Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VI SA/Wa 2201/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-02-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6170 Adwokaci i aplikanci adwokaccy
Hasła tematyczne: Uprawnienia do wykonywania zawodu
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 77b, art. 78a ust. 1-10, art. 78e ust.2-6, art. 78f ust. 1 i 2, art. 78h ust. 1 i ust. 12
journal: Dz.U. 2016 poz 1999
law: Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze - tekst jedn.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zdzisław Romanowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Maliszewska Sędzia WSA Grażyna Śliwińska Protokolant st. spec. Łukasz Skóra po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 lutego 2019 r. sprawy ze skargi F. W. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu adwokackiego, który został przeprowadzony w dniach [...] marca 2018r. z dnia [...] października 2018 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu adwokackiego oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżoną w tej sprawie do Sądu ww. uchwałą z [...] października 2018 r. Komisja Egzaminacyjna ll stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu adwokackiego, który został przeprowadzony w dniach 20—23 marca 2018 r. (dalej komisja odwoławcza), działając na podstawie przepisów art. 78h ust. 1, 9 i 12 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2018 r., poz. 1184 ze zm., dalej poa) w związku z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po rozpatrzeniu odwołania F. W. (dalej skarżący) od uchwały nr [...] z [...] kwietnia 2018 r. Komisji Egzaminacyjnej Nr 2 do przeprowadzenia egzaminu adwokackiego w 2018 r. z siedzibą w W. (dalej komisja I instancji) stwierdzającej - na podstawie art. 78f ust. 2 poa – że skarżący uzyskał wynik negatywny z egzaminu adwokackiego, utrzymała w mocy tę uchwałę.

U podstaw uchwały komisji I instancji legło ustalenie, że skarżący z zadania z zakresu prawa karnego otrzymał ocenę dobrą, z zadania z zakresu prawa cywilnego ocenę dostateczną, z zadania z zakresu prawa administracyjnego ocenę dobrą, z zadania z zakresu zasad wykonywania zawodu lub zasad etyki ocenę dobrą, zaś z zadania z zakresu prawa gospodarczego ocenę niedostateczną. Powołując się na treść przepisu art. 78f ust. 1 poa, który to przepis określa, że pozytywny wynik z egzaminu adwokackiego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu otrzymał ocenę pozytywną, komisja stwierdziła, że skarżący uzyskał wynik negatywny z egzaminu.

Z akt administracyjnych sprawy wynika, że treścią zadania egzaminacyjnego było sporządzenie (przez adwokata HW świadczącego pomoc prawną na rzecz "L." Sp. z o.o. w organizacji) umowy sprzedaży, która powinna zawierać elementy przedmiotowo istotne stosownie do jej rodzaju, spełniać dodatkowe założenia wskazane w treści zadania, a nadto spełniać wszelkie inne wymagania warunkujące jej ważność i skuteczność. Zgodnie z założeniami stanu faktycznego zadania przedmiotem umowy miała być sprzedaż przez "T." Sp. k. (sprzedawca) spółce "L." (kupujący) dwóch samochodów ciężarowych. W założeniach umowy wskazana została m.in. cena sprzedaży samochodów, której zapłata powinna nastąpić w terminie 45 dni od dnia zawarcia umowy oraz termin ich wydania – 30 dni od daty zawarcia umowy, zabezpieczony karami umownym; umowa powinna też zawierać wskazanie momentu przejścia na rzecz kupującego korzyści i ciężarów związanych z przedmiotami umowy (por. całość informacji dla zdającego i stanu faktycznego zadania - w aktach administracyjnych sprawy).

W wykonaniu zadania skarżący sporządził umowę zawartą między sprzedawcą a kupującym. W § 1 ust. 1, 2 i 3 umowy skarżący zaprojektował postanowienia o treści:

"1. Sprzedawca zobowiązuje się przenieść na Kupującego własność samochodu ciężarowego marki MAN, rok produkcji 2010, nr rej. [...] (...) oraz wydać rzecz Kupującemu, zaś Kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić Sprzedawcy cenę w wysokości 184.500 złotych brutto.

2. Sprzedawca zobowiązuje się przenieść na Kupującego własność samochodu ciężarowego marki Volvo, rok produkcji 2008, nr rej. [...] (...) oraz wydać rzecz Kupującemu, zaś Kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić Sprzedawcy cenę w wysokości 123. 000 złotych brutto.

3. Strony zgodnie postanawiają, iż przeniesienie własności każdego z samochodów ciężarowych nastąpi z chwilą ich wydania Kupującemu, jednak nie później z upływem terminu 30 dni od dnia zawarcia umowy (...)".

W § 4 pkt 1 umowy skarżący zawarł treść "Strony zgodnie postanawiają, iż każdy z samochodów ciężarowych stanowiących przedmiot umowy zostanie wydany Kupującemu w terminie 30 dni od dnia zawarcia umowy", a w § 5 pkt 1 i 2 umowy treść "Z dniem wydania każdego z samochodów ciężarowych (...) na Kupującego przechodzą korzyści i ciężary związane z tym przedmiotem umowy. W przypadku niewydania któregokolwiek z samochodów ciężarowych w terminie wskazanym w § 4 pkt 1, korzyści związane z tym przedmiotem umowy przechodzą na Kupującego z chwilą przejścia prawa własności" (por. też pełny tekst umowy w aktach administracyjnych sprawy).

Praca pisemna skarżącego z zakresu prawa gospodarczego została oceniona przez dwóch egzaminatorów – sędzię SR A. P. i adwokat M. G.; w obu przypadkach na ocenę niedostateczną. Pierwsza z egzaminatorów podniosła w szczególności, że w umowie (m.in.) prawidłowo oznaczono strony, datę i miejsce zawarcia, przedmiot i cenę odrębnie dla każdego pojazdu, jednak § 1 ust. 3 umowy wskazuje na to, że strony zawarły umowę przedwstępną, a nie zgodnie z poleceniem zadania - umowę sprzedaży, brak jednoznacznego, stanowczego oświadczenia o przeniesieniu prawa własności przedmiotów umowy z chwilą jej zawarcia, brak zatem postanowień essentialia negotii po stronie sprzedającego – brak umowy sprzedaży. Nadto oceniająca zwróciła uwagę na brak ceny odkupu i niezastrzeżenie odsetek umownych – odwołanie do odsetek ustawowych, podnosząc przy ocenie poprawności zaproponowanego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą skarżący zgodnie z zadaniem reprezentuje - brak oświadczenia o przeniesieniu prawa własności, kupujący nie nabywa własności i uprawnień do wystąpienia z pozwem o wydanie.

Z kolei druga z egzaminatorów wskazała na niezachowanie w umowie wszystkich wymogów Kodeksu cywilnego (Kc) w postaci zasadniczych błędów w zakresie essentialia negotii. Skarżący nie tylko nie zaprojektował zdecydowanego oświadczenia o przeniesieniu własności, posługując się kodeksowym "zobowiązaniem do przeniesienia", lecz również – co ważniejsze – nie skonstruował umowy o skutku zobowiązująco – rozporządzającym; zgodnie bowiem z § 1 ust. 3 umowy "przeniesienie własności każdego z samochodów ciężarowych nastąpi z chwilą ich wydania Kupującemu, jednak nie później niż 30 dni od dnia zawarcia umowy". Zatem od wydania, czyli od zdarzenia przyszłego, niepewnego zależeć ma przeniesienie własności rzeczy, która nie przechodzi w dniu zawarcia umowy na mocy jej postanowień. Stoi to w sprzeczności z założeniami zadania egzaminacyjnego, zgodnie z którym skarżący miał skonstruować umowę sprzedaży (czyli umowę o podwójnym skutku), a nie umowę zobowiązującą. Oceniająca zauważyła szereg pozytywnych elementów umowy (por. całość oceny w aktach administracyjnych sprawy), jednak uchybienia w zakresie essentialia negotii i brak skonstruowania umowy o skutku zobowiązująco – rozporządzającym dyskwalifikuje ją jako profesjonalnie napisany kontrakt przez pełnomocnika i uniemożliwia ocenę pozytywną; umowa nie zawiera bowiem wystarczających zapisów do zabezpieczenia obu stron stosunku zobowiązaniowego w razie niewykonania czy nienależytego jej wykonania.

Komisja odwoławcza nie uwzględniła zarzutów odwołania skarżącego, który nie zgodził się z rozstrzygnięciem komisji I instancji. Przytoczyła szeroką analizę obowiązującego stanu prawnego z punktu widzenia zakresu swojego orzekania w sprawach w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu adwokackiego podkreślając, że postępowanie odwoławcze przed komisją jest postępowaniem szczególnym, którego zakres strona określa w odwołaniu. Komisja kontroluje tylko tę część egzaminu, która została zakwestionowana przez stronę. Nie jest to zatem drugoinstancyjne postępowanie administracyjne w rozumieniu Kodeksu postępowania administracyjnego, tylko szczególne postępowanie odwoławcze, które ma na celu przede wszystkim rozpatrzenie zasadności zarzutów odwołania, nie zaś skontrolowanie całego przebiegu egzaminu, ani też ponowne sprawdzenie wszystkich prac egzaminacyjnych. Wyjaśniła również kwestię kryteriów oceny zadań z poszczególnych części egzaminu.

Odnosząc się do zarzutów odwołania komisja wskazała w szczególności, że w ślad za "informacją dla zdającego w zadaniu egzaminacyjnym", zdający jako adw. HW, świadczący pomoc prawną na rzecz spółki L. winien sporządzić umowę sprzedaży przy uwzględnieniu założeń — w szczególności wskazanych w pkt. 2 informacji. Odwołała się tu do definicji elementów przedmiotowo istotnych, tj. essentialia negotii - elementów bez których czynność prawna danego typu nie mogłaby dojść do skutku i które ją indywidualizują pod względem prawnym. W tym kontekście przytoczyła treść przepisu art. 535 Kc stanowiącego : "przez umowę sprzedaży sprzedawca zobowiązuje się przenieść na kupującego własność rzeczy i wydać mu rzecz, a kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić sprzedawcy cenę." Przepis ten zawiera po stronie sprzedawcy zobowiązanie do przeniesienia własności i wydania rzeczy, zaś po stronie kupującego zobowiązanie do odebrania rzeczy i zapłaty sprzedającemu ceny.

Za spełniające zadość zadaniu nie może zostać uznane sformułowanie zawarte w pracy w § 1 ust. 3 : "strony zgodnie postanawiają, iż przeniesienie własności każdego z samochodów ciężarowych nastąpi z chwilą ich wydania Kupującemu, jednak nie później z upływem terminu 30 dni od zawarcia umowy." Na gruncie pracy zdającego strony od wydania, czyli zdarzenia przyszłego niepewnego (art. 89 Kc: "Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych albo wynikających z właściwości czynności prawnej, powstanie lub ustanie skutków czynności prawnej można uzależnić od zdarzenia przyszłego i niepewnego [warunek]") uzależniają bowiem skutek umowy.

Taki zapis w pracy skarżącego jest sprzeczny z zaleceniami "informacji dla zdającego" i stoi w rażącej sprzeczności z założeniami zadania egzaminacyjnego, którego istotą była konstrukcja w ramach umowy sprzedaży podwójnego skutku, tj. zobowiązująco – rozporządzającego, a nie umowy zobowiązującej. Konsekwencją tego mankamentu jest brak w umowie wszystkich elementów przedmiotowo istotnych, co jest z jednej strony istotą kreowanego przez zawarcie umowy sprzedaży stosunku zobowiązaniowego, zaś z drugiej niezrealizowaniem zadania egzaminacyjnego. Błędna interpretacja przepisu art. 535 Kc "prowadzi do wniosku, że wykładnia przez niego przepisu nastręcza daleko idące wątpliwości, czego konsekwencją jest taka a nie inna redakcja zawarta w projekcie umowy". Ten mankament o charakterze pryncypialnym dyskwalifikuje całość pracy i nie daje możliwości odmiennego spojrzenia na pracę zdającego niż przez pryzmat oceny wyrażonej w uchwale komisji I instancji.

Dodatkowo - jako kolejne mankamenty pracy - komisja wskazała:

- kwestię zapisu zawartego w § 1 ust. 4 umowy dotyczącego prawa odkupu, gdzie zdający wprawdzie zastrzega możliwość odkupu, jednak równocześnie nie wskazuje ceny odkupu;

- kwestię zapisu § 3 ust. 3 dotyczącego regulacji odsetek z tytułu opóźnienia w zapłacie; zdający operuje terminem cena, co rodzi wątpliwości interpretacyjne dotyczące np. sytuacji, czy cena obejmuje sumę cen wskazanych w § 1 ust.1 i 2 i jakie kroki należy podjąć w sytuacji, kiedy np. wpłynęła zapłata za jeden samochód a za drugi nie;

- wąskie potraktowanie rozszerzonej rękojmi za wady jedynie w zakresie okresu.

W ocenie komisji odwoławczej mankamenty te w istocie nie mają wpływu na ocenę końcową pracy z zakresu prawa gospodarczego. Praca częściowo spełnia wymogi zakreślone "opisem istotnych zagadnień", jednak wyłącznie w sposób częściowy i nie dający podstaw do uznania jej za w pełni profesjonalną. Skarżący opisał dokumenty i załączniki dołączone do umowy, tak że pozwalają na kategoryczne ustalenie wszystkich elementów wpływających na ważność i skuteczność umowy, wskazał dokumenty identyfikujące strony i wykazujące umocowanie osób je reprezentujących, przewidział w sposób zgodny z zadaniem termin i miejsce wydania przedmiotów sprzedaży, prawidłowo określił cenę sprzedaży odrębnie do każdego samochodu, zgodnie z założeniami zadania zredagował instytucję kar umownych na wypadek niewykonania przez strony zobowiązań w zakresie terminowego wydania i odbioru przedmiotów umowy, przewidział rozszerzoną odpowiedzialność sprzedawcy z tytułu rękojmi za wady fizyczne, zawarł w projekcie umowy zapis na sąd polubowny, jak również przewidział prawo odkupu co do zasady.

Jednak przedstawionych w zadaniu egzaminacyjnym problemów skarżący nie rozwiązał w sposób prawidłowy w podstawowym zakresie. Egzaminatorzy ocenili jednolicie rozwiązanie z zakresu prawa gospodarczego, w kontekście przesłanek przewidzianych przez art. 78e ust. 2 poa, na ocenę niedostateczną. W ocenach cząstkowych mankament związany z zagadnieniem braku elementów przedmiotowo istotnych umowy sprzedaży wyeksponowali jako ten dyskwalifikujący pracę i uzasadniający jej niedostateczną ocenę. W kontekście zasady gradacji ocen, konkluzja egzaminatorów wyrażona w ocenach cząstkowych musi prowadzić do wniosku o braku umiejętności zdającego zastosowania właściwych przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji, poprawności zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje.

Przy uwzględnieniu wagi popełnionego błędu ocenienie pracy na poziomie niedostatecznym nie narusza przepisu art. 78e ust. 3 i 4 ustawy poa, ani art. 78d ust. 10 tej ustawy przewidującego pięciostopniową skalę ocen.

Skarżący zaskarżył powyższą uchwałę do Sądu, zarzucając jej naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. w zw. z art. 78e ust. 2 oraz art. 78h ust. 12 poa poprzez zaniechanie przez organ podjęcia wszelkich niezbędnych czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, brak wszechstronnego rozpatrzenia zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz dokonanie dowolnej, wybiórczej, sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego oceny materiału dowodowego, a w szczególności:

a) brak wszechstronnego rozpatrzenia dowodu w postaci pracy egzaminacyjnej z zakresu prawa gospodarczego przygotowanej przez skarżącego co skutkowało przyjęciem, że umowa sprzedaży przygotowana przez skarżącego posiadała braki w zakresie essentialia negotti, podczas gdy sformułowany w sposób nie budzący wątpliwości § 1 ust. 1 i 2 projektu umowy zawierał jednoznaczne zobowiązanie sprzedawcy do przeniesienia własności oraz wydania rzeczy, jednoznaczne zobowiązanie kupującego do odbioru rzeczy oraz zapłaty ceny, jak również w sposób prawidłowy określał przedmiot sprzedaży oraz cenę, a tym samym postanowienia te zawierały wszystkie przedmiotowo istotne elementy umowy sprzedaży zgodnie z art. 535 Kc,

b) dokonanie dowolnej, sprzecznej z zasadami logiki, doświadczenia życiowego, przepisami prawa oraz dorobkiem nauki prawa oceny materiału dowodowego w postaci § 1 ust. 3 projektu umowy, co skutkowało błędnym przyjęciem przez Komisję, że umowa sprzedaży przygotowana przez skarżącego posiadała braki w zakresie essentialia negotti, w sytuacji gdy skutek rozporządzający umowy nie stanowi elementu przedmiotowo istotnego umowy sprzedaży,

c) dokonanie dowolnej, sprzecznej z zasadami logiki, doświadczenia życiowego, przepisami prawa oraz dorobkiem nauki prawa oceny materiału dowodowego w postaci pracy egzaminacyjnej z zakresu prawa gospodarczego przygotowanej przez skarżącego, co skutkowało przyjęciem, że przygotowana umowa wywołuje jedynie skutek zobowiązujący, podczas gdy w projekcie umowy skutek rozporządzający nie został wyłączony, a jedynie na podstawie art. 155 Kc oraz zgodnie z § 1 ust. 3 umowy, skutek ten nastąpić miał z upływem terminu 30 dni od dnia zawarcia umowy (lub z chwilą wydania, jeżeli wydanie będzie miało miejsce przed upływem tego terminu), w związku z czym przygotowana przez skarżącego umowa wywoływała skutek zobowiązująco - rozporządzający,

d) dokonanie dowolnej, sprzecznej z zasadami logiki, doświadczenia życiowego, przepisami prawa oraz dorobkiem nauki prawa oceny materiału dowodowego w postaci pracy egzaminacyjnej z zakresu prawa gospodarczego przygotowanej przez skarżącego, co skutkowało przyjęciem, że skarżący w związku z brakiem wskazania ceny odkupu w sposób niewłaściwy zastrzegł w § 1 ust. 4 umowy prawo odkupu, podczas gdy zgodnie z obowiązującymi przepisami, tj. art. 584 § 1 Kc, brak wskazania ceny odkupu w umowie jest jednoznaczny z przyjęciem, że odkup następuje po cenie sprzedaży rzeczy, co jest rozwiązaniem najkorzystniejszym z punktu widzenia interesu reprezentowanej strony i jako takie stanowi właściwe rozwiązania zadania egzaminacyjnego,

e) dokonanie dowolnej, sprzecznej z zasadami logiki oraz doświadczenia

życiowego oceny materiału dowodowego w postaci pracy egzaminacyjnej z

zakresu prawa gospodarczego przygotowanej przez skarżącego, co skutkowało przyjęciem, że sposób sformułowania przez Skarżącego w § 3 ust. 3 projektu umowy postanowienia dotyczącego odsetek za opóźnienie może budzić wątpliwości w zakresie tego kiedy odsetki są należne, podczas, gdy postanowienie to zostało sformułowane w sposób jednoznaczny, zgodny z obowiązującymi przepisami oraz interesem reprezentowanej strony i jako takie stanowi właściwe rozwiązanie zadania egzaminacyjnego,

f) błędne ustalenie, iż przygotowana przez skarżącego praca pisemna z zakresu prawa gospodarczego nie spełnia warunków uzyskania oceny pozytywnej oraz że skarżący nie posiada właściwego przygotowania prawniczego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata, co skutkował ustaleniem negatywnego wyniku z egzaminu adwokackiego.

2) art. 7, art. 8 § 1, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., w zw. z art. 78h ust. 12 poa poprzez przyjęcie, że skarżący w projekcie umowy w sposób niewystarczający dokonał rozszerzenia rękojmi za wady, bez jednoczesnego uzasadnienia przez komisję podstaw uznania takiego rozszerzenia za zbyt wąskie, podczas gdy zaproponowany sposób rozszerzenia rękojmi był zgodny z przepisami, nie był kwestionowany co do zasady oraz w pełni realizował polecenie egzaminacyjne,

3) art. 7, art. 8 § 1, art. 11, art. 15, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a., w zw. z art. 78h ust. 12 poa poprzez zaniechanie ponownego, merytorycznego rozpatrzenia sprawy w postępowaniu odwoławczym, sporządzenie wadliwego uzasadnienia uchwały oraz całkowite pominięcie, brak odniesienia się przez komisję w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały do twierdzeń i argumentów skarżącego sformułowanych w odwołaniu od uchwały komisji, a w szczególności twierdzeń i argumentów dotyczących:

a) zawarcia w projekcie umowy wszystkich przedmiotowo istotnych elementów umowy sprzedaży,

b) skutku zobowiązująco — rozporządzającego wynikającego w sposób jednoznaczny z postanowień projektu umowy,

4) art. 138 § 1 pkt 1 kpa. w zw. z art. 78h ust. 12 poa poprzez utrzymanie w mocy uchwały komisji w sytuacji, gdy uchwała ta obarczona była istotnymi wadami uzasadniającymi jej uchylenie.

Z powyższych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej uchwały w całości oraz zasądzenie kosztów postepowania. W obszernym uzasadnieniu skargi, akcentując, że w jego ocenie projekt umowy zawierał wszystkie przedmiotowo istotne elementy umowy sprzedaży oraz wywierał podwójny skutek zobowiązująco - rozporządzający, rozwinął ww. zarzuty o szczegółową argumentację (por. treść całej skargi w aktach sądowych sprawy).

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał zajęte stanowisko w sprawie; wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu, gdyż zaskarżona uchwała nie narusza prawa.

Skarżący nie zgodził się z ustalonym ww. uchwałą komisji I stopnia negatywnym wynikiem egzaminu adwokackiego, któremu został poddany w dniach 20 - 23 marca 2018 r. kwestionując ocenę niedostateczną, którą otrzymał z zadania z zakresu prawa gospodarczego. Zarzuty skarżącego w tym względzie determinowały zatem zakres rozpatrzenia sprawy w instancji odwoławczej, jak i obecnie określają ramy kontroli sądowej w tej sprawie.

Szczegółowy tryb składania egzaminu adwokackiego został uregulowany w przepisach art. 77b i nast. poa. Stosownie do przepisów art. 78d ust. 1-10 poa egzamin adwokacki polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu adwokackiego, do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata. Egzamin adwokacki składa się z pięciu części pisemnych, tj. z rozwiązania zadania z zakresu prawa karnego, z zakresu prawa cywilnego lub rodzinnego, z zakresu prawa gospodarczego, z zakresu prawa administracyjnego oraz z zakresu zasad wykonywania zawodu lub zasad etyki.

W świetle art. 78e ust. 2-6 poa oceny rozwiązania każdego z zadań z części od pierwszej do czwartej egzaminu adwokackiego dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna, jeden spośród wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości, drugi spośród wskazanych przez Naczelną Radę Adwokacką, biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje; przy ocenie rozwiązania zadania z części piątej egzaminu adwokackiego tak wyznaczeni egzaminatorzy, oceniając pracę w taki sam sposób jak pozostałe zadania, czynią to jednak pod kątem uwzględnienia interesu publicznego. Każdy z egzaminatorów wystawia ocenę cząstkową, sporządza pisemne jej uzasadnienie i przekazuje je niezwłocznie przewodniczącemu komisji egzaminacyjnej, który załącza wszystkie uzasadnienia ocen cząstkowych dotyczące prac zdającego do protokołu z przebiegu egzaminu adwokackiego. Ostateczną ocenę z pracy pisemnej dotyczącej zadania z części egzaminu adwokackiego stanowi średnia ocen cząstkowych przyznanych przez każdego z egzaminatorów.

Zgodnie z art. 78f ust. 1 i 2 poa pozytywny wynik z egzaminu adwokackiego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu/zadania otrzymał ocenę pozytywną. Wynik egzaminu adwokackiego ustalany jest w drodze uchwały komisji I instancji, od której, stosownie do art. 78h ust. 1 poa, przysługuje zdającemu odwołanie do Komisji Egzaminacyjnej II stopnia (komisji odwoławczej). Do postępowania przed komisją odwoławczą stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (k.p.a.), co pozwala traktować uchwały tej komisji jak decyzje administracyjne (por. art. 78h ust. 12 poa). Postępowanie przed komisją odwoławczą jest postępowaniem szczególnym, którego zakres określa strona w odwołaniu przez wskazanie jakiej części egzaminu dotyczy odwołanie. Komisja zaś kontroluje tylko część egzaminu zakwestionowaną przez stronę, w szczególności pod kątem podniesionych zarzutów, które są wyrazem zastrzeżeń odwołującego się co do ocen dokonanych przez członków komisji sprawdzających pracę (ocen cząstkowych składających się na ocenę średnią); nie jest jednak tymi zarzutami związana. W wyniku rozpoznania sprawy podejmuje bowiem uchwałę ostateczną biorąc pod uwagę cały materiał dowodowy, w tym oceny egzaminatorów i jest przy tym uprawniona do samodzielnej oceny pracy pisemnej zdającego w oparciu o ten materiał. Działa więc merytorycznie. Może ponownie ustalić ostateczną ocenę pracy zawierającej rozwiązanie zadania z części egzaminu, której dotyczy odwołanie i – nie ograniczając się wyłącznie do zbadania zarzutów odwołania – odnieść się do samej pracy i jej oceny dokonanej przez komisję pierwszoinstancyjną (por. co do tego również w drodze analogii wyroki NSA: z 2 września 2015 r. II GSK 1679/14 i z 22 maja 2014 r. II GSK 293/13).

Sądowa kontrola rozstrzygnięcia komisji odwoławczej ogranicza się natomiast do zbadania, czy na bazie materiału dowodowego sprawy organ ten wyczerpująco uzasadnił swoje stanowisko dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami, odzwierciedlając proces dokonywanych ustaleń faktycznych oraz zastosowanych kryteriów oceny pracy egzaminacyjnej i w świetle obowiązujących przepisów miał prawo zadecydować w sprawie tak jak zadecydował. Rolą Sądu, który bada zaskarżoną uchwałę komisji odwoławczej pod kątem zgodności rozstrzygnięcia z prawem materialnym, dochowania wymaganej prawem procedury oraz respektowania reguł kompetencji, nie jest natomiast zastępowanie tego organu w czynności ostatecznej oceny/ustalenia wyniku egzaminu. Sąd nie jest też kolejną instancją egzaminacyjną.

Zdaniem Sądu materiał dowodowy sprawy niniejszej - praca pisemna skarżącego z części egzaminu adwokackiego, obejmująca zadanie z zakresu prawa gospodarczego, oceniona stosownie do mających zastosowanie w objętych nią kwestiach faktycznoprawnych przepisów prawa - został prawidłowo uwzględniony i rozpatrzony w ustaleniach organu, zgodnie z regułami postępowania administracyjnego wyrażonymi w przepisach art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a., służąc wyjaśnieniu stanu faktycznego w zakresie uzasadniającym zaskarżoną uchwałę. Należy przy tym odnotować sformalizowany tryb podjęcia tej uchwały. Mianowicie, zgodnie z przepisami § 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu adwokackiego (Dz. U. z 2016 r. poz. 101), regulującymi zasady funkcjonowania tej komisji (komisji odwoławczej), odwołanie od uchwały pierwszoinstancyjnej jest zawsze przedmiotem opinii dotyczącej zasadności zarzutów odwołania, którą sporządza wyznaczony członek komisji, ale jej przyjęcie i ostateczna ocena pracy pisemnej zdającego jest wynikiem głosowania wszystkich członków komisji, poprzedzonego dyskusją. Tryb ten gwarantuje pełne rozpoznanie zarzutów odwołania i należytą ich ocenę.

Opinię w sprawie odwołania skarżącego od ww. uchwały komisji I instancji z [...] kwietnia 2018 r. sporządził adwokat W. T.. Została ona przedstawiona na posiedzeniu komisji odwoławczej w dniu [...] października 2018 r. i była przedmiotem dyskusji członków komisji, którzy przyłączyli się do stanowiska opiniującego (poparli tę opinię) i jednogłośnie opowiedzieli się za niepodwyższeniem oceny uzyskanej przez skarżącego z pracy pisemnej z zakresu prawa gospodarczego. Ostatecznie komisja odwoławcza – także jednogłośnie – opowiedziała się za utrzymaniem zaskarżonej uchwały (wyniku egzaminu adwokackiego) w mocy (por. protokół z posiedzenia komisji odwoławczej w aktach administracyjnych).

Z uzasadnienia uchwały odwoławczej wynika, że komisja odnosząc się do zarzutów odwołania zajęła stanowisko względem wszystkich istotnych i mających znaczenie dla podjętego rozstrzygnięcia okoliczności faktycznoprawnych sprawy. Argumentacja uchwały, poparta wymienionymi w niej przepisami i ich analizą, na użytek rozwiązania przez skarżącego zadania egzaminacyjnego objętego częścią egzaminu z zakresu prawa gospodarczego, jest wyczerpująca i przekonująca, tak że nie ma potrzeby jej powtarzania. W ocenie Sądu zarzuty skargi i szerokie jej uzasadnienie należy w tej sytuacji postrzegać w kategoriach polemiki z tą argumentacją, której zasadności skarżący w ten sposób nie podważył; w szczególności brak podstaw do zakwestionowania uchwały odwoławczej z powodu błędu w ocenie pracy egzaminacyjnej skarżącego, gdyż uchwała prawidłowo ustala istotne dla tej oceny mankamenty pracy i wyjaśnia przesłanki prawne zajętego stanowiska, które jest zgodne z przepisami regulującymi materialnoprawną płaszczyznę problematyki objętej zadaniem, którą skarżący winien znać i należycie (w kontekście stanu faktycznego zadania) interpretować, żeby to zadanie rozwiązać.

Uchwała odwoławcza uwzględniła kryteria (wzmiankowane już wyżej), które w myśl ustawy Prawo o adwokaturze (poa) muszą być brane pod uwagę przy ustalaniu wyniku egzaminu adwokackiego, tj. w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje. Kryteria te są zatem wyznacznikiem oceny egzaminacyjnej. Wywody zaskarżonej uchwały sprowadzają się - stosownie do tych kryteriów - do wykazania istotnych mankamentów pracy egzaminacyjnej skarżącego z zakresu prawa gospodarczego uniemożliwiających uznanie tej pracy za sporządzoną na ocenę pozytywną (w skali ocen pozytywnych), a w konsekwencji ustalenie pozytywnego wyniku egzaminu w całości. Istotę sporu w tej sprawie wyczerpuje ocena poprawności zaproponowanego przez zdającego (skarżący) sposobu rozwiązania problemu objętego zadaniem egzaminacyjnym z zakresu prawa gospodarczego z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem skarżący na użytek egzaminu reprezentował.

Sąd zauważa przy tym, że przy ocenie egzaminacyjnej zadania nie chodzi tylko w samą poprawność formalną podjętej w jego wykonaniu czynności (tu sporządzonej przez skarżącego umowy), ale o sprawdzenie przygotowania zawodowego zdającego, które musi wynikać z pracy egzaminacyjnej i dowodzić, że co najmniej w stopniu zadawalającym porusza się on w obszarze zagadnienia, które rozwiązuje w ramach egzaminu, a tym samym jest przygotowany do samodzielnego wykonywania zawodu adwokata.

W tej sprawie takie przygotowanie nie wynika, co organ odwoławczy wykazał w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały przez szczegółową analizę wadliwości sporządzonej przez skarżącego na użytek egzaminu pracy egzaminacyjnej – ww. umowy sprzedaży. Chodzi przede wszystkim o błędy najpoważniejsze, odbierające pracy charakter poprawnego rozwiązania zadanego na egzaminie problemu, a więc dyskwalifikujące pracę w skali ocen pozytywnych.

Takim błędem pracy skarżącego, prawidłowo zdefiniowanym przez organ odwoławczy, a wcześniej wynikającym z ww. ocen cząstkowych egzaminatorów na etapie postępowania przed komisją I instancji, było wykonanie pracy niezgodnie z założeniami egzaminacyjnymi zadania z zakresu prawa gospodarczego, których istotą było sporządzenie umowy sprzedaży z elementami przedmiotowo istotnymi stosownie do jej rodzaju (w okolicznościach stanu faktycznego zadania) spełniającej wymagania warunkujące ważność i skuteczność. Taka dyspozycja dla zdającego determinowała rozwiązanie zadania w uwarunkowaniach wynikających z treści art. 535 Kc określającego elementy przedmiotowo istotne umowy sprzedaży gwarantujące ową ważność i skuteczność. Skoro według informacji dla zdających skarżący miał sporządzić umowę sprzedaży, a opis stanu faktycznego zadania nie wprowadzał żadnych dodatkowych warunków co do tego elementu, to jednoznaczne było – tak jak wskazała to komisja w uchwale odwoławczej - zawarcie umowy o podwójnym skutku, tj. zobowiązująco - rozporządzającym, a nie tylko umowy zobowiązującej. Tymczasem skarżący czyniąc w opracowanej na potrzeby egzaminu umowie ww. zapis "(...) Strony zgodnie postanawiają, iż przeniesienie własności każdego z samochodów ciężarowych nastąpi z chwilą ich wydania Kupującemu, jednak nie później z upływem terminu 30 dni od dnia zawarcia umowy (...)", w kontekście dwóch poprzedzających ten zapis punktów umowy, gdzie Sprzedawca zobowiązuje się przenieść na Kupującego własność samochodów ciężarowych stanowiących przedmiot sprzedaży oraz wydać rzecz Kupującemu, zaś Kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić Sprzedawcy cenę, nadał tej umowie charakter umowy zobowiązującej, bez skutku rozporządzającego, który sprzecznie z założeniami zadania sam wyeliminował.

Przy ww. założeniach zadania określających warunki działania egzaminacyjnego klienta skarżącego, jeżeli wynikało z nich wyłącznie sporządzenie umowy sprzedaży rzeczy (zatem o skutku zobowiązująco – rozporządzającym), wprowadzenie w zadaniu/umowie ww. punktu, że "przeniesienie własności każdego z samochodów ciężarowych nastąpi z chwilą ich wydania Kupującemu, jednak nie później z upływem terminu 30 dni od dnia zawarcia umowy", jednoznacznie wskazuje na nadanie tej umowie wyłącznie skutku zobowiązującego, z pominięciem jednoczesnego skutku rozporządzającego, który uzależniony został w ten sposób od wydania rzeczy, a więc zdarzenia przyszłego, a tym samym niepewnego. Dlatego uprawnione jest stwierdzenie o wadliwości tego punktu umowy, który nadał rozwiązaniu charakter sprzeczny z założeniami zadania, a zarazem uczynił to rozwiązanie nieprawidłowym. Trzeba tu podkreślić, że w zadaniu chodziło o typ umowy mającej charakter zobowiązująco – rozporządzający, gdyż w żadnym miejscu informacji dla zdającego i opisu stanu faktycznego zadania nie wyłączono skutku rzeczowego w postaci przejścia własności rzeczy/samochodów, w tym nie dano zdającemu prawa do czynienia takich dodatkowych założeń. Zdający w wykonaniu zadania miał sporządzić umowę sprzedaży, czyli akt zawierający elementy przedmiotowo istotne wynikające z art. 535 Kc o typowych cechach zobowiązująco – rozporządzających; wskazane w stanie faktycznym zadania założenia, że "termin wydania przedmiotów umowy wynosi 30 dni od daty jej zawarcia (...), zapłata ceny powinna nastąpić w terminie 45 dni od zawarcia umowy(...), umowa powinna zawierać wskazanie momentu przejścia na rzecz kupującego korzyści i ciężarów związanych z przedmiotami umowy" (por. Stan faktyczny zadania, pkt III Założenia umowy, ppkt 2,3,6 - w aktach administracyjnych sprawy) to opisy zdarzeń będących wyłącznie przejawami wykonania umowy, które zdający winien był uwzględnić, bez wpływu jednak na charakter zobowiązująco – rozporządzający umowy, którą miał zawrzeć. Ten wynikał bowiem z założeń zadania egzaminacyjnego, w którego wykonaniu zdający obowiązany był po prostu przenieść własność rzeczy/ww. samochodów ciężarowych na Kupującego ze skutkiem rozporządzającym sprzedaży w dacie zawarcia umowy. Nadając umowie jedynie skutek zobowiązujący, w następstwie wyeliminowania skutku rozporządzającego w drodze ww. zapisu o przeniesieniu własności samochodów z chwilą ich wydania Kupującemu, skarżący zadziałał sprzecznie z tymi założeniami, co uprawniało organ do stwierdzenia w zaskarżonej uchwale, że taki zapis w pracy egzaminacyjnej skarżącego jest absolutnie sprzeczny z zaleceniami zawartymi w "informacji dla zdającego" i stoi w rażącej sprzeczności z założeniami zadania egzaminacyjnego, którego istotą była konstrukcja w ramach umowy sprzedaży podwójnego skutku, tj. zobowiązująco – rozporządzającego, a nie umowy zobowiązującej.

Odnotowania przy tym wymaga czytelny/zrozumiały charakter tych założeń, w powiązaniu z problematyką merytoryczną umowy sprzedaży (por. przepisy art. 535 i nast. Kc), którą skarżący winien znać, a która wyznaczała ramy merytoryczne zadania egzaminacyjnego, i według której weryfikowana była praca egzaminacyjna pod kątem jej oceny. Relacja pomiędzy treścią zadania a odpowiedzią/aktem powstałym w jego wykonaniu musi być zawsze sprawdzalna w oparciu o jednoznaczne kryteria wynikające ze stanu prawnego, do którego pytania te nawiązują. W tej sprawie zadanie odpowiada temu wymogowi, założenia zadania zostały jasno wyłożone w informacji dla zdającego i w stanie faktycznym zadania. Jeżeli więc zdający miał na egzaminie problem do rozwiązania w postaci sporządzenia umowy sprzedaży, która odpowiadając wymaganiom warunkującym ważność i skuteczność, powinna zawierać elementy przedmiotowo istotne stosownie do jej rodzaju oraz spełniać dodatkowe założenia wskazane w treści zadania, które jednak nie przewidywały możliwości wyłączenia skutku rozporządzającego umowy, a skarżący takie wyłączenie poczynił, to nie zawarł umowy z elementami przedmiotowo istotnymi do rodzaju umowy, którą miał w wykonaniu zadania zawrzeć, a tym samym zadania tego nie wykonał stosownie do założeń/przewidzianych kryteriów. W konsekwencji za tak wykonane zadanie nie mógł otrzymać oceny pozytywnej, gdyż – jak zasadnie ustalono to w zaskarżonej uchwale w ślad za argumentacją ocen cząstkowych egzaminatorów – sporządzona umowa nie zawierała stosownie do założeń elementów przedmiotowo istotnych (essentialia negotii), tj. elementów bez których czynność prawna danego typu nie mogłaby dojść do skutku i które ją indywidualizują pod względem prawnym. Skoro bowiem art. 535 Kc zawiera po stronie sprzedawcy zobowiązanie do przeniesienia własności i wydania rzeczy, a po stronie kupującego zobowiązanie do odebrania rzeczy i zapłaty sprzedającemu ceny, za spełniający zadość założeniom zadania nie mógł zostać uznany ww. sformułowany w pracy skarżącego/umowie sprzedaży warunek "strony zgodnie postanawiają, iż przeniesienie własności każdego z samochodów ciężarowych nastąpi z chwilą ich wydania Kupującemu, jednak nie później z upływem terminu 30 dni od zawarcia Umowy." Warunek ten pozbawił bowiem umowę elementu przedmiotowo istotnego, odbierając rozwiązaniu cechę zrealizowania założeń zadania egzaminacyjnego, w sytuacji gdy zdający - żeby zdać egzamin - w obszarze tych założeń winien wykazać się umiejętnością zastosowania i interpretacji właściwych przepisów prawa, a w konsekwencji poprawnością przyjętego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony umowy, którą zgodnie z zadaniem reprezentował.

W podanych okolicznościach rozwiązania przez skarżącego zadania egzaminacyjnego organ miał prawo potraktować ten błąd za mankament pracy o charakterze pryncypialnym, który ją dyskwalifikuje nie dając możliwości odmiennego spojrzenia na tę na pracę niż przez pryzmat oceny wyrażonej w uchwale komisji I instancji.

Poza tym komisja zasadnie odnotowała również inne ww. mankamenty/zastrzeżenia do pracy skarżącego (por. część wstępną tego uzasadnienia i uzasadnienie zaskarżonej uchwały na stronie 11), z którymi skarżący polemizował w odwołaniu, podnosząc jednak, że nie mają one wpływu na ocenę końcową przedmiotowej pracy/rozwiązania z zakresu prawa gospodarczego. Nie ma więc konieczności, żeby i w tym miejscu roztrząsać ten aspekt pracy skarżącego, skoro pozostaje on bez wpływu na treść oceny zaskarżonej uchwały.

Komisja odwoławcza zauważyła, tak zresztą jak wcześniej egzaminatorzy wystawiający oceny cząstkowe, szereg pozytywnych elementów pracy skarżącego (por. uzasadnienia tych ocen i całość uzasadnienia zaskarżonej uchwały), jednak nie niwelują one ww. podstawowego mankamentu pracy jakim jest omówiona w ocenach cząstkowych i w zaskarżonej uchwale problematyka elementów przedmiotowo istotnych umowy, których waga jest determinująca dla sposobu oceny rozwiązania zadania. Należy też w tym kontekście zauważyć, że dla oceny tej nie tyle ważne jest to, czy sporządzona w wykonaniu zadania umowa odniosłaby w szerszej perspektywie przewidywany skutek, co merytoryczna zawartość pracy zdającego, która pozwala ocenić jego zawodowe umiejętności w zakreślonych przez egzaminatora okolicznościach stanu faktycznego zadania i jego założeniach. Inaczej rzecz ujmując nie wystarczy na użytek egzaminu rozwiązać zadania w jakikolwiek sposób, tylko w sposób zgodny z jego założeniami, gdyż tylko takie rozwiązanie gwarantuje pozytywny wynik sprawdzenia umiejętności zdającego pod kątem tego sprawdzenia określonym przez egzaminatora. Chodzi też o rozwiązanie spełniające wszelkie standardy profesjonalizmu, skoro egzamin ma potwierdzić umiejętności zawodowe zdającego.

W tej sprawie, z podanych wyżej powodów, komisja odwoławcza miała prawo uznać, że praca skarżącego, mimo częściowego spełniania wymogów wynikających z założeń zadania, nie daje jednak podstaw do uznania jej za w pełni profesjonalną, a z powodu wagi popełnionego błędu nie mogła być oceniona w skali ocen pozytywnych.

Reasumując, stanowisko organu wyczerpuje istotne okoliczności stanu faktycznego niniejszej sprawy w procesie jego subsumpcji pod mające zastosowanie do oceny pracy skarżącego przepisy prawa; przede wszystkim organ wskazał ww. zasadniczy błąd tej pracy, który przesądził wynik oceny egzaminacyjnej, a zarazem treść rozstrzygnięcia zaskarżonej uchwały, a obecnie w wyniku kontroli sądowej potwierdził jej zasadność bez potrzeby odnoszenia się do pozostałej szerokiej argumentacji/zarzutów skargi, które wobec wskazanego przesądzenia oceny negatywnej pracy skarżącego nie podważają tej zasadności, a zarazem nie mają już dla oceny tego rozstrzygnięcia istotnego znaczenia.

Wobec powyższego - uznając, że organy (komisja I instancji a następnie komisja odwoławcza) w toku postępowania nie uchybiły żadnemu z wymienionych w skardze przepisów prawa materialnego ani procesowego, a zaskarżona uchwała została uzasadniona stosownie do wymagań art. 107 § 3 k.p.a., Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (ppsa) orzekł, jak w sentencji wyroku.