Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 72/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2019-08-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Gospodarka gruntami
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 41 i art. 44
journal: Dz.U. 1961 nr 18 poz 94
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadzie i trybie wywłaszczania nieruchomości - t.j.
article: art. 105
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 129 ust. 5 pkt 3
journal: Dz.U. 2018 poz 2204
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o  gospodarce nieruchomościami  - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz Sędzia WSA Józef Maleszewski Asesor sądowy WSA Maria Grzymisławska - Cybulska (spr.) Protokolant sekr. sąd. Agata Żebrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 sierpnia 2019 r. sprawy ze skarg U. N., H. W. i I. B. na decyzję Wojewody z dnia [...] grudnia 2018 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego oddala skargi w całości


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] Wojewoda utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] sierpnia 2018 r. znak [...] umarzającą postępowanie w sprawie ustalenia odszkodowania za zajęcie nieruchomości zabudowanej budynkiem [...], na podstawie zezwolenia na niezwłoczne zajęcie nieruchomości Urzędu Spraw Wewnętrznych Prezydium Rady Narodowej Miasta [...] z dnia [...] maja 1963 r. znak [...]

Powyższe decyzje wydano w następujących okolicznościach faktycznych i prawych:

Prezydium Rady Narodowej Miasta [...] decyzją z dnia [...] maja 1963 r. znak [...] na podstawie art. 41 ustawy z dnia 12 marca 1956 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1961 Nr 18, poz. 94) zezwoliło na niezwłoczne zajęcie - pod budowę szkoły podstawowej - nieruchomości stanowiącej działkę nr [...] o pow. 3638m˛ (KW nr [...]) stanowiącej współwłasność E. P. i W. B. (k.93/t.I akt adm.). Orzeczeniem z dnia [...] września 1963 r. znak [...] przyznano odszkodowanie za zniszczenie drzew i krzewów owocowych, upraw i plonów na nieruchomości objętej KW 9823 (k. [...] akt adm.). Następnie decyzją z dnia [...] grudnia 1965 r. nr [...] Prezydium Rady Narodowej w [...] orzekło o wywłaszczeniu i ustaleniu odszkodowania za nieruchomość położoną w [...] przy ul[...] stanowiącej dz. nr [...] o pow. 2995m˛ (KW nr [...]) (k.113/t.I akt adm.). W dniu [...] maja 1967 r. doszło do zawarcia umowy aktu notarialnego pomiędzy poprzednikami prawnymi Skarżących a Zakładami Przemysłu [...] (k. [...] akt adm.) na mocy którego sprzedano część nieruchomość (KW nr [...]), o powierzchni 1,61,71 ha położoną w [...] przy ul. [...] i [...]. W § 5 aktu notarialnego wskazano, że umowa ta została zawarta w trybie ustawy z dnia 12 marca 1956 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości i dotyczy działki niezabudowanej (k.141/t.I akt adm.).

Na wniosek I. B. złożony [...] lutego 2011 r. (k.20 akt adm.) wszczęto postępowanie w sprawie "odszkodowania za składniki budowlane, znajdujące się na wywłaszczonej w 1965 r. nieruchomości". We wniosku wskazano, że orzeczeniu z dnia [...] grudnia 1965 r. ustalono odszkodowanie jedynie za grunt wywłaszczonej nieruchomości (dz. nr [...]), jednak "ze względu na wyłączenie [...]i i przyległego do niej terenu" nie doszło do ich wywłaszczenia na mocy orzeczenia z [...] grudnia 1965 r., a w konsekwencji nie ustalono za nie odszkodowania. Jako podstawę żądania wskazano art. 128 ust. 1 w zw. z art. 129 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Pismem z dnia [...] marca 2011 r. I. B. działając w imieniu własnym oraz na podstawie pełnomocnictwa G. O., B. S., M. B., D. K., H. W. (k.26/t.I akt adm.) i H. N. działający w imieniu U. N. i J. B. (k.27/t.I akt adm.) wskazali, że wnoszą o odszkodowanie za składnik majątkowy, [...], która znajdowała się na gruncie nieruchomości objętej zezwoleniem na niezwłoczne zajęcie, wydanej w związku z wnioskiem o wywłaszczenie nieruchomości "który następnie nie został wywłaszczony wskutek ograniczenia wywłaszczenia" (k. [...] akt adm.). We wniosku doprecyzowano, że w dniu [...] maja 1967 r. doszło do zawarcia umowy aktu notarialnego (k. [...] akt adm.) na mocy którego sprzedano część nieruchomości, na której znajdował się budynek [...]. Nieruchomość została nabyta przez Państwo - Zakłady [...] w [...] (k.46/t. I akt adm.). We wniosku wskazano również, że nabycie obejmowało nieruchomość położoną przy ul. [...] i resztę nieruchomości położonej przy ul. [...]. Podkreślono, że na mocy aktu notarialnego właściciele otrzymali zapłatę - jedynie za grunt - bowiem w akcie notarialnym nieruchomość została opisana jako "niezabudowana", tymczasem wówczas [...] nadal użytkowały [...] Zakłady [...], już bez udziału wnioskodawców.

Pismem z dnia [...] czerwca 2011 r. I. B. oświadczyła, że wniosek dotyczy ustalenia odszkodowania za składnik majątkowy znajdujący się na nieruchomości, objętej zezwoleniem na zajęcie przed dokonaniem wywłaszczenia, które potem nie objęło części nieruchomości na której znajdował się ten składnik ([...]). I. B. wskazała, że za [...] jej rodzinie nigdy nie zapłacono, gdyż "została ona przejęta przez Państwo już w latach ubiegłych - przy zajęciu - nieruchomości" (k. [...] akt adm.).

Pismem z dnia [...] sierpnia 2017 r. I. B. wskazała, że skoro nakład budowlany w postaci [...] położonej przy ul[...] nie znajdował się na nieruchomości wywłaszczonej decyzją Prezydium Rady Narodowej Miasta [...] z dnia [...] grudnia 1965 r., to oznacza, że nie uzyskano za niego również odszkodowania (k.67/t.II akt adm.).

W piśmie z dnia [...] listopada 2017 r. organ I instancji wskazał, że działka nr [...] (mapy z: [...] maja 1963 r. – k. 111/t. I akt adm. i z [...] listopada 1964 r. – k. 162/t. I akt adm.) uległa podziałowi (Opis i mapa z [...] kwietnia 1965 r. – k. 110/t. I akt adm.). Dokonano podziału na działkę nr [...] o pow. 0,2995m˛ oraz dz. nr [...]. Organ wskazał, że działka nr [...] stanowi obecnie dz. nr [...] i [...], a działka nr [...] stanowi działkę nr [...]. Odwołując się do powyższych danych Wnioskodawczynię wezwano do doprecyzowania złożonego wniosku (k. 81/t.II akt adm.). Wobec braku odpowiedzi, wezwanie ponowiono[...] stycznia 2018 r. (k.84/t.II akt adm.).

Na wezwanie organu I. B. pismem z dnia [...] stycznia 2018 r. (k.89/t.II akt adm.) wyjaśniła, że złożony w sprawie wniosek dotyczy szkody, która została wyrządzona przez zezwolenie na niezwłoczne zajęcie nieruchomości z dnia [...] maja 1963 r. Wskazano, że chodzi o część nieruchomości, która następnie nie została wywłaszczona orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1965 r., a więc za - zajęcie - części gruntu oraz składnik budowlany znajdujący się na tej części - [...]. I. B. wyjaśniła, że obecnie ta część nieruchomości, której dotyczy wniosek stanowi dz. nr [...] (ta część nieruchomości, która objęta była zezwoleniem na zajęcie z 1963, ale nie była objęta decyzją o wywłaszczeniu i to na niej znajdował się budynek). Wskazano, że - do daty - zezwolenia na niezwłoczne zajęcie budynek [...] był użytkowany przez Zakłady [...], które na rzecz ówczesnych właścicieli wnosiły opłaty. Jednakże - po wydaniu zezwolenia na niezwłoczne zajęcie - Zakłady zaprzestały wnoszenia tych opłat, pomimo że nadal użytkowały ten składnik budowlany wraz z gruntem. A więc po wydaniu zezwolenia poprzednicy prawni I. B. utracili faktycznie posiadanie tej nieruchomości. I. B. wskazała, że na skutek działania Państwa jej rodzina poniosła szkodę, zarówno co do pożytków z gruntu, jak i składnika budowlanego od 1963-1965 r., a w konsekwencji co do samego składnika budowlanego. I skoro te szkody są konsekwencją orzeczenia o zezwoleniu na niezwłoczne zajęcie nieruchomości, to z urzędu należy się za to odszkodowanie (k. 87-89/t.II akt adm.).

Pismem z dnia [...] marca 2018 r. H. N. wskazał, że ponownie przeanalizował dokumentację odrzucającą starania o zmianę decyzji o uwłaszczeniu. Podkreślił że wymuszony akt notarialny z [...] maja 1967 r. dotyczył - niezabudowanej - działki (k.228/t.II akt adm.).

I. B. pismem z dnia [...] marca 2018 r. wyjaśniła, że H. N. w swoim piśmie łączy kila spraw i pisze o kilku różnych postępowaniach, natomiast żądaniem wniosku którym ona zainicjowała postępowanie w niniejszej sprawie objęto "ustalenie odszkodowania za szkody powstałe w związku z zezwoleniem na niezwłoczne zajęcie nieruchomości z dnia [...] maja 1963 r." (k.237/t.II akt adm.).

Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2017 r. poz.1257) umorzył jako bezprzedmiotowe postępowanie o odszkodowanie za budynek [...] znajdujący się w dawnej księdze wieczystej 9823, w związku z jej czasowym zajęciem wynikającym z zezwolenia na niezwłoczne zajęcie nieruchomości decyzją Prezydium Miasta [...] z dnia [...] maja 1963 r.

Na skutek złożonych w przewidzianym prawem terminie odwołań decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] Wojewoda utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] sierpnia 2018 r.

Uzasadniając swoje stanowisko Wojewoda wskazał na brak podstawy prawnej do orzeczenia o odszkodowaniu za składnik budowlany, w związku z niezwłocznym zajęciem nieruchomości przed jej wywłaszczeniem. W uzasadnieniu decyzji opisano podstawę prawną niezwłocznego zajęcia działki nr [...] i wskazano, że art. 129 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. nie może stanowić podstawy odszkodowania za budynek [...], usytuowany na gruncie objętym zezwoleniem na niezwłoczne zajęcie. Podkreślono, że art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, stanowi podstawę do wydania odrębnej decyzji o odszkodowaniu w sytuacji gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenia. Wojewoda podkreślił, że brak jest przepisu, który uprawniałby do zastosowania przepisów rozdziału 5 działu III ustawy o gospodarce nieruchomościami w stosunku do nieruchomości zajętych przed wywłaszczeniem. Wskazano, że art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1956 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, stanowił, że właścicielowi zajętej nieruchomości należy się od wnioskodawcy odszkodowanie za straty wyrządzone zajęciem. Istniał zatem przepis który przewidywał odszkodowanie za zajęcie nieruchomości przed jej wywłaszczeniem, jednak przepis ten aktualnie już nie obowiązuje. Odnosząc się do zarzutów podniesionych w odwołaniach Wojewoda zaakcentował, że postępowanie dotyczy ustalenia odszkodowania za straty poniesione w wyniku niezwłocznego zajęcia gruntu, a więc bez znaczenia - w tej sprawie - pozostają kwestie przywrócenia posiadania gruntów i ustalenia odszkodowania za budynek [...] w umowie sprzedaży nieruchomości aktem notarialnym z [...] maja 1967 r.

W przewidzianym prawem terminie skargi na decyzję Wojewody wywiodły: U. N., I. B. i H. W. domagając się uchylenia decyzji obydwu instancji oraz zasądzenia zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonym decyzjom zarzucono naruszenie art. 129 ust. 5 ustawy o gospodarce nieruchomościami w zw. z art. 21 ust. 2 i art. 64 konstytucji RP, a także przepisów postępowania administracyjnego i bezpodstawne umorzenie postępowania w sprawę.

Postanowieniem z dnia 14 maja 2019 r. Sąd postanowił o połączeniu do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia spraw o sygnaturach: IV SA/Po 72/19 (pod którą zarejestrowano skargę U. N.), IV SA/Po 164/19 (pod którą zarejestrowano skargę I. B.) oraz IV SA/Po 175/19 (pod którą zarejestrowano skargę H. W.).

W odpowiedzi na skargi Wojewoda wniósł o ich oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skargi nie zasługiwały na uwzględnienie.

Stosownie do treści przepisu art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2018, poz. 1302 – dalej jako: p.p.s.a.) sąd administracyjny uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b),inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Wojewody Sąd nie dostrzegł naruszenia przepisów prawa materialnego - które miało wpływ na wynik sprawy - jak również przepisów postępowania, które - mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie dostrzegł też naruszenia prawa dającego podstawę wznowienia postępowania administracyjnego. Podkreślenia wymaga, że uchylenie decyzji z powodu naruszenia prawa materialnego doznaje ograniczenia, bowiem może ono nastąpić tylko wówczas, jeżeli uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Podobnie, w przypadku naruszenia przepisów postępowania, przez możliwość istotnego wpływu na wynik sprawy należy rozumieć prawdopodobieństwo oddziaływania naruszeń prawa procesowego na treść decyzji, a więc na ukształtowanie w nich stosunku administracyjnoprawnego (por. T. Woś, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2005, s. 458). Jednocześnie przyjmuje się, że brak takiego wpływu wystąpi w sytuacji gdy przy prawidłowym zastosowaniu prawa materialnego treść decyzji byłaby taka sama (por. A. Kabat [w;] B. Dauter, A. Kabat, Małgorzata Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2016, s. 624). Dokonując kontroli zaskarżonego postanowienia Sąd musi zatem mieć na uwadze, czy uchylenie zaskarżonego aktu z uwagi na stwierdzone uchybienia może doprowadzić do wydania decyzji o innej treści na skutek ponownego rozpoznania sprawy.

Podstawę prawną rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1961 Nr 18, poz. 94 – dalej również jako: ustawa z 1958 r. ), ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2018, poz. 2204 – dalej jako: u.g.n.) i ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018, poz. 2096 ze zm. – dalej jako: k.p.a.).

Uprzedzając zasadnicze rozważania w sprawie należy wskazać, że jak wynika z akt sprawy oraz, jak jest wiadome Sądowi z urzędu, w sprawach dotyczących wywłaszczenia nieruchomości poprzedników prawnych Skarżących toczyło się kilka postępowań administracyjnych i sądowoadministracyjnych, dotyczących zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, stwierdzenia nieważności decyzji wywłaszczeniowych i ustalających odszkodowania za wywłaszczenie (sygn. IV SA/Wa 2941/16, sygn. II SA/Po 741/14, I SA/Wa 474/13). Mając na uwadze szczególnie złożone okoliczności badanej sprawy, zasadnie organy obydwu instancji szczególną uwagę przywiązały w toku niniejszego postępowania administracyjnego, do jednoznacznego ustalenia treści zgłoszonego żądania. Nie ulega wątpliwości, że organ jest związany żądaniem wniosku, który prowadzi do wszczęcia postępowania w sprawie i, że żądanie wniosku określa przedmiot sprawy. W razie gdy wniosek wszczynający postępowanie administracyjne budzi wątpliwości organu administracji publicznej co do treści zawartego w nim żądania, organ ten jest obowiązany ustalić rzeczywistą treść tego żądania (por. wyrok NSA z dnia 26 lipca 2006 r., II OSK 1004/05).

Jak wynika z dokumentacji akt sprawy organ I instancji zwracał się o doprecyzowanie złożonego w niniejszej sprawie wniosku, wyjaśniając w czym upatruje swoich wątpliwości oraz do uzupełnienia przez strony akt sprawy o posiadaną ewentualnie dokumentację (k. 154/t. I akt adm., k.81/t. II akt adm., k. 84/t. II akt adm., k. 224/t. II akt adm.). W toku postępowania pracownicy organu pozostawali również w kontakcie telefonicznym ze stronami postępowania (k.134/t. I akt adm., k. 226/t. II akt adm.). Finalnie, w dniu [...] stycznia 2018 r. wskazano, że intencją wnioskodawców jest uzyskanie odszkodowania za - zajęcie - części gruntu oraz składnik budowlany znajdujący się na tej części – [...] (k. [...] akt adm.) i zgodnie z treścią tak zdefiniowanego żądania wnioskodawców poprowadzono postępowanie administracyjne.

Istota sporu sprowadza się zatem do tego czy w analizowanym przypadku zachodzą przesłanki do ustalenia odszkodowania za niezwłoczne - zajęcie - nieruchomości przed planowanym wywłaszczeniem. Skarżące domagają się rozliczenia za lata 1963-1967 w związku z wydanym nakazem niezwłocznego zajęcia nieruchomości zabudowanej [...]. Żądanie odszkodowawcze w badanej sprawie dotyczy strat wyrządzonych - niezwłocznym - zajęciem nieruchomości w trybie art. 41 ustawy z 1958 r. - w części - dotyczącej budynku [...].

Jak wskazują Skarżące, choć w decyzji z dnia [...] maja 1963 r. wydanej na podstawie art. 41 ustawy z 1958 r. doszło do zezwolenia na niezwłoczne zajęcie całej działki nr [...] o pow.3638m˛, to nigdy - nie doszło - do wywłaszczenia tej działki w całości. Jak również wynika z treści Orzeczenia w sprawie wartości części nieruchomości położonej w [...] – [...], już w czerwcu 1963 r. nie ulegało wątpliwości, że powierzchnia wywłaszczenia nie obejmie [...] i przyległego do niej terenu (k.11/t.I akt adm.).

W związku z - wywłaszczeniem - poprzednikom prawnym Skarżących - co bezsporne - przyznano na podstawie decyzji z dnia [...] grudnia 1965 r. (k.7/t.I akt adm.) odszkodowanie z grunt budowlany oraz na mocy decyzji z dnia [...] września 1963 r. (k.107/t.I akt adm.) odszkodowanie za zniszczone drzewa i krzewy owocowe, uprawy i plony. Jak jednak wskazują Skarżący, nigdy nie otrzymali oni odszkodowania za - niezwłoczne zajęcie – nieruchomości na której był posadowiony budynek [...] w celu przyszłego jej wywłaszczenia.

W istocie zatem Skarżące domagają się rozliczenia za lata 1963-1967 w związku z wydanym nakazem niezwłocznego zajęcia nieruchomości zabudowanej [...].

Uprzedzając zasadnicze rozważana w sprawie należy wskazać, że nie można odmówić prawa do domagania się sprawiedliwości Skarżącym, które jak wskazują, za objęcie części ich nieruchomości zabudowanej [...], nakazem niezwłocznego zajęcia nie otrzymały odszkodowania. Należy jednocześnie podkreślić, że postępowanie administracyjne toczy się w myśl przepisów prawa i tylko na ich podstawie organy administracji publicznej są uprawnione do ustalania odszkodowań.

Przechodząc zatem do istoty sprawy, należy wskazać, że przepisy prawa obowiązującego, jak i żadne inne przepisy w przeszłości nie dają i - wbrew stanowisku organów - nie dawały również w przeszłości podstaw do ustalenia odszkodowania za niezwłoczne zajęcie przed wywłaszczeniem - zabudowanej - nieruchomości.

Argumentacja skarg złożonych w niniejszej sprawie opiera się na literalnej wykładni przepisu art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., który stanowi, że odrębną decyzję o odszkodowaniu wydaje się gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. Skarżący akcentują, że przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n dotyczy sytuacji gdy, przepisy prawa obowiązujące - w chwili wydawania decyzji - przewidują odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości.

Jakkolwiek, z powyżej przywołanymi wnioskami skarg, co do zasady, trzeba się zgodzić, to nie może budzi wątpliwości również fakt, że podstawy do ustalenia takiego odszkodowania nie stanowi sam wyłącznie przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. Podkreślić bowiem trzeba - na co wskazywał również Wojewoda - że przepis art. 129 ust. 5 u.g.n. ma charakter procesowy, a nie materialnoprawny. Przepis ten nie jest samoistną podstawą do ustalenia odszkodowania, ale materialnoprawny obowiązek ustalenia odszkodowania musi wynikać z odrębnych i obowiązujących podstaw prawnych, zwłaszcza w przypadkach ujętych w art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. Ustalenie odszkodowania może nastąpić, jeżeli obecnie obowiązujące przepisy prawa materialnego przewidują odszkodowanie za określony sposób lub formę pozbawienia praw do nieruchomości w przeszłości. Zasadność tego stanowiska znajduje poparcie w piśmiennictwie (por. M. Wolanin [w:] J. Jaworski, A.Prusaczyk, A. Tułodziecki, M. Wolanin, Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz, Warszawa 2013, s. 1019). Wyniki wykładni art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. przeprowadzonej przy użyciu dyrektyw literalnych prowadzą więc do wniosku, że ustalenie odszkodowania jest możliwe, jeżeli obowiązujące przepisy - przewidują - jego ustalenie. Warunkiem ustalenia takiego odszkodowania jest wskazanie przepisu z którego wynikałby materialnoprawny obowiązek ustalenia takiego odszkodowania. Mając na uwadze, że nawet w sytuacji uzyskania jednoznaczności językowej przepisu, poddany musi on zostać wykładni systemowej i funkcjonalnej m.in. po to aby ocenić czy nie burzy powszechnie akceptowanych społecznie wartości, Sąd dla ustalenia znaczenia tekstu prawnego, dokonał wykładni z wykorzystaniem wszystkich - wyróżnionych w nauce - reguł interpretacyjnych, tj. językowych, systemowych oraz funkcjonalnych. W przypadku tekstów prawnych nie chodzi bowiem o to, aby po prostu rozumieć tekst czy jakiś jego przepis (bez wysiłku czy z jakimś szczególnym wysiłkiem), ale o to by zrozumieć ten tekst (przepis) zgodnie z treścią nadaną mu przez prawodawcę (por. wyrok NSA z dnia 18 maja 2016 r. sygn. akt I OSK 2780/14, wyrok NSA z dnia 09 maja 2017 r. sygn. II FSK 978/15, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Koncentrując się zatem na celu, któremu służy przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. wskazać trzeba, że celem przepisu art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. jest umożliwienie otrzymania odszkodowania w przypadku pozbawienia prawa do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, gdy obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. Nie ulega przy tym wątpliwości Sądu, że - co szczególnie akcentuje się w jednej ze złożonych skarg - literalne brzmienie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. znajduje również zastosowanie do stanów faktycznych powstałych przed wejściem w życie u.g.n. Podkreślić należy również, że Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że jakkolwiek art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. ma zastosowanie do stanów faktycznych sprzed wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, a to oznacza obowiązek uregulowania roszczeń sprzed 1 stycznia 1998 r. to jednak dotyczy to spraw, w których do tej pory nie zostało ustalone i wypłacone odszkodowanie z tego tytułu - mimo że - przepisy na podstawie których nastąpiło przejęcie takie odszkodowanie przewidywały (por. wyrok NSA z dnia 2 czerwca 2016 r. sygn. I OSK 2111/14, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Mając na uwadze powyższe należało zatem ustalić, czy obecnie obowiązuje przepisy materialnoprawne formułują obowiązek ustalenia odszkodowania za zezwolenie na niezwłoczne zajęcie zabudowanej nieruchomości przed jej wywłaszczeniem, ewentualnie w braku takiego obowiązującego przepisu ustalenie czy przepis taki istniał w dacie dokonania niezwłocznego zajęcia spornej nieruchomości.

Do niezwłocznego zajęcia - pod budowę [...] - nieruchomości stanowiącej działkę nr [...] o pow. 3638m˛ doszło na mocy decyzji z dnia [...] maja 1963 r. znak [...] wydanej na podstawie art. 41 ustawy z 1958 r. (k.93/t.I akt adm.). Przepis ten stanowił, że ubiegający się o wywłaszczenie może po zgłoszeniu wniosku o wywłaszczenie uzyskać jeszcze przed wydaniem decyzji zezwolenie na niezwłoczne zajęcie nieruchomości, gdy jest to uzasadnione szczególnymi względami, a zwłoka zagrażałaby poważnie interesowi społecznemu (ust.1). Zezwolenia udzielał wojewoda na wniosek ubiegającego się o wywłaszczenie zatwierdzony przez właściwy organ nadrzędny (ust. 2).

Przepis art. 44 ustawy z 1958 r. stanowił, że właścicielowi zajętej nieruchomości należy się od wnioskodawcy odszkodowanie za straty wyrządzone zajęciem (ust. 1). Podkreślenia wymaga jednak, że na podstawie ustawy z 1958 r. "niedopuszczalne było udzielanie zezwoleń w trybie art. 41 na niezwłoczne zajęcie nieruchomości na których znajdowały się budynki. Nieruchomości takie mogły być zajęte dopiero na podstawie ostatecznego orzeczenia o wywłaszczeniu" (por. W. Ramus, Prawo wywłaszczeniowe. Komentarz, Warszawa 1970 r., s. 160). Wnioski takie znajdują w ocenie Sądu potwierdzenie w treści samej ustawy, bowiem na podstawie art. 33 ustawy z 1958 r. osoby zajmujące lokale w wywłaszczonym budynku mogły być z niego wykwaterowane na podstawie przepisów Prawa lokalowego, gdy decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, przy czym przez lokal w art. 33 rozumiano nie tylko lokal mieszkalny, ale również użytkowy (por. W. Ramus, op.cit., s. 148). Oznacza to, że zgodnie z prawem zajęcie nieruchomości zabudowanej mogło w trybie ustawy z 1958 r. nastąpić dopiero na podstawie ostatecznego orzeczenia o wywłaszczeniu. W konsekwencji przepis art. 41 ustawy z 1958 r. nie mógł - zgodnie z prawem - stanowić podstawy niezwłocznego zajęcia nieruchomość zabudowanej. Skoro tak - to zgodnie z wolą ustawodawcy - przepis art. 44 ustawy z 1958 r. nie mógł stanowić podstawy ustalania odszkodowań za niezwłoczne zajęcia zabudowań. Celem art. 44 ustawy z 1958 r. było, bowiem ustalenie odszkodowania za - zajęcie - (ale nie wywłaszczenie) nieruchomości niezabudowanych. Tymczasem, Skarżący dochodzą odszkodowania za zajęcie w latach 1963-1967 nieruchomości zabudowanej budynkiem [...]. Szczególnie zaakcentować trzeba, że jeżeli nawet w okolicznościach badanej sprawy decyzją z dnia [...] maja 1963 r. znak [...] objęto nieruchomość zabudowaną (na co jak zauważają sami Skarżący nie wskazywano), to oznacza to, że decyzja ta została wydana z naruszeniem ówcześnie obowiązującego prawa. Jak należy wnioskować na podstawie dokumentacji akt sprawy, organy prowadzące sprawę ówcześnie, szybko powzięły świadomość tej wady decyzji z dnia [...] maja 1963 r. znak [...], bowiem już w czerwcu 1963 r. zadecydowano o wyłączeniu [...] i przyległego terenu z obszaru podlegającego wywłaszczeniu (k.11/t. I akt adm.). Dlatego też fakt wydania decyzji o niezwłocznym zajęciu nieruchomości, na podstawie art. 41 ustawy z 1958 r. - nie oznacza automatycznie - że art. 44 ustawy z 1958 r. stanowił podstawę do ustalenia odszkodowania za czasowe - zajęcie zabudowań - na przewidzianej wówczas do wywłaszczenia nieruchomości. Skoro, bowiem zastosowanie przepisu art. 41 ustawy z 1958 r. ograniczono do nieruchomości niezabudowanych, to ustalenie odszkodowania na podstawie art. 44 ustawy z 1958 r. nie mogło stanowić podstawy do ustalenia odszkodowania za - czas niezwłocznego zajęcia - nieruchomości zabudowanej.

Zgodzić należy się z organami obydwu instancji, że obecnie obowiązujące przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami również nie przewidują odszkodowania za (poprzedzające wywłaszczenie) - zajęcie - nieruchomości. Sporna nieruchomość została zajęta niezwłocznie pod budowę szkoły podstawowej. Należy podkreślić, że nieruchomość objęta decyzją z dnia [...] maja 1963 r. nie była przeznaczona pod drogi publiczne (art. 98 ust. 3 i art. 106 ust. 1 u.g.n.). Przepis art. 124 u.g.n. reguluje natomiast kwestie ograniczania sposobu korzystania z nieruchomości w związku z zakładaniem i przeprowadzaniem na nieruchomości ciągów drenażowych, przewodów i urządzeń służących do przesyłania lub dystrybucji płynów, gazów i energii elektrycznej oraz urządzeń łączności publicznej i sygnalizacji, a także innych podziemnych, naziemnych lub nadziemnych obiektów i urządzeń niezbędnych do korzystania z tych przewodów i urządzeń, jeżeli właściciel lub użytkownik wieczysty nieruchomości nie wyraża na to zgody. Dalsze wskazane w art. 129 ust. 5 pkt 1 u.g.n. przepisy regulują kwestie czynności związanych z konserwacją, remontami i usuwaniem awarii ciągów drenażowych (art. 124b), udostępniania nieruchomości w celu zakładania elementów trakcji, znaków i sygnałów drogowych (art. 124c), zezwolenia na wydobycie kopalin (art. 125) oraz ograniczania praw do nieruchomości w przypadku siły wyższej i zagrożenia powstaniem szkody (art. 126). Żaden z obowiązujących przepisów nie przewiduje natomiast odszkodowania za poprzedzające wywłaszczenie - zajęcie - nieruchomości.

Reasumując, ani obecnie obowiązujące przepisy prawa, ani przepisy na podstawie których nastąpiło niezwłoczne zajęcie spornej nieruchomości, nie przewidywały odszkodowania za poprzedzające wywłaszczenie - zajęcie – nieruchomości zabudowanej. Dlatego też prawidłowo organy obydwu instancji, po zbadaniu sprawy, zasadnie stwierdziły, że brak jest podstaw do ustalenia odszkodowania z niezwłoczne zajęcie zabudowanej [...] nieruchomości, czego domagały się Skarżące.

Podkreślić należy, że żądanie odszkodowawcze w badanej sprawie dotyczy strat wyrządzonych - niezwłocznym - zajęciem nieruchomości w trybie art. 41 ustawy z 1958 r., a nie - wywłaszczeniem. Podkreślić też należy, że dokonując wykładni przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami należy uwzględnić, że odpowiedzialność odszkodowawcza administracji publicznej dotyczy działań - legalnych - podjętych w interesie publicznym. Z tej też przyczyny przepis art. 44 ustawy z 1958 r. nie może stanowić podstawy do ustalenia odszkodowania za niezwłoczne zajęcie zabudowań.

Okoliczności powyższe należy zaakcentować, bowiem jak wskazują same Skarżące i jak udokumentowano to w aktach sprawy orzeczeniem z dnia [...] września 1963 r. znak [...] przyznano odszkodowanie za plantacje kultur wieloletnich (k. 107/t.II akt adm.), a niezależnie od tego decyzją z dnia [...] grudnia 1965 r. znak [...], w jej pkt. 2 orzeczono o odszkodowaniu za wywłaszczenie gruntu o pow. 2995m˛. W tej sytuacji wolą Skarżących było uzyskanie odszkodowania za - jak podano - "składnik majątkowy znajdujący się na nieruchomości objętej zezwoleniem na zajęcie przed dokonaniem wywłaszczenia", bowiem "nie zapłacono nigdy za tę [...], gdyż była ona przejęta przez Państwo (...) przy zajęciu nieruchomości" (k. 155/t.I akt adm.).

Ustosunkowując się do zarzutu naruszenia art. 105 k.p.a. należy wskazać, że sprawa dotycząca ustalenia odszkodowania w związku z wywłaszczeniem jest samodzielną sprawą, toczącą się wyłącznie w sytuacjach i na zasadach określonych w art. 129 ust 5 u.g.n. Nie można w ocenie Sądu zgodzić się z zarzutami, co do tego, że organy - w niniejszej sprawie - zaniechały rozpoznania sprawy. Po zgromadzeniu materiału dowodowego organy uznały, że w sprawie nie ziściły się przesłanki określone w art. 129 ust. 5 u.g.n. Konstatacja ta w ocenie Sądu, z przyczyn szczegółowo opisanych powyżej, jest prawidłowa. W tej sytuacji organy orzekły o umorzeniu postępowania, pomimo że Skarżące domagają się wydania decyzji merytorycznej. Mając na uwadze - konkretne okoliczności badanej sprawy - Sąd stoi na stanowisku, że okoliczność ta nie ma jednak istotnego wpływu na wynik rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, gdyż umorzenie postępowania, jak i odmowa odszkodowania sprowadzają się do tego, że żądający ustalenia odszkodowania nie mogą go otrzymać (por. wyrok NSA z dnia 11 lipca 2018 r. sygn. I OSK 2044/16, wyrok NSA z dnia 16 lutego 2009 r., sygn. I OSK 383/08, wyrok NSA z dnia 07 grudnia 2012 r. sygn. I OSK 1457/11). W okolicznościach badanej sprawy nie ziściła się żadna okoliczność, która uzasadniałaby uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, w celu nakazania organom wydania decyzji odmawiającej ustalenia odszkodowania za niezwłoczne zajęcie zabudowanej nieruchomości przed jej wywłaszczeniem.

Mając więc na uwadze powyższe oraz fakt, że zarzuty skarg okazały się niezasadne, a Sąd nie dostrzegł z urzędu takich naruszeń przepisów prawa procesowego lub materialnego, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy skargi należało oddalić w całości, co Sąd uczynił działając na podstawie art. 151 p.p.s.a.