Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt I SA/Lu 482/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2018-11-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 64 § 1 pkt 4, § 6
journal: Dz.U. 2016 poz 599
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Halina Chitrosz-Roicka Sędziowie WSA Krystyna Czajecka-Szpringer, WSA Monika Kazubińska-Kręcisz (sprawozdawca) Protokolant Asystent sędziego Krzysztof Kożuch po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 7 listopada 2018 r. sprawy ze skargi L. L. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] w przedmiocie kosztów egzekucyjnych I. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w L. z [...]. nr [...]; II. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej na rzecz L. L. kwotę [...]zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia [...] maja 2018 r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej (organ, organ odwoławczy), po rozpatrzeniu zażalenia L. L. ([...], strona skarżąca) uchylił w całości postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w L. (organ I instancji) z [...] kwietnia 2018 r. w przedmiocie obciążenia [...] jako wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w łącznej kwocie [...]zł i określił wysokość kosztów egzekucyjnych obciążających wierzyciela na kwotę [...]zł.

Zaskarżone postanowienie zostało wydane w następującym stanie sprawy:

organ I instancji prowadził postępowanie egzekucyjne wobec A. Ż. (zobowiązany) na podstawie 2 tytułów wykonawczych wystawionych przez Dyrektora [...], obejmujących należności z tytułu dotacji pieniężnej z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa L. 2007-2013 w łącznej wysokości należności głównej [...] zł. Podstawę wystawienia tytułów wykonawczych stanowiły decyzje: z [...] sierpnia 2014 r. oraz [...] marca 2015 r.

W celu wyegzekwowania przedmiotowych należności organ egzekucyjny podjął czynności, w tym próbę zajęcia rachunków bankowych i wynagrodzenia, które okazały się nieskuteczne.

Organ wyjaśnił, że w dniu 18 czerwca 2016 r. sporządzono protokół o stanie majątkowym zobowiązanego, z którego wynika że zobowiązany nie prowadzi działalności gospodarczej od kwietnia 2014 r., nie pracuje, nie osiąga żadnych dochodów. Mieszka u córki bądź u teściów. Posiada udział w ˝ części w ruchomości -samochód osobowy marki Volkswagen GOLF, który jest wykorzystywany do dowożenia żony na rehabilitację. Zobowiązany nie posiada nieruchomości, ani innych praw majątkowych, z których można prowadzić egzekucję. Wnioskiem z 20 października 2016 r. organ I instancji jako wierzyciel należności podatkowych zwrócił się do Sądu Rejonowego L. - [...] w L. VIII Wydział Cywilny o wyjawienie majątku zobowiązanego. Z wykazu majątku sporządzonego w dniu 14 grudnia 2016 r. wynika, iż zobowiązany od 2013 r. pozostaje na utrzymaniu rodziny, nie prowadzi działalności zarobkowej, nie jest nigdzie zatrudniony. Zamieszkuje u córki w W., nie posiada wierzytelności i innych praw majątkowych. Od 17 kwietnia 2014 r. jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako bezrobotny. Posiada udział we współwłasności samochodu osobowego.

Wnioskiem z 16 lutego 2017 r. zobowiązany zwrócił się do organu I instancji o umorzenie postępowania egzekucyjnego lub stwierdzenie bezskuteczności egzekucji.

W dniu 8 maja 2017 r. sporządzono kolejny protokół o stanie majątkowym zobowiązanego, z którego wynika, iż nie posiada on żadnego majątku, z którego można skutecznie prowadzić egzekucję. Także z odpowiedzi na wezwanie udzielonej przez zobowiązanego pismem z 9 maja 2017 r. oraz załączonego do niej oświadczenia w sprawie aktualnej sytuacji materialnej i rodzinnej wynika, iż nie dysponuje on majątkiem pozwalającym na zaspokojenie dochodzonych należności.

Mając na uwadze przebieg postępowania oraz dokonane w jego toku ustalenia organ I instancji (organ egzekucyjny) postanowieniem z [...] maja 2017 r. na podstawie art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec A. Ż..

Zażalenie [...] (wierzyciela) nie zostało uwzględnione i postanowieniem z 7 lipca 2017 r. organ odwoławczy utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie organu pierwszej instancji, a w wyrokiem z 15 listopada 2017 r. sygn. akt I SA/Lu 780/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę [...] na rozstrzygnięcie organu II instancji.

W tym stanie sprawy, pismem z 12 marca 2018 r. organ egzekucyjny zawiadomił wierzyciela o wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego. Następnie, na wniosek wierzyciela z 26 marca 2018 r., postanowieniem z [...] kwietnia 2018 r. obciążył [...] kosztami postępowania egzekucyjnego w łącznej kwocie [...]zł.

Na powyższe postanowienie wierzyciel wniósł zażalenie, zarzucając naruszenie art. 64 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2016 r. poz. 599 ze zm. dalej: "ustawa egzekucyjna") poprzez obciążenie wierzyciela opłatami za zajęcie rachunku bankowego, pomimo że nie doprowadziło ono do wyegzekwowania jakichkolwiek należności i pominięcie przy tym treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14 oraz naruszenie art. 64 § 6 egzekucyjnej poprzez ustalenie opłaty manipulacyjnej w wysokości nieadekwatnej do podjętych czynności.

Organ odwoławczy uznał zarzuty zażalenia za częściowo uzasadnione.

Wyjaśnił, że zaskarżonym postanowieniem organ egzekucyjny, obciążył wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie [...]zł, na które to koszty składają się: 1% opłata manipulacyjna w łącznej wysokości [...] zł oraz 5% opłata za zajęcie rachunku bankowego w kwocie [...]zł.

Wskazał, że zgodnie z art. 64 § 1 pkt 4 ustawy egzekucyjnej, organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane zajęcie innych wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych opłatę w wysokości 5% egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż [...] zł [...] gr.

Ponadto, zgodnie z art. 64 § 6 ustawy egzekucyjnej organ egzekucyjny pobiera opłatę manipulacyjną z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych. Opłata wynosi 1% kwoty egzekwowanych należności objętych każdym tytułem wykonawczym, nie mniej niż [...] zł [...] gr (...).

Obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej - zgodnie z art. 64 § 10 ustawy egzekucyjnej - powstaje z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego. Natomiast obowiązek uiszczenia opłaty za zajęcie wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych u dłużnika zajętej wierzytelności powstaje z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu (art. 64 § 9 pkt 2 ustawy egzekucyjnej).

Organ podkreślił, że w przedmiotowym postępowaniu zastosowano skutecznie (aczkolwiek nieefektywnie) środek w postaci zajęcia rachunku bankowego, gdyż zawiadomieniem o zajęciu z 7 marca 2016 r. zajęto rachunek bankowy zobowiązanego w [...] S.A. Odpis zawiadomienia o zajęciu wraz z odpisami tytułów wykonawczych doręczono zobowiązanemu i dłużnikowi 14 marca 2016 r. W odpowiedzi z 15 marca 2016 r. bank poinformował o przeszkodzie w realizacji zajęcia spowodowanej brakiem na rachunku środków przekraczających kwotę wolną od zajęcia.

Sporna w sprawie pozostaje kwestia wysokości obciążających wierzyciela kosztów egzekucyjnych.

Odnosząc się do argumentów podniesionych przez wierzyciela w zażaleniu organ przypomniał, że w wyroku z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14 (Dz. U. poz. 1244) Trybunał Konstytucyjny wskazał, iż istotne jest zachowanie przez ustawodawcę racjonalnej zależności między wysokością opłat egzekucyjnych a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone.

Stosownie do art. 190 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, chyba że Trybunał określił inaczej. Jednak wejście w życie przedmiotowego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego nie powoduje w ocenie organu utraty mocy obowiązujących przepisów art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 ustawy egzekucyjnej. Przepisy te utraciły jedynie walor domniemania konstytucyjności w zakresie, w jakim dotyczą kwestii objętej stwierdzonym przez Trybunał pominięciem prawodawczym. Powyższe oznacza, iż przepisy te jednak nadal obowiązują i jako obowiązujące i funkcjonujące w systemie prawnym stanowią podstawę do wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów egzekucyjnych. Dopiero uchwalenie przez ustawodawcę nowych regulacji w powyższym zakresie, które zastąpią aktualnie obowiązujące przepisy prawa, których niekonstytucyjność stwierdzono, skutkować będzie utratą przez nie mocy obowiązującej. Tym samym, skoro przepisy dotyczące kosztów, o których mowa w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, nie utraciły mocy obowiązującej, organ zobowiązany jest je zastosować.

Organ uznał, że z uwagi na zasadę racjonalnego maksymalnego pułapu poszczególnych opłat i zasadę zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone, zasadnym jest odstąpienie od naliczenia tych opłat (jak w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 kwietnia 2017 r. sygn. akt II FSK 693/15). Na zajętym rachunku bankowym w [...] S.A. brak było środków pieniężnych, zatem pomimo skutecznego zajęcia nie uzyskano żadnej kwoty na pokrycie egzekwowanych należności. W tej sytuacji w ocenie organu odwoławczego nie jest zasadne, ani celowe obciążanie wierzyciela opłatą za zajęcie rachunku bankowego w łącznej wysokości [...] zł.

Odnosząc się z kolei do zakwestionowanej w zażaleniu kwoty naliczonych kosztów manipulacyjnych organ zauważył, że opłata ta - zgodnie z art. 64 § 6 ustawy egzekucyjnej - pobierana jest z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych, odnosi się do każdego tytułu wykonawczego i przy jej obliczeniu uwzględnia się również odsetki z tytułu niezapłacenia należności w terminie. Organ podkreślił, że ustalenie opłaty nie zostało zatem uzależnione od skuteczności zastosowania środka egzekucyjnego. Tym samym w przedmiotowej sprawie, wbrew twierdzeniu strony skarżącej, działania organu egzekucyjnego nie ograniczyły się jedynie "do wysłania kilku pism", wręcz przeciwnie - prowadzone były w szerokim zakresie. Z akt sprawy wynika bowiem, iż w toku postępowania dokonano następujących czynności: podjęto próby zajęcia rachunków bankowych, zajęcia wynagrodzenia za pracę oraz innych wierzytelności pieniężnych, zwrócono się do ZUS w L. z żądaniem udostępnienia informacji umożliwiających prowadzenie egzekucji, sporządzano protokoły o stanie majątkowym zobowiązanego, zwrócono się do Sądu Rejonowego L. - [...] w L. VIII Wydział Cywilny o wyjawienie majątku zobowiązanego, zwrócono się do Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w L. z prośbą o wykonanie w ramach pomocy prawnej czynności egzekucyjnych, przekazano akta egzekucyjne Naczelnikowi Urzędu Skarbowego W. - B. oraz Naczelnikowi [...] Urzędu Skarbowego w L. do dalszego prowadzenia postępowania (w związku ze zmianą adresów przez zobowiązanego), prowadzono korespondencję ze zobowiązanym i przeprowadzano rozmowy telefoniczne.

Wobec powyższego, zdaniem organu odwoławczego, uwzględniając powołane wyżej przepisy oraz dokonane na podstawie akt egzekucyjnych ustalenia, rachunek kosztów egzekucyjnych powstałych w wyniku prowadzenia postępowania egzekucyjnego, którymi powinien zostać obciążony wierzyciel na podstawie tytułów wykonawczych wynosi łącznie [...] zł (tj. 1% opłata manipulacyjna).

W skardze na postanowienie organu, wierzyciel wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia organu I instancji, zarzucając naruszenie norm prawa materialnego, tj. art. 64 § 6 ustawy egzekucyjnej poprzez niewłaściwe jego zastosowanie, polegające na ustaleniu przez organ opłaty manipulacyjnej w oderwaniu od czasochłonności, pracochłonności podjętych czynności, efektywności postępowania egzekucyjnego, jak również z pominięciem skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. SK 31/14.

W uzasadnieniu zarzutów strona skarżąca podkreślała, że opłata manipulacyjna jest odrębną opłatą egzekucyjną. Naliczana jest zawsze w początkowej fazie postępowania egzekucyjnego wraz z wszczęciem egzekucji. Opłata ta była przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego w powołanym wyżej wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt: SK 31/14 i wobec braku znowelizowania art. 64 § 6 ustawy egzekucyjnej w związku z tezą wyroku TK - rodzi po stronie organów egzekucyjnych określone obowiązki, które w przedmiotowej sprawie nie zostały wykonane. Zadaniem organu egzekucyjnego jest bowiem określenie, czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w przepisach ustawy egzekucyjnej przystają do wzorców konstytucyjnych wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji, a jeśli nie, to w jakim zakresie należy dokonać ich miarkowania z uwzględnieniem zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji.

W ocenie strony skarżącej argumentacja organu zmierza do postawienia tezy, że skoro przepisy te nadal obowiązują i jako funkcjonujące w systemie prawnym, stanowią podstawę do wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów egzekucyjnych, to art. 64 § 6 ustawy egzekucyjnej powinien być stosowany przez organy egzekucyjne w takim kształcie jak dotychczas, co pozostaje w opozycji do stanowiska judykatury, w tym wyrażonego w wyroku w sprawie sygn. akt I SA/Ke 661/17, czy I SA/Kr 1150/17. Zdaniem skarżącego, za trafne i zasługujące na aprobatę uznać należy stanowisko sądów, iż okoliczność, że ustawodawca nie znowelizował niekonstytucyjnego przepisu, nie zwalania organów egzekucyjnych od respektowania skutków wyroku TK i wykazania, że kwota opłaty manipulacyjnej nie jest nadmierna (a zatem adekwatna) do gatunkowego ciężaru sprawy egzekucyjnej, w tym nakładu pracy organu egzekucyjnego, poniesionych uzasadnionych wydatków, efektywności czynności, etc. W przedmiotowej sprawie organy egzekucyjne nie wykazały, że opłata manipulacyjna była adekwatna do wyżej wymienionych okoliczności. W ocenie strony, opłata manipulacyjna w wysokości [...] zł jest przede wszystkim nieprzystająca do nakładu pracy organu egzekucyjnego, a także efektywności podjętych czynności. W ocenie strony skarżącej, wymienione przez organ czynności sprowadzały się przede wszystkim do skierowania korespondencji do banków, Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Sądu Rejonowego L. - [...] czy też innych urzędów skarbowych i nie ma wątpliwości co do tego, że należy uznać je za czynności o bardzo niewielkim stopniu skomplikowania. Nie były to też czynności generujące znaczne wydatki. Jeżeli przy ustalaniu wysokości opłat, organy egzekucyjne powinny kierować się efektywnością podejmowanych czynności (na co zwraca uwagę orzecznictwo sądów administracyjnych), to nie można tracić z pola widzenia okoliczności, że w niniejszej sprawie żadna czynność dokonana przez organ egzekucyjny nie doprowadziła do zaspokojenia wierzyciela w jakimkolwiek stopniu.

[...] podkreślała, że orzecznictwo zwraca również uwagę na konieczność istnienia zależności pomiędzy kosztami postępowania egzekucyjnego a rzeczywistymi kosztami postępowania, jakie poniósł organ w toku prowadzonej egzekucji (np. wyrok w sprawie sygn. akt: I SA/Sz 951/16), a mając na uwadze charakter dokonanych czynności, nie ulega wątpliwości, że ustalone koszty pozostają w całkowitej dysproporcji do rzeczywistych kosztów.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Podtrzymał stanowisko i argumenty przedstawione w zaskarżonym postanowieniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona, bowiem zaskarżone rozstrzygnięcie – jak zasadnie wskazuje skarżący – nie uwzględnia skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14.

Podstawą prawną wydania przez organ przedmiotowego postanowienia były przepisy art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 u.p.e.a. Organ odwoławczy, uznając zasadność zażalenia strony, dokonał jednak istotnej zmiany rozstrzygnięcia pierwszoinstancyjnego, bowiem – uchylając postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w L. w całości – w miejsce pierwotnie obciążających wierzyciela kosztów postępowania egzekucyjnego w kwocie [...]zł, określił wartość tych obciążeń na kwotę [...]zł. Organ podkreślił przy tym, że respektując wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14, nie uwzględnił w ustalonej kwocie kosztów obciążających wierzyciela – z uwagi na zasadę racjonalności – opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, ustalonej w orzeczeniu organu I instancji na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w kwocie [...]zł.

W tych okolicznościach spór w niniejszej sprawie dotyczy podstawy do obciążenia wierzyciela opłatą manipulacyjną na podstawie art. 64 § 6 u.p.e.a. w kwocie odpowiadającej 1% kwoty egzekwowanych należności, tj. w wysokości [...] zł. Zdaniem strony skarżącej kwota ta nie uwzględnia dyrektyw dla stosowania wskazanego przepisu, jakie zostały sformułowane w treści powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Dla przypomnienia zatem wskazać należy, że z art. 64c § 1 u.p.e.a. wynika zasada, że koszty egzekucyjne (na które składają się opłaty, o których mowa w art. 64 § 1 i § 6 oraz w art. 64a u.p.e.a. wraz z wydatkami) obciążają w pierwszej kolejności zobowiązanego, albowiem są one następstwem uchylania się od wykonania obowiązku i w konsekwencji konieczności wszczęcia przeciwko niemu przymusu egzekucyjnego (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 19 października 2016 r., sygn. akt I SA/Kr 1089/16). Zasada ponoszenia kosztów egzekucyjnych przez zobowiązanego nie jest jednak zasadą bezwzględnie obowiązującą i doznaje w pewnych sytuacjach ograniczeń. O jednym z takich przypadków stanowi art. 64c § 4 u.p.e.a., zgodnie z którym wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. W katalogu przypadków (przyczyn) niemożności ściągnięcia kosztów od zobowiązanego wymienia się sytuacje, gdy w trakcie prowadzonego postępowania egzekucyjnego nastąpi takie zubożenie zobowiązanego, że nie będzie on w stanie pokryć kosztów egzekucyjnych lub gdy wyegzekwowanie kosztów egzekucyjnych wiązałoby się z poniesieniem przewyższających je wydatków egzekucyjnych, ale także i wówczas, gdy ściągnięcie tych kosztów byłoby niemożliwe z innych przyczyn faktycznych lub prawnych (por. P. Przybysz, "Postępowanie egzekucyjne w administracji" Komentarz, Wolters Kluwer, Warszawa 2015, str. 305 - 307).

W rozpoznawanej sprawie za taką przyczynę organ egzekucyjny uznał umorzenie postępowania egzekucyjnego z uwagi na brak majątku zobowiązanego, pozwalającego na skuteczne prowadzenie egzekucji.

Co do zasady jest to stanowisko prawidłowe, albowiem umorzenie postępowania egzekucyjnego prowadzi do jego zakończenia i utraty możliwości uzyskania kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego, jeżeli wcześniej nie zostały one wyegzekwowane. Ta okoliczność nie jest też kwestionowana przez skarżącego, mającego w sprawie egzekucyjnej status wierzyciela.

W tym zakresie zatem należało uznać stanowisko organu co do istnienia podstaw prawnych i faktycznych do obciążenia strony skarżącej (wierzyciela) kosztami postępowania egzekucyjnego za prawidłowe.

Zgodnie z art. 64 § 6 u.p.e.a., organ egzekucyjny pobiera opłatę manipulacyjną z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych. Opłata wynosi 1% kwoty egzekwowanych należności pieniężnych objętych każdym tytułem wykonawczym, nie mniej niż [...] zł [...]gr. W podstawie obliczenia opłaty uwzględnia się również odsetki z tytułu niezapłacenia należności w terminie przypadające w dniu wszczęcia postępowania egzekucyjnego.

Z powyższego wynika, że opłata manipulacyjna stanowi swoisty ryczałt, mający pokryć wydatki, jakie powstały w toku podejmowanych w postępowaniu egzekucyjnym czynności. Z pola widzenia nie można jednak tracić wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14 (Dz. U. z 2016 r., poz. 1244), w którym orzeczono m.in., że art. 64 § 6 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2016 r. poz. 599) w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji.

Stosownie do art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, chyba, że Trybunał określi inaczej (art. 190 ust. 3). Powołany wyrok został opublikowany w dniu 16 sierpnia 2016 r., a zaskarżone postanowienie nosi datę 23 maja 2018 r. Tym samym organ odwoławczy powinien uwzględnić skutki tego orzeczenia w treści swego rozstrzygnięcia.

W uzasadnieniu wyżej wymienionego wyroku (pkt 4.3.uzasadnienia) Trybunał wskazał, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych) jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, także opłat. W tym sposobie określania wysokości danin publicznych, uwzględniając obiektywny wymiar danej opłaty, co do zasady nie bierze się pod uwagę sytuacji indywidualnego podmiotu, który te opłaty uiszcza. Stawki stosunkowe są obciążeniem proporcjonalnym do wysokości konkretnej kwoty podlegającej egzekucji. Tak określona wysokość opłaty egzekucyjnej może nie być w pełni adekwatna do nakładu pracy organu egzekucyjnego i stopnia skuteczności jego działań w konkretnej egzekucji. Jest to jednak sytuacja konstytucyjnie dopuszczalna. W tym zakresie ustawodawca ma bowiem znaczną swobodę regulacyjną. Z samej też istoty opłat wynika, że nie zawsze wiążą się one z ekwiwalentnym świadczeniem podmiotu publicznego.

Swoboda ustawodawcy określania wysokości opłat nie jest jednak nieograniczona. Problematyka wysokości opłat w egzekucji jest bowiem nierozerwalnie związana z zapewnieniem właściwej równowagi między interesem państwa, polegającym na otrzymaniu zwrotu wydatków za przeprowadzone postępowanie egzekucyjne, a ochroną podmiotów przed nadmiernym fiskalizmem państwa. Bez wątpienia wysokość i zasady pobierania tych opłat powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić finansowanie aparatu egzekucyjnego. Funkcja fiskalna opłat w egzekucji powinna polegać na uzyskaniu częściowego przynajmniej zwrotu kosztów funkcjonowania tego aparatu. Istotne jest jednak zachowanie przez ustawodawcę racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone. W przeciwnym razie rola tych opłat sprowadza się do swoistej kary z tytułu niewykonania określnego obowiązku, co jest niespójne z podstawowym celem postępowania egzekucyjnego, za który należy uznać wykonanie przez dłużnika ciążącego na nim obowiązku.

Trybunał stwierdził, że brak określenia górnej granicy opłaty, o której mowa w art. 64 § 6 u.p.e.a. (opłaty manipulacyjnej) powoduje, że w pewnych warunkach (w wypadku należności o znacznej wartości) następuje całkowite wręcz zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego zwrotu uzasadnionych wydatków organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale z perspektywy dłużnika stają się jedynie dodatkową sankcją pieniężną.

Mechanizm ustalania opłaty stosunkowej z wyznaczoną górną jej granicą chroni przed tego typu sytuacjami. Wartość wyznaczona kwotowo zakreśla bowiem maksymalny pułap opłaty i dzięki temu limituje kwotę określoną procentowo przed jej nadmierną wysokością. Trybunał wskazał także, że brak określenia górnej granicy przedmiotowych opłat (z art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 u.p.e.a.) powoduje, że z punktu widzenia organu egzekucyjnego stają się one formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych. W ujęciu materialnym stają się więc obciążeniem podatkowym.

Trybunał uznał w tych okolicznościach, że regulacje zawarte w zaskarżonych normach prawnych są nieadekwatne do podstawowego celu postępowania egzekucyjnego. Ze względu na brak określenia maksymalnych wysokości opłaty wymienionej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, opłaty te – w ocenie Trybunału - realizują w nadmiernym stopniu funkcję represyjną.

W pkt 5 uzasadnienia wyroku Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił skutki tego wyroku i wskazał, że dla właściwej jego realizacji w rozpatrzonej sprawie konieczna będzie interwencja ustawodawcy, który powinien, w granicach norm konstytucyjnych i z uwzględnieniem wniosków wynikających z wyroku Trybunału, określić nie tylko maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, o której mowa w art. 64 § 6 u.p.e.a., ale także maksymalną wysokość innych opłat egzekucyjnych, przeciwko którym można wysunąć zarzuty podobne do rozpatrzonych w niniejszej sprawie. Ustawodawca powinien nadto określić sposób obliczania wysokości tych opłat w razie umorzenia postępowania w związku z dobrowolną zapłatą egzekwowanej należności po dokonaniu czynności egzekucyjnych. Trybunał zaznaczył, że konieczność podjęcia przez ustawodawcę odpowiednich kroków w celu wykonania niniejszego wyroku powinna stanowić okazję do szerszego spojrzenia na przyjęty model opłat w egzekucji w administracji.

Do chwili wydania zaskarżonego postanowienia ustawodawca bezsprzecznie nie sprostał nałożonej przez Trybunał dyrektywie i nie dokonał zmiany zaskarżonych przepisów. Są one zatem – jak słusznie zauważa organ – elementem obowiązującego porządku prawnego i stanowią postawę rozstrzygnięć w przedmiocie kosztów egzekucyjnych. Nie oznacza to jednak, że mogą być one wykładane z pominięciem uwag Trybunału. Skoro bowiem stan faktyczny i stan prawny sprawy dotyczy niewątpliwie przepisu, który stanowił przedmiot rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego, to w niniejszej sprawie organ egzekucyjny powinien wziąć pod uwagę stanowisko wyrażone w tym wyroku. Oznacza to, że stosowanie tego przepisu nie może prowadzić do przekroczenia maksymalnego rozsądnego pułapu, który w pierwszej kolejności powinien być wyznaczony przez ustawodawcę. Dopóki jednak ustawodawca tego nie uczyni, organy stosujące prawo muszą tak określać wysokość kosztów egzekucyjnych (w tym opłaty manipulacyjnej), aby nie można było zarzucić im naruszenia standardów określonych w omawianym wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Organy są przy tym zobowiązane do miarkowania wysokości opłaty oraz do klarownego przedstawienia swojego stanowiska w uzasadnieniu rozstrzygnięcia tak, aby mogło ono podlegać kontroli instancyjnej i sądowej. Skoro opłata manipulacyjna stanowi zwrot wydatków poniesionych na czynności podjęte przez organ egzekucyjny, to nie wystarczy wyłącznie przywołać w uzasadnieniu (jak ma to miejsce w sprawie) tych czynności, ale też należy wskazać, czy ich podjęcie wiązało się z kosztami i jakiego rzędu były to niezbędne wydatki. W przeciwnym razie postanowienie nie poddaje się kontroli, bowiem w żadnym razie nie sposób zweryfikować adekwatności nałożonej opłaty, stanowiącej równowartość 1% kwoty egzekwowanej (mającej co do zasady wymiar maksymalny) do wysokości rzeczywistych wydatków poniesionych w danej sprawie. Organ, wskazując na podjęte czynności stwierdził jednocześnie, że opłata manipulacyjna jest naliczana niejako automatycznie, co pozostaje w sprzeczności z założeniami wyroku Trybunału. Trudno zakładać, że opisywane w sprawie czynności, które wbrew twierdzeniu organu nie wykraczały poza standard działania w sprawach tego rodzaju (wyjawienie majątku i inne czynności zmierzające do ustalenia składników majątkowych zobowiązanego, wysyłanie korespondencji i prowadzenie rozmów telefonicznych, a wreszcie przekazywanie akt według właściwości miejscowej innym organom egzekucyjnym), mogły generować wydatki przekraczające kwotę [...]zł.

Ponownie rozpatrując sprawę organ powinien zatem uwzględnić, że jakkolwiek opłaty ustalane przez organy egzekucyjne są konsekwencją prowadzenia postępowania egzekucyjnego, a zatem następstwem braku dobrowolnego wykonania świadczenia przez zobowiązanego, to jednak ich wysokość, szczególnie kiedy obciążają wierzyciela, nie może pozostawać w oderwaniu od warunków, jakie wskazał Trybunał Konstytucyjny w powoływanym wyroku, a zatem w przypadku opłaty manipulacyjnej - od rzeczywistych wydatków towarzyszących podjętym czynnościom organu egzekucyjnego. Wysokość tej opłaty jest bowiem nierozerwalnie związana z zapewnieniem właściwej równowagi pomiędzy interesem państwa, polegającym na otrzymaniu zwrotu wydatków za przeprowadzone postępowanie egzekucyjne a ochroną podmiotów przed nadmiernym fiskalizmem. Dlatego też wysokość tej opłaty winna być powiązana w miarę możliwości z rzeczywistymi kosztami konkretnego postępowania. Wtedy tylko można mówić o racjonalnej zależności tych wielkości, a nie o swoistej "karze" za wszczęcie egzekucji. W niniejszej sprawie ma to szczególne znaczenie, jeśli zważyć na wysokość egzekwowanej należności. Powyższe nie traci swej aktualności także w okolicznościach, gdy organ zrezygnował z dochodzenia opłaty za zajęcie rachunku bankowego (art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a.), bowiem opłata ta jest odrębną od opłaty manipulacyjnej kategorią kosztów egzekucyjnych.

Biorąc pod uwagę przedstawione wyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 135 p.p.s.a.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 tej ustawy. Na zasądzoną od organu należność z tego tytułu składa się równowartość poniesionego przez skarżącego wpisu od skargi ([...] zł).