Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 745/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2018-10-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3, ust. 3 a
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Tyszkiewicz-Ziętek (spr.), Sędziowie WSA Wojciech Gapiński, Bożena Pindel, Protokolant specjalista Katarzyna Kot, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 października 2018 r. sprawy ze skargi K. O. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. nr [...] (znak sprawy [...]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. (dalej: ZUS, organ) na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1257), dalej k.p.a.), w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1778, dalej: u.s.u.s.), utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] r. nr [...] (nr sprawy [...]) o odmowie umorzenia należności p. K. O. z tytułu należności na ubezpieczenie społeczne osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek (z tytułu składek oraz odsetek liczonych na dzień 5 stycznia 2018 r.) w łącznej kwocie 43.424,63 zł, w tym na:

a) ubezpieczenie społeczne - za okres od lipca 2012 r. do grudnia 2015 r.

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres: listopad 2011 r., od maja 2012 r. do grudnia 2015 r. i grudzień 2017 r.

c) Fundusz Pracy - za okres od listopada 2012 r. do października 2015 r.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia na wstępie wskazano, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy p. K. O. (dalej: strona, skarżąca) powołała się na trudną sytuację finansową, która uniemożliwia spłatę zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek.

Dalej wskazano, iż strona od 1 kwietnia 2010 r. do 30 września 2013 r., od

1 grudnia 2013 r. do 31 października 2015 r. oraz od 17 grudnia 2015 r. do nadal prowadzi działalność gospodarczą, której zakres – jak wynika z wpisu do ewidencji działalności gospodarczej – obejmuje sprzedaż hurtową zboża, nieprzetworzonego tytoniu, nasion i pasz dla zwierząt. Jak jednak wynika z oświadczenia strony z dnia 6 marca 2018 r. jest to wpis, z którego skarżąca nie korzysta, gdyż prowadzi działalność w zakresie agroturystyki. W okresie tym w poszczególnych (wskazanych wyżej) miesiącach nie opłacała należnych składek, w związku z czym naliczano odsetki i skierowano te zaległości na drogę przymusowego dochodzenia.

Odnośnie aktualnej sytuacji osobistej i materialnej strony ustalono, co następuje.

W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej z 4 stycznia 2018 r. wnioskodawczyni podała, że prowadzi działalność gospodarczą, z której w 2015 r. poniosła stratę w wysokości 9.831 zł, a w 2016 r. uzyskała dochód w wysokości 46.672 zł. Z kolei za okres od stycznia 2017 r. do listopada 2017 r. uzyskała przychód w wysokości 59.276 zł, poniosła koszty jego uzyskania w wysokości 27.651,00 zł i uzyskała dochód w wysokości 31.625 zł, tj. średnio 2,875 zł miesięcznie. Natomiast z załączonej kserokopii zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2017 (zeznania PIT-36 przedłożonego bez podpisu i potwierdzenia jego złożenia w organie) wynika, że z prowadzonej działalności gospodarczej strona uzyskała przychód w wysokości 67 766,30 zł, poniosła koszty jego uzyskania w wysokości 63 339,94 zł i uzyskała dochód w wysokości 4.426,36 zł, tj. średnio 368,86 zł miesięcznie.

Nadto ustalono, że strona jest zameldowana na pobyt stały w K. pod adresem, pod którym zameldowany jest także 67-letni mąż strony oraz jej 16-letnia córka. Z oświadczenia strony wynika, że mąż nie uzyskuje żadnych dochodów, a z danych ZUS wynika, że od 8 stycznia 2010 r. nie posiada żadnego tytułu do ubezpieczeń. We wspomnianym oświadczeniu strona podała, że otrzymuje zasiłek z pomocy społecznej w kwocie 124 zł miesięcznie; ponosi koszty prowadzenia gospodarstwa domowego: czynsz (940 zł), opłaty eksploatacyjne (290 zł), wyżywienie (1350 zł), opieka lekarska (300 zł), spłaca zadłużenie w banku w miesięcznych ratach po 774 zł (kredyt w kwocie 30.000 zł, podlegający spłacie jeszcze przez kolejnych 5 lat). Z informacji uzyskanych z MOPS wynika, że strona nie otrzymuje świadczeń z pomocy społecznej. Nadto w oświadczeniach z dnia 4 stycznia 2018 r. oraz z 6 marca 2018 r. strona wskazała na problemy zdrowotne swojej córki urodzonej w [...] tygodniu ciąży z masą urodzeniową [...] g, która nieprzerwanie jest leczona i rehabilitowana. Podała, że w kwietniu 2012 r. córce włączono leczenie [...], który nie był refundowany i kosztował 1373 zł miesięcznie, a podawano go do stycznia 2016 r.

W dalszych wywodach zaskarżonej decyzji organ przywołał treść art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. określającego zamknięty katalog przypadków, w których dopuszczalne jest umorzenie należności z tytułu składek. Zaznaczył przy tym, że nawet w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności zaległych składek, organ nie ma obowiązku ich umorzenia.

Dalej wskazano, iż w niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z przyczyn stwierdzenia całkowitej nieściągalności. Uwzględniono bowiem, że strona prowadzi działalność gospodarczą, z której w 2016 r. uzyskała dochód w wysokości 46.672 zł, a 2017 r. w wysokości 4 426,36 zł. Ponadto od 2012 r. prowadzone jest przymusowe dochodzenie przedmiotowych należności. Do dnia dzisiejszego organ egzekucyjny nie wydał wiążącego dla stron postanowienia o umorzeniu postępowania w zakresie egzekucji zobowiązań składkowych, którego powodem byłby całkowity brak majątku, z którego można by prowadzić egzekucję należności. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Przechodząc do oceny dopuszczalności umorzenia zaległych składek

w oparciu o art. 28 ust. 3 a i wydane na jego podstawie rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, dalej rozporządzenie) podano, że do szczególnych sytuacji określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia zalicza się przypadki:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Podkreślając dalej, że obowiązek przedstawienia zdarzeń uzasadniających wniosek ciąży na wnioskodawczyni, przypomniano, że organ dokonując ich oceny działa w ramach uznania administracyjnego. Jest przy tym zobligowany do szczególnej ostrożności w dysponowaniu zaległymi składkami, stanowiącymi należności publicznoprawne, musi ważyć z jednej strony interes budżetu państwa, z drugiej zaś uwzględniać ważny interes zobowiązanego. Umorzenie zaległych składek jest bowiem zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych i wyjątkowych, zaistniałych w nadzwyczajnych okolicznościach, spowodowanych działaniem czynników niezależnych od sposobu postępowania płatnika, a więc w sytuacji gdy ze względu na wiek, stan zdrowia, inne względy społeczne jest realnie niemożliwe wywiązanie się ze zobowiązania względem ZUS. Umorzenie zaległości jest najdalej idącą ulgą w spłacie ciążących zobowiązań składkowych, powoduje bowiem rezygnację z całości lub części należnych Skarbowi Państwa dochodów. A zatem zaistnieć muszą niezależne od strony zdarzenia losowe, które będą przemawiać za umorzeniem zaległości ze względu na przedstawioną sytuację wnioskodawcy.

Dokonując wnikliwej analizy możliwości płatniczych oraz sytuacji materialno - bytowej i zdrowotnej wnioskodawczyni, ZUS stwierdził, że w niniejszej sprawie nie nie ma zastosowania przepis § 3 ust. 1 pkt 2. Zdaniem organu, strona w toku postępowania nie przedstawiła również żadnych dokumentów, które potwierdziłyby okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Wprawdzie w oświadczeniu z 4 stycznia 2018 r. wskazała na problemy zdrowotne swojej córki, która urodziła się w [...] tygodniu ciąży ze skrajnie [...], podała, że w okresie od kwietnia 2012 r. do stycznia 2016 r. córkę leczono nierefundowanym [...], który kosztował 1373 zł miesięcznie, oświadczyła również, że córka nadal jest leczona i rehabilitowana, co kosztuje 300 zł miesięcznie. Na potwierdzenie powyższego strona przedłożyła do akt sprawy kartę wypisową z pobytu córki w okresie od 11 grudnia 2002 r. do 14 stycznia 2003 r. w A, zaświadczenie lekarza specjalisty chorób dziecięcych z [...] r., orzeczenie nr [...] z [...] r. o potrzebie kształcenia specjalnego oraz faktury i rachunki za zakup leków za okres od 15 maja 2012 r. do 1 września 2015 r.

Odnosząc się do tych okoliczności organ stwierdził, że nie kwestionuje i nie bagatelizuje schorzeń córki wnioskodawczyni i nie podważa konieczności jej stałego leczenia. Jednocześnie przywołał wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 27 stycznia 2015 r., sygn. akt I SA/Rz 1195/14, w którym wskazano, że choroba, która mogłaby uzasadniać umorzenie należności musi mieć charakter przewlekły, a więc taki, który wyłącza zobowiązanego z codziennego funkcjonowania i nie pozwala mu na zajęcie się sprawami zawodowymi. W tym kontekście podkreślono, że przedłożona do akt sprawy dokumentacja medyczna nie pozwala na stwierdzenie, aby choroba córki strony kwalifikowała ją do grona osób niepełnosprawnych, pozbawionych możliwości samodzielnej egzystencji bądź też wymagających opieki innych osób. Nie można zatem stwierdzić, aby problemy zdrowotne córki uniemożliwiały wnioskodawczyni dalsze prowadzenie działalności gospodarczej, a tym samym miały bezpośredni wpływ na wywiązanie się przez nią ze spłaty zobowiązań składkowych.

Organ odwoławczy rozważył także na podstawie posiadanych informacji możliwość umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową, która w przypadku konieczności opłacenia przez stronę zadłużenia pozbawiałaby ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). W ocenie ZUS, sytuacja taka nie ma miejsca, gdyż strona nadal prowadzi dochodową działalność gospodarczą. Fakt, iż działalność ta nie generuje oczekiwanych dochodów nie zwalnia strony z wywiązywania się z obowiązków przedsiębiorcy, co potwierdził m.in. WSA w Warszawie w przywołanym wyroku z dnia 23 maja 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 971/06. Nadto organ stwierdził, że można przypuszczać, iż strona kontynuując działalność gospodarczą prowadzoną dla zysku zdobędzie środki na spłatę zobowiązania, np. w ramach układu ratalnego.

Nadto organ, przywołując ujawnione przez stronę dane dotyczące miesięcznych wydatków gospodarstwa domowego, zauważył, że strona nie przedłożyła żadnych dokumentów wskazujących na występowanie trudności w bieżącym i terminowym wywiązywaniu się z podstawowych opłat, co każe przypuszczać, że są one regulowane na bieżąco. Strona nie wykazała także starań w celu pozyskania dodatkowego wsparcia finansowego, co potwierdził MOPS w piśmie z dnia [...] r. Tymczasem przepisy prawa i zasady doświadczenia życiowego przemawiają za tym, że jeżeli dana osoba prowadzi gospodarstwo domowe i nie posiada żadnych dochodów lub dochody te nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych to kwalifikuje się ona do objęcia najszerszym z możliwych spektrum form pomocy społecznej.

Jednocześnie ZUS odnotował, że wykazane w oświadczeniu z dnia 4 stycznia 2018 r. zadłużenie w banku (na kwotę 30.000 zł, spłacane po 774 zł miesięcznie, co będzie jeszcze miało miejsce przez 5 lat) nie zostało udokumentowane. Tymczasem treść oświadczenia osoby ubiegającej się o umorzenie, nie poparta stosownymi dowodami, nie stanowi wystarczającej podstawy uznania prawdziwości zawartych w nich danych. Dłużnik wnioskując o umorzenie jest bowiem zobligowany do udowodnienia okoliczności podnoszonych w zgłoszonym żądaniu. Nadto wskazano, że spłacanie innych zobowiązań finansowych nie może przesądzać o automatycznej zgodzie na umorzenie zaległych składek. Istotne jest także, że skoro strona nie udokumentowała zaległości w spłacie zadłużenia, to należy przypuszczać, że takowe nie występują. Wskazać zatem należy, że podejmując się spłaty innych zobowiązań pieniężnych, strona potraktowała je priorytetowo w stosunku do należności z tytułu składek. A zdaniem ZUS należy tak zarządzać posiadanymi środkami finansowymi, by zapewnić równe traktowanie wszystkich wierzycieli. ZUS jako wierzyciel należnych składek nie może uwzględniać interesów innych wierzycieli dłużnika, a wnioskodawca nie ma podstaw, aby przedkładać ich interesy nad roszczenia względem należności z tytułu składek. Do akt sprawy nie zostały przedłożone żadne dokumenty potwierdzające rezygnację innego wierzyciela z jego roszczeń, a zatem w takim stanie rzeczy umorzenie zaległych składek oznaczałoby przyznanie pierwszeństwa należnościom wierzyciela cywilnoprawnego, który jak dotąd nie zrezygnował z ich dochodzenia.

W ocenie organu odwoławczego, powyższe okoliczności potwierdzają, że sytuacji strony nie można uznać za zagrażającą zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych, a ratalna spłata zadłużenia nie powinna wpłynąć na znaczne pogorszenie tej sytuacji.

W konkluzji organ stwierdził, że w niniejszej sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność składek oraz nie zachodzą szczególne okoliczności umorzenia w przypadku niestwierdzenia całkowitej nieściągalności, określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżąca podniosła zarzut naruszenia:

- art. 28 ust. 3a u.s.u.s.) i § 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. poprzez ich niewłaściwą interpretację, polegającą na przyjęciu tezy, iż fakt regulowania przez płatnika należności z tytułu czynszu, opłat za media i rat kredytu oraz nie korzystanie ze świadczeń pomocy społecznej dyskwalifikuje jego wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne;

- art. 7, art. 8, art. 77 § 1 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez naruszenie wymogu podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy oraz praworządnego, sprawiedliwego prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej.

Wobec tak sformułowanych zarzutów wniosła o:

1. uchylenie w całości zaskarżonej decyzji;

2. dopuszczenie dowodu z załączonej do skargi umowy pożyczki zawartej przez skarżącą z B S.A. w dniu [...] r. wraz z harmonogramem spłat - na okoliczność posiadania przez stronę zobowiązania pieniężnego wobec banku z tytułu zaciągniętej pożyczki w kwocie 33.954,42 zł, z miesięczną ratą w kwocie 721,435 zł.

W uzasadnieniu skargi strona podniosła, wykazała istnienie przesłanek określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., a uszczegółowionych w § 3 pkt 1) rozporządzenia. Przedstawiła i udokumentowała przyczyny powstania zaległości wobec ZUS. Podała, że zamieszkuje z rodziną w lokalu komunalnym w K.. Od listopada 2010 r. prowadzi agroturystykę, na potrzeby tej działalności wynajmuje w S. działkę z domkiem, uzyskuje z tego niewysokie dochody pozwalające jedynie zapewnić utrzymanie rodziny na podstawowym poziomie, zważywszy, że córka skarżącej wymaga szczególnej opieki i troski z powodu poważnych problemów zdrowotnych. Córka urodziła się bowiem jako wcześniak, w [...] tygodniu ciąży, z masą urodzeniową [...] g, stwierdza się u niej w szczególności [...]. Córka jest stale rehabilitowana, pozostaje pod stałą, specjalistyczną opieką medyczną. W kwietniu 2012 r. zaistniała konieczność leczenia dziecka [...] (nierefundowanym lekiem o nazwie [...]), gdyż córka [...] (w wieku 10 lat miała [...]), a zaczęła [...]. Miesięcy koszt terapii wynosił 1370 zł, a lek podawano od kwietnia 2012 r. do stycznia 2016 r. Priorytetem dla skarżącej, jak dla każdego rodzica, było wykupienie leku, co uniemożliwiło opłacanie składek na ZUS. Wraz z zakończeniem leczenia strona – jak podkreśliła - ponownie regularnie opłaca bieżące należności wobec ZUS.

Odnośnie argumentacji organu odwoławczego strona oświadczyła, że w najbliższych dniach wystąpi z wnioskiem o zaliczenie córki do osób niepełnosprawnych. Wcześniej nie uważała tego za konieczne, gdyż nie oczekiwała pomocy z budżetu Państwa, uważałając, że jako rodzic podoła kosztom leczenia dziecka i powinna pracować zarobkowo. Nadto polemizując ze stanowiskiem organu podniosła, że wykazała, iż uzyskiwane przeze nią dochody z trudem pozwalają na pokrycie podstawowych opłat w gospodarstwie domowym. Obecnie nie występuje zaległość czynszowa czy też w opłatach za media, jednak oczywiste jest są to płatności priorytetowe, gdyż stanowią o podstawach egzystencji rodziny. Skarżąca nie może dopuścić do ryzyka wypowiedzenia umowy najmu przez Miasto K. i eksmisji rodziny czy też do odcięcia dostawy mediów, co miałoby miejsce, gdyby musiała płacić zaległe składki.

Dalej strona wyjaśniła, że nie jest uprawniona do świadczeń z MOPS, gdyż przekracza kryterium dochodowe (514 zł netto na osobę w rodzinie).

Odnośnie kredytu bankowego podała, że w toku postępowania, średnio co dwa tygodnie stawiała się z różnymi dokumentami w siedzibie organu. Żaden z urzędników ZUS (z naruszeniem art. 7, art. 8, art. 77 § 1 k.p.a.) nie poinformował wówczas, że przedłożona historia rachunku bankowego nie dokumentuje należycie zobowiązania wobec banku i należy przedłożyć umowę z bankiem (w związku z czym załączono ją do skargi). Wyjaśniła także, że kredyt w B S.A. w kwocie 33.954,42 zł zaciągnęła w dniu [...] r. na bieżące potrzeby rodziny i celem regularnego opłacania bieżących składek w ZUS (termin spłaty kredytu przypada na dzień 22 kwietnia 2022 r., miesięczna rata wynosi 721,45 zł). Podała również, że styczniu, lutym i marcu 2017 r., czyli w tzw. "martwym" dla działalności agroturystycznej sezonie, nie osiągnęła żadnych dochodów, nie opłaciła w terminie mieszkania i mediów. Zdawała sobie sprawę, że sezon w jej działalności rozpocznie się w okresie maja/czerwca, a oprócz bieżących kosztów utrzymania rodziny, musi opłacać składki na ubezpieczenie społeczne w łącznej kwocie ok. 1230 zł, co regularnie czyniła. Nadto stan zdrowia skarżącej ulegał pogorszeniu i miała świadomość koniecznej operacji, którą przeprowadzono w dniu [...] r., po czym do lutego 2018 r. przebywała na zwolnieniu lekarskim i pobierała zasiłek chorobowy (co organowi jest znane z urzędu). Jednocześnie strona wyjaśniła, że gdyby przestała spłacać kredyt, to utraciłaby zdolność kredytową, nie byłaby w stanie w dalszym ciągu prowadzić działalności gospodarczej, a więc utraciłaby źródło dochodu.

Na poparcie swojego stanowiska strona przywołała wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 5 kwietnia 2017 r., sygn. akt II SA/Go 14/17.

Zwróciła także uwagę, że w przypadku umorzenia składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe okres, za który składki zostały umorzone, nie podlega uwzględnieniu przy ustalaniu prawa i wysokości emerytur i rent z ubezpieczeń społecznych oraz innych świadczeń, do których prawo uzależnione jest od posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 grudnia 1998 r., tj. z dnia 7 lipca 2017 r. (Dz.U. z 2017 r. poz. 1383 ze zm.), a kwota umorzonych składek nie podlega wliczeniu do podstawy obliczenia emerytury, o której mowa w art. 25 w/w ustawy. Tym samym, strona, mimo zastosowania dobrodziejstwa umorzenia należności i tak poniesie negatywne konsekwencje wynikające z braku uiszczenia składek za sporny okres.

Skarżąca oświadczyła, że przy sporządzaniu skargi korzystała z pomocy ośrodka poradnictwa specjalistycznego udzielanej osobom o niskich dochodach, w stanie kryzysu życiowego.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi, wskazując, że dołączona do skargi umowa z bankiem z dnia [...] r. nie może mieć wpływu na treść rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia, ponieważ sytuacja finansowa skarżącej związana ze zobowiązaniem finansowym wobec banku była już analizowana, co znajduje odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 3 października 2018 r. skarżąca wywodziła i wnosiła jak w skardze. Dodatkowo złożyła do akt sprawy kserokopię karty informacyjnej leczenia szpitalnego córki z sierpnia 2018 r. i kserokopię zeznania PIT za 2017 r. Na pytanie Sądu oświadczyła, że na poczet zaległości objętych niniejszą sprawą została zajęta wierzytelność z tytułu nadpłaty wynikającej z rozliczeń z Urzędem Skarbowym w marcu 2017 r. i w sierpniu 2018 r. Okazała dokumenty potwierdzające egzekwowanie należności z rachunku bankowego i podała, że konto jest stale zajęte przez ZUS, a ostatnie pobranie miało miejsce w czerwcu 2018 r. Okazała oryginał umowy z bankiem i harmonogramu spłat (załączonych do skargi w kserokopii), w związku z czym Sąd dopuścił dowód z tych dokumentów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga okazała się uzasadniona.

Kontroli Sądu – na podstawie art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej: P.p.s.a.) podlegała decyzja z dnia [...] r., którą Zakład Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] r. o odmowie umorzenia należności skarżącej w łącznej kwocie 43.424, 63 zł obejmującej składki na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy za różne okresy lat: 2011 – 2015 r. oraz grudzień 2017 r. wraz z odsetkami liczonymi na dzień 5 stycznia 2018 r.

Wniosek skarżącej inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie podlegał rozpatrzeniu w oparciu o art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s., a także w kontekście art. 28 ust. 3 a tej ustawy oraz Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne z dnia 31 lipca 2003 r.

Na mocy art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Warunek ten nie musi być spełniony jedynie w odniesieniu do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek, w odniesieniu do których ustawodawca dopuszcza w uzasadnionych przypadkach możliwość umorzenia także pomimo braku całkowitej nieściągalności. "W przypadku wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonego, który był jednocześnie płatnikiem tych składek, organ stosuje art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. i bada, czy zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności składek, a w przypadku stwierdzenia, że nie występuje całkowita nieściągalność, bada sprawę pod kątem istnienia przesłanek, czy zobowiązany wykazał, że opłacenie należności pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny" (por. wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GSK 44/12, LEX nr 1310089, wszystkie powoływane w niniejszym uzasadnieniu wyroki dostępne także w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności wymienione są enumeratywnie w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Stanowi je m.in. sytuacja, gdy nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności (pkt 3), stwierdzenie przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję (pkt 5), a także stan, w którym oczywiste jest, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (pkt 6).

Stany faktyczne uzasadniające umorzenie należności, mimo niestwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, wskazane są natomiast przykładowo w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Stanowi on, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przytoczona regulacja nie pozostawia wątpliwości, że zastosowanie uznania administracyjnego, w ramach którego organ może (ale nie jest zobowiązany) umorzyć zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia poprzedzone być musi szczegółowym przeanalizowaniem ujawnionych przez stronę danych dotyczących jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. Treść przywołanego przepisu wskazuje jednocześnie, że ustalenia, czy uregulowanie zaległych należności z tytułu składek może pociągnąć dla skarżącego i jego rodziny zbyt ciężkie skutki, czynione są w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę. Skoro bowiem przepis stanowi wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., to znaczy, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa zasadniczo na wnioskodawcy (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1416/10, z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 685/11 oraz z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2410/11, LEX nr 1305514), niemniej to organ administracji odpowiada za prawidłowość przeprowadzonego postępowania dowodowego dotyczącego umorzenia zaległości oraz rzetelność dokonanych ustaleń (por. wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z dnia 31 stycznia 2018 r., sygn. akt II SA/Go 1166/17, LEX nr 2444201).

W ocenie składu orzekającego dokonana przez organ analiza sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej skarżącej w kontekście rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. okazała się nie dość wnikliwa. Wspomniane rozporządzenie określa przykładowo, a nie enumeratywnie przesłanki umorzenia zaległości wobec ZUS, wymieniając wśród nich stan, w którym opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Taka konstrukcja omawianego przepisu, w którym prawodawca zaniechał enumeratywnego określenia przesłanek umorzenia, wskazuje, że dopuścił uwzględnienie wniosku strony także w innych sytuacjach niż opisane § 3 ust. 1 pkt 1 – 3 rozporządzenia. Nakazuje to organowi indywidualne rozpatrywanie każdego przypadku z uwzględnieniem szerokiego spectrum okoliczności. Przy umarzaniu tej kategorii nieopłaconych należności "nie stosuje się bowiem wymogu zaistnienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, lecz zawsze ocenia się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny po ewentualnym opłaceniu należności, z uwzględnieniem jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej" (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 17 sierpnia 2017 r., sygn. akt III SA/Łd 529/17).

W tym kontekście należy podkreślić, że skarżąca wskazała i udokumentowała przyczyny, dla których zaniechała opłacania składek w określonych okresach. Przedstawiła problemy zdrowotne swojej córki (urodzonej w [...] tygodniu ciąży ze skrajnie [...]), która nieprzerwanie jest leczona i rehabilitowana.

Przedłożyła do akt sprawy kartę wypisową z pobytu córki w okresie od 11 grudnia 2002 r. do 14 stycznia 2003 r. w A, zaświadczenie lekarza specjalisty chorób dziecięcych z dnia [...] r., zaśw3iadczenie lekarza [...] z dnia [...] r., orzeczenie nr [...] z dnia [...] r. o potrzebie kształcenia specjalnego. Dokumenty te jednoznacznie wskazują na istotne, nie ustępujące problemy zdrowotne córki skarżącej i potwierdzają niezwykle obciążające zdarzenia okresu okołonoworodkowego, których kolejne odległe konsekwencje mogą się niestety ujawnić w każdej chwili.

W tym stanie rzeczy całkowicie niezasadna i oderwana od realiów rozpatrywanej sprawy jest sugestia organu odwoławczego, że skoro choroba córki skarżącej nie wyłącza zobowiązanej z codziennego funkcjonowania i nie wyklucza zajmowania się sprawami zawodowymi, to nie ma postaw do umorzenia zaległości. Konstatację tę organ uzasadnił wyłącznie tym, że dokumentacja medyczna nie pozwala na stwierdzenie, aby choroba córki strony kwalifikowała ją do grona osób niepełnosprawnych, pozbawionych możliwości samodzielnej egzystencji bądź też wymagających opieki innych osób. Nadto organ wskazał, że problemy zdrowotne córki skarżącej nie uniemożliwiają wnioskodawczyni dalszego prowadzenia działalności gospodarczej, a tym samym nie mają bezpośredniego wpływu na wywiązanie się przez nią ze spłaty zobowiązań składkowych.

Istotnie, bezsporne jest, że skarżąca kontynuuje działalność gospodarczą, niemniej rozważenia wymagało, na ile potrzeby córki determinują profil i rozmiar prowadzenia tej działalności, przekładające się na potencjalnie możliwy do osiągnięcia zysk. Konieczna jest także ocena, czy możliwe jest podjęcie przez stronę dodatkowego zatrudnienia celem pozyskania środków (ponad dotychczasowy budżet rodziny) na spłatę zadłużenia. Zaakcentowania w tym miejscu wymaga, że w sprawach zainicjowanych wnioskiem o umorzenie zaległości wobec ZUS "nie chodzi o wykazanie potencjalnej możliwości uzyskania dochodu, ale o uprawdopodobnienie, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. Ogólne i w sposób hipotetyczny wskazanie przesłanek podjęcia rozstrzygnięcia o odmowie umorzenia, w oparciu o przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), nie może zostać uznane za uzasadnione" (por. m.in. wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 października 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 588/16, LEX nr 2154997). W każdej sprawie dotyczącej umorzenia należności organ powinien realnie wskazać, na czym opiera przekonanie o możliwości spłaty zadłużenia bez narażenia strony na niezaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 15 lutego 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 1168/17, LEX nr 2452074), czego w niniejszej sprawie nie dopełniono.

Podkreślić należy z całą stanowczością, że - jak wynika m.in. z zaświadczenia lekarskiego z dnia [...]r. - obecny stan zdrowia córki skarżącej jest efektem ogromnego wysiłku podjętego przez skarżącą, dzięki któremu osiągnięto tak znaczące, opisane przez lekarza rezultaty. Tak heroiczna wieloletnia osobista praca i opieka nad dzieckiem, generująca ogromne koszty osobowe i materialne ma również określony wymiar społeczny. Niewątpliwie leży w interesie publicznym, przejawiającym się przede wszystkim w istotnym minimalizowaniu skutków zdarzeń okołoporodowych i niepełnosprawności podopiecznego, przez co, wyłącznie dzięki osobistym staraniom najbliższych, osoby te nie korzystają długotrwale ze stacjonarnych placówek opiekuńczo-leczniczych.

Opisany proces nie jest ukończony, gdyż – jak wynika z zaświadczenia lekarskiego z dnia [...] r., a także orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego z dnia [...] r. - córka skarżącej wymaga nadal stałego leczenia, rehabilitacji i szczególnego wsparcia w edukacji. Niewykluczone jest także niestety ujawnienie się kolejnych problemów zdrowotnych.

W tym kontekście, jak już była mowa, oceniać należy realne możliwości pozyskania przez stronę dodatkowych środków finansowych i ważyć, czy odmowa umorzenia zaległości (w całości lub w części) nie zachwieje istotnie egzystencją rodziny, której skarżąca jest jedynym żywicielem (przyczyny takiego stanu rzeczy nie wynikają z materiału dowodowego).

W rozpatrywanych okolicznościach nie sposób również pomijać okoliczności powstania zaległości wobec ZUS, które – jak udokumentowano – są konsekwencją zakupu nierefundowanego przez Państwo [...], koniecznego w kilkuletnim leczeniu, podczas którego podawano go córce strony co miesiąc. Te całkowicie niezależne od strony przyczyny, które uniemożliwiły jej terminowe uiszczanie składek spowodowały także naliczenie odsetek, które na dzień 5 stycznia 2018 r. narosły już do kwoty ok. 10.000 zł Na podkreślenie zasługuje fakt, że po zakończeniu tej terapii strona podjęła znowu regularne, bieżące opłacanie należności składkowych. Opisane realia niniejszej sprawy mają także znaczenie przy analizie zadłużenia skarżącej.

Należy zgodzić się z organem odwoławczym, że korzystanie ze świadczeń pomocy społecznej z reguły potwierdza trudną sytuację materialną osoby, której przyznawane jest takie wsparcie. Niemniej zauważyć jednak należy, że "sytuacja, w której spłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa (korzystanie z pomocy społecznej) nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna również z interesem publicznym" (por. m.in. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 28 października 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 379/14, LEX nr 1647241).

Jak więc wykazano powyżej konieczna jest ponowna ocena sytuacji materialnej i osobistej skarżącej w kontekście otwartego katalogu okoliczności uzasadniających umorzenie zaległości nie uznanych za całkowicie nieściągalne. Oczywiste jest także, iż organ zobowiązany będzie do ponownego zbadania przesłanek całkowitej nieściągalności, bowiem "w przypadku wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonego, który był jednocześnie płatnikiem tych składek, organ stosuje art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. i bada, czy zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności składek, a w przypadku stwierdzenia, że nie występuje całkowita nieściągalność, bada sprawę pod kątem istnienia przesłanek, czy zobowiązany wykazał, że opłacenie należności pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny" (por. wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GSK 44/12, LEX nr 1310089).

Wskazać w tym miejscu należy (za wyrokiem NSA z dnia 30 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/2006, LEX nr 321267), że prawidłowo skonstruowane uzasadnienie, zawierające wyczerpujące omówienie co do oceny zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, wykładni zastosowanych przepisów i oceny przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa jest istotne z punktu widzenia stosowania zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), realizowanej na mocy art. 107 § 3 powołanego aktu prawnego. Organ administracji, zgodnie z tą zasadą, jest bowiem obowiązany do wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Celem jest doprowadzenie stron do przekonania o trafności wydanego rozstrzygnięcia i uniknięcie w ten sposób wykonania decyzji z zastosowaniem środków przymusu. Nie ulega też wątpliwości, że "zwłaszcza w uzasadnieniu decyzji negatywnej dla zobowiązanego, powinno znaleźć się szczegółowe omówienie kwestii istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie okoliczności uzasadniających zastosowanie instytucji umorzenia" (por. wyrok NSA z dnia 25 czerwca 2003 r., sygn. akt III SA 3118/2001, LEX nr 116545).

Podkreślenia jednocześnie wymaga, że, jak już była mowa, decyzje dotyczące umorzenia zaległości wobec ZUS wydawane są w oparciu o tzw. uznanie administracyjne, w ramach którego ustawodawca pozostawił organowi wybór pomiędzy równoważnymi rozstrzygnięciami. Wskazana specyfika rozstrzygania spraw związanych z umorzeniem zaległości determinuje także zakres sądowej kontroli decyzji uznaniowych. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów k.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji obejmuje przede wszystkim samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, w ramach którego organ musi wnikliwie zbadać i precyzyjnie ustalić czy zaistniały przesłanki warunkujące umorzenie zaległości. Sąd administracyjny nie jest natomiast uprawniony do wydania rozstrzygnięcia o umorzeniu zaległości, nie leży też w jego kompetencjach zobowiązanie organu do umorzenia zaległości skarżącej.

Nie przesądzając zatem wyniku sprawy, Sąd stwierdził konieczność ponownej, wnikliwej oceny sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącej pod kątem okoliczności uzasadniających umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne skarżącej, których była ona jednocześnie płatnikiem.

Wyczerpana zatem została przesłanka uchylenia zaskarżonej decyzji w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. i zobowiązania właściwego organu, aby przy ponownym rozpatrywaniu sprawy uwzględnił powyższą argumentację

i wynikające z niej zalecenia.