 września 2015 r., sygn., akt II GSK1807/14, opubl. CBOSA). Uwzględnienie zatem przy rozstrzyganiu powołanego przez organ interesu ogólnospołecznego musi brać pod uwagę nie tylko charakter należności i wpływ zadłużenia na dobra chronione innych osób, ale także ocenę przyszłych skutków odstąpienia od udzielenia ulgi, a wiec jakie są realne perspektywy zmiany sytuacji strony i odzyskania długu i czy np. nieprzyznanie w danej sytuacji ulgi będzie się to de facto wiązało ze zwiększeniem obciążeń budżetu wobec trwałego uzależnienia dłużnika od świadczeń społecznych. Pod tym względem uzasadnienie stanowiska Zakładu, zawarte w zaskarżonej decyzji, pozostaje nieprzekonujące.

Z uwagi na stwierdzone naruszenia prawa procesowego, Sąd - uwzględniając regulację art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 134 i 135 p.p.s.a. oraz art. 153 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję wydaną w I instancji. Rozpoznając ponownie sprawę organ będzie zatem obowiązany ocenić, czy w sprawie doszło i ewentualnie w jakim zakresie do przedawnienia niektórych należności i jak wpływa to ostatecznie na wysokość ciążącego na skarżącym zadłużenia składkowego. Przy tym konieczne będzie ustalenie i wskazanie w decyzji ewentualnych okresów zawieszenia, czy przerw biegu przedawnienia na podstawie obowiązujących w tym przedmiocie przepisów prawa, z uwzględnieniem ich zmian oraz poparcie tych ustaleń dokumentacją umożliwiającą Sądowi ich weryfikację. Rozstrzygając o wniosku organ musi w konsekwencji ponownie ocenić spełnienie przez stronę przesłanek umorzenia, odnosząc wynikające z przepisów wymogi oraz ustalenia w zakresie sytuacji finansowej i życiowej skarżącej do ostatecznej wartości zadłużenia, po uwzględnieniu ewentualnych przedawnień. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ uwzględni poczynione w niniejszym wyroku uwagi dotyczące uzasadnienia oraz rozstrzygania w granicach uznania administracyjnego.

R.T.