Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 1077/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2006-09-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym dnia 22 września 2006 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi J. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w punkcie [...] ([...]). 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz J. C. kwotę [...] ( [...]) zł tytułem zwrotu kosztów sądowych /-/ M. Dybowski


UZASADNIENIE

sygn. IV SA/Po 1077/05

U Z A S A D N I E N I E

Decyzją z dnia [...] r. nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej: Kierownik Urzędu) na podstawie art. 154 § 1 i 2 i art. 22 ust. 1, i art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. 42/02/371 ze zm.- dalej ustawa): 1. uchylił decyzję własną z dnia [...] r. nr [...] i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] r. nr [...] o umorzeniu postępowania administracyjnego; 2. odmówił J.C. przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie przesiedleńczym w K. Łódzkim od [...] do [...] r.

W uzasadnieniu Kierownik Urzędu wskazał, że pismo Strony w sprawie zakończonej decyzją własną Kierownika Urzędu z dnia [...] r., potraktował- zgodnie z dyrektywą art. 235 § 1 kpa (wobec nie powołania się Strony na ustawowe podstawy wznowienia postępowania bądź na podstawy stwierdzenia nieważności uprzedniej decyzji)- jako wniosek o uchylenie decyzji własnej w trybie art. 154 kpa. W sprawie zmienił się stan prawny- wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2003 r. sygn. SK 4/02 (Dz.U. 72/03/658) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 22 ust. 3 ustawy, w oparciu o które wydano poprzednie decyzje, z art. 2 i art. 32 Konstytucji RP. Dlatego należało wydane w sprawie decyzje uchylić. "Po analizie przedłożonych przez stronę dokumentów" ( nie precyzując żadnego z tych dokumentów) organ uznał, że nie zachodzą w sprawie przesłanki art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy; w szczególności nie uznano za wiarogodne przedstawionych przez Stronę zeznań świadków (nie przywołując żadnego z nich), gdyż zostali oni wysiedleni z innych niż Strona miejscowości; w czasie pobytu w obozie mieli [...] i [...] lata; przeciętny stan osobowy w obozach przesiedleńczych wynosił od kilkuset do kilku tysięcy osób, a pobyt w obozie trwał od kilku dni do kilku tygodni. Nie sposób przyjąć, by świadkowie mogli zapamiętać Stronę- osobę sobie wtedy nie znaną.

Pismem nadanym w polskiej placówce pocztowej dnia [...] r. J.C. zwrócił się do Kierownika Urzędu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wnioskodawca poinformował, że Z. zostało wysiedlone dnia [...] r.- tego dnia wysiedlono dwie rodziny: C. i G., co poświadcza "zameldowanie" z Archiwum Urzędu Miejskiego K.. W Z. było siedem numerów- w tym [...] rodziny niemieckie a [...] polskie. Wysiedlone [[...]] [...] rodziny zawieziono "na stację kolejową P.P., skąd bydlęcymi wagonami zawieźli nas do Konstantynowa k/Ł.", gdzie rodzina Wnioskodawcy przebywała od [...] do [...] r. Stamtąd skierowano rodzinę Wnioskodawcy do Ch., a następnie do W.. W W. rodzina C. była razem z rodziną G. i N. ze S.. W czasie Powstania Niemcy zabrali Ojca ze schronu do Oświęcimia, gdzie zginął. W Warszawie zmarła na gruźlicę siostra Wnioskodawcy. Do Z. rodzina C. wróciła dnia [...] r. bez Ojca i siostry. Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Zainteresowany dołączył dwa zaświadczenia Naczelnika Wydziału Spraw Obywatelskich Urzędu Miasta K. z dnia [...] r. (k. [...] akt administracyjnych).

Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...] r. nr [...], na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. 98/00/1071 ze zm.- dalej kpa), i art. 4 ust. 1 pkt 1 lit c) ustawy utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. (omyłkowo określając ją "[...] r." - k. [...] ).

W obszernym uzasadnieniu Kierownik Urzędu, "biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego" uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Organ ocenił jako niewiarogodne oświadczenia świadków z dnia: [...] r. S.S., [...] r. E.S., [...] r. W.K. i C.J., [...] r. S. i E.S.. Świadkowie ci zostali wysiedleni w innym okresie, z innych niż Strona miejscowości. Przeciętny stan osobowy obozu wynosił od kilkuset do kilku tysięcy osób, a pobyt w obozie trwał od kilku dni do kilku tygodni. Oceniając wiarygodność zeznań świadków należy brać pod uwagę takie elementy, jak: miejsce zamieszkania, czas trwania znajomości etc. Nie sposób przyjąć, by świadkowie mogli zapamiętać zupełnie nieznane im osoby- w tym czteroletniego chłopca (np. świadkowie S. i E. S. mieli w tym okresie odpowiednio [...] i [...] lata). W zeznaniach świadków nie ma informacji, mogących w wiarygodny sposób uprawdopodobnić ich znajomość i wspólny pobyt w obozie, z wyjątkiem lakonicznego stwierdzenia, że "byli w obozie". W ramach postępowania w niniejszej sprawie przesłuchano dnia [...] r. w siedzibie organu świadków E. i S.S.. Śwd. S.S. zeznał, że jego wiedza na temat osób przebywających w obozie pochodzi z opowieści rodziców (ojciec zmarł w [...] r., a matka ok. [...] lat temu); nie był naocznym świadkiem pobytu jakichkolwiek osób w obozie, bo był za młody by kogoś pamiętać z obozu. J.C. poznał zaraz po wojnie, a oświadczenie złożone do akt sprawy sporządzono na podstawie opowieści Wnioskodawcy, które on następnie podpisał. E.S., mający w czasie pobytu w obozie ok. [...] lat zeznał, że nie mógł z tego względu pamiętać osób, a wiedzą czerpał z opowieści J.C. i zmarłych rodziców. Dnia [...] r. przed Urzędem Gminy K. przesłuchano W.K. i C.J., którzy potwierdzili wspólną ze stroną znajomość i fakt wspólnego pobytu w obozie w K.. Pomijając to, Kierownik Urzędu uznał, że wiedza świadków również oparta jest na oświadczeniach J.C. (obecnego przy przesłuchaniu), co znajduje odzwierciedlenie w protokołach przesłuchań, w szczególności śwd. C.J., której wiedza, poza potwierdzeniem faktu pobytu w obozie, na temat losów wojennych Zainteresowanego jest znikoma. Śwd. E.S., S. S. i W. K. dostarczają oświadczeń w bardzo wielu sprawach, dotyczących osób wysiedlanych z różnych okolicznych miejscowości (względem P.P.) i również z tego powodu ich oświadczenia należy traktować z odpowiednią rezerwą. Owe osoby są świadkami ex auditu, nie ex visu. Wartość dowodowa świadka wyłącznie ze słyszenia jest mniejsza, niż wartość dowodu bezpośredniego. Dotyczy to w całej rozciągłości oświadczeń świadków, zwłaszcza jeśli dokona się konfrontacji treści oświadczeń pisemnych i ich zeznań, złożonych przed organem. Organ przywołał pogląd, zaprezentowany w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia [...] r.- II SA/Bk 636/04 wskazujący, że dowody z zeznań świadków dotyczące zdarzeń sprzed ok. 60 lat, mają ograniczoną wartość dowodową ze względu na znaczny upływ czasu, subiektywizm świadków, a często i zamiar pomocy w uzyskaniu świadczeń związanych ze statusem kombatanta. Decyzję w sprawie przyznania uprawnień kombatanckich wydaje Kierownik Urzędu, na podstawie udokumentowanego wniosku zainteresowanej osoby. Dla przyznania uprawnień konieczne jest udokumentowanie wniosku- ograniczenie się do uprawdopodobnienia wskazanych w nim okoliczności nie jest wystarczające. Z pism Archiwum Państwowego w Ł. z dnia [...] i [...] r. wynika, że na listach osób i rodzin wysiedlonych z b. pow. K., nie znaleziono nazwiska strony. Z pisma Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] r. wynika, że w ich zasobie archiwalnym nie odnaleziono dokumentów potwierdzających podnoszonych przez stronę okoliczności.

J.C. zaskarżył decyzję Kierownika Urzędu do Sądu Administracyjnego. Zainteresowany w skardze i piśmie z dnia [...] r. pogłębił argumenty, które uprzednio prezentował w postępowaniu administracyjnym. W szczególności Skarżący wskazał, że świadkowie mieszkali bardzo blisko, wielokrotnie się spotykali i bardzo dobrze się znali. J.C. szczegółowo wskazał w skardze koligacje między Jego rodziną a poszczególnymi świadkami bądź rodzinami tychże świadków. Zainteresowany raz jeszcze przywołał zaświadczenia z Urzędu Miasta K., wskazujące na wysiedlenie Jego rodziny i rodziny sąsiadów.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

I. Przedwczesny jest argument Kierownika Urzędu, że "we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Strona nie wykazała, by w przedmiotowej sprawie zaistniały jakiekolwiek nowe okoliczności faktyczne i prawne uzasadniające uchylenie decyzji ostatecznej", "omówione wyżej dowody nie dają podstaw do podjęcia pozytywnej decyzji dla strony".

Kierownik Urzędu z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 art. 107 § 1 i 3 kpa całkowicie pominął w ustaleniach faktycznych i nie poddał ocenie dwa dowody z dokumentów urzędowych- wystawionych dnia [...] r. nr- odpowiednio- [...] i [...] przez Naczelnika Wydziału Spraw Obywatelskich Urzędu Miasta K. poświadczeń zameldowania, załączonych do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy (k. [...] akt administracyjnych), co stanowiło inne naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy ( art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa).

Wojewódzki Sąd Administracyjny ustalił, że J.C. s. W. i W. ur. [...] r. w Z., zamieszkiwał w domu nr [...] w miejscowości Z. od urodzenia do [...] r.; w Księdze meldunkowej miejscowości Z. za lata [...] na str. [...] pod poz. [...] dopisano przy tej dacie "ewakuowano"; powrót z W. dnia [...] r. Rodzina G.A. z żoną i dziećmi: H., A. i C. zamieszkiwała w domu nr [...] w miejscowości Z. do [...] r.; w Księdze meldunkowej miejscowości Z. za lata [...] na str. ... pod poz. [...] dopisano przy tej dacie "ewakuowano". Ustaleń tych Sąd dokonał na podstawie wskazanych wyżej poświadczeń (art. 106 § 1, 3, 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 153/02/1270 ze zm.- dalej ppsa w zw. z art. 244 § 1 i art. 252 kpc). Powołane dokumenty urzędowe nie zostały przez żadną ze stron skutecznie zakwestionowane; nie nasunęły one Sądowi wątpliwości co do ich autentyczności bądź wiarogodności, zatem Sąd przyjął je jako dowód tego, co zostało w nich urzędowo zaświadczone.

II. Organ w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] r. stwierdza, że "przeciętny stan osobowy w obozach przesiedleńczych wynosił od kilkuset do kilku tysięcy osób, a pobyt w obozie trwał od kilku dni do kilku tygodni" (k. [...] akt administracyjnych), choć w aktach sprawy brak dowodów, pozwalających na dokonanie takich (co do zasady prawidłowych) ustaleń. Z odpisu zaświadczenia Przewodniczącego Okręgowej Komisji Zbrodni Hitlerowskich w Ł. z dnia [...] r. nr [...] wynika, że od tej reguły zdarzały się wyjątki- świadek C.J. wraz z rodzicami i rodzeństwem przebywała w obozie przesiedleńczym w K. k. Ł. od [...] do [...] r. (przy czym matka zmarła [...] a ojciec [...] ; k. [...] akt administracyjnych).

III. Choć Kierownik Urzędu nie przywołuje w tej materii wprost faktów

powszechnie znanych, w istocie to one posłużyły dla dokonania owych ustaleń (art. 77 § 4 kpa), jednakże organ administracji publicznej nie sięgnął doń w dostatecznym stopniu, co stanowiło inne naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy ( art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa).

Zgodnie z art. 106 § 4 ppsa, Sąd Administracyjny bierze pod uwagę fakty powszechnie znane, nawet bez powołania się na nie strony; do postępowania dowodowego, o którym mowa w § 3, stosuje się odpowiednio kpc (art. 106 § 5 ppsa). Utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 228 § 1 kpc, art. 77 § 4 kpa, art. 153 kpk z 1969 r., art. 168 kpk z 6 czerwca 1997 r.-Dz.U. 89/97/555 ze zm.) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym- te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, a więc w oparciu o różnorakie źródła, ujawnione zostały przez historyków ( wyrok SN z 9.3.1993-WRN 8/93-OSNKW 7-8/93/49; OSP 6/94/117 z glosą J. Tylmana; WPP 2/94/101 z glosą S. Przyjemskiego; PS 4/96/67 z omówieniem J. Gudowskiego; PS 5/96/38 z omówieniem Z. Dody i J. Grajewskiego, akceptowane przez J. Gudowskiego "Kpc-tekst, orzecznictwo, piśmiennictwo" W.Pr. 1998 t. 1 s. 473 uw. 8). Z najnowszej i najpełniejszej monografii traktującej o wysiedleniach ludności polskiej z Wielkopolski (Marii Rutowskiej " Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-41"- Instytut Zachodni 2003) wynika, że od wiosny 1940 r., wszystkich wysiedlonych Polaków z Kraju Warty kierowano bezpośrednio do kilku obozów przesiedleńczych, utworzonych w Ł., które przetrwały do końca okupacji. W obozie przy ul. Kopernika, do połowy marca 1941 r., osiedlano przeważnie Polaków z całego obszaru Kraju Warty i stąd wywożono ich do GG; w jednym z największych obozów K. k. Ł. osadzano wraz z całymi głównie rolników wysiedlonych z przedwojennego Woj. Poznańskiego (op.cit.-s.33-34, 209). Z zestawienia liczbowego wysiedlonej ludności polskiej z Kraju Warty w okresie od 1. 12. 1939 r. do 20.1.1941 r. wynika, że w okresie od 15 marca 1940 r. do 20 stycznia 1941 r. z powiatu kościańskiego wysiedlono 2925 osób (M.Rutowska-op.cit. s. 54). Wieś Z. przed 1 września 1939 r. należała do gminy Z. w powiecie kościańskim, w województwie poznańskim; odległa była o 1 km od stacji kolejowej Jezierzyce ("Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej" opracowany pod kierunkiem inż.T. Bystrzyckiego s. 2020). W trakcie realizacji drugiego planu krótkofalowego ( od 15.3.1940 do 20.1.1941 r.) wzrosła sprawność niemieckiego aparatu represji- w tym okresie do Ł. w ciągu tygodnia przyjeżdżało 4-6 pociągów z wysiedlonymi, a z Ł. wysłano- w sierpniu 15, a w październiku 1940 r. 10 transportów. We wrześniu i październiku 1940 r. akcje wywózek do Generalnego Gubernatorstwa objęły cały obszar Kraju Warty ( M. Rutowska-op. cit. s. 210, 214).

Z uwagi na upływ ponad 65 lat od tych wydarzeń, w przypadkach, których nie zachowały się listy poszczególnych transportów, coraz rzadziej można korzystać z dowodów bezpośrednich. Sądowi z urzędu ( w tym- przykładowo- ze sprawy IV SA/Po 194/06) znana jest prawidłowa praktyka Kierownika Urzędu, że zwraca się do właściwych organów gmin i właściwych Oddziałów IPN bądź Archiwów Państwowych, o nadesłanie dowodów pośrednich ( w tym ankiet Biur dowodów osobistych zainteresowanych lub ich rodziców- dla ustalenia miejsca wysiedlenia w czasie okupacji; ksiąg meldunkowych- z adnotacją o dniu wysiedlenia w okresie okupacji- z adresu sprzed 1.9.1939 r.; o dacie przejęcia danego gospodarstwa rolnego przez niemieckiego osiedleńca na podstawie decyzji władz okupacyjnych; o dacie przeprowadzanej akcji wysiedleńczej Polaków z danej miejscowości). W niniejszej sprawie Kierownik Urzędu z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 kpa takich wywiadów nie przeprowadził w dostatecznym zakresie (ograniczając się jedynie do wywiadów w IPN- Oddziałowym Biurze Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów w P.- k. [...] i do uzyskania dwu ankiet, składanych przez J.C. w Biurze Dowodów Osobistych w K.ie- uzyskanych z Urzędu Miasta i Gminy O.- k. [...]), choć dalsze wywiady służyć mogły ustaleniu faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Sądowi z urzędu, ze sprawy IV SA/Po 1127/04 wiadomym jest, że to nie IPN- Oddział w P., lecz Archiwum Państwowe w P.- Oddział w G. posiadało dokumentację potwierdzającą fakt wysiedlenia z miejscowości W. rodziny Ł., z charakterystyczną adnotacją: dnia "[...] Ewakuiert nach General-Governement" (k. [...] akt administracyjnych, załączonych do akt IV SA/Po 1127/04 ).

IV. Negatywna ocena zeznań świadków (jako świadków pośrednich) była przedwczesna, mimo że organ dążył do szczegółowego uzupełnienia zeznań świadków. W szczególności J.C. w skardze i piśmie z dnia [...] r. wskazuje na szczegółowe okoliczności, które w toku uzupełniania zeznań świadków winny być- w drodze ewentualnych pytań uzupełniających- wyjaśnione. Analiza akt administracyjnych wskazuje, że Kierownik Urzędu, nie podjął dostatecznych kroków celem zbadania okoliczności dotyczących znajomości między rodziną Skarżącego a rodzinami świadków-czy ich rodziny znały się przed wysiedleniem, czy poznały się w czasie transportu, czy w obozie. Ze skargi i z pisma w postępowaniu skargowym wynika, że rodziny te miały ze sobą kontakt przed i po wojnie. W ocenie Sądu badającego niniejszą sprawę, brak szczegółowych ustaleń w tej materii - w obliczu braku przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków i ewentualnie zeznań strony (art. 75 § 1, art. 86 kpa) - uznać należy za nieprawidłowe. Takie postępowanie jest w oczywisty sposób sprzeczne z dyrektywami prowadzenia postępowania dowodowego, w szczególności z obowiązującą w postępowaniu administracyjnym zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 kpa).

Dla oceny stwierdzonych w postępowaniu okoliczności znaczenie będzie miała kwestia, czy instytucje, które udzielają informacji na temat Skarżącego i Jego rodziny, są w posiadaniu kompletnych dokumentów, gdyby tak bowiem nie było, brak dokumentów dotyczących Skarżącej nie stanowiłby przesądzającego dowodu (uzasadnienie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 4.3.2005 r.- IV SA/Po 1505/04- niepublikowanego, który to pogląd Sąd w niniejszym składzie podziela)

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 23.11.2004 r. - II SA/Bk 636/04 trafnie zwrócił uwagę na potrzebę szczególnie starannej oceny zeznań świadków, przedstawiających zdarzenia z przed blisko 60 lat. Jednakże dowody te muszą być oceniane każdy oddzielnie, z uwzględnieniem wiedzy fachowej i doświadczenia życiowego - w tym zmiennych elementów opisu osób i zdarzeń, schematów poznawczych itp. (przykładowo - Friedrich Arntzen "Psychologia zeznań świadków" PWN 1989 r.; Brunon Hołyst "Psychologiczne i społeczne determinanty zeznań świadków" PWN 1989 r. s. 165 i n.). Małoletniość śwd. S. S. nie pozbawiła go przymiotu świadka naocznego co do części zdarzeń, w których bezpośrednio uczestniczył w obozie. Wobec powyższego zaprezentowana w zaskarżonej decyzji ocena zeznań świadków narusza granice swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa).

Ponownie rozpatrując sprawę Kierownik Urzędu winien przeprowadzić postępowanie dowodowe, które realizować będzie wszystkie obowiązujące w tym zakresie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Kierownik Urzędu zwróci się do Archiwum Państwowego w P. o wskazanie, czy zachowały się dokumenty potwierdzające skalę wysiedleń z powiaty kościańskiego- a zgłasza wsi: Z., Cz., Cz., N., N., P.P., P. II i III, Ż., K., G. i daty poszczególnych wysiedleń- a zwłaszcza, czy miały one miejsce dnia [...] r.

Kierownik Urzędu przeprowadzi dowód z zeznań wskazanych przez Skarżącego świadków a nadto zeznań Strony. W szczególności, przedmiotem badania winna się stać kwestia czasu, na który datuje się znajomość między rodzinami Skarżącego a świadków oraz problem stanu dokumentacji będącej w posiadaniu właściwych instytucji. Istotnych dokumentów Kierownik Urzędu poszukiwać może w publikacjach źródłowych ( w szczególności Biuletynie Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce-nr XII/1960 i XXI/1970; Documenta Occupationis t. VIII-Poznań 1969); w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie- w szczególności w zespole Akta Der Chef der Sicheheistpolizei und des SD-Umwandererzentralstelle Posen-sygn.210; we właściwym obecnie Urzędzie Gminy, gdzie na podstawie ksiąg meldunkowych obejmujących lata przedwojenne i II wojny światowej oraz dokumentacji podatkowej ustalić często można co do dnia dzień wysiedlania poszczególnych rodzin; w Archiwum Państwowym w P.- akt Der Landrat Kosten (sygn. 23- M. Rutowska s.82 przyp. 32) i Gendarmerie Kosten (jeśli się zachowały); Archiwum Państwowym właściwym dla przedwojennej gminy Z. i obecnej gminy, i starostwa kościańskiego (bowiem komendant transportu obowiązany był przekazać wysiedlonych przedstawicielom polskiej administracji- burmistrzom i sołtysom, a jeden egzemplarz kartoteki przesyłano właściwym starostom i burmistrzom ( M.Rutowska "Wysiedlenia..."s. 199, 210). Celowym okazać się może także zbadanie ankiet i kart osobowych obojga rodziców Skarżącego oraz zasięgnięcie informacji w IPN- Oddziale w P. co do wysiedleń Polaków z Z. i przywołanych wyżej miejscowości w dniu [...] lub w dniach następnych.

Przy dokonywaniu ustaleń Kierownik Urzędu sięgać może także do domniemania faktycznego (art. 231 kpc; Z. Janowicz "Kpa. Komentarz" PWN 1999 uw. 1 b-d, uw.5 do art. 75). Wynik ustaleń, szczegółową ocenę dowodów i akt subsumcji Kierownik Urzędu zaprezentuje w uzasadnieniu, spełniającym wymogi art. 107 § 3 kpa.

W takim stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) ppsa orzekł, jak w pkt. 1 sentencji wyroku. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 ppsa.

/-/ M. Dybowski