Wyrok NSA, sygn. akt III SA 1022/01
NSA w Warszawie (przed reformą)
Data orzeczenia: 2002-02-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 622  Instytucje ubezpieczeniowe i działalność ubezpieczeniowa
Hasła tematyczne: Ubezpieczenia
Powołane przepisy: article: art. 10 ust. 2
journal: Dz.U. 1996 nr 11 poz. 62
law: Obwieszczenie Ministra Finansów z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o działalności ubezpieczeniowej.
article: art. 821, art. 829 par. 1
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
Teza: 1. Zgodnie z art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej /Dz.U. 1996 nr 11 poz. 62 ze zm./ zakład ubezpieczeń nie może prowadzić działalności jednocześnie w dziale ubezpieczeń na życie i w dziale pozostałych ubezpieczeń osobowych oraz ubezpieczeń majątkowych. Kryterium podziału ubezpieczeń na majątkowe i osobowe stanowią art. 821 i art. 829 Kc zgodnie, z którymi ubezpieczenie majątkowe może dotyczyć mienia albo odpowiedzialności cywilnej /art. 821/, zaś ubezpieczenie osobowe dotyczy ubezpieczenia na życie /art. 829 par. 1/.

2. Ogólne warunki ubezpieczenia kosztów pogrzebu i kosztów wynikających z urodzenia się dziecka nie dotyczą mienia. Wypadkiem ubezpieczeniowym jest tutaj śmierć bądź urodzenie się człowieka, zatem ubezpieczenie to ma charakter osobowy. O majątkowym charakterze umowy ubezpieczenia zawartej z takiego tytułu nie przesądzają w tym wypadku ani aspekt określenia wysokości świadczenia jakie winien spełnić zakład ubezpieczeń w oparciu o poniesione wydatki, ani też aspekt konieczności zaistnienia wydatków dla powstania obowiązku świadczenia przez zakład ubezpieczeń, gdyż ich poniesienie na koszty pogrzebu czy urodzenia się dziecka nie jest tożsame z zaistnieniem szkody majątkowej.

TEZY

1. Zgodnie z art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej /Dz.U. 1996 nr 11 poz. 62 ze zm./ zakład ubezpieczeń nie może prowadzić działalności jednocześnie w dziale ubezpieczeń na życie i w dziale pozostałych ubezpieczeń osobowych oraz ubezpieczeń majątkowych. Kryterium podziału ubezpieczeń na majątkowe i osobowe stanowią art. 821 i art. 829 Kc zgodnie, z którymi ubezpieczenie majątkowe może dotyczyć mienia albo odpowiedzialności cywilnej /art. 821/, zaś ubezpieczenie osobowe dotyczy ubezpieczenia na życie /art. 829 par. 1/.

2. Ogólne warunki ubezpieczenia kosztów pogrzebu i kosztów wynikających z urodzenia się dziecka nie dotyczą mienia. Wypadkiem ubezpieczeniowym jest tutaj śmierć bądź urodzenie się człowieka, zatem ubezpieczenie to ma charakter osobowy. O majątkowym charakterze umowy ubezpieczenia zawartej z takiego tytułu nie przesądzają w tym wypadku ani aspekt określenia wysokości świadczenia jakie winien spełnić zakład ubezpieczeń w oparciu o poniesione wydatki, ani też aspekt konieczności zaistnienia wydatków dla powstania obowiązku świadczenia przez zakład ubezpieczeń, gdyż ich poniesienie na koszty pogrzebu czy urodzenia się dziecka nie jest tożsame z zaistnieniem szkody majątkowej.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu sprawy ze skargi Towarzystwa Ubezpieczeń Wzajemnych Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo-Kredytowych na decyzję państwowego Urzędu nadzoru Ubezpieczeń z dnia 16.03.2001 r. (...) w przedmiocie zalecenia zaprzestania zawierania nowych umów ubezpieczenia oraz przedłużenia już zawartych - oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z 24.01.2001 r. Państwowy Urząd Nadzoru Ubezpieczeń zalecił zaprzestanie zawierania przez Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo Kredytowych z siedzibą w S. umów ubezpieczenia oraz przedłużania umów już zawartych, na podstawie ogólnych warunków ubezpieczenia kosztów pogrzebu i kosztów wynikających z urodzenia się dziecka. PUNU uznał, że ogólne warunki ubezpieczenia kosztów pogrzebu i kosztów wynikających z urodzenia się dziecka, w związku z tym, iż mają cechy charakterystyczne dla warunków ubezpieczenia na życie, należy uznać za ubezpieczenie działu I /ubezpieczenie na życie/. W związku z tym organ nadzoru uznał, iż stosowanie ochrony ubezpieczeniowej przez zakład ubezpieczeń na podstawie przedmiotowych ogólnych warunków stanowi naruszenie art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej /t.j. Dz.U. 1996 nr 11 poz. 62 ze zm./ zgodnie z którym zakład ubezpieczeń nie może prowadzić jednocześnie działalności w dziale ubezpieczeń na życie i w dziale pozostałych ubezpieczeń osobowych oraz ubezpieczeń majątkowych. Jednocześnie organ nadzoru przyjął, iż prowadzenie działalności w dziale I bez wymaganego zezwolenia stanowi naruszenie art. 2 ust. 1 powołanej ustawy, zgodnie z którym działalność ubezpieczeniowa bezpośrednia i reasekuracyjna może być prowadzona wyłącznie za zezwoleniem Ministra Finansów. Na skutek wniosku Towarzystwa Ubezpieczeń Wzajemnych Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo Kredytowych w S. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z 16.03.2001 r. Państwowy Urząd Nadzoru Ubezpieczeń utrzymał w mocy swoją decyzję z 24.01.2001 r. W uzasadnieniu swojego stanowiska organ nadzoru ubezpieczeniowego stwierdził, iż przedmiotem ubezpieczenia zawartego na podstawie omawianych ogólnych warunków ubezpieczenia jest ryzyko o wymiarze majątkowym a nie osobowym, a o charakterze ubezpieczenia nie decyduje sposób wykorzystania świadczenia otrzymanego z tytułu zawartej umowy /np. na pokrycie kosztów pogrzebu lub kosztów związanych z urodzeniem się dziecka/, ale podstawa wypłaty tego świadczenia. O osobowym charakterze tego ubezpieczenia świadczy także korzystanie w ogólnych warunkach ubezpieczenia z instytucji dotyczących jedynie ubezpieczeń osobowych. Zatem par. 7 ust. 1 przewiduje instytucję uposażonego /w przedmiotowych ogólnych warunkach ubezpieczenia "osoby wskazanej przez ubezpieczonego przed śmiercią"/, charakterystyczną wyłącznie dla ubezpieczeń życiowych. Nadto ochrona ubezpieczeniowa może dotyczyć jedynie zdarzeń możliwych, ale nigdy pewnych ani niemożliwych, natomiast w przypadkach osób żywych realizacja ryzyka poniesienia kosztów pogrzebu jest niemożliwa, a więc nie może być przedmiotem ubezpieczenia. Analogicznie realizacja ryzyka poniesienia kosztów związanych z urodzeniem się dziecka w odniesieniu do kobiet nie będących w ciąży jest niemożliwa, a więc również nie może być przedmiotem ubezpieczenia. Odnosząc się do opinii zakładu ubezpieczeń, iż ryzyko wystąpienia kosztów pogrzebu lub kosztów wynikających z urodzenia się dziecka jest zdarzeniem niepewnym co do wysokości świadczenia, gdyż w chwili zawierania umowy ubezpieczenia nie jest znana wysokość wypłaconego odszkodowania, organ nadzoru stwierdził, iż zgodnie z par. 4 ust. 1 powołanych ogólnych warunków ubezpieczenia faktyczna wysokość odszkodowania ustalona jest na podstawie poniesionych kosztów z zastrzeżeniem, że nie mogą one przekraczać ustalonego odsetka sumy ubezpieczenia. Jednakże zgodnie z ust. 2 przedmiotowego paragrafu, w przypadku zgonu ubezpieczonego, ubezpieczyciel wypłaca jednorazowo zryczałtowane odszkodowanie w wysokości 40 procent sumy ubezpieczenia dla każdego dziecka ubezpieczonego, a taka forma świadczenia jest charakterystyczna dla ubezpieczenia osobowego. Zgodnie z art. 805 par. 2 pkt 2 Kodeksu cywilnego zapłata umówionej sumy pieniężnej, renty lub innego świadczenia, w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku w życiu osoby ubezpieczonej leży u podstaw istoty ubezpieczenia osobowego. Jak wynika z par. 4 ust. 2 omawianych ogólnych warunków ubezpieczenia, ubezpieczonym wypadkiem jest zgon ubezpieczonego i w związku z tym zgonem wypłacana jest umówiona suma pieniężna. Wysokość świadczenia jest zatem znana z góry i jest wynikiem wcześniejszego uzgodnienia stron. Tak więc par. 4 ust. 2 ogólnych warunków ubezpieczenia realizuje przesłanki wskazane w art. 805 par. 2 pkt 2 Kc, co przesądza o osobowym charakterze przedmiotowego ubezpieczenia. Organ nadzoru nie podzielił również stanowiska strony, iż ryzyko zgonu lub urodzenia dziecka i ryzyko wystąpienia kosztów z tego tytułu są kategoriami autonomicznymi, a prawdopodobieństwo ich wystąpienia nie jest tożsame, albowiem zakład ubezpieczeń uzależnia wypłatę odszkodowania od zajścia w okresie ubezpieczenia wypadku śmierci ubezpieczonego lub członka jego rodziny. Nadto, zdaniem organu nadzoru, art. 816 i art. 826 Kc nie mają znaczenia rozstrzygającego w sprawie, jednakże przepisy te stanowią dodatkowe potwierdzenie kwalifikacji prawnej przedmiotowych ogólnych warunków ubezpieczenia.

Na powyższą decyzję Państwowego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń z 16.03.2001 r. strona złożyła skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego domagając się stwierdzenia nieważności tej decyzji, ewentualnie jej uchylenia i orzeczenia o kosztach postępowania. Skarżąca zarzuciła wydanie przedmiotowej decyzji bez podstawy prawnej, jak również zarzuciła naruszenie art. 7, art. 77 par. 1, art. 80 Kpa. polegające na uznaniu, że ogólne warunki ubezpieczenia kosztów pogrzebu i kosztów wynikających z urodzenia się dziecka, obowiązujące w TUW SKOK mają charakter ogólnych warunków ubezpieczenia na życie /art. 829 pkt 1 Kc/ podczas gdy prawidłowa ich wykładnia prowadzi do wniosku, że warunki te mają charakter ogólnych warunków ubezpieczenia majątkowego /art. 805 par. 2 pkt 1 i art. 821 Kc/.

W odpowiedzi na skargę Państwowy Urząd Nadzoru Ubezpieczeń wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zarzuty zawarte w skardze okazały się chybione. Przede wszystkim nie można zgodzić się z zarzutem strony, iż zaskarżona decyzja została wydana bez podstawy prawnej albowiem "art. 84 ust. 4 ustawy o działalności ubezpieczeniowej nie ustanawia kompetencji organu nadzoru do wydania rozstrzygnięcia w formie decyzji administracyjnej". Wyrokiem z dnia 8 września 1999 r. /ONSA 2000 Nr 3 poz. 125/ Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, że zalecenia Państwowego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń mają charakter wiążących stronę dyspozycji pokontrolnych organu nadzoru, a o władczym charakterze tych zaleceń i konieczności wydawania ich w formie decyzji administracyjnej świadczą sankcje związane z ich niewykonaniem określone w art. 83 ust. 5 ustawy o działalności ubezpieczeniowej. Ustalenie terminu wykonania zaleceń stanowi dla strony gwarancje, że przed jego upływem sankcje nie zostaną zastosowane. Pogląd ten Naczelny Sąd Administracyjny w obecnym składzie w pełni podziela, wobec czego zasadnie Państwowy Urząd Nadzoru Ubezpieczeń wydał przedmiotowe zalecenia w formie decyzji.

Nietrafny okazał się także zarzut naruszenia art. 7, art. 77 par. 1, art. 80 Kpa, przy czym zarzut ten, zdaniem skarżącej, uzasadniony jest błędnym ustaleniem organu nadzoru, że ogólne warunki ubezpieczeniowe kosztów pogrzebu i kosztów wynikających z urodzenia się dziecka, obowiązujące w TUW SKOK mają charakter ogólnych warunków ubezpieczenia na życie. Ustosunkowując się do tego zarzutu należy wyjść od dyspozycji art. 10 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej, zgodnie z którym zakład ubezpieczeń nie może prowadzić działalności jednocześnie w dziale ubezpieczeń na życie i w dziale pozostałych ubezpieczeń osobowych oraz ubezpieczeń majątkowych. Powołana ustawa nie definiuje jednak pojęcia "ubezpieczenia na życie" ani też pojęcia "ubezpieczenia majątkowe", a jedynie w załączniku do tej ustawy wskazano, jaki rodzaj ubezpieczeń należy do Działu I - Ubezpieczenia na życie oraz do Działu II - Pozostałe ubezpieczenia osobowe oraz ubezpieczenia majątkowe. W tej sytuacji kryteriów odróżniających ubezpieczenie na życie od pozostałych ubezpieczeń osobowych oraz ubezpieczeń majątkowych należy poszukiwać w Kodeksie cywilnym regulującym umowy ubezpieczenia. Zgodnie z art. 805 par. 1 Kc przez umowę ubezpieczenia zakład ubezpieczeń zobowiązuje się spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, a ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę. Owo świadczenie zakładu ubezpieczeń polega w szczególności na zapłacie, przy ubezpieczeniu majątkowym określonego odszkodowania za szkodę powstałą wskutek przewidzianego w umowie wypadku, a przy ubezpieczeniu osobowym umówionej sumy pieniężnej, renty lub innego świadczenia w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku w życiu osoby ubezpieczonej. Przy takiej jednak redakcji art. 805 par. 2 Kc rodzaj świadczenia zakładu ubezpieczeń nie przesądza o tym, czy dane ubezpieczenie jest ubezpieczeniem majątkowym czy osobowym. Bliższe już kryteria podziału ubezpieczeń na majątkowe i osobowe zawiera art. 821 Kc i art. 829 Kc. W szczególności art. 821 Kc stanowi, iż ubezpieczenie majątkowe może dotyczyć mienia albo odpowiedzialności cywilnej. Tymczasem przedmiotowe ogólne warunki ubezpieczenia kosztów pogrzebu i kosztów wynikających z urodzenia się dziecka nie dotyczą w istocie mienia, albowiem wypadkiem przewidzianym w umowie ubezpieczenia zawartej w oparciu o te ogólne warunki jest śmierć bądź też urodzenie się dziecka. Charakteru ubezpieczenia osobowego nie zmienia w tym przypadku sposób obliczenia należnego świadczenia odpowiadający wysokości poniesionych wydatków z tytułu kosztów pogrzebu i urodzenia się dziecka przy czym nie sposób tutaj mówić o pojęciu odszkodowania. Z drugiej natomiast strony omawiane ubezpieczenie osobowe dotyczy niewątpliwie ubezpieczenia na życie w rozumieniu art. 829 pkt 1 Kc. Tej konkluzji nie może zmienić podnoszona przez skarżącego okoliczność, że odpowiedzialność ubezpieczyciela nie aktualizuje sam fakt śmierci lub urodzenia się dziecka lecz dopiero poniesienie określonych wydatków, które mogą być rekompensowane przez odszkodowanie. Wskazana bowiem konieczność zaistnienia wydatków dla powstania obowiązku świadczenia przez zakład ubezpieczeń, nie pozbawia omawianego ubezpieczenia charakteru ubezpieczenia osobowego. Jeszcze raz należy podkreślić, że wypadkiem ubezpieczeniowym jest tutaj śmierć bądź urodzenie się człowieka, a określenie wysokości świadczenia jakie winien spełnić zakład ubezpieczeń w odniesieniu do poniesionych wydatków, nie przesądza o charakterze majątkowym umowy ubezpieczenia. Cytowany wyżej art. 805 par. 2 Kc jedynie przykładowo określa świadczenie zakładu ubezpieczeń przy ubezpieczeniach majątkowych i osobowych, a poniesienie wydatków na koszty pogrzebu czy urodzenie się dziecka nie jest tożsame z zaistnieniem szkody majątkowej. Sąd podziela również argumentację państwowego Urzędu nadzoru Ubezpieczeń przytoczoną w zaskarżonej decyzji.

Okoliczności przytoczone na poparcie tej argumentacji są spójne, logiczne i oparte o obowiązujące przepisy prawa materialnego. Ani w odwołaniu ani też w skardze strona nie potrafiła skutecznie podważyć stanowiska organu nadzoru. W tej sytuacji na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ skarga podlegała oddaleniu.