Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 374/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2020-12-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit a i c; art. 135; art. 153
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a i b, pkt 2 lit a; art. 27 ust. 5; art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 128; art. 129; art. 130
journal: Dz.U. 2017 poz 682
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska (sprawozdawca) Asesor WSA Jerzy Parchomiuk po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi Ł. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy B. z dnia [...] r., nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz Ł. P. kwotę [...]([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania Ł. P. (dalej jako: "skarżący"), utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy B. przez Dyrektora Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. z dnia [...] r. znak: [...] w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką K. P..

Rozstrzygnięcie organu zostało wydane w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny.

Wnioskiem z dnia 30 sierpnia 2019r. skarżący wystąpił do Wójta Gminy B. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką K. P., legitymującą się orzeczeniem wydanym przez lekarza orzecznika ZUS w dniu [...] r., nr [...] o niezdolności do samodzielnej egzystencji oraz uzyskanym w toku postępowania administracyjnego, orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia [...] r., ZN [...]/19, z którego wynika, że niepełnosprawność istnieje od 2 grudnia 2018 r.

Decyzją z dnia [...]. organ I instancji odmówił skarżącemu wnioskowanego świadczenia wskazując, po pierwsze, że nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej jako: u.ś.r.), gdyż niepełnosprawność osoby, nad którą ma być sprawowana opieka powstała po upływie 25 roku życia. Po drugie, podniósł, że skarżący ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, co wyklucza jednoczesne przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b)). Po trzecie, organ wskazał na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a), zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stwierdzając, że mąż K. P. takiego orzeczenia nie posiada.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, decyzją z dnia [...] r., uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Następnie decyzją z dnia [...]. organ I instancji ponownie odmówił skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ podtrzymał stanowisko wyrażone w poprzedniej decyzji, wskazując jako przesłankę odmowy art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, wskazując, że niepełnosprawność K. P. istnieje od [...] r., oraz przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a), stwierdzając, że K. P. pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Organ podniósł także ponownie okoliczność wymienią w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b), tj. fakt przyznania skarżącemu specjalnego zasiłku opiekuńczego na okres od dnia 1 stycznia 2019r. do 31 października 2019r. Organ uznał, że w tym samym okresie nie jest możliwe przyznanie mu także świadczenia pielęgnacyjnego, a skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego, na kolejny okres świadczeniowy.

Po rozpatrzeniu odwołania skarżącego od powyższej decyzji, organ II instancji utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu swojego stanowiska Kolegium wyjaśniło, że okoliczność odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji z uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jest nieprawidłowe, ze względu na skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, uznający za niekonstytucyjny wyżej wskazany przepis w zakresie w jakim różnicuje wiek powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki.

Odnosząc się zaś do okoliczności przyznania skarżącemu specjalnego zasiłku opiekuńczego, Kolegium podzieliło pogląd organu pierwszej instancji, wynikający wprost z przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b) z zw. art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, że nie jest dopuszczalne uzyskanie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego przy jednoczesnym posiadaniu prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Organ wyjaśnił, że skoro w obrocie prawnym pozostała decyzja z dnia [...] r. o przyznaniu skarżącemu prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego do dnia 31 października 2019r., która została w całości zrealizowana, to w świetle powołanych wyżej przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie ma podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres, w którym strona miała ustalone prawo do świadczenia konkurencyjnego. Jednoczenie organ wskazał, że ze względu na zrealizowanie decyzji z dnia [...]. do dnia 31 października 2019r., przeszkoda ta od dnia 1 listopada 2019r. nie zachodzi. Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżący, co prawda wystąpił ponownie o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego, jednakże organ postanowieniem z dnia [...]. znak: [...] zawiesił postępowanie w sprawie i decyzja o przyznaniu konkurencyjnego świadczenia nie została wydana. Nie ma więc aktualnie i nie było już w momencie wydania zaskarżonej decyzji podstaw do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ze względu na kolidujące z prawem do tego świadczenia prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Odnosząc się natomiast do okoliczności wymienionej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, organ odwoławczy wyjaśnił, że nie jest uprawniony do nieuwzględnienia jednoznacznej treści przepisu, z którego wprost wynika, że tylko niepełnosprawność małżonka w stopniu znacznym (potwierdzona stosownym orzeczeniem) powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane innym osobom. Przepis powyższy obowiązuje i organ administracji nie może go pominąć. Okoliczność pozostawania w związku małżeńskim niepełnosprawnej K. P. ze Z. P., który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwia – w świetle przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy - przyznanie skarżącemu, który jest synem niepełnosprawnej, świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ odwoławczy, powołując się na wywiad środowiskowy stwierdził, że co prawda, mogą istnieć ograniczenia w zakresie sprawowania opieki z racji wieku Z. P., jednak fakt zamieszkiwania członków rodziny w bezpośrednim sąsiedztwie umożliwia podział obowiązków i czynności opiekuńczych świadczonych niepełnosprawnej pomiędzy jej syna - Ł. P., córkę - A. P. oraz męża - Z. P.. Ponadto, organ stwierdził, że z akt sprawy, wynika również, iż niepełnosprawna zamieszkuje także z synową, a niedaleko mieszka druga córka niepełnosprawnej J. K.. Jest więc wiele osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnej, które działając wspólnie mogłyby zapewnić jej opiekę i nie musi być ona wykonywana wyłącznie przez Ł. P., chociaż to on zdecydował, że od stycznia 2019r., po przebytej chorobie i operacji, matka zamieszka razem z nim.

W skardze na powyższe rozstrzygnięcie, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, pełnomocnik skarżącego zaskarżonej decyzji zarzucił:

1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez uznanie, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, eliminuje inne osoby bliskie w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego podczas, gdy przepis ten nie eliminuje takich osób;

2. naruszenie art. 7, art. 77 oraz art. 80 k.p.a. poprzez błędną ocenę materiału dowodowego i niezasadne uznanie, że skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia.

Mając powyższe na uwadze, pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, ze zm.).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa skutkującym koniecznością jej uchylenia. Z uwagi na to, że uchybieniami dotknięta jest także decyzja wydana w I instancji, należało uchylić również i tą decyzję, działając w oparciu o art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, ze zm.; dalej jako: "p.p.s.a.").

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję, postanowienie lub inny akt administracyjny wyłącznie z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania kwestionowanego aktu. Sąd orzekając w sprawie, nie kieruje się zasadami słuszności, czy też celowości i nie ocenia kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Przede wszystkim zaś Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, powołaną podstawą prawną, bądź poprawnością przytoczonej w skardze argumentacji (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Istota sporu zaistniałego w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny, czy dopuszczalna była w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu, z tytułu rezygnacji z pracy w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, w sytuacji, gdy wymagająca opieki matka pozostaje w związku małżeńskim, a jej maż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ocenie organu odwoławczego uzasadnioną podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia stanowił przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220, z późn. zm.; w skrócie "u.ś.r.") – zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – gdyż K. P. pozostaje w związku małżeńskim, a jej maż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przechodząc do oceny merytorycznej zaskarżonej decyzji, w pierwszej kolejności, Sąd zwraca uwagę, że organ odwoławczy zasadnie nie podzielił stanowiska organu I instancji, odnoszącego się do zaistnienia negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. – w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia – a więc powstania niepełnosprawności w późniejszym wieku, niż przewiduje to powołany przepis.

Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela tę ostatnią ocenę prawną wyrażoną przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze – o niemożności upatrywania w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. bezwzględnej przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu, jako synowi dorosłej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. W tym zakresie organ II instancji trafnie powołał się na wyrok z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 (OTK-A 2014, nr 9, poz. 104), którym Trybunał Konstytucyjny orzekł m.in., że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W świetle tego orzeczenia organy administracji publicznej nie powinny brać pod uwagę tego, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki została stwierdzona dopiero w dorosłym życiu (po upływie okresów wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.).

Sąd w niniejszym składzie akceptuje, obecnie praktycznie jednolitą linię orzeczniczą sądów administracyjnych, pojmujących konsekwencje prawne zakresowej niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako niemożność upatrywania w treści tego przepisu przeszkody dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi dorosłej osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność stwierdzona została po ukończeniu 18. czy 25. roku życia. Zróżnicowanie wiekowe wprowadzone w art. 17 ust. 1b u.ś.r. godziło w normatywnie określoną zasadę równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Honorowanie przepisu w dotychczasowym brzmieniu byłoby nie do pogodzenia z modelem i funkcją ochrony praw jednostki, realizowaną przez sądy administracyjne, którym przyznaje się kompetencje do bezpośredniego stosowania Konstytucji RP w przypadku usunięcia z porządku prawnego fragmentu przepisu. Zasygnalizowanie w uzasadnieniu wyroku TK potrzeby działań legislacyjnych ma charakter postulatywny, a nie normatywny (wiąże sentencja wyroku). Jeśli sądy administracyjne, kierując się sugestią Trybunału Konstytucyjnego zawartą w pkt 8 uzasadnienia jego wyroku, stosowałyby przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w dotychczasowym brzmieniu, a ustawodawca nadal nie wykonywałby zaleceń TK – co notabene ma miejsce po dziś dzień – jednostki, których prawa zostały naruszone treścią przepisu, zostałyby pozbawione efektywnej ochrony (por. wyrok WSA z 5 lutego 2020 r., II SA/Gl 1373/19, wyrok WSA w Poznaniu z 1 lipca 2020 r., sygn. akt IV SA/Po 463/20, zob. wyroki NSA z 6 lipca 2016 r., I OSK 223/16; z 2 sierpnia 2016 r., I OSK 923/16; z 7 września 2016 r., I OSK 755/16; z 21 października 2016 r., I OSK 1853/16; z 4 listopada 2016 r., I OSK 1578/16, z 10 listopada 2016 r., I OSK 1512/16; z 14 grudnia 2016 r., I OSK 1614/16; z 11 lipca 2017 r., I OSK 1600/16, wyrok WSA w Lublinie, z 7 marca 2019 r., II SA/Lu 55/19 i z 28 marca 2019 r., II SA/Lu 87/19; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; w skrócie "CBOSA").

W świetle wyłącznie wykładni językowej, treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie budzi żadnych wątpliwości. Wychodzenie w procesie interpretacji przepisów prawa poza granice wyznaczone wynikami wykładni językowej musi być nader ostrożne. Jak podkreśla się w orzecznictwie na tle ustawy o świadczeniach rodzinnych, żadna wykładnia nie może prowadzić do skutków oczywiście sprzecznych z wyraźnym brzmieniem przepisu (contra legem), czy też prowadzić do odmowy zastosowania przepisu w brzmieniu ustalonym przez ustawodawcę poprzez wykreowanie nowej, niewynikającej z gramatycznego brzmienia przepisu, normy prawnej. Prowadziłoby to do sytuacji, w której podmioty dokonujące interpretacji przepisów prawa w procesie jego stosowania wkraczałyby w obszar wyłącznie zarezerwowany do kompetencji władzy ustawodawczej. Przeprowadzając wykładnię, której rezultatem jest w istocie nowa norma prawna, powołując się na prokonstytucyjne działanie, sąd de facto narusza podstawowe, wyrażone w art. 2 i 10 ust. 1 Konstytucji RP zasady, to jest zasadę demokratycznego państwa prawnego oraz zasadę trójpodziału władz, gdyż zamiast zweryfikować poprawność zastosowania przez organy administracji obowiązującego prawa, poprzez twórczą interpretację dokonuje jego stanowienia. Stosowanie prawa przez sądy nie powinno wypełniać istniejących instytucji prawnych zupełnie nowymi treściami, wbrew jasno wyrażonej woli ustawodawcy (por. uchwałę NSA z 9 grudnia 2013 r., I OPS 5/13).

Pomimo tych zastrzeżeń co do niebezpieczeństwa tak dalece istotnego wychodzenia poza granice wykładni językowej, należy jednak odnotować orzeczenia sądów administracyjnych, w których uznawano za konieczne dokonywanie w pewnych szczególnych sytuacjach korekty wyników wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. i w konsekwencji dopuszczano przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom spokrewnionym w dalszym stopniu, pomimo wystąpienia przesłanki negatywnej, tzn. w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki miała małżonka, a małżonek ten nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzeczeniach tych wskazywano, że fakt pozostawania w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważany za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana w dalszej kolejności (por. przykładowo: wyrok WSA w Lublinie z dnia 22 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Lu 813/19; wyrok NSA z 19 stycznia 2017 r., I OSK 1622/15; wyrok WSA w Białymstoku z 4 kwietnia 2013 r. II SA/Bk 987/12 ; wyrok WSA w Łodzi z 6 lipca 2020 r., II SA/Łd 346/20; wyrok WSA w Olsztynie z 12 marca 2020r., II SA/Ol 28/20; wyrok WSA w Poznaniu z 1 lipca 2020 r.,IV SA/Po 473/20; wyrok WSA w Rzeszowie z 7 lipca 2020 r., II SA/Rz 312/20; wyrok WSA we Wrocławiu z 8 marca 2012 r., IV SA/Wr 848/11).

Zdaniem Sądu, organ odmawiając skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dokonał literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzącej do uznania, że niedopuszczalne jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że matka skarżącego pozostaje w związku z małżeńskim, a jej mąż nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Sąd nie zgadza się z argumentacją organów, iż tylko fakt posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wyłącza pierwszeństwo małżonka do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Niejednokrotnie dalszy krewny (np. zstępny), ubiegający się o świadczenie pielęgnacyjne rzeczywiście sprawuje opiekę w takim stopniu, który jest nie do pogodzenia z aktywnością zawodową i wymusza niejako rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W ocenie Sądu taka sytuacja występuje właśnie w rozpoznawanej sprawie. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji organ odwoławczy poprzestał tylko na jednej metodzie wykładni i nie uwzględnił prezentowanej w orzecznictwie wykładni celowościowej i systemowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego jedyną przesłanką odmowy świadczenia było ustalenie, że małżonek niepełnosprawnej K. P. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Co prawda wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Jednak niejednokrotnie jest tak – jak wskazuje również powołane wyżej orzecznictwo – że małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, pomimo braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana w dalszej kolejności.

W praktyce więc chodzi o sytuację, gdy małżonek jest w wieku lub stanie zdrowia uniemożliwiającym sprawowanie opieki, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w dalszej i bliższej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych.

Z istoty świadczenia pielęgnacyjnego wynika, że przysługuje ono nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. Stąd też pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (zob. wyrok NSA z 19 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1622/15, wyroki WSA: w Olsztynie z 12 marca 2020 r. i z 22 stycznia 2013 r., sygn. II SA/Ol 1391/12, sygn. II SA/Ol 28/20, w Rzeszowie z 24 czerwca 2019 r., sygn. II SA/Rz 522/19, w Białymstoku z 11 października 2012 r., sygn. II SA/Bk 642/12 i z 4 kwietnia 2013 r. sygn. II SA/Bk 987/12; we Wrocławiu z 8 marca 2012 r., sygn. IV SA/Wr 848/11; w Poznaniu z 13 czerwca 2012 r., sygn. II SA/Po 242/12). Stanowisko to Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela.

Sąd podziela prezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny stanowisko (por. wyroki z 21 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 829/16, czy z 13 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1230/14) z którego wynika, że brak rzeczywistych możliwości sprawowania opieki, w sytuacji braku orzeczenia o niepełnosprawności, wykazany być może również innymi dowodami.

Z akt sprawy wynika, że mąż niepełnosprawnej jest w podeszłym wieku oraz, że jego stan zdrowia nie pozwala na opiekę nad żoną. Kierując się zasadami doświadczenia życiowego, stwierdzić należy że osoba w podeszłym wieku, ze względu również na stan zdrowia, nie zawsze jest stanie obiektywnie, bez uszczerbku dla swojego stanu zdrowia, sprawować pełnej opieki nad współmałżonkiem. Kolegium w tym zakresie nie poczyniło żadnych ustaleń, opierając się, jak to wyżej wskazano, wyłącznie na literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. Zdaniem Sądu powyższe okoliczności ustalone mogą być przykładowo na podstawie wywiadu środowiskowego, zaświadczeń lekarskich (np. dokumentacji medycznej załączonej do skargi), zeznań, wyjaśnień, co organ uczyni przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Podsumowując powyższe rozważania stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie organy orzekające dopuściły się naruszenia – poprzez błędna wykładnię przepisu prawa materialnego w postaci art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., następstwem czego było naruszenie także art. 7, art. 77 § 1, art. 79a § 1 i 2, art. 80 oraz art. 107 § 3 K.p.a., albowiem nie ustalono i nie dano stronie możliwości wykazania, czy faktycznie pozostający w związku małżeńskim z K. P. – Z. P., jest w stanie opiekować się żoną. Kwestia ta powinna być przedmiotem analizy w ponownie prowadzonym postępowaniu. Nie można bowiem z góry założyć, że tylko współmałżonek niepełnosprawny w stopniu znacznym, nie jest zdolny do sprawowania opieki nad małżonkiem tego wymagającym.

Sąd uznał za stosowne, aby zwrócić organom orzekającym uwagę na fakt, że w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z wielością podmiotów, które jako zstępni tożsamego stopnia (dzieci) osoby wymagającej opieki mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Wniosek o przyznanie prawa do świadczenia złożył skarżący jako syn osoby wymagającej opieki, co nie wyłącza obowiązku organów w zakresie oceny, czy i w jakim zakresie pozostali zstępni mogą osobiście lub za pośrednictwem odpowiednich nakładów finansowych zapewnić opiekę niepełnosprawnej matce. Zgodnie bowiem z treścią art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Oznacza to, że nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez jedno z dzieci, które nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki na niepełnosprawnym rodzicem, jest możliwe tylko w razie stwierdzenia, że pozostałe dzieci nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu (por. art. 132 k.r.o.) w zakresie zapewnienia należytej opieki niepełnosprawnemu rodzicowi (z zastrzeżeniem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.) w formie świadczeń osobistych albo – jeżeli osobiste świadczenia opiekuńcze nie są obiektywnie możliwe – w formie świadczeń finansowych, stosownie do możliwości zarobkowych i majątkowych (art. 129 § 2 k.r.o.). Obowiązek poczynienia odpowiednich ustaleń faktycznych w powyższym zakresie obciąża organy orzekające w sprawie o przyznanie wnioskowanego świadczenia, przy czym organy te są zobowiązane wskazać te przesłanki zależne od strony, których niespełnienie skutkować może wydaniem decyzji negatywnej (art. 79a § 1 k.p.a.).

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (pkt I sentencji wyroku).

O kosztach postępowania (pkt II sentencji wyroku), Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 15 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800, z późn. zm.), uwzględniając wynagrodzenie należne pełnomocnikowi zawodowemu skarżącego, ustalone według stawek minimalnych, w wysokości [...] zł oraz zwrot opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w wysokości [...] zł.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy – w razie uprawomocnienia się niniejszego wyroku – organ administracji, stosownie do treści art. 153 p.p.s.a., uwzględni ocenę prawną wyrażoną przez Sąd w powyższym wyroku.