Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 1158/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2015-06-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit. a)
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) i c), art. 153, art. 200
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 30 czerwca 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zygmunt Zgierski (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek Protokolant st. specjalista Lidia Porczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 czerwca 2015 roku sprawy ze skargi R. K. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]; 2. zasądza od Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz R. K. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. a.bł.


UZASADNIENIE

II SA/Łd 1158/14

Uzasadnienie

Decyzją z dnia [...] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] o odmowie przyznania R.K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 2014 r. poz. 1001), dalej ustawa.

Organ wskazał, że w myśl art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W wyroku z dnia 30 sierpnia 2013 r., II OSK 830/12, wydanym w niniejszej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie zobowiązał organ do wystąpienia do Archiwum Państwowego oraz Instytutu Pamięci Narodowej w celu ustalenia, czy i w jakiej dacie doszło do wysiedlenia (przesiedlenia bądź wyrugowania) polskich mieszkańców miejscowości skarżącej; czy ojciec skarżącej był właścicielem gospodarstwa rolnego; czy i w jakiej dacie ewentualne gospodarstwo rolne ojca skarżącej zostało objęte przez niemieckie władze poligonu. Realizując te zalecenia, pismami z dnia 15 stycznia 2014 r., organ zwrócił się do Archiwum Państwowego w Ł. Oddziału w S. oraz IPN z prośbą o zbadanie ww. kwestii. Żadna z instytucji nie odnalazła materiałów dowodowych potwierdzających, że wysiedlenie rodziny skarżącej miało na celu deportację do pracy przymusowej. Z udostępnionych przez Instytut Pamięci Narodowej ankiet dotyczących wysiedleń miejscowości P. wynika jedynie, że w czasie okupacji mieszkańcy zostali wysiedleni. Główną przyczyną była budowa na tym terenie poligonu wojskowego.

W trakcie przeprowadzonego postępowania przesłuchano wnioskodawczynię oraz świadka J.Z. - krewnego strony zamieszkałego w R. Organ uzyskał także dokumenty sióstr strony: M.W. i Z.K., złożone przez nie przy ubieganiu się o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Organ stwierdził, że w sprawie brak dowodów wskazujących na deportację strony do pracy przymusowej w rozumieniu przepisów ustawy. Wnioskodawczyni przedłożyła jedynie ankietę kierowaną w dniu 7 maja 1952 r. do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych w S. i kartę osobową z dnia 2 kwietnia 1951 r., potwierdzające zamieszkanie w czasie wojny w R. Z zaświadczenia Archiwum Państwowego w Ł. Oddziału w S. z dnia 16 marca 2011 r. wynika jedynie, że miejscowość P. figuruje w wykazie wsi włączonych do poligonu. Sama wnioskodawczyni we wniosku z dnia 2 maja 2011 r. wskazała, że po wysiedleniu z miejscowości P. "rodzina (...) uciekła z transportu do B. do rodziny we wsi R.". Z uzyskanych w trakcie przesłuchania strony i świadka informacji wynika, że przed wojną rodzina strony mieszkała w R. (tam urodziła się wnioskodawczym oraz jej dwie siostry). Po lutym 1935 r. rodzice zakupili gospodarstwo rolne w pobliskiej miejscowości P.. Jesienią 1940 r. lub 1941 r. cała rodzina została wysiedlona z uwagi na budowę na tym terenie poligonu wojskowego. Mogli zabrać ze sobą jedynie rzeczy osobiste. Rodzinie wnioskodawczyni udało się zbiec z transportu i zdecydowali się zamieszkać u rodziny w R. Potem z uwagi na brak miejsca przeprowadzili się do matki chrzestnej wnioskodawczyni K.G., a potem do P.K. - zięcia K. G.. Początkowo dzieci nie przebywały z rodzicami, lecz mieszkały w sąsiedniej wsi M. u ciotki. Po pewnym czasie wróciły do rodziców. Warunki pobytu były ciężkie. Rodzina zajmowała tylko jeden pokój bez prądu, spała na siennikach. Utrzymywała się z tego co dostała od sąsiadów oraz z zarobków ojca pracującego w żwirowni w M. Także wnioskodawczyni pracowała sezonowo. Rodzina została w R. do wyzwolenia w 1945 r.

Organ wskazał następnie, że analogiczne informacje co do losów w czasie wojny pojawiają się w aktach siostry wnioskodawczyni M.W., której skargę na decyzję z dnia [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił prawomocnym wyrokiem z dnia 20 stycznia 2012 r., II SA/Łd 1233/11.

Zdaniem organu nie został zatem spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej. Wprawdzie wnioskodawczyni została zmuszona do opuszczenia miejsca swojego zamieszkania, lecz rodzinie udało się zbiec z transportu i zamieszkać u krewnych w miejscowości, w której mieszkała przed wojną. Nawet jeśli potem rodzina zmuszona została do pracy na rzecz okupanta (co nie jest jednoznacznie wykazane w materiale dowodowym), to nie stało się to w wyniku deportacji do pracy, lecz dobrowolnego wyboru miejsca pobytu oraz obowiązującego w czasie wojny obowiązku pracy.

Na decyzję ostateczną skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniosła R.K., nie zgadzając się ze stanowiskiem zajętym przez organ. Skarżąca podniosła, że bezsprzecznie udokumentowała, że cała wieś P. została wysiedlona, potwierdza to zaświadczenie z Archiwum Państwowego w Ł.i. Przedstawiła kopię aktu notarialnego potwierdzającego zakup gospodarstwa przez jej ojca we wsi P. w roku 1935 i zamieszkiwanie od tego roku całej rodziny we wsi P.. Udokumentowała także pracę przymusową jej ojca i jej własną zeznaniami świadków.

Skarżąca podkreśliła, że praca jej i jej rodziny nie była pracą we własnym gospodarstwie rolnym i na własny rachunek we wsi P.. Z przymusu niemieckiego okupanta pracowała przy kopaniu rowów przeciwpancernych oraz w majątku administrowanym przez Niemca, a jej ojciec z przymusu i na rzecz okupanta pracował w żwirowni w M.

W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Przede wszystkim podkreślić należy, że sprawa odmowy przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego była już przedmiotem rozważań zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2013 r., II OSK 830/12, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną organu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 10 stycznia 2012 r., II SA/Łd 1196/11, uchylającego decyzje organu o odmowie przyznania świadczenia. Naczelny Sąd Administracyjny wyraził w swoim wyroku ocenę prawną dotyczącą spełnienia przez skarżącą przesłanek z art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy. W uzasadnieniu wyroku z dnia 30 sierpnia 2013 r. NSA wprost stwierdził (na str. 15 uzasadnienia), że bez znaczenia było, że głównym (lecz nie jedynym) celem wywiezienia skarżącej i jej rodziny nie było świadczenie pracy przymusowej, lecz uzyskanie przestrzeni potrzebnej na stworzenie poligonu wojskowego, ponieważ nie wyklucza to, że wywiezieni zostali zmuszani do takiej pracy w nowym miejscu (wyroki NSA z dnia 22 maja 2013 r., II OSK 189/12 i II OSK 187/12). Ludność znajdująca się na terenach okupowanych objęta była powszechnym obowiązkiem pracy bez względu na wiek i stan zdrowia, który był realizowany w czasie pracy wynoszącym teoretycznie 10 godzin na dobę, dowolnie przedłużanym, z możliwością świadczenia pracy w niedzielę i święta i wymuszany bardzo surowymi sankcjami w postaci kary więzienia lub grzywny w nieograniczonej wysokości. Praca niewolnicza była zjawiskiem powszechnym i częstokroć wykonywana była ponad siły w warunkach prowadzących do wyniszczenia, przebierających znamiona represji skierowanej przeciwko narodowi polskiemu (uchwała OPS 5/98).

NSA podkreślił, że ucieczka Polaków w trakcie deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej i zamieszkanie w innym miejscu niż to, z którego ich wysiedlono, nie stanowi przeszkody w uznaniu, że spełnione zostały przesłanki z art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy. Dowodem skierowania skarżącej do pracy przymusowej było to, że skarżąca oraz jej rodzice wykonywali pracę przymusową w miejscu, w którym znaleźli się po ucieczce z transportu, w ramach deportacji. Nie sposób uznać, że stanowiło to "zmianę miejsca zamieszkania w okresie okupacji" – nie wynikało bowiem z aktu wolnej i nieprzymuszonej woli rodziców (małoletniej w dacie deportacji) skarżącej.

W myśl art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia.

Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane. Nieprzestrzeganie tego przepisu w istocie podważałoby obowiązującą w demokratycznym państwie prawnym zasadę sądowej kontroli nad aktami i czynnościami organów administracji i prowadziłoby do niespójności działania systemu władzy publicznej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 16 czerwca 2009 r., II SA/Ol 443/09).

Znaczenie i ranga ustrojowa tego unormowania, jako gwaranta spójności działania systemu władzy państwowej, zapewniającego realność konstytucyjnej zasady sądowej kontroli działalności administracji publicznej, były wielokrotnie wskazywane w orzecznictwie. Związanie samego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w rozumieniu wskazanego wyżej przepisu oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych - sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, a zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania poprzez treść nowego wyroku. Sąd wyrażając ocenę prawną w uzasadnieniu swojego orzeczenia oraz przedstawiając wskazania co do dalszego postępowania, determinuje rozstrzygnięcie administracyjne w różnych aspektach. Z całą pewnością przesądza o sposobie, a nawet o rezultatach stosowania prawa (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 września 2008 r., I OSK 1341/07).

Tymczasem w niniejszej sprawie organ nie zastosował się do oceny prawnej wyrażonej w prawomocnym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2013 r., który oddalił skargę kasacyjną organu i ponownie zakwestionował okoliczność wykonywania przez skarżącą pracy przymusowej poprzedzonej deportacją (wyrugowaniem – jak to wykazał NSA w ww. wyroku). Organ uzasadnił odmowę przyznania świadczenia tezą, że nawet jeśli skarżąca zmuszona została do pracy na rzecz okupanta (co według organu nie jest jednoznacznie wykazane w materiale dowodowym), to i tak nie stało się to w wyniku deportacji do pracy, lecz dobrowolnego wyboru miejsca pobytu oraz obowiązującego w czasie wojny obowiązku pracy (str. 4 zaskarżonej decyzji, przedostatni akapit). Jest to stanowisko sprzeczne z wprost sformułowaną oceną prawną zawartą w wyroku NSA z dnia 30 sierpnia 2013 r., przytoczoną w niniejszych rozważaniach, co stanowi naruszenie art. 153 p.p.s.a.

W wyroku z dnia 30 sierpnia 2013 r. NSA wprawdzie wskazał organowi na pewne możliwości obalenia owej oceny prawnej, poprzez zwrócenie się do stosownych instytucji państwowych w celu uzyskania informacji, które mogłyby stać się podstawą do odmowy przyznania świadczenia. Wynika to ze sformułowania: "Jeśli Kierownik Urzędu pragnął odmówić dania wiary twierdzeniom o faktach strony, zawartych we wniosku i wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, obowiązany był wskazać przyczyny, dlaczego tym dowodom odmówił dania wiary, ale dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej oceny". W tym celu rzeczywiście organ przeprowadził postępowanie dowodowe, zwrócił się do Archiwum Państwowego w Ł. Oddział w S. oraz do Instytutu Pamięci Narodowej, a także przesłuchał skarżącą oraz świadka J.Z. Dodatkowo organ skorzystał z dokumentów zgromadzonych w sprawach wszczętych na wniosek sióstr skarżącej o przyznanie świadczenia pieniężnego, w szczególności M.W., której sytuacja w czasie okupacji była tożsama z sytuacją skarżącej (druga siostra nie przebywała wówczas z rodziną). Tym niemniej w wyniku tych działań organ nie zdobył dowodów, które mogłyby podważyć ocenę prawną wyrażoną w wyroku NSA z dnia 30 sierpnia 2013 r. W szczególności okolicznością uzasadniającą ponowną odmowę przyznania świadczenia pieniężnego nie może być fakt, że siostra skarżącej takiego świadczenia nie otrzymała, a skargę na decyzję w tej kwestii Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił prawomocnym wyrokiem z dnia 20 stycznia 2012 r., II SA/Łd 1233/11. Ocena prawna wyrażona w orzeczenia Sądu wydanym w innej sprawie nie wiąże bowiem organu ani Sądu. W niniejszej sprawie zaś organ, jak również Sąd w składzie niniejszym, związany był oceną prawną wyrażoną w wyroku NSA z dnia 30 sierpnia 2013 r., stosownie do art. 153 p.p.s.a. (art. 190 p.p.s.a. nie ma zastosowania, jako że nie doszło do wydania orzeczenia kasatoryjnego).

Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 i art. 152 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.

lf