Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt I SA/Bd 593/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2023-02-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3 i 3a
journal: Dz.U. 2021 poz 423
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
article: par.3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Leszek Kleczkowski Sędziowie Sędzia WSA Halina Adamczewska - Wasilewicz Asesor WSA Joanna Ziołek (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 lutego 2022 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 sierpnia 2022 r., nr UP-697/2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

W dniu [...] maja 2022 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. (dalej także: Zakład, organ, ZUS) wpłynął wniosek K. K. (dalej: Skarżąca, Strona) z prośbą o umorzenie należności z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych oraz na ubezpieczenie zdrowotne. W uzasadnieniu wniosku Skarżąca wskazała, że jej sytuacja finansowa nie pozwala na uregulowanie zaległości, które powstały w wyniku złego stanu zdrowia Skarżącej i niepodjęcia stosownych kroków zgodnych z prawem w kierunku wyrejestrowania działalności. Stron podniosła, iż prowadzi gospodarstwo domowe z mężem i utrzymują się z emerytury. Łącznie osiągają dochód w wysokości [...] zł miesięcznie, przy czym ponoszą wydatki na mieszkanie, leczenie, wizyty u lekarza, rehabilitację, wyżywienie, ubrania, spłatę pożyczki na niezbędny remont i wymianę pieca i inne niezbędne wydatki. Sytuacja zdrowotna Strony i jej męża jest zła, bowiem oboje są osobami niepełnosprawnymi i nie mają możliwości podjęcia zatrudnienia. Zgodnie z oświadczeniem Skarżącej do wniosku zostało załączone 11 załączników.

Zawiadomieniem z dnia [...] maja 2022 r. Skarżącą poinformowano o wpływie wniosku do organu, przesłankach umorzenia należności i konsekwencjach takiej decyzji oraz o możliwości złożenia przez Skarżącą dokumentów potwierdzających dane zawarte w oświadczeniu majątkowym.

Decyzją nr [...] z dnia [...] maja 2022 r. organ odmówił wszczęcia postępowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych. Skarżąca nie zgodziła się z tą decyzją i przesłała do organu pismo z dnia [...] czerwca 2022 r. pn. "Odwołanie". ZUS pismo to potraktował jako wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy i w dniu [...] czerwca 2022 r. wydał decyzję nr [...], w której organ poinformował Skarżącą, że sprawa umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika została wyłączona do odrębnego postępowania.

Zawiadomieniem z dnia [...] czerwca 2022 r. ZUS zawiadomił Skarżącą, że zakończyło się postępowanie w sprawie jej wniosku, który wpłynął do organu [...] maja 2022 r. oraz, że Strona ma prawo wypowiedzieć się co do zebranych dowodów w terminie 7 dni od daty doręczenia pisma. Z załączonego do tego zawiadomienia zwrotnego potwierdzenia odbioru wynika, że Strona odebrała zawiadomienie w dniu [...] czerwca 2022 r.

Decyzją z dnia [...] lipca 2022 r. Zakład odmówił umorzenia z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika, odsetek od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie [...]zł, w tym: a) ubezpieczenia społeczne - za okres: od grudnia 2000 r. do grudnia 2001 r., od marca 2002 r. do lutego 2004 r., od maja 2004 r. do lutego 2006 r. w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu: składek-18 181,68 zł, odsetek-37 671,00 zł, kosztów upomnienia - [...] zł; b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres: od grudnia 2000 r. do czerwca 2001 r., od września 2001 r. do stycznia 2002 r., od maja 2002 r. do lutego 2006 r. w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu: składek - [...] zł, odsetek-13 298,00 zł; c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres: od listopada 2003 r. do lutego 2006 r. w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu: składek-1441,27 zł, odsetek - [...] zł.

W uzasadnieniu organ w pierwszej kolejności wskazał, że dokonał ustaleń i oceny sytuacji rodzinnej i materialnej Strony, rodzaju, okresu i wysokości należności oraz przyczyn jej powstania na podstawie wszystkich uzyskanych i przedłożonych do sprawy dokumentów:

- oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z [...] maja 2022 r.;

- postanowień [...] Sądowego przy Sądzie Rejonowym w I. z [...] listopada 2020 r.;

- zawiadomienia z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. Inspektorat w I. do [...] Sądowego przy Sądzie Rejonowym w I. z [...] kwietnia 2022 r.;

- powiadomienia z ZUS Oddział w B. o rozliczeniu konta z [...] kwietnia 2022 r.;

- zawiadomienia z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. inspektorat w I. do [...] Sądowego przy Sądzie Rejonowym w I. z [...] lipca 2022 r.;

- faktury vat sprzedaży [...] z I.-T. T. G. i S. K. G. z [...] października 2021 r.;

- odpisu orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w I. z [...] lutego 2022 r.;

- karty informacyjnej Szpitala Uniwersyteckiego nr [...] z [...] września 2018 r.;

- karty badania Szpitala Wielospecjalistycznego [...] z [...] grudnia 2020 r.;

- broszury informacyjnej dla pacjenta w Oddziale [...] w T.;

- odpisu orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Pana [...] w I. z [...] lutego 2022 r.;

- pisma Zakładu Ogólnobudowlanego K. K. z [...] listopada 2001 r.;

- postanowienia Sądu Rejonowego w B. VIII Wydział Gospodarczy z [...] kwietnia 2002 r.;

- faktury Vat nr [...] Zakładu Ogólnobudowlanego K. K. z [...] listopada 2001 r.;

- aneksu nr [...] do umowy nr [...] zawartej pomiędzy Przedsiębiorstwem Budowlano-Modernizacyjnym T. w B., a Zakładem Ogólnobudowlanym w I..;

- nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w I. I Wydział Cywilny z [...] maja 2011 r.;

- informacji Sądu Rejonowego w I. I Wydział Cywilny z [...] września 2012 r.;

- pokwitowania wpłaty K. K. z [...] sierpnia 2003 r.;

- wyroku w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej [...] II Wydział Cywilny Odwoławczy z [...] kwietnia 2012 r.;

- apelacji pozwanej E. B. do Sądu Okręgowego w B. Wydział Cywilny z [...] lutego 2012 r. z załącznikami;

- informacji o wysokości raty Banku [...] [...] Oddział 1 w I. z [...] kwietnia 2022 r.

Przytaczając art. 24 ust. 5, art. 24 ust. 5b ustawy z dnia [...] października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2019 r. poz. 300 ze zm.) – dalej: "u.s.u.s." – wskazał, że wobec Skarżącej postępowanie egzekucyjne w stosunku do zaległości za okres 01/2004 – 01/2006 zostało wszczęte w dniu [...] marca 2005 r. Następnie postępowanie to toczyło się aż do [...] listopada 2020 r., kiedy to zostało umorzone przez [...] Sądowego. Powyższe spowodowało zawieszenie biegu terminu przedawnienia do dnia [...] listopada 2020 r. Niezależnie od powyższego ZUS zabezpieczył spłatę zaległości za okres 12/2000-01/2002, 03/2002-12/2003, 02/2006 poprzez ustanowienie hipoteki na nieruchomościach Skarżącej w dniu [...] lipca 2009 r. oraz [...] lutego 2005 r. W związku z tym organ stwierdził, że nadal istnieje możliwość dochodzenia należności z przedmiotu hipoteki. W związku z powyższym organ uznał, że należności objęte przedmiotowym wnioskiem nie uległy przedawnieniu i są nadal wymagalne.

W dalszej kolejności organ dokonał analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy. ZUS stwierdził, że Skarżąca oświadczyła, że osiąga jedynie dochód z tytułu emerytury, nie korzysta z pomocy społecznej oraz innych form pomocy, prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe z mężem, który uzyskuje dochód z emerytury. Ponadto Strona podała, że ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie [...]zł (opłaty eksploatacyjne – [...] zł, koszty związane z leczeniem [...] zł, inne - [...] zł), a także, że Skarżąca wskazała, że ma zobowiązania pieniężne w bankach do 2026 r. w kwocie [...]zł oraz zobowiązania u osób fizycznych w wysokości [...] zł za okres 2 lat. Powyższe są spłacane w układzie ratalnym o łącznej kwocie [...]zł miesięcznie. ZUS podkreślił, że w oświadczeniu o stanie majątkowym Strona zaznaczyła, że posiada dom w I. we współwłasności w 1/2 części, a ponadto jest właścicielką samochodu Mercedes A rok prod. 2003 r. Organ wskazał, że zgodnie z Bazą Ksiąg Wieczystych Strona posiada dwie nieruchomości w I., jedną o nr KW [...] o powierzchni 0,0365 ha we wspólności małżeńskiej oraz drugą o nr [...] o powierzchni 0,0072 ha we wspólności małżeńskiej. Przedmiotowe należności zabezpieczone są wpisem do hipoteki.

Następnie organ wskazał, iż wniosek Skarżącej został rozpoznany w oparciu o art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s. oraz że na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Następnie organ podkreślił, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie wykazał okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem należności na podstawie ww. przepisów. Podkreślił, że w stosunku do działalności prowadzonej przez Skarżącą (działalność zakończona w lutym 2006 r.) nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą w stosunku do Skarżącej, a z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Zobowiązanie Skarżącej przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, w związku z czym przesłanka wynikająca z art. 28 ust.3 pkt 4a u.s.u.s. również nie zachodzi.

Organ podkreślił, że wprawdzie postępowanie egzekucyjne zostało umorzone bez zaspokojenia wierzyciela w całości, jednak mimo to, przesłanka z art. 28 ust. 5 u.s.u.s. nie zachodzi, bowiem organ nie wyczerpał możliwości przymusowego egzekwowania należności. W związku z faktem, że Strona posiada majątek, do którego organ może skierować egzekucję w przyszłości (nieruchomości opisane powyżej) to zdaniem organu nie zachodzi również przesłanka z art. 28 ust. 6 u.s.u.s. bowiem na obecnym etapie postępowania nie można jednoznacznie stwierdzić, że w egzekucji nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, czyli wykluczeniu podlegają przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s.

Mając na uwadze powyższe, organ nie znalazł w sprawie możliwości zastosowania przesłanek pozwalających na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Następnie organ odniósł się do przesłanek umorzenia wynikających z art. 28 ust. 3a u.s.u.s oraz tych zawartych w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365) – dalej: "Rozporządzenie". Zdaniem ZUS przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia nie zachodzi w stosunku do Skarżącej, ponieważ nie prowadzi ona już działalności gospodarczej.

Natomiast w odniesieniu do okoliczności zawartej w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 Rozporządzenia, organ stwierdził, że we wniosku o umorzenie Skarżąca wskazała na ponoszone przez nich wydatki i opłaty jednak w ocenie organu nie są to wydatki nadzwyczajne, nieprzewidziane, lecz są to wydatki ponoszone przez ogół społeczeństwa. ZUS zauważył, iż łączny dochód Skarżącej i jej męża jest wyższy niż ustalona przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych kwota minimum socjalnego dla 2-osobowego gospodarstwa emeryckiego, wynoszącego za IV kwartał 2021 r. kwotę 2.239,39 zł. Ww. kwota minimum socjalnego uwzględnia wydatki na żywność, mieszkanie (użytkowanie, energie i wyposażenie), edukacje, kulturę i reakcje, odzież i obuwie, ochronę zdrowia, higienę osobistą transport i łączność oraz pozostałe wydatki.

Organ podniósł także, że Strona nie korzysta z żadnej z form pomocy społecznej, co zdaniem ZUS przeczy jej twierdzeniu o braku możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb.

Zakład podkreślił, że trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały. W opinii ZUS zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia trwałego ubóstwa bowiem rodzina Skarżącej posiada stałe źródło dochodów - świadczenia emerytalne.

Mając na uwadze powyższe, ZUS stwierdził, że sprawie nie zachodzą przesłanki do zastosowania umorzenia należności wykazane w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia.

W uzasadnieniu wniosku o umorzenie powołała się Strona na problemy zdrowotne własne i męża. Na potwierdzenie do akt sprawy przedłożyła Skarżąca kartę informacyjną leczenia szpitalnego z [...] września 2018 r., orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z [...] lutego 2022 r. i [...] lutego 2022 r., zaświadczenie lekarskie z [...] grudnia 2020 r., broszurę informacyjną do operacji, która ma odbyć się [...] sierpnia 2022 r. Zakład podkreślił, że ze zrozumieniem podchodzi do wskazanych problemów zdrowotnych, jednakże przepis prawa wyraźnie wskazuje, że przesłanka dotycząca sytuacji zdrowotnej musi być rozpatrywana w kontekście braku dochodu umożliwiającego spłatę zobowiązania. Tymczasem w omawianej sprawie powyższa sytuacja nie zachodzi, ponieważ Skarżąca wraz z mężem utrzymuje się ze świadczeń emerytalnych. W związku z powyższym ZUS uznał, że nie zachodzą okoliczności wykazane w § 3 ust. 1 pkt. 3 w/w Rozporządzenia.

Organ stanął na stanowisku, że każda osoba, która podjęła się prowadzenia działalności gospodarczej i podlega z tego tytułu ubezpieczeniom społecznym, musi liczyć się z obowiązkiem odprowadzenia należnych składek na te ubezpieczenia z zachowaniem terminu wpłat.

Skarżąca w dniu [...] lipca 2022 r. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Zawiadomieniem z dnia [...] lipca 2022 r. ZUS zawiadomił Skarżącą, że zakończyło się postępowanie w sprawie jej wniosku z [...] lipca 2022 r. oraz, że Strona ma prawo wypowiedzieć się co do zebranych dowodów w terminie 7 dni od daty doręczenia pisma. Z załączonego do tego zawiadomienia zwrotnego potwierdzenia odbioru wynika, że Strona odebrała zawiadomienie w dniu [...] sierpnia 2022 r.

W dniu [...] sierpnia 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bielsku – B. (dalej: "organ II instancji", "organ odwoławczy") wydał decyzję nr UP – 697/2022, której utrzymał w mocy decyzję ZUS z [...] lipca 2022 r.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy zaznaczył, że okoliczności faktyczne dotyczące Skarżącej i jej rodziny wynikają z przedłożonego przez Stronę oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z [...] kwietnia 2022 r. Następnie organ II instancji zaaprobował analizę przesłanek umorzenia przeprowadzoną przez Zakład.

Skargę na decyzję organu odwoławczego złożyła Skarżąca i sformułowała w niej zarzuty:

1. naruszenia przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy tj:

a) art, 7, 77, 107 § 3 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. 2021 poz. 1491 z późn. zm.; dalej: "k.p.a.") - poprzez brak wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego, niedostateczne wyjaśnienie okoliczności przedmiotowej sprawy co skutkowało błędnym przyjęciem, że Strona nie spełniała warunków do umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych,

b) art. 86 k.p.a. - poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy organ nie dysponował żadnymi dowodami świadczącymi o tym, że Strona nie była osobą zdolną i gotową do wywiązania się z wypłacenia należności z uwagi na szereg wydatków i kosztów, które codziennie musi ponosić,

2. naruszenia przepisów prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy tj:

a) art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - poprzez jego niewłaściwą wykładnię i w konsekwencji uznanie, że nie zachodzi pozbawienie Strony możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb w przypadku spłaty zaległości, a także pominięcie kwestii złego stanu zdrowia Skarżącej, jak też opieki nad mężem uniemożliwiającego podjęcie pracy,

b) art 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, w sytuacji, gdy zachodziły przesłanki umożliwiające umorzenie zaległości.

Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] oraz poprzedzającej jej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] w całości.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.), sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a–c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) – dalej: jako "p.p.s.a." – lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Na wstępie należy podać, że sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. poz. 374 ze zm.) – dalej: "ustawa COVID-19". Zgodnie z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. W będącej przedmiotem kontroli sądowej sprawie Przewodniczący Wydziału zarządzeniem z dnia [...] stycznia 2023 r. skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu [...] lutego 2023 r. (por. k. 50 akt sądowych). Jednocześnie Skarżąca została poinformowana o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne, o dostępie do informacji o sprawie w wykazie spraw sądowych e-Wokanda pod wskazanym adresem internetowym oraz o możliwości wypowiedzenia się w sprawie w terminie 10 dni od dnia doręczenia pisma.

Oceniając zaskarżoną decyzję ZUS z punktu widzenia jej zgodności z prawem stwierdzić należy, że decyzja ta narusza prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego.

Odnosząc się do zasadności odmowy umorzenia zaległości w kontekście oceny wystąpienia przesłanek zastosowania tej instytucji należy wskazać, że zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Przy czym pod pojęciem składek należy rozumieć składki na ubezpieczenie społeczne, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.) oraz składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, a także na ubezpieczenie zdrowotne (art. 32 u.s.u.s.).

Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Pojęcie "nieściągalności zostało sprecyzowane w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Wedle jego zapisów zachodzi ona, gdy:

- dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

- sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

- nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

- nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

- wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

- nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

- naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

- jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziana została dodatkowa możliwość umorzenia należności z tytułu składek. Dotyczy ona jednakże już tylko ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, czyli tych ubezpieczonych, którzy byli zobowiązani płacić sami za siebie składki, ale tego nie czynili, doprowadzając do zaległości. Ta grupa płatników potraktowana została przez ustawodawcę łagodniej, bowiem zaległe należności składkowe mogą być umarzane w uzasadnionych przypadkach mimo braku całkowitej nieściągalności w sytuacjach określonych w powołanym Rozporządzeniu. Dla oceny czy przypadek jest uzasadniony należy brać pod uwagę z jednej strony ważny interes osoby zobowiązanej, a z drugiej strony stan finansów publicznych. Wskazane zasady, wynikające z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i Rozporządzenia dotyczą Skarżącej jako osoby zobowiązanej z racji prowadzenia działalności gospodarczej do opłacania składek. Stosownie do § 3 ust. 1 Rozporządzenia ZUS może umorzyć należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Prawodawca wymienia przy tym przykładowo sytuacje, które mogą uzasadniać umorzenie należności tej grupy płatników. Przepis ten przewiduje w szczególności następujące przesłanki:

- gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

- poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

- przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Jednocześnie, w myśl § 3 ust. 2 Rozporządzenia za rodzinę, o której mowa w ust. 1 pkt 1, uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące ze zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające ze zobowiązanym w faktycznym związku.

Należy wskazać, że decyzja w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter uznaniowy. W orzecznictwie wskazuje się, że decyzja taka podlega jednak pełnej kontroli sądowej. Ustawodawca nie pozostawił Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody, co do wyboru rozstrzygnięcia, ani też nie zezwolił na dowolność. Swoboda wyboru rozstrzygnięcia zawarta jest w granicach ściśle określonych przepisami prawa, które precyzują przesłanki umorzenia (por. wyrok NSA z 8 września 2015 r., sygn. akt II GSK 1807/14; wszystkie orzeczenie wskazane w uzasadnieniu są opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych dostępnej pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ograniczeniami swobody uznania administracyjnego są przesłanki sformułowane w art. 28 u.s.u.s. i w § 3 Rozporządzenia. Użycie w przywołanych przepisach sformułowania "składki mogą być umarzane" należy rozumieć jako sprecyzowanie uprawnienia ZUS do umorzenia składek, z którego wynika przede wszystkim, że w innych sytuacjach ZUS nie ma prawa składek umarzać (por. wyrok NSA z [...] września 2015 r., sygn. akt II GSK 1807/14, publ.: CBOSA). Zatem jeśli ZUS ustali, że nie wystąpiła przesłanka umorzenia należności z tytułu składek określona we wskazanych przepisach, to ma obowiązek odmówić umorzenia tych należności, a taka decyzja nie jest wydawana w ramach uznania administracyjnego. Dopiero w razie stwierdzenia, że w przypadku konkretnego podmiotu ziściły się przesłanki umorzenia, ZUS wydaje decyzję w ramach uznania administracyjnego - o umorzeniu lub o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, iż interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyroki NSA z 25 czerwca 2003 r., sygn. akt III SA 3118/01, POP 2004/4/77; z 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06; z 21 maja 2009 r., sygn. akt II GSK 1045/08, z 8 lipca 2015 r., sygn. akt II GSK 1502/14, publ.: CBOSA). Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 Rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone. Dokonując porównania sytuacji materialnej Skarżącego z wysokością zaległej należności organ powinien zestawić wartość posiadanego majątku oraz wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania, w celu ustalenia, czy jest w stanie faktycznie spłacić istniejące zadłużenie bez niedostatku (por. wyrok NSA z dnia 17 października 2017 r., sygn. akt I GSK 1498/17, publ.: CBOSA). Istotną dyrektywę stanowi to, że zawsze należy brać pod uwagę, z punktu widzenia omawianych przesłanek umorzenia, nie tyle przyczyny powstania zadłużenia, co sytuację finansową wnioskodawcy, a przede wszystkim jej wpływ na możliwość spłaty zadłużenia (por. wyroki NSA: z 14 maja 2014 r., sygn. akt II GSK 384/12; z 8 lipca 2015 r., sygn. akt II GSK 1502/14, publ.: CBOSA).

Odnosząc powyższe uwagi do okoliczności rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że organ dokonał analizy okoliczności przedstawionych przez Skarżącą we wniosku o umorzenie z dnia [...] lipca 2022 r. pod kątem spełnienia przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 1 - 3 u.s.u.s. oraz pod kątem spełnienia przesłanek z Rozporządzenia. Dokonując analizy organ odwoływał się do dokumentów przedłożonych do akt sprawy przez Stronę, tj. m.in. oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z [...] maja 2022 r. (Zakład); oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z [...] maja 2022 r. (organ II instancji).

To na podstawie tego drugiego dokumentu organ odwoławczy jako prawidłowe ocenił ustalenia Zakładu, iż Strona oświadczyła, że posiada dom w I. we współwłasności w 1/2 części, a ponadto jest właścicielką samochodu Mercedes [...] rok prod. 2003 r. Dokumentu oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej (czy to z dnia [...] maja 2022 r. czy z dnia [...] kwietnia 2022 r.) nie ma jednak w aktach sprawy, podobnie jak pozostałych dokumentów, które organy wskazały jako przedłożone przez Stronę do akt sprawy i podlegające ocenie w toku rozpatrywania wniosku o umorzenie.

Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Z kolei stanowiący rozwinięcie powyższej zasady art. 77 § 1 k.p.a. stanowi, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Ponadto w myśl art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona.

W aktach rozpoznawanej sprawy brak jest dowodów, na których ustalenia oparł organ odwoławczy bowiem rozpoczynają się one wnioskiem Strony, który wpłynął do organu [...] maja 2022 r. Wniosek ten nie posiada załączników, mimo, że w jego treści zaznaczono informację o złożeniu 11 załączników. Następnie w aktach sprawy znajdują się dokumenty kolejno opisane w części wstępnej uzasadnienia. Nie ma w nich jednak żadnego z dokumentów, na które powołał się organ oraz organ odwoławczy dokonując ustaleń sytuacji Strony.

Sąd podkreśla, że kontrola sądowa legalności decyzji wydanych w ramach tzw. uznania administracyjnego sprowadza się w związku z tym jedynie do badania, czy w procesie dochodzenia do tych rozstrzygnięć organ rentowy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, jakie wskazywać mogłyby na ważny interes zobowiązanego oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów (tak: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 5 lipca 2022 r., sygn. akt I SA/Gd 400/22, publ.: CBOSA).

Mając na uwadze powyższe w niniejszej sprawie jako niezgodne z art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. należy uznać wnioskowanie organu odwoławczego, który w zaskarżonej decyzji zaprezentował ustalenia na temat sytuacji Skarżącej, nie znajdujące potwierdzenia w materiale dowodowym sprawy.

Sąd zauważa, iż w postępowaniu administracyjnym konieczne jest umożliwienie stronie zapoznania i wypowiedzenia się odnośnie zebranych w sprawie dowodów, stosownie do zasady wynikającej z art. 10 § 1 k.p.a. Tymczasem z akt niniejszego postępowania wynika, że Skarżąca została dwukrotnie zawiadomiona o możliwości zapoznania się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, przy czym w aktach postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu składek znajdował się wyłącznie wniosek Strony inicjujący postępowanie, wydane decyzje organów obu instancji, odwołanie, wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy oraz wymienione wcześniej zawiadomienia kierowane do Strony. W związku z powyższym wątpliwe jest zapewnienie Stronie udziału w sprawie przez organ, co nie zostało dostrzeżone przez organ II instancji.

Zdaniem Sądu postępowanie organu II instancji w niniejszej sprawie polegające na automatycznym przenoszenie ustaleń poczynionych przez organ w sytuacji braku dowodów zgromadzonych w aktach sprawy potwierdzających te ustalenia nie daje się pogodzić z wynikającym z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego standardem w zakresie zbierania materiału i jego wnikliwej oceny.

Niewyjaśnienie przez organ II instancji kwestii podstawy faktycznej ustaleń organu I instancji narusza art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a. Negatywne rozstrzygnięcie, dotyczące umorzenia należności, powinno być przekonująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały wyczerpująco rozważone i zbadane (art. 11 k.p.a.). Natomiast, ocena czy przesłanki umorzenia występują w konkretnej sprawie (art. 80 k.p.a.) może być dokonana po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, a poprzedzać ją powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 k.p.a.).

Zdaniem Sądu zaskarżona decyzja o odmowie umorzenia należności z tytułu składek narusza art. 7, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W tej sytuacji, na obecnym etapie, przedwczesne byłoby odnoszenie się do merytorycznych kwestii związanych z odmową umorzenia należności ZUS.

Rozpoznając sprawę ponownie, ZUS uwzględni ocenę wynikającą z niniejszego wyroku, uzupełni materiał dowodowy i przeanalizuje zgromadzone dowody, w sposób pozwalający na ustalenie, czy ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną Skarżąca nie jest w stanie opłacić zaległych należności, w szczególności zaś, gdy opłacenie tych należności pozbawiłoby Stronę i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Sąd w toku prowadzonej kontroli zaskarżonej decyzji nie może bowiem zastąpić organu w dokonywaniu ustaleń faktycznych w rozpoznawanej sprawie.

Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję.