Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 2058/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-02-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 9 ust. 2
journal: Dz.U. 1974 nr 21 poz 118
law: Ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Szymańska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Alina Balicka, Sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran, Protokolant sekr. sąd. Izabela Urbaniak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 lutego 2012 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej A. S. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Sądu decyzją z dnia [...] marca 2010r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi działając na podstawie art. 127 § 3 w związku z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. po rozpatrzeniu wniosku A. S., reprezentowanej przez adwokata T. F. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej ostateczną decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2009r. znak [...] odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 1977r. znak [...] oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Naczelnika Gminy w Z. z dnia [...] lutego 1977r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia na własność Państwa gospodarstwa rolnego o powierzchni 39,66 ha, położonego we wsi C., gmina Z., woj. [...], zapisanego w KW [...] Tom [...], karta [...], stanowiącego wówczas własność F. O. orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji.

Do wydania zaskarżonej decyzji doszło w następującym stanie faktycznym: Naczelnik Gminy w Z. decyzją z dnia [...] lutego 1977r. Nr [...] wydaną na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. z 1974r. Nr 21, poz. 118) - przejął z urzędu na własność Państwa gospodarstwo rolne o powierzchni 39,66 ha, położone we wsi C., gmina Z., woj. [...], stanowiące wówczas własność F. O.

W wyniku wniesionego odwołania od powyższej decyzji, Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 1977r. znak [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Naczelnika Gminy w Z. z dnia [...] lutego 1977r.

Decyzją z dnia [...] marca 1984r. Wojewoda [...] uchylił decyzję Naczelnika Gminy Z. z dnia [...] lutego 1977r. oraz Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 1977r. w części dotyczącej przejęcia na własność Państwa gruntów leśnych o powierzchni 29,00 ha.

W wyniku wniesionego przez F. O. odwołania Minister Rolnictwa

i Gospodarki Żywnościowej decyzją z dnia [...] listopada 1984r. uchylił w całości zaskarżoną decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 1984r.

Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji Naczelnika Gminy w Z. z dnia [...] lutego 1977r. oraz utrzymującej ją w mocy decyzji Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 1977r. wystąpiła A. S., reprezentowana przez adwokata T. F.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] sierpnia 2009r. odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 1977r. oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Naczelnika Gminy w Z. z dnia [...] lutego 1977r. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w przedmiotowej sprawie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974r. stanowiącego podstawę przejęcia przedmiotowego gospodarstwa rolnego na własność Państwa.

Nie zgadzając się z ww. decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożył pełnomocnik A. S. W złożonym wniosku podniesiono, że gospodarstwo F. O. było przeciętnym gospodarstwem we wsi, co potwierdzają zeznania świadków. Ponadto świadkowie podają jakie były zabudowania w przejętym gospodarstwie, stąd nie można powiedzieć, że zeznania świadków mają charakter ogólnikowy. Pełnomocnik zarzuca, że na obecnym etapie postępowania nie wykazano jaki był średni poziom produkcji roślinnej i zwierzęcej we wsi. Ponadto nie zbadano czy wydajność produkcji w latach 1975-1977 nie została obniżona wskutek nadzwyczajnych okoliczności. Ponadto przy badaniu obsady bydła w gospodarstwie F. O. nie uwzględniono hodowli owiec prowadzonej przez K. S. (zięcia), w sytuacji gdy córka małżonków O. wraz z mężem zamierzali uzyskać uprawnienia do prowadzenia gospodarstwa. Ocena stanu gospodarstwa winna odnosić się do 1/3 powierzchni gruntów rolnych, gdyż w skład gospodarstwa wchodził również las o powierzchni 29 ha.

Rozpatrując przedmiotową sprawę na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, iż po dokonaniu ponownej

analizy materiału dowodowego, w kontekście wyżej wymienionych argumentów, nie znalazł podstaw do zmiany skarżonej decyzji. W uzasadnieniu decyzji wskazał, iż zgromadzony ówcześnie w sprawie materiał dowodowy potwierdza, iż istniały przesłanki do przejęcia gospodarstwa w zamian za rentę. Zasadność tej konkluzji potwierdza także podpisany przez Naczelnika Gminy protokół z dnia [...] sierpnia 1976r., w którym Komisja uznała, iż z uwagi na podeszły wiek użytkowników, a także brak następców uprawnionych do przejęcia gospodarstwa, bardzo niską produkcję rolną oraz brak perspektyw na poprawę gospodarowania zasadne jest przejęcie przedmiotowego gospodarstwa z urzędu w zamian za rentę. O złej sytuacji w gospodarstwie F. O. świadczy również pismo męża – S. O. z dnia [...] kwietnia 1976r., skierowane do Naczelnika Gminnej Rady Narodowej w R. W powołanym piśmie S. O. informuje, iż na skutek utraty zdrowia i podeszłego wieku obawia się, że ziemia stanowiąca własność żony F. O. nie będzie racjonalnie wykorzystana. Wnioskujący uważa, że przekazanie gospodarstwa powinno nastąpić natychmiast przez wzgląd na opóźniony czas zasiewów.

Należy również zauważyć, iż faktu, że gospodarstwo rolne miało niski poziom produkcji nie negowała sama właścicielka. W złożonym odwołaniu od decyzji Naczelnika Gminy w Z. skarżąca podniosła jedynie, że decyzja jest dla niej krzywdząca z uwagi na stosunkowo niską rentę i z tego powodu wolałaby przekazać Państwu część gospodarstwa za spłaty.

W toku prowadzonego postępowania, na wniosek pełnomocnika A. S., przesłuchano świadków: J. S., J. R., F. C., K. S. na okoliczność prowadzenia działalności rolniczej w gospodarstwie F. O. oraz stanu gospodarstwa rolnego w latach 1974-1977. Świadkowie informują że gospodarstwo małżonków O. było przeciętnym gospodarstwem we wsi. Każdy ze świadków podaje inną obsadę bydła w przedmiotowym gospodarstwie w lutym 1977r. Świadkowie wskazują również jaki był stan budynków w omawianym gospodarstwie, jednakże zeznania świadków mają charakter ogólnikowy. Świadkowie nie wskazują jaka część gospodarstwa była uprawiana, nie stwierdzają też jaka była uzyskiwana średnia wydajność plonów. Nawet oświadczenie K. S., który według zeznań świadków mieszkał i pomagał w przejętym gospodarstwie nie wnoszą istotnych okoliczności do sprawy.

Świadek nie potrafił określić ile zwierząt hodowała F. O., wskazał jedynie, że w gospodarstwie były koń, owce, krowy. Świadek nie potrafił również wskazać jaka była średnia wydajność plonów osiąganych w przejętym gospodarstwie. Należy podkreślić, że z zeznań świadków wynika, iż hodowla owiec była prowadzona przez K. S., a nie przez F. O. Potwierdza to również K. S., informując, że w oborze "trzymał owce". Zatem twierdzenie pełnomocnika strony, iż hodowla owiec prowadzona przez K. S. powinna być brana przy ustalaniu obsady bydła w gospodarstwie F. O. jest niezasadne. Z dokumentów archiwalnych nie wynika, aby F. O. prowadziła hodowlę owiec.

Wbrew twierdzeniu pełnomocnika Strony ocena stanu gospodarstwa F. O. dokonanego przez Komisję Rolną z dnia [...] sierpnia 1976r., jak i z dnia [...] grudnia 1973r. dotyczy tylko gruntów rolnych. Faktem jest, że w skład przejętego gospodarstwa wchodziły również grunty leśne. Z treści art. 9 ust. 1 ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne wynika, że Państwo przejmie na wniosek rolnika na własność gospodarstwo rolne za rentę, jeżeli przekaże on wszystkie nieruchomości wchodzące w skład tego gospodarstwa, obejmujące co najmniej 2 ha gruntów rolnych i leśnych. Z kolei przepis art. 9 ust. 2 stanowi, że gospodarstwo określone w ust. 1 może być przejęte na własność Państwa za rentę również z urzędu, jeżeli wykazuje niski poziom produkcji rolnej. Z treści § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45 poz. 304) wynika, że za gospodarstwo rolne uważa się wszystkie należące do tej samej osoby (osób) nieruchomości rolne, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą wraz z budynkami, urządzeniami, inwentarzem żywym i martwym, zapasami oraz prawami i obowiązkami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Natomiast ust. 2 zacytowanego rozporządzenia stanowi, że do gospodarstwa rolnego zalicza się również lasy i grunty leśne oraz nieużytki należące do właściciela nieruchomości określonych w ust. 1, jeżeli stanowią lub mogą stanowić z tymi nieruchomościami zorganizowaną całość gospodarczą.

Pismem z dnia [...] kwietnia 2010 r. A. S. reprezentowana przez

pełnomocnika wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zarzucając, iż decyzja o przejęciu gospodarstwa na własność Państwa narusza:

- przepis art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne;

- przepis § 4 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 maja 1974r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne;

- przepis § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 26 marca 1968r.

w sprawie zaliczania gospodarstw rolnych do kategorii wykazujących niski poziom

produkcji wskutek zaniedbania i w sprawie ustalania wysokości nakładów

niezbędnych do przywrócenia żyzności gruntów;

- przepis art.99 § 2 k.p.a. w brzmieniu obowiązującym w dniu [...] lutego 1977r. tj. w dacie wydania decyzji Naczelnika Gminy w Z.

Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2009r. oraz zasądzenie od organu administracji na rzecz skarżącej kosztów postępowania sądowo-administracyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty podnosząc, iż organ nie wyjaśnił sprawy przed wydaniem rozstrzygnięcia dokonując oceny zebranego materiału dowodowego z naruszeniem obowiązujących przepisów. Wskazała, iż prawidłowe ustalenie ustawowej przesłanki "niskiego poziomu produkcji rolnej" miało w tego typu sprawach znaczenie podstawowe. Ustalenia w tym zakresie powinny być dokonane z zachowaniem odpowiedniej procedury i oparte na przeprowadzonych w postępowaniu administracyjnym dowodach. Tymczasem w uzasadnieniu zakwestionowanej decyzji Naczelnika Gminy nie wskazano jakichkolwiek dowodów, na których oparł ustalenia organ I instancji. Można się jedynie domyślać, że jedynym "dowodem", który posłużył do dokonania tak daleko idących ustaleń jest protokół z dnia [...] sierpnia 1979r. "na okoliczność intensywności gospodarstwa F. O.", sporządzony przez 2 urzędników urzędu gminy bez obecności właścicielki gospodarstwa. Nie jest wiadomo, czy protokół ten miał dokumentować określone czynności w postępowaniu administracyjnym, a jeżeli tak, to jakie. Dane podane w tym protokole są niewystarczające z punktu widzenia przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 26 marca 1968 r., które powinny znajdować

zastosowanie w niniejszej sprawie na zasadzie analogii. Zdaniem skarżącej nie zachowano procedury dotyczącej przejmowania gospodarstw rolnych przewidzianej w powołanym rozporządzeniu. Ani sentencja, ani uzasadnienie zakwestionowanych decyzji nie odnosi się do opisanych w rozporządzeniu kryteriów, wskazując jedynie arbitralnie, że plon jest o 1/3 niższy od średniej wsi na podobnych glebach. Nie przywołano przy tym danych liczbowych - ile wynosi "średnia wsi" i jaki plon osiągnięto w przejmowanym gospodarstwie. Brak jest na te okoliczności jakichkolwiek dowodów. Bez żadnej podstawy ustalono też, że "na gruntach leśnych nie są prowadzone żadne prace pielęgnacyjne".

Oceniając poziom produkcji tego gospodarstwa Naczelnik Gminynie zasięgnął opinii właściwej komisji gminnej rady narodowej, a więc wymaganej opinii innego organu. Przepis wprowadzający obowiązek zasięgnięcia takiej opinii miał szczególne znaczenie z punktu widzenia gwarancji prawidłowości postępowania zmierzającego do przymusowego pozbawienia rolnika własności gospodarstwa rolnego. O tym, że w postępowaniu przeprowadzonym w 1977 r. przesłanka "niskiego poziomu produkcji rolnej" nie została ustalona w sposób prawidłowy świadczą też jednoznacznie zeznania przesłuchanych obecnie świadków.

W zaskarżonej decyzji niesłusznie oceniono zeznania tych świadków, jako mniej wiarygodne od dowodów przeprowadzonych w postępowaniu administracyjnym w 1977 r. Rzecz w tym, że żadnych dowodów wówczas nie przeprowadzono, nie ma więc podstaw do zakwestionowania wiarygodności zeznań przesłuchanych obecnie świadków. Organ administracji nie dostrzegł również innych poważnych uchybień w zakwestionowanych decyzjach. W decyzji Naczelnika Gminy błędnie ustalono prawo własności przejmowanej nieruchomości, jako wspólność ustawową F. i S. małż. O., podczas gdy nieruchomość ta stanowiła odrębną własność F. O., nabytą w drodze zasiedzenia, co prawidłowo ustalił obecnie Minister Rolnictwa.

Ponadto w decyzji błędnie ustalono obszar przejmowanego gospodarstwa na 39,66 ha, w tym 14,25 gruntów rolnych i 24,81 gruntów leśnych. Obszarcałości powierzchni gospodarstwa określono wówczas na 42,52 ha, nie ustalono jednak, jaki obszar w tej ogólnej powierzchni zajmują grunty rolne i leśne (w tym zakresie pozostawiono błędne dane z pierwotnej decyzji). Wobec powyższego zdaniem strony skarżącej na skutek ewidentnie błędnych ustaleń faktycznych w zakresie "niskiego poziomu produkcji rolnej" przejmowanego gospodarstwa doszło do rażącego naruszenia prawa materialnego, a mianowicie art. 9 ust. 2 ustawy z dn. 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi.

Wyrokiem z dnia 21 lipca 2010r. (sygn. akt IV SA/Wa 810/10) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. S. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia sąd podzielił wywody organu nadzoru sprowadzające się do tezy, że przy wydawaniu decyzji o przejęciu przedmiotowego gospodarstwa rolnego zostały spełnione wszystkie wymagania określone w obowiązujących wówczas przepisach. Zdaniem sądu Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi prawidłowo ustalił, że w dacie decyzji o przejęciu gospodarstwa zostały spełnione przesłanki wynikające zarówno z ustawy z dnia 29 maja 1974r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118), jak i z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 marca 1968r. w sprawie zaliczenia gospodarstw rolnych do kategorii wykazujących niski poziom produkcji wskutek zaniedbań i w sprawie ustalania wysokości nakładów niezbędnych do przywrócenia żyzności gruntów (Dz. U. Nr 11, poz. 58). Mianowicie właścicielka F. O. osiągnęła wymagany wiek tj. ukończyła 55. rok życia, a gospodarstwo wykazywało niski poziom produkcji rolnej. Powyższe zostało potwierdzone sporządzonymi protokołami lustracji gospodarstwa tj. z dnia [...] grudnia 1973r. i [...] sierpnia 1976r. W ocenie Sądu z dokumentów tych jednoznacznie wynika, że w dacie wydawania decyzji przedmiotowe gospodarstwo rolne kwalifikowało się do gospodarstw rolnych wykazujących niski poziom produkcji (roślinnej i zwierzęcej) wskutek zaniedbania. Plony czterech podstawowych zbóż na przestrzeni ostatnich lat były niższe od średniej wydajności na podobnych glebach. Część gruntów nie była uprawiana, a zabiegi agrotechniczne nie były dokonywane we właściwych terminach. Z dokumentów tych wynika, że zostały spełnione przesłanki określone w art. 9 ust. 2 ustawy z 1974r. Zarzuty dotyczące zbytniej ogólnikowości protokołu nie mogą stanowić podstawy do stwierdzenia nieważności wydanej decyzji, mogły być podnoszone wyłącznie na etapie postępowania zwykłego.

Dalej Sąd wywodzi, że w postępowaniu nieważnościowym nie ma możliwości wykazywania jaki był średni poziom produkcji roślinnej i zwierzęcej we wsi, a także czy wydajność produkcji w latach 1975-77 w gospodarstwie F. O. nie została obniżona wskutek okoliczności nadzwyczajnych, gdyż organ nie ma obecnie możliwości poszerzenia materiału dowodowego. Organ nie mógł obecnie samodzielnie dokonywać ustaleń faktycznych bowiem nie rozpoznawał sprawy po raz kolejny tylko dokonywał oceny poprzednio przeprowadzonego postępowania.

W ocenie sądu pierwszej instancji bez wpływu na ważność decyzji Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 1977r. oraz decyzji Naczelnika Gminy w Z. z dnia [...] lutego 1977r. pozostaje niewłaściwe określenie powierzchni przejmowanego gospodarstwa oraz zapis, że gospodarstwo stanowi własność małżonków podczas gdy w rzeczywistości stanowiło własność jedynie F. O. Uchybienia te nie mogą być kwalifikowane jako rażące.

Wskutek skargi kasacyjnej wniesionej przez A. S. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 15 listopada 2011r. (sygn. akt I OSK 1993/10) uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpatrzenia sądowi I. instancji do ponownego rozpatrzenia.

W uzasadnieniu wskazano, że uszło sądowi I instancji, że decyzja o przejęciu gospodarstwa została wydana bez przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego. Jedynym dokumentem, na podstawie którego ustalono stan poziomu produkcji był protokół z dnia [...] sierpnia 1976r. Dokument ten nie zawiera opisu stanu zastanego, nie wskazuje jaki rodzaj produkcji rolnej prowadzono w 1976r. oraz w latach ubiegłych, jaki areał obejmowały poszczególne uprawy. Z protokołu nie wynika czy i jaką specjalność posiadały osoby sporządzające ten protokół, czy w czynnościach brała udział właścicielka. Brak odpowiednich zapisów wskazuje, że ustalenia były dokonywane wyłącznie przez pracowników urzędu gminy. Nierzetelność danych zawartych w protokole potwierdziły czynności przeprowadzone przez organ nadzoru, który ustalił, że w gospodarstwie prowadzono hodowlę owiec, czego w protokole z dnia [...] sierpnia 1976r. nie uwzględniono.

Dalej NSA wywodzi, że naczelnik powinien dokonać oględzin spornego gospodarstwa z udziałem specjalistów i właścicielki, zaś ustalając poziom produkcji odnieść dane do średniego poziomu plonów uzyskiwanych we wsi na podobnych glebach. Pominięto dalej ustalenie stanu zagospodarowania lasów, chociaż stanowiły one większą część gruntów. Tymczasem lasy także podlegały przejęciu w trybie kwestionowanej decyzji.

Poważnym mankamentem postępowania zwykłego było pominięcie obligatoryjnej opinii właściwej komisji gminnej rady narodowej. W decyzji naczelnika wskazano powierzchnię gruntów 39,66 ha, podczas gdy w następnym roku okazało się, że przejęte grunty miały obszar 42,52 ha. Sąd I. instancji błędnie ocenił tę okoliczność jako nie mającą wpływu na ważność decyzji.

Dalej NSA wskazuje, że do ciężkich wad decyzji należy zaliczyć to, że przejęcie gospodarstwa nastąpiło od małżonków S. i F. O., podczas gdy właścicielką była F. O. Zatem decyzja w części skierowania jej do S. O. dotknięta była wadą nieważności w rozumieniu art. 156 § 1 kpa.

Podkreślono, że wydanie decyzji po przeprowadzeniu postępowania, któremu nadano jedynie pozór właściwego postępowania dwuinstancyjnego stanowi podstawę do wyeliminowania z obrotu prawnego takiej decyzji. Na zakończenie NSA zauważył, że gdyby sąd I. instancji prawidłowo rozpoznał przedstawione w skardze zarzuty, wynik kontroli legalności zaskarżonych decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi byłby inny.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Wchodzi więc tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej, dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słusznościowych.

Z art. 134 § 1 p.p.s.a., wynika, iż sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w skardze podstawą prawną. Oznacza to, że sąd dokonuje oceny zaskarżonego aktu mając na uwadze wszelkie aspekty sprawy, nie zaś jedynie argumentację podniesioną przez stronę skarżącą. Przy czym reguła powyższa doznaje modyfikacji, która wynika z brzmienia art. 190 p.p.s.a., bowiem obecnie sąd I instancji proceduje w warunkach wydania przez Naczelny Sąd Administracyjny wyroku uchylającego poprzednie orzeczenie wydane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Przywołany przepis stanowi, że sąd, któremu sprawa została przekazana związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny.

W niniejszej sprawie NSA wypowiedział się w wyroku z dnia 15 listopada 2011r. (sygn. akt I OSK 1993/10), że sąd I instancji powinien rozpatrzeć w pierwszej kolejności zarzuty wskazane w skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Dalej, gdyby sąd I. instancji orzekał w poszanowaniu obowiązujących przepisów to rozstrzygnięcie w sprawie zapadłoby o odmiennej treści.

Obecnie zatem rozpatrując ponownie sprawę Sąd skupił się na argumentacji skargi i doszedł do wniosku, mając na uwadze treść uzasadnienia wyroku NSA, że zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zostały wydane z naruszeniem prawa procesowego. Mianowicie Minister w świetle dokumentów sprawy nie mógł wydać decyzji odmawiającej stwierdzenia nieważności zarówno decyzji Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 1977r. jak i decyzji Naczelnika Gminy w Z. z dnia [...] lutego 1977r.

Podstawę prawną orzekania w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia z dnia 29 maja 1974r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118). Prawidłowe ustalenie przesłanki "niskiego poziomu produkcji rolnej" miało znaczenie decydujące dla przejęcia gospodarstwa rolnego z urzędu na podstawie art. 9 ust. 2 przywołanej ustawy i cechował je element ocenności. O ile bowiem kwestia wieku rolnika była okolicznością bezsporną do ustalenia w toku postępowania o wywłaszczenie, o tyle wykazanie niskiego poziomu było uzależnione od szeregu czynności dowodowych. Jak wskazuje skarga, w toku prowadzenia postępowania zmierzającego do wydania decyzji dopuszczono się naruszeń tak istotnych, że winny one skutkować stwierdzeniem nieważności decyzji o przejęciu. Przede wszystkim naczelnik gminy oparł się na protokole lustracji gospodarstwa z dnia [...] sierpnia 1976r., który to protokół został podpisany przez dwóch urzędników gminnych bez udziału właścicielki. Podczas gdy z § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 26 marca 1968r. wynika, że lustracji gospodarstw rolnych dokonywał zespół w składzie 3 specjalistów o dokładnie wskazanych specjalnościach i zespół ten sporządzał protokół, w którym w oparciu o kryteria określone w tym przepisie wyrażał opinię, czy gospodarstwo kwalifikuje się do zaliczenia go do kategorii wykazującej niski poziom produkcji wskutek zaniedbania. Ustalenia zawarte w tym protokole praktycznie decydowały, czy dane gospodarstwo było przejmowane. Z tego względu tak istotnego znaczenia nabierają kwalifikacje osób, które prowadziły lustrację gospodarstwa. Tymczasem badany protokół został sporządzony przez osoby, co do których istnieją wątpliwości odnośnie ich kompetencji, a przynajmniej nie zostały te kompetencje potwierdzone. Ponadto nie było tych osób w ilości wymaganej przepisem. Zgodnie z § 2 ust. 2 przywołanego rozporządzenia o terminie przeprowadzenia lustracji należy zawiadomić właścicieli gospodarstwa. Z akt nie wynika, aby organ dokonał takiej czynności powiadomienia, a właścicielką gospodarstwa była F. O. i bezspornie nie brała udziału w czynnościach sprawdzających stan gospodarstwa.

Ustaleń na potrzeby protokołu lustracji dokonywali dwaj urzędnicy gminni i ustalenia te należy uznać za nierzetelne (vide wyrok NSA), skoro w ogóle nie uwzględniono, że w gospodarstwie była prowadzona hodowla owiec.

Dalej należy podnieść, że z dokumentacji znajdującej się przy wydawaniu decyzji o przejęciu gospodarstwa winno wynikać, że dane świadczące o niskim poziomie produkcji były zgromadzone z ostatnich trzech lat, jak wymaga tego § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 26 marca 1968r. Oznacza to, że naczelnik gminy musiał dysponować opisem stanu zainwestowania gospodarstwa nie jednorazowo, lecz z kolejnych po sobie następujących trzech latach. Taka konstrukcja przepisu gwarantowała, że będą podlegały przejęciu te gospodarstwa, które są zaniedbane trwale, nie zaś jednorazowo z przyczyn choćby losowych. Ta okoliczność tj. występowanie stanu zaniedbania przez okres przynajmniej trzech lat musi wynikać z akt postępowań prowadzonych przez naczelnika i wojewodę w latach 70.

Dalej § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 maja 1974r. wskazywał jakie elementy winna zawierać decyzja naczelnika o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego. W szczególności poziom produkcji danego gospodarstwa, czyli należało wskazać konkretny poziom przywołując dane liczbowe stwierdzone w tym gospodarstwie, aby możliwe następnie było porównanie tych danych do średniej wsi. Należy uznać, że nie było wystarczające wskazanie samego wniosku tego porównania, jakim jest stwierdzenie, że plon jest o 1/3 niższy od średniej wsi na podobnych glebach. Dalej błędnie wskazano w ocenianej w postępowaniu nieważnościowym decyzji areał przejmowanego gospodarstwa. Różnica ta dotyczy ok. 3 ha. Tymczasem z § 1 ust. 1 pkt 1) rozporządzenia wynika, że konieczne było wskazanie obszaru przejmowanego gospodarstwa. W ocenie NSA zaprezentowanej w wyroku z dnia 15 listopada 2011r. (sygn. akt I OSK 1993/10) różnica w powierzchni gruntów między przejętą wielkością, a wskazaną w decyzji o przejęciu została błędnie oceniona przez sąd I. instancji jako nie mająca wpływu na ważność decyzji o przejęciu. Wobec tego obecnie Sąd wskazuje, że ta niespójność miała znaczenie i stanowi jedną z licznych wad decyzji, które to łącznie winny spowodować stwierdzenie nieważności przejęcia.

Dalej z § 4 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów wynika, że poziom produkcji gospodarstwa ustalał naczelnik po zasięgnięciu opinii komisji gminnej rady narodowej. Jak podniesiono w skardze w aktach brak takiej opinii, co oznacza, że doszło do naruszenia przywołanego przepisu.

Jako kolejny element nieprawidłowo oceniony przez Ministra Rolnictwa należy podnieść kwestię lasu, stanowiącego ponad połowę powierzchni przejętego gospodarstwa. Przede wszystkim w świetle regulacji rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 26 marca 1968r. i zawartej tam definicji gospodarstwa rolnego wykazującego niski poziom produkcji wskutek zaniedbania organ musi wykazać czy kryteria tamże wskazane mogły odnosić się także do lasów. Bo okoliczność, że w trybie ustawy z 1974r. przechodziły na rzecz Państwa także grunty leśne w świetle art. 9 ust. 1 i 2 tej ustawy nie budzi wątpliwości.

Dalej NSA stwierdził, że decyzja o przejęciu gospodarstwa w części skierowania jej do S. O. w sytuacji gdy nie był on współwłaścicielem i wobec tego stroną postępowania, dotknięta jest wadą nieważności w rozumieniu art. 156 § 1 kpa.

Kierując się stanowiskiem NSA przedstawionym w niniejszej sprawie oraz szczegółowymi wskazówkami zawartymi w uzasadnieniu wyroku z dnia 15 listopada 2011r. Sąd doszedł do wniosku, że organ nadzoru odmawiając stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 1977r. oraz decyzji Naczelnika Gminy w Z. z dnia [...] lutego 1977r. dopuścił się naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy i z tego względu skargę uwzględnił.

Mając powyższe na uwadze, na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1c) p.p.s.a. i 135 p.p.s.a. Sąd orzekł jak na wstępie. O kosztach orzeczono na zasadzie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a..