Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1276/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-09-07 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok z art. 179a ustawy PoPPSA
Powołane przepisy: article: art 179a
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art 136 ust 2, 3, 5
journal: Dz.U. 2015 poz 782
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anita Wielopolska, Sędziowie sędzia WSA Aneta Dąbrowska (spr.), sędzia Anna Falkiewicz-Kluj, Protokolant st. sekr. sądowy Julia Durka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 września 2016 r. w trybie art. 179a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sprawy ze skargi L. G., A. G., G. J. oraz A. G. i D. G. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości I. uchyla wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 lutego 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 1276/15; II. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Starosty P. z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...]; III. zasądza od Wojewody [...] na rzecz skarżących L. G., A. G., G. J. oraz A. G. i D. G. kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

L. G., A. G., G. J. oraz D. G. i A. G. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Wojewody [...] z [...] lutego 2015 r. utrzymującą w mocy decyzję Starosty [...] z [...] listopada 2014 r., którą odmówiono zwrotu wywłaszczonej nieruchomości położonej we wsi Z., gm. [...], oznaczonej w ewidencji gruntów i budynków jako działki nr [...],[...] i [...].

Stan sprawy przedstawia się następująco:

Starosta [...] decyzją z [...] listopada 2014 r. odmówił zwrotu wywłaszczonej nieruchomości położonej we wsi Z., gm. [...], oznaczonej w ewidencji gruntów i budynków jako działki nr [...],[...] i [...] po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku części spadkobierców poprzedniej właścicielki E. G. dotyczącego zwrotu wywłaszczonej w/w nieruchomości.

W odwołaniu od tej decyzji, skarżący zarzucili organowi błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 136 ust. 3 w zw. z art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami, prowadzące do bezzasadnej odmowy zwrotu nieruchomości; naruszenie art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. przez przekroczenie swobodnej oceny dowodów przez organ, dokonanie jej w sposób wybiórczy oraz brak całości niezbędnego do rozpoznania sprawy materiału dowodowego, a także niezastosowanie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.

Wojewoda [...], po rozpatrzeniu odwołania skarżących, decyzją z [...] lutego 2015 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Wojewoda stwierdził, że organ I instancji prawidłowo odmówił zwrotu przedmiotowej nieruchomości. Ustanowiony w trybie art. 184 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 z późn. zm.) kurator dla osób nieobecnych nie jest uprawniony bowiem do składania wniosków o wszczęcie postępowania w imieniu osoby, którą reprezentuje. W konsekwencji ze względu na fakt, iż żądanie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości nie pochodziło od wszystkich spadkobierców poprzednich właścicieli wywłaszczonej nieruchomości należało odmówić zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Art. 34 § 1 k.p.a. (wyznaczenie przedstawiciela dla osoby nieobecnej lub niezdolnej do czynności prawnych) ma charakter procesowy i stanowi ab initio, że organ administracji publicznej wystąpi do sądu z wnioskiem o wyznaczenie przedstawiciela dla osoby nieobecnej. Zgodnie z poglądami doktryny pojęcie nieobecności należy odnieść do sytuacji gdy osoba będąca stroną postępowania opuściła miejsce stałego zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c. i nie jest znane jej miejsce pobytu (Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, B. Adamiak, J. Borkowski (red.) C.H. Beck 2009 s. 217). Wyłącznie procesowy charakter art. 34 k.p.a., przesądza o tym, że przedstawiciel procesowy nie jest zatem uprawniony do podejmowania w imieniu nieobecnego czynności procesowych lub pozaprocesowych o charakterze materialnoprawnym i składać oświadczenia woli o popieraniu bądź sprzeciwianiu się wnioskowi o zwrot wywłaszczonej nieruchomości (por. wyrok NSA z 05 marca 1998 r., sygn.. akt IV SA 1106/96, Lex nr 45954, wyrok WSA w Warszawie z dnia 09 listopada 2006 r., i SA/Wa 1370/06, Lex 320779). Jeżeli wniosek o zwrot nieruchomości nie pochodzi od wszystkich uprawnionych to nie jest obowiązkiem organu administracji poszukiwanie pozostałych uprawnionych w celu zawiadomienia ich o wszczęciu postępowania, lecz ocena, czy wniosek spełnia warunek materialnoprawny zgłoszenia roszczenia zwrotowego w zakresie wyczerpującym prawo mające być zwróconym. Wobec niepochodzenia wniosku o zwrot nieruchomości od wszystkich współwłaścicieli lub ich spadkobierców, przedwczesne byłoby badanie spełnienia pozostałych przesłanek ustawy o gospodarce nieruchomościami umożliwiających zwrot nieruchomości.

Wydanie decyzji o odmowie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości – jak to ma miejsce w rozpatrywanej sprawie z uwagi na niezłożenie wniosku przez wszystkie osoby uprawnione i zarazem zobowiązane, a tylko przez L. G., A. G. i G. J. nie zamyka w przyszłości tym osobom prawa do skutecznego domagania się zwrotu nieruchomości, o ile wniosek zostanie złożony przez wszystkich byłych właścicieli lub ich spadkobierców. Ponowne złożenie wniosku przez wszystkie osoby zobowiązane do jego złożenia nie będzie czynić postępowania w sprawie bezprzedmiotowym z uwagi na wcześniejsze wydanie decyzji merytorycznej o odmowie zwrotu nieruchomości. W takich okolicznościach nie będzie miała miejsca bezprzedmiotowość postępowania z uwagi na tożsamość spraw administracyjnych w zakresie podmiotowym. Skoro pierwszy wniosek nie pochodzi od wszystkich osób zobowiązanych do jego złożenia, to późniejsze złożenie wniosku przez wszystkie strony nie czyni obu spraw administracyjnych tożsamymi z uwagi na różną ilość podmiotów składających wniosek (por. wyrok NSA z dnia 09.02.2012 r., sygn. akt I OSK 316/11, Lex 1126280). Powyższe oznacza, że w toku postępowania Starosta [...] wywiązał się z obowiązków nałożonych na niego przepisami art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ ten podjął bowiem wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

L. G., A. G., G. J. oraz D. G. i A. G. - reprezentowani przez kuratora r. pr. K. K. w skardze na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2015 r. wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zarzucili:

1) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 136 ust. 3 w zw. z art. 137 u.g.n. przez ich błędne niezastosowanie i tym samym zaniechanie zbadania przez organ przesłanek zwrotu nieruchomości na rzecz skarżących w sytuacji, gdy z wnioskiem o zwrot nieruchomości wystąpili wszyscy następcy prawni wywłaszczonej właścicielki, co winno skutkować merytoryczną oceną czy nieruchomość spełnia przesłanki do zwrotu na rzecz skarżących; 2) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy tj.:

- art. 34 k.p.a. w zw. z art. 184 k.r.i.o. i w zw. z art. 136 ust. 3 u.g.n. w wyniku błędnego ustalenia, iż kurator ustanowiony przez Sąd dla nieobecnych nie posiada legitymacji do wystąpienia w imieniu zastępowanych skarżących z wnioskiem o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, jak również do złożenia oświadczenia woli do już złożonego wniosku, w sytuacji gdy istotny z punktu widzenia charakteru kurateli cel, tj. reprezentowanie interesów nieobecnych m. in. w postępowaniu o zwrot nieruchomości pochłania również prawo do wystąpienia ze stosownym wnioskiem, jak również zajęcie stanowiska co do złożonego już wniosku,

- art. 7, art. 77 § 1, art. 80 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez brak wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i merytorycznego rozpoznania wniosku, tj. oceny przesłanek zwrotu nieruchomości, ograniczając się do wskazania na możliwość wystąpienia z analogicznym wnioskiem w przyszłości w sytuacji, gdy z wnioskiem wystąpiły wszystkie osoby uprawnione, co winno skutkować rozpoznaniem sprawy,

- art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. przez utrzymanie w mocy decyzji podczas, gdy należało decyzję uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania wobec wydania jej z naruszeniem powołanych powyżej przepisów prawa materialnego i procesowego, gdy konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy miał istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie.

W motywach skargi wskazano m. in., że w przedmiotowej sprawie dochodzone roszczenie ma charakter majątkowy, a przyjęcie koncepcji forsowanej przez organ pozbawiłoby pozostałych właścicieli możliwości dochodzenia słusznego w ich ocenie roszczenia, do czasu dopóki nawiązaliby kontakt z pozostałymi uprawnionymi, co w wielu przypadkach na zawsze pozbawiłoby możliwości dochodzenia należnego prawa. Niezrozumiałym jest, zdaniem skarżących, ograniczenie zakresu uprawnień ustanowionego w sprawie kuratora działającego za nieobecnych w sytuacji, gdy z postanowienia Sądu wynika jednoznacznie, iż kurator został ustanowiony do reprezentowania interesów osób nieobecnych w postępowaniu o zwrot nieruchomości ze wskazaniem, iż nieobecni są następcami prawnymi byłej właścicielki nieruchomości E. G. W ocenie skarżących błędem było rozpatrywanie charakteru działania w sprawie kuratora w oderwaniu od celu, dla którego został ustanowiony. Nieracjonalne byłoby ustanowienie kuratora w sprawie, w której wymagana jest aktywność strony, a ustanowiony kurator tych czynność nie mógłby skutecznie w imieniu zastępowanej strony dokonać. Niezasadna jest ocena roli kuratora w niniejszej sprawie z perspektywy procesowego charakteru art. 34 k.p.a. (do czego nawiązuje organ), a w oderwaniu od celu jego powołania, tym bardziej, iż w niniejszej sprawie to nie organ wystąpił w trybie art. 34 k.p.a. o ustanowienie kuratora dla nieobecnych, a uczyniła to samodzielnie strona postępowania, wskazując Sądowi we wniosku precyzyjnie cel i potrzebę ustanowienia kuratora, co znalazło odzwierciedlenie w sentencji postanowienia Sądu. Zadaniem organu było rozpoznać wniosek pod względem ustalenia czy zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 136 ust. 3 w zw. z art. 137 u.g.n.

Wojewoda [...] – w odpowiedzi na skargę – wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 9 lutego 2016 r. oddalił skargę wniesiona przez wymienionych na wstępie skarżących. Sąd uznał, że decyzja Wojewody [...] z [...] lutego 2015 r. nie narusza prawa w stopniu dającym podstawy do wyeliminowania jej z obrotu prawnego. Dalej wskazał, że stosownie do art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami [(Dz. U. z 2014 r., poz. 518, ze zm.) – dalej w skrócie: "u.g.n."], poprzedni właściciel nieruchomości lub jego spadkobiercy mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, jeżeli w rozumieniu art. 137 u.g.n., nieruchomość stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Z wnioskiem o zwrot wywłaszczonej nieruchomości powinni wystąpić wszyscy właściciele (współwłaściciele) lub ich spadkobiercy i z ich udziałem winno się toczyć to postępowanie. W sprawie stwierdzono, że żądanie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości nie pochodziło od wszystkich spadkobierców poprzednich właścicieli wywłaszczonej nieruchomości, dlatego należało odmówić jej zwrotu. Organ uznał bowiem, że kurator ustanowiony - na mocy postanowienia Sądu Rejonowego [...] z [...] października 2013 r. dla reprezentowania interesów nieznanych z miejsca pobytu D. G. i A. G. (następców prawnych E. G. byłej właścicielki nieruchomości) - celem reprezentowania ich w postępowaniu administracyjnym o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, nie był uprawniony do składania w imieniu wyżej wymienionych osób wniosku o wszczęcie postępowania o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Ustosunkowując się do powyższego i podnoszonego w skardze naruszenia art. 34 K.p.a. w zw. z art. 184 K.r.o. i art. 136 ust. 3 u.g.n., Sąd wskazał, że podstawą procesową do wyznaczenia kuratora dla osoby, której miejsce pobytu nie jest znane stanowi art. 34 K.p.a. Normy art. 34 K.p.a. służą wypełnianiu luki, która może umożliwić prowadzenie procesu zgodnie z zasadą czynnego udziału stron w postępowaniu, jak i z zasadą szybkości postępowania. Według § 1 tej regulacji, organ administracji publicznej wystąpi do sądu z wnioskiem o wyznaczenie przedstawiciela dla osoby nieobecnej [...], o ile przedstawiciel nie został już wyznaczony. Przepis art. 34 § 1 K.p.a. odnosi obowiązek, o którym mowa w tym przepisie, do osoby nieobecnej, a jego celem jest zapewnienie prawidłowej reprezentacji strony w postępowaniu administracyjnym. Wniosek o wyznaczenie kuratora dla osoby nieobecnej znajduje materialną podstawę w art. 184 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten w § 1 stanowi, że dla ochrony praw osoby, która z powodu nieobecności nie może prowadzić swoich spraw, a nie ma pełnomocnika, ustanawia się kuratora; w § 2 stanowi, że kurator powinien przede wszystkim postarać się o ustalenie miejsca pobytu osoby nieobecnej i zawiadomić ją o stanie jej spraw. Kurator wyznaczony przez sąd na podstawie art. 184 § 1 K.r.o. do zastępowania strony w postępowaniu administracyjnym jest więc kuratorem w danym postępowaniu. Rolą takiego kuratora jest ochrona praw osoby, która z powodu nieobecności nie może prowadzić swoich spraw a do jego podstawowych zadań należy przede wszystkim ustalenie miejsca pobytu osoby nieobecnej i zawiadomienie jej o stanie spraw tak, aby to sam zainteresowany mógł już samodzielnie decydować o dysponowaniu swoimi uprawnieniami procesowymi. W ocenie Sądu wyłącznie procesowy charakter art. 34 K,p,a, przesądza o tym, że przedstawiciel ustanowiony jest kuratorem prawa procesowego. W konsekwencji, tego jest on uprawniony jedynie do podejmowania czynności procesowych w imieniu i ze skutkami prawnymi dla nieobecnego. Z tego względu należy uznać, iż kurator wyznaczony na wniosek organu nie powinien podejmować czynności procesowych mających skutek materialnoprawny (np. zawierać ugody, wnosić o wszczęcie postępowania czy cofnąć wniosek o wszczęcie postępowania). Innymi słowy, nie jest uprawniony do podejmowania w imieniu nieobecnego czynności procesowych lub pozaprocesowych o charakterze materialnoprawnym i składać oświadczenia woli o popieraniu bądź sprzeciwianiu się wnioskowi o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Jest on przedstawicielem dla osoby nieznanej z miejsca pobytu o charakterze wyłącznie procesowym ustanowionym w ramach i na czas toczącego się postępowania administracyjnego. Może zastępować tę osobę w konkretnym postępowaniu i przy czynnościach tego postępowania (pod. uchwała SN z 9.02.1989 r., III CZP 117/88. Lex nr 3514; wyrok NSA z 5.03.1998 r., IV SA 1106/96, Lex nr 45954; wyrok NSA z 22.07.2008 r., I OSK 1156/07, Lex nr 483190; wyrok WSA w Warszawie z 9.11.2006 r., Lex nr 320779; A. Matan, Nieobecność strony w postępowaniu administracyjnym (problemem zapewnienia właściwej reprezentacji), CASUS 2002/2/7). Powyższe potwierdza także treść samego postanowienia z [...] października 2013 r. o ustanowieniu kuratora dla nieobecnych spadkobierców nieruchomości. Zatem uznanie w sprawie, że wniosek o zwrot nieruchomości nie pochodził od wszystkich uprawnionych, musiało skutkować wydaniem decyzji o odmowie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, bez badania – wbrew zarzutowi skargi - dalszych przesłanek zwrotu, w szczególności bez weryfikacji, czy nieruchomość stała się zbędna na cel wywłaszczenia.

W dniu [...] kwietnia 2016 r. skarżący wnieśli skargę kasacyjną, zaskarżając powyższy wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania przed sądami administracyjnymi mające istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.), tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 184 K.r.o. i w zw. z art. 136 ust. 3 oraz w zw. z art. 137 u.g.n., art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 21 ust. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji przez ich niewłaściwe zastosowanie i w efekcie bezzasadne oddalenie skargi, polegające na przyjęciu, iż kurator dla osób nieznanych z miejsca pobytu ustanowiony przez Sąd Powszechny nie posiada legitymacji do wystąpienia w imieniu osób zastępowanych z wnioskiem o zwrot wywłaszczonej nieruchomości oraz naruszenie prawa materialnego (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.) przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 136 ust. 3 u.g.n. w zw. z art. 137 u.g.n. w zw. z art. 184 K.r.o. oraz w zw. z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 21 ust. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji, w tym z pominięciem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (sygn. akt SK 26/14) i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że z wnioskiem o zwrot nieruchomości powinni wystąpić wszyscy uprawnieni, podczas gdy wspomnianym wyrokiem stwierdzono niekonstytucyjność art. 136 ust. 3 u.g.n. w zakresie w jakim przepis wymaga bezwzględnego obowiązku działania wszystkich uprawnionych w postępowaniu zwrotnym. Opierając się na przytoczonych podstawach kasacyjnych, zawnioskowano o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 7 września 2016 r. – wydanym w trybie art. 179a P.p.s.a. - po rozpoznaniu sprawy ze skargi L. G., A. G., G. J. oraz A. G. i D. G. - uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjne z 9 lutego 2016 r.; uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję z [...] listopada 2014 r.; zasądził od Wojewody [...] na rzecz skarżących zwrot kosztów postępowania sądowego.

Sąd zważył co następuje:

Po pierwsze, stosownie do art. 179a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę. Od wydanego orzeczenia przysługuje skarga kasacyjna. Przepis ten został wprowadzony ustawą z 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2015 r. poz. 658) . Stosowanie do art. 2 tej ustawy ma on zastosowanie również do spraw wszczętych przed wejściem ustawy zmieniającej. Powyższa regulacja, wprowadza wyjątek od zasady dewolutywności skargi kasacyjnej i podyktowana została względami ekonomiki postępowania. W ramach uprawnień autokontrolnych sąd pierwszej instancji może uchylić własne, zaskarżone orzeczenie bez przesyłania skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu, jeżeli stwierdzi nieważność postępowania albo uzna, że podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione.

W ocenie Sądu w niniejszej sprawie zaistniała okoliczność uzasadniająca zastosowanie art. 179a P.p.s.a., jako że podstawy skargi kasacyjnej okazały się oczywiście usprawiedliwione.

Po drugie zatem stosownie do art. 136 ust. 3 u.g.n. poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli w rozumieniu art. 137 u.g.n. stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Zacytowana norma stanowiła też jedną z materialnych podstaw odmowy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. W dotychczasowym orzecznictwie sądów administracyjnych, w tym i w uprzednio wydanym w sprawie wyroku z 9 lutego 2016r., przyjmowano, że wniosek o zwrot nieruchomości muszą złożyć wszyscy spadkobiercy czy wszyscy współwłaściciele, a brak wniosku wszystkich uprawnionych osób uniemożliwia merytoryczne rozstrzygnięcie żądania. Organy nie mogły też rozstrzygnąć o zwrocie nieruchomości w stosunku do jednego lub kilku współwłaścicieli czy ich spadkobierców.

Tymczasem Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 14 lipca 2015 r. (sygn. SK 26/14, publ. w Dz.U. z 2015 r. poz. 1039) orzekł, że art. 136 ust. 3 zdanie pierwsze ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2015 r., poz. 782) w zakresie, w jakim uzależnia przewidziane w nim żądanie byłego współwłaściciela wywłaszczonej nieruchomości lub jego spadkobierców od zgody pozostałych byłych współwłaścicieli nieruchomości lub ich spadkobierców, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 21 ust. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zdaniem Trybunału dotychczasowa wykładnia art. 136 ust. 3 zdanie pierwsze dokonywana przez sądy administracyjne godzi w wynikające z art. 64 ust. 1 Konstytucji, jak i art. 21 ust. 2 Konstytucji prawo do zwrotu udziału w wywłaszczonej nieruchomości, na której nie zrealizowano celu wywłaszczenia oraz nie spełnia warunku proporcjonalności w rozumieniu art. 31 ust. 3 Konstytucji. Narusza ona też wynikającą z art. 64 ust. 2 Konstytucji zasadę równej ochrony dla wszystkich prawa własności, innych praw majątkowych i dziedziczenia. Trybunał stwierdził, że prawo byłego współwłaściciela (lub jego spadkobiercy) do zwrotu utraconego przez niego udziału we współwłasności nieruchomości ma charakter "innego prawa majątkowego" w rozumieniu art. 64 ust. 1 Konstytucji oraz wynika z art. 21 ust. 2 Konstytucji. Przy czym konstytucyjne pojęcie własności rozumieć należy w sposób autonomiczny, wykraczający poza jego cywilnoprawne ujęcie. Obejmować ono będzie współwłasność, która nie jest odrębnym prawem rzeczowym, lecz rodzajem (formą) własności. Konsekwencją natomiast konstytucyjnego dopuszczenia wywłaszczenia udziałów we współwłasności musi być prawo do zwrotu takich udziałów w wypadku, gdy nieruchomość okazała się zbędna na cel wywłaszczenia. Możliwość żądania "odwrócenia" skutków wywłaszczenia stanowi bowiem zabezpieczenie na wypadek, gdyby miało ono być dokonane bez rzeczywistej potrzeby. Zdaniem Trybunału kwestionowany sposób wykładni omawianego przepisu chroni w istocie osoby nieobecne lub przeciwne restytucji kosztem osób, które bezpośrednio zmierzają do realizacji (aktualizacji) przysługującego im prawa. Bezwzględny obowiązek współdziałania wszystkich uprawnionych w postępowaniu zwrotowym nie jest ponadto jedyną możliwością ochrony ich praw. Wśród jego alternatyw można na przykład rozważyć odpowiednie wykorzystanie już istniejących regulacji z ustawy o gospodarce nieruchomościami (zawiadomienia uprawnionych o możliwości zgłoszenia roszczenia zwrotowego pod rygorem jego wygaśnięcia art. 136 ust. 2 i 5 ustawy o gospodarce nieruchomościami) lub rozwiązań z kodeksu postępowania administracyjnego, takich jak np. zawiadomienie uprawnionych o wszczęciu postępowania przez obwieszczenie (art. 49 kpa), kurator wyznaczony przez sąd na wniosek organu administracji dla spadków nieobjętych (art. 30 § 5 kpa), czy powoływany w podobnym trybie przedstawiciel dla osoby nieobecnej (art. 34 kpa). Trybunał stwierdził też, że rozwiązanie nakazujące współpracę wnioskodawcy i pozostałych osób potencjalnie uprawnionych do zwrotu udziału w wywłaszczonej nieruchomości nie wyważa w właściwy sposób interesów tych stron. Rażąco krzywdzące dla wnioskodawców jest to, że nawet przy dochowaniu najwyższej staranności oraz znacznym nakładzie sił i środków – nie mają oni gwarancji pozytywnego rozpatrzenia własnego wniosku o zwrot udziału w nieruchomości. Pozostałe osoby uprawnione zawsze mają bowiem prawo odmówić przyłączenia się do wniosku o zwrot nieruchomości, a wnioskodawca nie dysponuje żadnymi instrumentami wpływu na tę decyzję. Wnioskodawca nie może również uzyskać orzeczenia zastępczego w trybie art. 199 k.c. Jako osoba wywłaszczona nie są już wszak współwłaścicielami nieruchomości i nie podlegają przepisom prawa rzeczowego dotyczącym współwłasności. Zdaniem Trybunału niesprawiedliwy jest też rozkład obowiązków między wnioskodawcą i organami. To wnioskodawca, którego aktualnie nic już nie łączy z pozostałymi byłymi współwłaścicielami, jest zmuszony odnaleźć wszystkich uprawnionych, udowodnić ich legitymację do udziału w postępowaniu oraz uzyskać ich zgodę na wystąpienie z wnioskiem o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Tymczasem organy państwa w całym tym postępowaniu mogą zachowywać się całkowicie biernie i są zobligowane jedynie do wezwania wnioskodawcy do uzupełnienia braków formalnych wniosku o zgodę wszystkich uprawnionych. W ocenie Trybunału kwestionowana wykładnia art. 136 ust. 3 zdanie pierwsze ustawy prowadzi do zróżnicowania poziomu ochrony własności w zależności od tego, czy podmiotem ubiegającym się o zwrot jest jej były wyłączny właściciel (jedyny spadkobierca), czy też jej były współwłaściciel (jeden z wielu spadkobierców). Z punktu widzenia art. 64 ust. 2 w związku z art. 21 ust. 2 Konstytucji, osoby uprawnione do zwrotu nieruchomości należące do obydwu grup należy uznać za podmioty podobne. Zostały one bowiem pozbawione takiego samego prawa własności (w wypadku współwłasności wykonywanego wspólnie z pozostałymi uprawnionymi) na skutek takiej samej procedury wywłaszczenia na cele publiczne. Tymczasem przewidziane dla nich procedury restytucyjne różnią się pod względem wymogów proceduralnych – były wyłączny właściciel nieruchomości (jedyny spadkobierca) w tym postępowaniu dysponuje samodzielną legitymacją procesową, podczas gdy byli współwłaściciele (ich spadkobiercy) muszą w sprawie występować łącznie i prezentować jednolite stanowisko. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, wymóg zgodnego działania wszystkich byłych współwłaścicieli (lub ich spadkobierców) nie tylko nie przyczynia się do realizacji tego celu, lecz stanowi dla niego istotną przeszkodę. Podsumowując rozważania uzasadnienia Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 136 ust. 3 zdanie pierwsze ustawy o gospodarce nieruchomościami w analizowanym zakresie powoduje nałożenie na byłych współwłaścicieli nieruchomości odpowiedzialności za działania i zaniechania innych uprawnionych, z którymi nie pozostają oni w żadnych relacjach prawnych i na których postawę nie mają żadnego wpływu. Ponadto nie dość, że w przeszłości pochopnie i niepotrzebnie pozbawiono ich własności, to współcześnie nadmiernie ograniczono ich prawo do odzyskania tej własności. Aktualnie obowiązujące przepisy nie dają możliwości odzyskania zwrotu udziału w nieruchomości w sytuacji braku współdziałania wszystkich byłych współwłaścicieli albo trudności w zidentyfikowaniu ich spadkobierców. Przytoczona argumentacja Trybunału prowadzi do wniosku, że możliwy jest zwrot wywłaszczonej nieruchomości w jej ułamkowej części, jak i jednemu z współwłaścicieli (bądź jego spadkobierców) przysługuje samodzielna legitymacja procesowa w postępowaniu zwrotowym.

W myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą. Skutkiem powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest utrata mocy obowiązującej art. 136 ust. 3 zdanie pierwsze ustawy o gospodarce nieruchomościami. Uwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu, na którym oparto wydane w sprawie decyzje administracyjne, z uwagi na materialnoprawny charakter naruszenia, obligowało Sąd do uchylenia zaskarżonego wyroku z 9 lutego 2016 r. oraz zaskarżonej decyzji i decyzji organu pierwszej instancji.

W świetle powyższego, organ ponownie rozpoznając wniosek o zwrot wywłaszczonej nieruchomości winien mieć na uwadze przytoczone rozważania Trybunału Konstytucyjnego, ustalić zakres podmiotowy i przedmiotowy postępowania "zwrotnego" oraz merytorycznie rozważyć zaistnienie podstaw do zwrotu nieruchomości.

W powyższym zakresie orzeczono na podstawie art. 179a i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i b w zw. z art. 135 oraz art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a.