Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 1037/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2022-01-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Staniszewska Sędziowie Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Asesor WSA Kamila Karwatowicz (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 26 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi J.U. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia [...] r., nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] września 2021 r. nr [...] Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej działając z upoważnienia Wójta Gminy odmówił przyznania J.U. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem K.U..

W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że w dniu 3 sierpnia 2021 r. strona złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem, który na podstawie orzeczenia z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności został zaliczony do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, a niepełnosprawność ta istnieje od 59-go roku życia, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] czerwca 2019 r. Orzeczenie wydane zostało na czas określony do dnia 17 lipca 2022 r.

W toku przeprowadzonego postępowania organ ustalił, że na wnioskodawczyni ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, gdyż jest córką wymagającego opieki. Ponadto ustalono, że K.U. jest osobą pozostającą w związku małżeńskim, a jego żona – L.U. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Następnie organ wskazał, iż przeprowadzony w dniu [...] sierpnia 2021 r. rodzinny wywiad środowiskowy potwierdził fakt sprawowania opieki przez wnioskodawczynię nad ojcem oraz wykazał, że żona K.U. nie ma obiektywnej możliwości sprawowania opieki nad swoim małżonkiem ponieważ sprawuje całodobową opiekę nad córką M.U. legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podczas wywiadu ustalono, iż L.U. pobiera świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad córką M.U., które zostało przyznane do 30 września 2024 r. Z ustaleń pracownika socjalnego wynikało także, że osoba M.U. od urodzenia cierpi na dziecięce porażenie mózgowe, a czynności opiekuńczo - pielęgnacyjne wymagają od jej matki wielkiego trudu i czas poświęcony na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną córką uniemożliwia sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym mężem. Z ustaleń pracownika socjalnego wynikało również, że K.U. jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, leżącą, poruszająca się jedynie na wózku inwalidzkim, która wymaga pomocy osoby drugiej w każdym zakresie i pomocy takiej nie jest w stanie zapewnić mu żona, gdyż cały swój czas poświęca na opiekę nad córką również będącą osobą niedolną do samodzielnej egzystencji i zależną od innych osób. Wszelkie czynności opiekuńczo - pielęgnacyjne związane z codziennym funkcjonowaniem K.U. wykonuje zatem wnioskodawczyni, zaś jego żona pomimo, że nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to z uwagi na sprawowanie opieki nad córką, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma obiektywnej możliwości sprawowania opieki nad dwoma osobami jednocześnie, to jest niepełnosprawną córką oraz niepełnosprawnym mężem.

Powodem odmowy przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego przez organ pierwszej instancji był fakt pozostawania przez K.U. w związku małżeńskim z osobą, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm, dalej: u.ś.r.). Zdaniem organu I instancji, wnioskodawczyni będąca faktycznym opiekunem ojca może otrzymać specjalny zasiłek opiekuńczy, a nie świadczenie pielęgnacyjne. Drugim powodem wydania decyzji odmownej było ustalenie, że znaczny stopień niepełnosprawności K.U. powstał po ukończeniu przez niego 59 roku życia, podczas gdy przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. wymaga aby powstał on przed ukończeniem 18 roku życia lub 25 roku życia w przypadku osoby uczącej się. Organ I instancji wskazał, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. – mimo stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny jego niekonstytucyjności wyrokiem z 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13 – nie został wyeliminowany z obrotu prawnego i ma w sprawie zastosowanie. Skutkiem wyroku Trybunału nie jest bowiem uchylenie tego przepisu ani powstanie prawa opiekunów niepełnosprawnych osób dorosłych do świadczenia pielęgnacyjnego.

J.U. złożyła odwołanie od powyższej decyzji, nie zgadzając się z zaskarżoną decyzją. Wskazała, że sprawuje całą opiekę nad ojcem oraz że jej matka nie jest w stanie zajmować się ojcem, ponieważ sprawuje opiekę nad niepełnosprawną siostrą i w związku z tym opieka nad niepełnosprawnym ojcem spada na nią.

Decyzją z dnia [...] września 20212 r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Organ II instancji podzielił ustalenia dotyczące stanu faktycznego dokonane przez organ pierwszej instancji.

Następnie SKO przytoczyło treść art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r. wywodząc, że organ pierwszej instancji błędnie zastosował w sprawie przepis ust. 1b. Tymczasem stwierdzenie niekonstytucyjności tego przepisu przez Trybunał w sprawie K 38/13 powoduje konieczność dokonania jego wykładni prokonstytucyjnej, wykluczającej jako powód odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego to, w jakim momencie powstała niepełnosprawność, tzn. przed 18 bądź 25 rokiem życia czy też po tym momencie. Tak też, jak wywiodło Kolegium, jednolicie interpretują tę sytuację sądy administracyjne wskazując, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W konsekwencji, zdaniem Kolegium, oceny spełnienia przez stronę przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności jej ojca.

Zdaniem Kolegium, przyznanie świadczenia nie jest jednak możliwe, bowiem osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie ma ustalonego żadnego stopnia niepełnosprawności ani grupy inwalidzkiej, pobiera świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawną córką. Organ II instancji ustalił, że osobą ubiegającą się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad K.U. jest jego córka, która niewątpliwie tę opiekę sprawuje. W świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. brrak więc jest zdaniem SKO podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku na niepełnosprawnego rodzica, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W konsekwencji, zdaniem Kolegium, brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego odwołującej w sytuacji gdy wymagający opieki ojciec pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zdaniem Kolegium słusznie podkreślił organ I instancji, że w sprawie zachodzi przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., tzn. osoba wymagają opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przesłanka ta powoduje, że nie można przyznać przedmiotowego świadczenia córce, skoro żona K.U. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem SKO w zaskarżonej decyzji organ I instancji prawidłowo również zaznaczył, że kierując się prokonstytucyjną wykładnią przepisów orzecznictwo zajmowało stanowisko, iż świadczenie pielęgnacyjne powinno zostać przyznane w sytuacji, gdy małżonek ze względu na wiek lub stan zdrowia nie był w stanie sprawować opieki.

Podsumowując organ II instancji wskazał, że nie dopatrzył się podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawnym ojcem, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dopóki więc skarżąca nie wykaże, że jej matka legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie będzie miało racji bytu dokonanie oceny charakteru oraz zakresu sprawowanej przez nią nad ojcem opieki oraz przyczyn nie podejmowania przez skarżącą zatrudnienia, w kontekście zaistnienia przesłanki przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). SKO wskazało również, że okoliczność sprawowania przez skarżą opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym ojcem, nie znosi przy tym sama w sobie obowiązku alimentacyjnego jej matki względem ojca, wyprzedzającego obowiązek alimentacyjny dziecka względem rodzica.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. złożyła J.U., zarzucając organom naruszenie przepisów prawa materialnego w tym art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r., poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej z uwagi na to, że opieka ta powinna być sprawowana przez małżonkę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna, systemowa i celowościowa wykładnia przepisów ustawy winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej wydanie decyzji organu I instancji. Uzasadnienie skargi stanowiło zacytowanie licznego orzecznictwa sądów administracyjnych, które koncentrowało się na wykazaniu, że w sprawie organy powinny były celowościowo, a nie literalnie wyłożyć art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. W sprawie bowiem żona osoby wymagającej opieki nie może, z przyczyn od siebie niezależnych, sprawować opieki nad chorym mężem i konieczność sprawowania tej opieki spada na skarżącą, która opiekę faktycznie wykonuje.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji wraz z zawartą w niej argumentacją.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Na wstępie wyjaśnić należy, iż Sąd rozpoznał przedmiotową sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej jako p.p.s.a.). Zgodnie z treścią cyt. art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie przedmiotowej sprawy w trybie uproszczonym złożył organ, skarżąca zaś nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.

Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 p.p.s.a.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.

Przedmiot tak rozumianej kontroli w przedmiotowej sprawie stanowiła decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] września 2021 r., utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] września 2021 r. odmawiającą skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonego aktu stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111, dalej jako u.ś.r.). Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w, pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Natomiast w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W przedmiotowej sprawie nie było kwestionowane, iż wymagający opieki – K.U. (ur. 1952 r.) legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie z dnia [...] lipca 2019 r. wydane do dnia 17 lipca 2022 r.), jest osobą leżącą, niezdolną do samodzielnej egzystencji, samodzielnie spożywając jedynie posiłki, a opiekę nad nim sprawuje zamieszkująca wraz z nim skarżąca, będąca jego córką, która jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna. Jednocześnie, według ustaleń organów poczynionych w ramach postępowania administracyjnego, wymagający opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona – L.U. nie posiada żadnego orzeczenia stwierdzającego niepełnosprawność lub zaliczającego ją do grupy inwalidzkiej. Przy czym żona K.U. sprawuje opiekę nad niepełnosprawną od urodzenia córką (wiek 23 lata), poruszającą się na wózku inwalidzkim, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymagającą z uwagi na niepełnosprawność (porażenie mózgowe) opieki całodobowej.

W tak ustalonym przez organy stanie faktycznym odmówiono skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na ojca. Organ I instancji orzekł powołując się po pierwsze na brak spełnienia przesłanki dotyczącej wieku w jakim powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki (u K.M. niepełnosprawność istnieje od 59-go roku życia), określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., a po drugie wskazując na wystąpienie przesłanki negatywnej uniemożliwiającej przyznanie wnioskowanego świadczenia, związanej z pozostawaniem osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim i jednoczesnym brakiem legitymowania się przez żonę niepełnosprawnego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Z kolei SKO jako podstawę prawną odmowy wskazało wyłącznie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i okoliczność pozostawania przez K.U. w związku małżeńskim i braku legitymowania się przez jego żonę orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednocześnie wskazując na błędne zastosowanie przez organ I instancji przesłanki z art. 17 ust. 1 b u.ś.r., która w przedmiotowej sprawie w związku z treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, nie powinna zostać zastosowana i podlega pominięciu.

Dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji po pierwsze wskazać należy, iż niewątpliwie organ odwoławczy słusznie uznał stanowisko organu I instancji w zakresie interpretacji i zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. za błędne.

Sąd wyjaśnia w tym miejscu, iż w wyroku z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 Trybunał Konstytucyjny uznał, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1 b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, jak w przypadku K.U., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Powyższe oznacza, iż w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Przechodząc zatem do dalszej oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji zwrócić należy uwagę na interpretację przez SKO i zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., stanowiącego podstawę prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia. Według Kolegium w świetle cytowanego przepisu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje skarżącej, gdyż wymagający opieki jej ojciec pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co zdaniem organu definitywnie uniemożliwia uwzględnienie wniosku strony i nie pozwala na ocenę innych ustawowych przesłanek dotyczących przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W okolicznościach niniejszej sprawy zdaniem Sądu stanowisko SKO budzi istotne zastrzeżenia. Analizując treść cyt. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie ulega wątpliwości, iż pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, przy czym małżonek nie może okazać się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co do zasady, wyklucza z kręgu uprawnionych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności. Zgodnie z powyższym zawsze bowiem pierwszeństwo w zakresie sprawowania opieki posiada współmałżonek, za wyjątkiem kiedy posiada orzeczenie potwierdzające jego niepełnosprawność w stopniu znacznym.

Należy zwrócić uwagę, że orzecznictwo sądowe na tle powołanego przepisu jest niejednolite i dostrzegalne są dwie odmienne linie orzecznicze: pierwszą, która wspiera się wykładnią językową, i która zakłada, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona (i zobowiązana) w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na jej stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, i drugą, która opiera się na dyrektywach pozajęzykowych – systemowych i celowościowych. Uwzględnienie pozajęzykowych dyrektyw wykładni, pozwala tak zinterpretować art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., aby umożliwiał uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji osoby niepełnosprawnej w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Może to jednak mieć miejsce tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli (zob. np. wyroki WSA w Białymstoku z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 642/12 i z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Bk 987/12; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. IV SA/Wr 924/14; wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 4 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Bd 972/19; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 429/21). Chodzi o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a opiekę tę - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki (por. wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2103/20). Na konieczność uwzględnienia w procesie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. zasady praworządności i zasady równości - art. 2 i art. 32 Konstytucji - wskazywał Naczelny Sąd Administracyjny również w wyrokach z 11 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1113/15; z dnia 17 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 722/09 i sygn. akt I OSK 723/09; z dnia 18 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1200/14.

Dodać należy, iż przy stosowaniu wykładni celowościowej na gruncie u.ś.r. podkreśla się, że celem tej ustawy jest m.in. rekompensata sprawowania opieki nad członkiem rodziny, niezdolnym do samodzielnego funkcjonowania z uwagi na niepełnosprawność. Przyznanie tej rekompensaty jest wynagrodzeniem przez Państwo osób opiekujących się członkami rodziny, gdyż w innym wypadku musiałoby ono wywiązać się z obowiązku opieki nad swoimi obywatelami. Tą rekompensatą jest właśnie świadczenie pielęgnacyjne, uregulowane w art. 17 u.ś.r. (por. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 25 listopada 2021 r., II SA/Sz 1034/21).

Mimo, iż Sąd w składzie orzekającym, zasadniczo podziela zasadność linii orzecznictwa opierającej się na literalnej wykładni cyt. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., mając na uwadze, że ocena czy współmałżonek nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana powinna być orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, bo ani organ ani sąd nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, że dane schorzenia rzeczywiście uniemożliwiają sprawowanie opieki, to jednak w odniesieniu do przedmiotowej sprawy, Sąd uznał za uzasadnione zastosowanie wykładni celowościowej cyt. przepisu.

Zdaniem Sądu prawidłowa wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. na gruncie rozpoznawanej sprawy nie może pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Uwzględniając zatem powyższe regulacje należy wyprowadzić wniosek, że prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może nabyć osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nad osobą wymagającą opieki, nie tylko taka, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale również taka, która nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub od której uzyskanie wymaganego świadczenia jest obiektywnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione.

W ocenie Sądu w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z wyjątkową sytuacją związaną w występowaniem obiektywnej przeszkody do sprawowania opieki nad wymagającym opieki przez jego żonę. Przeszkodę tę stanowi fakt sprawowania opieki przez żonę wymagającego opieki nad niepełnosprawną córką, także legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności i wymagającą opieki w takim zakresie, który uniemożliwia sprawowanie opieki nad - wymagającym opieki także w szerokim zakresie - niepełnosprawnym mężem. Fakt sprawowania opieki przez L.U. nad niepełnosprawną córką oraz jego zakresu uniemożliwiającego sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym mężem, organy wskazały w ustalonym w sprawie stanie faktycznym i nie był on przez organy kwestionowany. Zauważyć przy tym należy, że w świetle przytoczonych wcześniej przepisów prawa zarówno w stosunku do męża, jaki i dziecka (córki) ciąży na L.U. – jako żonie i matce, obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności, wyprzedzając innych krewnych. Sprawując jednak opiekę nad jedną z tych osób, nie może ona sprawować jej nad drugą, mając na uwadze zakres opieki jaki wymaga każda z tych osób.

Dodać należy, iż z ustaleń faktycznych dokonanych na podstawie wywiadu środowiskowego wynika, że w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną córką L.U. pobiera świadczenie pielęgnacyjne, co nie było kwestionowane przez organy, choć do akt sprawy nie została załączona decyzja administracyjna potwierdzająca powyższą okoliczność i w tym zakresie postępowanie administracyjne wymagałoby uzupełnienia. Zdaniem Sądu w sytuacji, gdy osoba, która już sprawuje opiekę nad swoim dzieckiem, której zakres i intensywność wyłącza możliwość podjęcia zatrudnienia, tym bardziej nie pozwala przyjąć, aby dodatkowo opiekowała się jeszcze swoim małżonkiem, leżącym, wymagającym intensywnej opieki z uwagi na niesamodzielność. Co więcej, w sytuacji gdyby osoba taka miała ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad córką, nie jest uprawniona do pobierania kolejnego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem – art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r.

W świetle powyższych okoliczności i rozważań Sąd stwierdził, iż wobec zaistnienia obiektywnej przeszkody uniemożliwiającej żonie wymagającego opieki sprawowanie nad nim opieki jakiej potrzebuje, dopuszczalne jest uznanie skarżącej, jako osoby zobowiązanej do alimentacji wobec ojca w dalszej kolejności – córka – za uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, o ile spełnione są pozostałe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określone w u.ś.r.

Podobne stanowisko w zbieżnym stanie faktycznym wyraził także WSA w Rzeszowie w wyroku z dnia 14 września 2021 r., II SA/Rz 1031/21.

Uwzględniając rezultaty wykładni celowościowej oraz funkcjonalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., szczegółowo opisane we wcześniejszym fragmencie uzasadnienia uznać należało odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego za przedwczesne. Ponownie rozstrzygając sprawę organy zobowiązane będą uwzględnić ocenę prawną zawartą w uzasadnieniu niniejszego wyroku zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. W ramach ponownie przeprowadzanego postępowania za uzasadnione uznać należy uzupełnienie przez organ materiału dowodowego w zakresie załączenia do akt sprawy decyzji o przyznaniu L.U. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną córką, a następnie dokonanie ponownej oceny przesłanek dotyczących przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, z uwzględnieniem obowiązku wynikającego z art. 153 p.p.s.a. i wydanie rozstrzygnięcia w oparciu o przepisy u.ś.r., z zachowaniem wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a.

Uwzględniając powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a., Sąd orzekł o uchyleniu decyzji organów obu instancji.