Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1744/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-10-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 3 ust. 1, art. 3 ust. 5 w zw. z art. 2 ust. 7
journal: Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
law: Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.
article: art. 157  § 2 w zw. z art. 28
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 188 w zw. z art. 145  § 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Janina Antosiewicz (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek sędzia NSA del. Leszek Kiermaszek Protokolant st. inspektor sądowy Barbara Dąbrowska-Skóra po rozpoznaniu w dniu 19 października 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej G.W., J.M., W.M., B.W. i M.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 czerwca 2010 r. sygn. akt IV SA/Wa 193/10 w sprawie ze skarg G.W., J.M., W.M., B.W. i M.M. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] marca 2009 r. nr [...], 2. zasądza od Ministra Gospodarki na rzecz skarżących G.W., J.M., W.M., B.W. i M.M. solidarnie kwotę 750 (siedemset pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 23 czerwca 2010 r. sygn. akt IV SA/Wa 193/10 oddalił skargi G. W., J. M., W. M., B. W. i M. M. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia.

Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach:

Minister Przemysłu i Handlu orzeczeniem nr [...] z dnia [...] maja 1948 r. orzekł o przejściu na własność Państwa przedsiębiorstwa pod nazwą [...] P. k. Lublina.

W dniu [...] sierpnia 1967 r. Przewodniczący Komitetu Drobnej Wytwórczości zatwierdził orzeczeniem protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa pod nazwą [...], P. k. Lublina.

Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności obu orzeczeń wystąpili G. W., J. M., W. M., B. W., D. M. i M. M.

Odmawiając wszczęcia postępowania w tej sprawie Minister Gospodarki stwierdził, iż ww. osoby nie są legitymowane do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczeń z dnia [...] maja 1948 r. i z dnia [...] sierpnia 1967 r., nie mają one bowiem interesu prawnego do wystąpienia z wnioskiem.

Organ stwierdził, iż właścicielami przedsiębiorstwa i nieruchomości młyńskiej (tzw. "P". część 117) w dacie ich nacjonalizacji, czyli w dniu [...] czerwca 1948 r. (data publikacji orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948 r. w Monitorze Polskim Nr 58) byli M. F., E. F., C. F., S. F. – każdy po 6% oraz I. H. (60%) i I. G. (16%).

W dniu [...] września 1948 r. na mocy aktu sprzedaży (Nr rep. [...]) nastąpiło przeniesienie prawa własności do części nieruchomości młyńskiej (24%) przysługującego dotychczas M. F., E. F., C. F. oraz S. F. na rzecz F. M. – spadkodawcy skarżących J. G. i Z. K.. Organ przyjął, iż z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej, na mocy których przeszła własność przedsiębiorstwa i związana z nim nieruchomość, może wystąpić jedynie właściciel, legitymujący się prawem własności do tego mienia w dacie nacjonalizacji. Z uwagi na datę nacjonalizacji przedsiębiorstwa – [...] czerwca 1948 r. oraz datę sporządzenia aktu notarialnego sprzedaży 24% udziału przedsiębiorstwa – [...] września 1948 r. – spadkodawcy skarżących – F. M. nie przysługiwało prawo własności do znacjonalizowanego mienia.

Zdaniem organu interes prawny do występowania w niniejszym postępowaniu mają jedynie dawni właściciele upaństwowionego mienia to jest spadkobiercy J. i B. małżonków H., którymi są: M. F. (w 6%), E. F. (w 6%), C. F. (w 6%), S. F. (w 6%) oraz I. H. (w 60%) i I. G. (w 16%), względnie ich następcy prawni.

Tego stanu rzeczy nie mogą, zdaniem Ministra, zmienić bezpodstawne twierdzenia pełnomocników skarżących, sprowadzające się do wysunięcia tezy, jakoby przeniesienie prawa własności do przedmiotowego mienia po dacie jego nacjonalizacji, "nie przesądzało jeszcze o posiadaniu lub braku przymiotu strony w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnej". Minister nie zgodził się również ze stanowiskiem pełnomocników skarżących, zgodnie z którym na mocy umowy sprzedaży z dnia [...] września 1948 r. F. M., a po nim jego następcy prawni nabyli roszczenia i są stronami postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji, wskazanej we wniosku.

Badanie podstaw stwierdzenia nieważności, w tym podnoszona przez skarżących konieczność ustalenia daty wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego, czy też rozważenie okoliczności związanych z wydanym w sprawie orzeczeniem z dnia [...] lipca 1946 r. o przejęciu w zarząd Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego [...] "[...]" w P. jako majątku opuszczonego oraz orzeczeniem Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego z dnia [...] sierpnia 1947 r. Nr [...] uprawnione byłoby, w ocenie Ministra, dopiero w sytuacji pozytywnego przejścia etapu formalnego.

Skargi do Sądu wnieśli odrębnie G. W., J. M., W. M., B. W. i M. M..

Wszystkie (jednobrzmiące) skargi w przedmiotowej sprawie oparte zostały na zarzutach naruszenia:

1) art. 6 k.p.a. przez nieuprawnioną ocenę staranności pełnomocników;

2) art. 7 i 77 k.p.a. przez nieuwzględnienie wszelkich istotnych okoliczności sprawy i wydanie orzeczenia naruszającego interes strony;

3) art. 10 § 1 k.p.a. przez niezapewnienie stronom postępowania czynnego udziału w sprawie;

4) art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. przez niewyłączenie pracownika od powtórnego rozpatrzenia tej samej sprawy;

5) art. 28 k.p.a. przez błędną jego wykładnię.

Oddalając te skargi Sąd uznał, iż decyzje Ministra Gospodarki nie naruszają prawa.

Za kwestię zasadniczą, wymagająca rozstrzygnięcia, uznał Sąd to czy występujące z wnioskiem o wszczęcie postępowania nadzorczego osoby mają interes prawny, a zatem czy są stronami postępowania administracyjnego w rozumieniu art. 28 k.p.a.

O istnieniu interesu prawnego można mówić wtedy, gdy przedmiot sprawy i zapadłe w niej rozstrzygniecie organu administracji ma wpływ na sferę praw i obowiązków danej osoby. W niniejszym przypadku przedmiot sprawy i rozstrzygnięcie w nim zapadłe ma jedynie wpływ na prawa osób, które utraciły własność mienia, określonego w decyzji nacjonalizacyjnej, której stwierdzenia nieważności domagają się wnioskodawcy.

G. W., J. M., W. M., B. W., D. M. oraz M. M. nie są legitymowani do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948 r. oraz orzeczenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] sierpnia 1967 r.

Właścicielami omawianego przedsiębiorstwa i nieruchomości młyńskiej (tzw. "P. część M7 w dacie ich nacjonalizacji, czyli w dniu [...] czerwca 1948 r.) data publikacji ww. orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948 r., w Monitorze Polskim z dnia [...] czerwca 1948 r., Nr 58, byli: M. F., E. F., C. F., S. F. każdy po 6% oraz I. H. (60%) i I. G. (16%).

Dopiero w dniu [...] września 1948 r., na mocy aktu sprzedaży, Nr rep. [...], z dnia [...] września 1948 r., nastąpiło przeniesienie prawa własności do części nieruchomości młyńskiej, wynoszącej 24%, na rzecz F. M., J. G. i Z. K.. Tak więc przeniesienie własności 24% nieruchomości nastąpiło już po fakcie jej nacjonalizacji, co nie pozwala na skuteczne uznanie interesu prawnego wnioskodawców w żądaniu stwierdzenia nieważności przedmiotowych decyzji. Sąd zaznaczył, iż wnioskodawcy są spadkobiercami F. M., któremu z powoływanego przez nich aktu notarialnego przysługiwałoby zaledwie 1/3 zakupionej części, a zatem 8% nieruchomości młyńskiej.

Sąd podzielił pogląd Ministra, iż z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnych, na mocy których na własność Państwa przeszło znacjonalizowane przedsiębiorstwo i związana z nim nieruchomość, może wystąpić jedynie właściciel, legitymujący się prawem własności do tego mienia w dacie nacjonalizacji. Tymczasem skarżący nie są właścicielami ani spadkobiercami właścicieli nieruchomości.

Za bezpodstawne uznał Sąd wywodzenie interesu prawnego na mocy aktu notarialnego sprzedaży z dnia [...] września 1948 r., bowiem został on sporządzony już po nacjonalizacji, nie mógł więc wywołać skutków prawnych, a w szczególności jakiegokolwiek uprawnienia do nieruchomości po stronie nabywców.

Sąd uznał, iż legitymowani do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nieważności mogliby być dawni właściciele, w tym przypadku spadkobiercy J. i B. H., którymi są M., E., C. i S. F. (każdy po 6%) oraz I. H. (60%) i I. G. (w 16%) względnie ich spadkobiercy.

Skarżący nie będąc właścicielami przejętego przez Skarb Państwa mienia nie zostali tego mienia pozbawieni wskutek nacjonalizacji, zatem zarówno przedmiot sprawy jak i zapadłe rozstrzygnięcia nie dotyczą ich praw lub obowiązków. Sąd powołuje się na stanowisko Naczelnego Sadu Administracyjnego wyrażone w wyroku z dnia 28 marca 2010 r. I OSK 2016/06, iż tylko osoby, które były właścicielami gruntu w dacie jego przejęcia, mają interes prawny w żądaniu wzruszenia decyzji administracyjnej w przedmiocie przejęcia oraz podobne zajęte przez WSA w Bydgoszczy w wyroku z dnia 7 stycznia 2009 r. sygn. akt II SA/Bd 842/08.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie uznał za zasadne zarzutów naruszenia art. 28 k.p.a. i art. 157 § 2 k.p.a. Nie uznał też Sąd za zasadne zarzutów naruszenia art. 6, 7, 10 i 77 k.p.a., gdyż organ właściwie zebrał materiał dowodowy, odebrał wyjaśnienia stron, zapewnił im czynny udział i rozstrzygnął sprawę zgodnie z prawem.

Za niezasadny uznał Sąd zarzut naruszenia art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a., gdyż przepis ten przewiduje wyłączenie pracownika organu od udziału w postępowaniu w sprawie, w której brał udział w niższej instancji w wydaniu zaskarżonej decyzji, a w tym przypadku mamy do czynienia z ponownym rozpatrywaniem sprawy przez ten sam organ w trybie art. 127 § 3 k.p.a., a nie przez różne organy w różnych instancjach.

Sąd powołał się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 maja 2010 r. I OPS 13/09, w której Sąd ten rozstrzygnął w składzie 7 sędziów przedstawioną mu wątpliwość i stwierdził, że art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. nie ma zastosowania do osoby, piastującej funkcję Głównego Geodety Kraju jako ministra w rozumieniu art. 5 § 2 pkt 4 k.p.a. w postępowaniu, o jakim mowa w art. 127 § 3. Zdaniem WSA w Warszawie przyjęta w uchwale zasada ma wprost zastosowanie do decyzji organu monokratycznego, jakim w sprawie niniejszej jest Minister Gospodarki.

Również w wyroku z dnia 21 stycznia 2008 r. NSA stwierdził, iż w przypadku organu monokratycznego (ministra), właściwego zgodnie z wolą ustawodawcy do załatwienia danego rodzaju sprawy, art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. nie ma zastosowania przy rozpoznawaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a upoważnienie określonego pracownika ministerstwa (przy uwzględnieniu struktury organizacyjnej tego urzędu, obejmującej zwłaszcza podział merytorycznych funkcji poszczególnych komórek) do wydawania i podpisywania w imieniu ministra decyzji oznacza, iż pracownik ten wchodzi tylko "w rolę" przypisaną ministrowi, jako oznaczonemu przez ustawodawcę organowi administracji publicznej i działa w ramach jego kompetencji. Tę linię orzeczniczą prezentuje również wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 lutego 2009 r. II OSK 696/08, a skład orzekający w tej sprawie w pełni ją podzielił.

Zatem podpisanie zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji przez tego samego pracownika organu, tj. M. S., nie powoduje nieważności decyzji.

Mając powyższe względy na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270) zw. dalej P.p.s.a. oddalił skargę.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli G. W., W. M., B. W., J. M. i M. M. reprezentowani przez adwokata D.a Więckowskiego i zaskarżając wyrok w całości zarzucili naruszenie przepisów prawa procesowego mające wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 174 pkt 2 P.p.s.a., tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ P.p.s.a. w związku z art. 28 i 157 § 2 k.p.a. przez nieuchylenie decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2009 r.

Skarga kasacyjna domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości, przekazania sprawy do ponownego rozpoznania i zasądzenia kosztów postępowania.

Zdaniem skarżących umowa sprzedaży nieruchomości odniosła skutek co najmniej w postaci uzyskania przymiotu strony w ewentualnych przyszłych sporach o prawo do nieruchomości. Należy zwrócić uwagę na fakt, iż w dniu zawarcia umowy, tj. w dniu [...] września 1948 r. dawni właściciele składali oświadczenia, iż nadal są właścicielami nieruchomości. Ich nazwiska nadal figurowały w księdze wieczystej, a nie Skarb Państwa. Zapewne notariusz przed sporządzeniem aktu badał stan prawny nieruchomości, o czym niewątpliwie poinformował strony umowy. F. M. oświadczył, że zna stan prawny i faktyczny nieruchomości, której na mocy tego aktu stał się współwłaścicielem. Oświadczył ponadto, że zna treść księgi wieczystej nieruchomości P. część II. A więc w akcie notarialnym jest mowa wprost o przeniesieniu prawa własności m.in. do [...]. Na podstawie tego aktu notarialnego dokonane zostały następnie stosowne wpisy do księgi wieczystej.

Skarżący podkreślają, iż aktem notarialnym z dnia [...] września 1948 r. dokonano rozporządzenia prawem własności m.in. [...] zachowując wymagany wówczas rygor prawny dla tej czynności. Na podstawie tego aktu następnie dokonano wpisów do księgi wieczystej. Dotychczas nikt nie podważył prawidłowości aktu notarialnego z dnia [...] września 1948 r.

Mając na uwadze powyższe, ograniczenie się przez Sąd do stwierdzenia, iż akt notarialny z dnia [...] września 1948 r. nie mógł odnieść żadnych skutków prawnych po stronie nabywców [...] skarżący uważają za błędne. Z treści art. 157 § 2 i 28 k.p.a. skarżący wywodzą swoją legitymację procesową.

Strona jest instytucją postępowania administracyjnego, a to oznacza, że uregulowanie jej statusu trzeba wywodzić nie z jednego przepisu, lecz z wielu przepisów prawa materialnego różnych gałęzi w tym m.in. administracyjnego, finansowego czy też prawa pracy, wspierając je przepisami prawa cywilnego, jak również z przepisów ustrojowych dotyczących administracji publicznej i wreszcie z przepisów procedury stosownej do sprawy (B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego – komentarz, C.H. Beck, Warszawa 2004).

Stanowisko to znajduje pełne odzwierciedlenie w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 marca 2008 r. sygn. akt I OSK 2016/06, którego fragmenty przytacza skarga kasacyjna, a w której stan faktyczny jest zbliżony do stanu faktycznego w niniejszej sprawie. Mamy tu bowiem do czynienia z umową sprzedaży nieruchomości w formie aktu notarialnego zawartą po przejęciu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa i w związku z tym kwestią interesu prawnego nabywcy. Sąd doszedł do przekonania, że udział nabywcy w postępowaniu administracyjnym jest nie tylko interesem faktycznym, ale również interesem prawnym w rozumieniu art. 28 k.p.a.

Sąd potwierdził jako niebudzące wątpliwości stanowisko, iż uprawnienie do występowania w charakterze strony postępowania zakończonego decyzją nabywca wywodzi z umowy notarialnej zawartej po wywłaszczeniu zbywcy.

W niniejszej sprawie skarżący wskazują, iż w dniu 5 lutego 1946 r. weszła w życie ustawa z dnia z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Następnie w dniu [...] czerwca 1948 r. opublikowano w Monitorze Polskim orzeczenie nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948 r. Zaś w dniu [...] września 1948 r. aktem notarialnym nr rep. [...] F. M. wspólnie z innymi osobami nabył 24% nieruchomości P. część II wraz z [...]. Następnie orzeczeniem Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] sierpnia 1967 r. zatwierdzono protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa pn. [...], P. k. Lublina.

Zdaniem skarżących źródłem interesu prawnego dawnych właścicieli przedsiębiorstwa młyńskiego są przepisy ustawy z dnia z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. W chwili obecnej następcy prawni dawnych właścicieli, którymi obecnie są spadkobiercy F. M. wnoszą o stwierdzenie nieważności ww. decyzji wywodząc swój interes prawny właśnie z umowy sprzedaży zawartej w dniu [...] września 1948 r. aktem notarialnym nr rep. [...] (umowy ważnej i stanowiącej podstawę innych wpisów w księdze wieczystej nr 8352 – wypis KW w aktach sprawy). Zatem interes prawny wnioskodawców wynika zarówno z przepisów prawa administracyjnego jak również cywilnego, rzeczowego dotyczących prawa własności. Fakt dziedziczenia wnioskodawców po zmarłym Franciszku Mełgiesiu nie budzi wątpliwości.

Odnośnie kwestii skutków prawnych umowy cywilnej skarga kasacyjna powołuje się na wyrok z dnia 7 stycznia 2009 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy II SA/Bd 842/08, w którym przyjęto, iż źródłem interesu prawnego w rozumieniu art. 28 k.p.a. może być umowa notarialna zobowiązująca do przeniesienia na nabywcę własności nieruchomości, której dotyczy postępowanie.

Porównując przywołane wyżej wyroki NSA i WSA w Bydgoszczy z uzasadnieniem zaskarżonego wyroku WSA w Warszawie nie sposób zgodzić się z zawartym w jego uzasadnieniu stwierdzeniem, iż wyrok nie stoi w sprzeczności z ww. wyrokami. Otóż zdaniem skarżących rozstrzygnięcie WSA w Warszawie jest sprzeczne z analizowanymi wyrokami NSA i WSA w Bydgoszczy.

Skarga przytacza nadto wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 1996 r., II CRN 204/95 (LexPolonica 313835) orzeczenie SN z dnia 9 października 1956 r., C.222/51. (LexPolonica 367499) zgodnie, z którymi treść księgi wieczystej decyduje na korzyść kupującego nieruchomość od właściciela ujawnionego w księdze wieczystej, który następnie utracił ex lege własność nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. W niniejszej sprawie zgodnie ze stanem ujawnionym w księdze wieczystej w momencie sporządzania umowy sprzedaży w formie aktu notarialnego, właścicielami byli sprzedający – dawni właściciele a nie Skarb Państwa.

Zdaniem skarżących posiadają oni interes prawny w stwierdzeniu nieważności decyzji nacjonalizacyjnych w części dotyczącej przedsiębiorstwa [...] P. k. Lublina. Minister Gospodarki błędnie zinterpretował art. 28 k.p.a., naruszył 157 § 2 k.p.a. i odmówił wszczęcia postępowania, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zgodził się z błędnym stanowiskiem Ministra i oddalił skargę mimo naruszenia przepisów przez Ministra Gospodarki w toku postępowania administracyjnego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

W odpowiedzi na skargę Minister Gospodarki wniósł o jej oddalenie a odnosząc się do jej zarzutów i argumentacji odmówił im trafności.

Przedmiotem postępowania nadzorczego przed Ministrem o stwierdzenie nieważności orzeczeń nacjonalizacyjnych były właśnie orzeczenia nacjonalizacyjne, a nie prawo własności. W niniejszej sprawie nie budziło wątpliwości, że umowa sprzedaży z dnia [...] września 1948 r. została zawarta po nacjonalizacji przedsiębiorstwa młyńskiego. W związku z tym organ podkreśla, że nacjonalizacja stanowiła pierwotny sposób nabycia własności, co oznaczało, że nabywca, tj. Państwo, uzyskało prawo własności ex lege niezależnie od woli poprzedniego właściciela. Biorąc powyższe pod uwagę nie budzi wątpliwości, że poprzednimi właścicielami części nieruchomości, której przedmiotem była omawiana umowa sprzedaży, byli M. F., E. F., C. F. i S. F., a nie J. G., B. K. i F. M..

Organ dalej stwierdza, że w związku z nacjonalizacją m.in. przedmiotowej części nieruchomości, która nastąpiła jeszcze przed zawarciem umowy z dnia [...] września 1948 r., właściwą i bezpośrednią drogą do zaspokojenia roszczeń kupujących wynikających z tej umowy było wystąpienie z odpowiednim powództwem do sądu powszechnego.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

Rozpoznając niniejszą sprawę i oceniając legitymację czynną skarżących zarówno Sąd jak i organ skoncentrowały się jedynie na dwóch podstawowych kwestiach, tj. dacie ogłoszenia orzeczenia nacjonalizacyjnego, co miało miejsce w dniu [...] czerwca 1948 r. oraz późniejszej od niej dacie przeniesienia własności części nieruchomości m.in. na rzecz F. M., co nastąpiło na podstawie aktu notarialnego z dnia [...] września 1948 r. Na tej tylko podstawie wywiedziono brak interesu prawnego następców prawnych F. M. do żądania wszczęcia postępowania nadzorczego w odniesieniu do orzeczeń nacjonalizacyjnych.

Stanowisko to nie uwzględnia obowiązujących regulacji materialnoprawnych i przez to jest błędne a zaskarżony wyrok oraz zaskarżone decyzje zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego.

Jak wynika z orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948 r. o przejściu na własność Państwa przedsiębiorstwa pod nazwą [...] P. k. Lublina zostało ono przejęte na podstawie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17). Na tej podstawie przejęcie przedsiębiorstw następowało za odszkodowaniem. Jeśli nawet przyjąć (jak uczynił to Sąd i organ naczelny), iż datą przejęcia własności na rzecz Państwa była data ogłoszenia orzeczenia nr [...] w Monitorze Polskim, tj. dzień [...] czerwca 1948 r., a sprzedający nie mogli skutecznie przenieść własności na rzecz m.in. F. M. to – zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego – na skutek przeniesienia praw rzeczowych do nieruchomości – na jej nabywców przeszły roszczenia odszkodowawcze. Już ta okoliczność upoważnia do uznania następców prawnych F. M., a skarżących w niniejszym postępowaniu za osoby posiadające interes prawny w postępowaniu nadzorczym w odniesieniu do decyzji nacjonalizacyjnych.

Należy zauważyć, iż w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmowano, iż dopuszczalne jest w odniesieniu do znacjonalizowanej nieruchomości zbycie praw po nacjonalizacji w wyniku czego nabywcy nie stają się wprawdzie jej właścicielami, lecz nabywają tą drogą roszczenie wynikające z przejścia własności na Państwo (lub gminę), a w konsekwencji legitymację czynną do inicjowania postępowań administracyjnych w odniesieniu do decyzji nacjonalizacyjnych. Przykładowo wymienić należy następujące wyroki NSA z dnia 17 lipca 2001 r. I SA 2148/01, 20 listopada 2003 r. I SA 371/02, z 11 lutego 2004 r. I SA 2595/02 (niepubl.), z dnia 22 stycznia 2003 r. I SA 1788/02, z dnia 25 kwietnia 2007 r. I OSK 505/06 (niepubl.).

W niniejszej sprawie jeszcze inne względy przemawiają za tym, aby uznać, iż następcy prawni F. M. posiadają interes prawny w rozumieniu art. 28 k.p.a., a wynika on nie tylko z zawartego w dniu [...] września 1948 r. aktu notarialnego nabycia nieruchomości młyńskiej, lecz także z przepisów ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r. oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. z 1947 r. Nr 16, poz. 62 ze zm.).

W myśl art. 3 ust. 5 w zw. z art. 2 ust. 7 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa orzekał właściwy ze względu na rodzaj przedsiębiorstwa minister, którego orzeczenie było ostateczne i nie podlegało zaskarżeniu do NTA. Wspomniane wyżej rozporządzenie określało tryb postępowania, któremu poświęcono rozdział V aktu wykonawczego. W myśl § 74 z przejęcia przedsiębiorstwa sporządzano protokół zdawczo-odbiorczy, przy czym przy sporządzeniu tego protokołu brał również udział właściciel przedsiębiorstwa, który mógł zgłaszać swoje uwagi i zarzuty.

Protokół ten podlegał następnie zatwierdzeniu przez właściwego ministra, który rozpatrywał zgłoszone uwagi i zarzuty i w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego ustalał, które składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo-odbiorczym stanowią część składową przedsiębiorstwa i przechodzą lub zostają przejęte wraz z nim na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego. Zatwierdzony protokół zdawczo-odbiorczy stanowił integralną część orzeczenia właściwego ministra o przejściu lub przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa albo osób prawnych prawa publicznego.

Z powyższych regulacji wynika, iż postępowanie nacjonalizacyjne składało się z kilku etapów, w których można wyróżnić dwa kończące się orzeczeniami: pierwszy o przejściu na własność Państwa oraz drugi orzeczeniem o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego, w którym dopiero ustalano jakie składniki majątkowe zostają przejęte na rzecz Państwa lub osób prawnych prawa publicznego. W tym drugim etapie uprawnionym do udziału i zgłaszania uwag, które następnie rozpatrywał minister był właściciel przedsiębiorstwa.

W niniejszej sprawie jest niesporne, iż to drugie orzeczenie, tj. Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości, zatwierdzające protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa pod nazwą [...] P. zostało wydane dopiero w dniu [...] sierpnia 1967 r. W niekwestionowanych okolicznościach tej sprawy jest oczywistym, iż w zakresie praw zbytych aktem notarialnym z dnia [...] września 1948 r., stroną trwającego jeszcze po tej dacie postępowania nacjonalizacyjnego nie mogli być M. F., E. F., C. F., S. F., lecz w ich miejsce wstąpili nabywcy 24% zabudowanej [...] nieruchomości gruntowej, tj. F. M., J. G. i Z. K..

Podnieść należy, iż skoro w restrykcyjnym postępowaniu nacjonalizacyjnym zapewniono udział właścicieli, a ich uwagi i zarzuty były rozpatrywane po wydaniu orzeczenia nacjonalizacyjnego, a przed zatwierdzeniem protokołu zdawczo-odbiorczego to oznacza, że byli oni traktowani jako strony w rozumieniu art. 9 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym.

Przepis ten wprowadzał pojęcie osoby interesowanej, którą jest każdy, kto żąda czynności władzy, do kogo czynność władzy się odnosi, lub też czyjego interesu czynność władzy choćby pośrednio dotyczy (art. 9 ust. 1). W myśl art. 9 ust. 2 osoby interesowane, które uczestniczą w sprawie na podstawie roszczenia prawnego lub prawnie chronionego interesu, są stronami. Jeśli więc nabywcy części nieruchomości młyńskiej ujawnieni w księdze wieczystej, stali się stronami w postępowaniu nacjonalizacyjnym, zakończonym ostatecznie dopiero orzeczeniem Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] sierpnia 1967 r. to nie można odmówić ich następcom prawnym, a wnioskodawcom i skarżącym w niniejszej sprawie przymiotu strony w rozumieniu art. 28 k.p.a., uprawniającego do żądania wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczeń nacjonalizacyjnych.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż zaskarżony wyrok oraz zaskarżone decyzje zostały wydane z naruszeniem prawa, a wobec tego, że zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego na podstawie art. 188 ustawy P.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznając skargę uznał jej zasadność, zaś na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. uchylił obie decyzje.

O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 203 pkt 1 i art. 200 powołanej ustawy uznając zasądzoną kwotę za współmierną do poniesionych kosztów sądowych i udziału pełnomocnika w sprawie.